1. dvivraṇīyacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਸ਼ਾਰੀਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਰਣਾਵਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤਂ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਰਣੌ ਭਵਤਃ- ਸ਼ਾਰੀਰ, ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚ | ਤਯੋਃ ਸ਼ਾਰੀਰਃ ਪਵਨਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਃ; ਆਗਨ੍ਤੁਰਪਿ ਪੁਰੁਸਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸਿਵ੍ਯਾਲਸਰੀਸਪਪ੍ਰਪਤਨਪੀਡਨਪ੍ਰਹਾਰਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਵਿਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਸ਼ਕਲਕਪਾਲਸ਼ਙ੍ਗ- ਚਕ੍ਰੇਸੁਪਰਸ਼ੁਸ਼ਕ੍ਤਿਕੁਨ੍ਤਾਦ੍ਯਾਯੁਧਾਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਃ | ਤਤ੍ਰ ਤੁਲ੍ਯੇ ਵ੍ਰਣਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਕਾਰਣੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦ੍ ‘ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ||੩||

ਕਥਂ ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਰਣੌ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਾਰੀਰ ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚ; ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸ਼ਰੀਰਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ, ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਉਭਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਕਰਣਮੁਭਯੋਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਕਰਣਮੁਭਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਬਨ੍ਧਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਭਿਘਾਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਰੁਸਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ| ਪਸ਼ਵੋ ਗੋਮਹਿਸਾਦਯਃ, ਮਗਾ ਏਣਾਦਯਃ, ਪਕ੍ਸਿਣਃ ਕਾਕਕਙ੍ਕਗਧ੍ਰਾਦਯਃ, ਵ੍ਯਾਲਾ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯੋ ਦੁਸ੍ਟਜੀਵਾਃ, ਸਰੀਸਪਾਃ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਾਦਯੋ ਮੀਨਮਕਰੌ ਚ, ਪ੍ਰਪਤਨਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਪਤਨਂ, ਪ੍ਰਹਾਰੋ ਲਗੁਡਾਦਿਕੁਟ੍ਟਨਂ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਾਨਿ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਚਿਤ੍ਰਕਾਦੀਨਿ, ਸ਼ਕਲਂ ਕਾਸ੍ਠਾਦੀਨਾਂ ਖਣ੍ਡਂ, ਕਪਾਲਂ ਘਟਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਪਰਂ, ਚਕ੍ਰਮਾਯੁਧਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ, ਇਸੁਰ੍ਬਾਣਃ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਯੁਧਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕੁਠਾਰਾਕਾਰਃ, ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਾਯੁਧਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤ੍ਰਿਮੁਖੀ, ਕੁਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ; ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਖਙ੍ਗਾਦਯਃ| ਵ੍ਰਣਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵ੍ਰਣਜਾਤਿਰ੍ਵ੍ਰਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁਲ੍ਯੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਦ੍ਵਿਕਾਰਣੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦ੍ ‘ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਦ੍ਵਿਕਾਰਣਂ ਦ੍ਵਿਹੇਤੁਕਂ ਯਦੁਤ੍ਥਾਨਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯਾਦਿ, ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ‘ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਰਣੇ ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵ ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਸਤਸ੍ਯੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਵਚ੍ਛੀਤਕ੍ਰਿਯਾਵਚਾਰਣਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸਨ੍ਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਮਧੁਘਤਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦ੍ਵਿਕਾਰਣੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍, ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਤੁ ਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛਾਰੀਰਵਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ||੪||

ਅਥਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਯੋਜਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਕਾਲਮੇਵੇਤਿ ਯਤ੍ਕਾਲਮੇਵਾਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਕ੍ਸਤਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਾਲੇ| ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਣ ਇਤਿ ਊਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਹਾਰਸਙ੍ਘਟ੍ਟਜਨਿਤਂ ਤੇਜਃ| ਪ੍ਰਸਤਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤਤਸ੍ਯ| ਵਿਧਿਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਿਧਾਨਭੇਦਃ| ਹੇਤੁਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਕਰ੍ਮਾਭਿਧਾਯ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਨ੍ਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰਃ ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਣੋ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਾਰ੍ਥਂ ਤਥਾ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਕ੍ਰੁਦ੍ਧਵਾਤਰਕ੍ਤਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਰਣੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਮਨਸਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਧਾਰ੍ਯਾਹ- ਏਤਦ੍ਵਿਕਾਰਣੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤਿ| ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਮਿਤਿ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਯਤਃ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਤ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਾਹਮੇਵ| ਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਦੋਸੈਰਨਿਲਾਦਿਭਿਰੁਪਪ੍ਲਵੋ ਦੂਸਣਂ ਤਦ੍ਭੇਦਾਤ੍||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪੁਨਃ ਸਮਾਸਤਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਪ੍ਰਸਰਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍, ਯਥੋਕ੍ਤੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਧਿਕਾਰੇ; ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੋਡਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ||੫||

ਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸਤਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ; ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪਥਗਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਭੇਦਾਃ; ਵਿਸ੍ਤਰਃ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਜੋਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵ੍ਰਣਃ, ਸੋਡਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਕਲਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਰਹਿਤੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ, ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਂ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਰੁਕ੍ | ‘ਵ੍ਰਣ’ ਗਾਤ੍ਰਵਿਚੂਰ੍ਣਨੇ, ਵ੍ਰਣਯਤੀਤਿ ਵ੍ਰਣਃ | ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਃ ||੬||

ਇਦਾਨੀਂ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸ਼ੁਦ੍ਧਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਕਿਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਰੁਗਿਤਿ; ਰੁਕ੍ ਪੀਡਾਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ‘ਵ੍ਰਣ’ ਗਾਤ੍ਰਵਿਚੂਰ੍ਣਨੇ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਧਾਤੁਃ, ਗਾਤ੍ਰਵਿਵਰ੍ਣਨਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਰਣਯਤੀਤਿ ਗਾਤ੍ਰਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨਾਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਧਿਸ੍ਠਿਤੋ ਰੋਪਣਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸਯਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਏਵ ਵ੍ਰਣ ਉਕ੍ਤਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਮਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵ੍ਰਣ ਉਕ੍ਤਃ||੬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਭਸ੍ਤਨੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੋਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵੀ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚਟਚਟਾਯਨਸ਼ੀਲਃ ਸ੍ਫੁਰਣਾਯਾਮਤੋਦਭੇਦਵੇਦਨਾਬਹੁਲੋ ਨਿਰ੍ਮਾਂਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਾਤਾਤ੍, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਜਃ ਪੀਤਨੀਲਾਭਃ ਕਿਂਸ਼ੁਕੋਦਕਾਭੋਸ੍ਣਸ੍ਰਾਵੀ ਦਾਹਪਾਕਰਾਗਵਿਕਾਰਕਾਰੀ ਪੀਤਪਿਡਕਾਜੁਸ੍ਟਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਪ੍ਰਤਤਚਣ੍ਡਕਣ੍ਡੂਬਹੁਲਃ ਸ੍ਥੂਲੌਸ੍ਠਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਜਾਲਾਵਤਤਃ ਕਠਿਨਃ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਵਭਾਸੋ ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼ੀਤਸਾਨ੍ਦ੍ਰਪਿਚ੍ਛਿਲਾਸ੍ਰਾਵੀ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਫਾਤ੍, ਪ੍ਰਵਾਲਦਲਨਿਚਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਪਿਡਕਾਜਾਲੋਪਚਿਤਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨਗਨ੍ਧਿਃ ਸਵੇਦਨੋ ਧੂਮਾਯਨਸ਼ੀਲੋ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੀ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਰਕ੍ਤਾਤ੍, ਤੋਦਦਾਹਧੂਮਾਯਨਪ੍ਰਾਯਃ ਪੀਤਾਰੁਣਾਭਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਕਣ੍ਡੂਯਨਸ਼ੀਲਃ ਸਨਿਸ੍ਤੋਦੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਗੁਰੁਰ੍ਦਾਰੁਣੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੀਤਪਿਚ੍ਛਿਲਾਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਂ, ਗੁਰੁਃ ਸਦਾਹ ਉਸ੍ਣਃ ਪੀਤਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਂ, ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਤਨੁਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਃ ਸੁਪ੍ਤ ਇਵ ਚ ਰਕ੍ਤਾਰੁਣਾਭਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਘਤਮਣ੍ਡਾਭੋ ਮੀਨਧਾਵਨਤੋਯਗਨ੍ਧਿਰ੍ਮਦੁਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪ੍ਯੁਸ੍ਣਕਸ੍ਣਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਰਕ੍ਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਥਿਰੋ ਸਰਕ੍ਤਪਾਣ੍ਡੁਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਸ੍ਫੁਰਣਤੋਦਦਾਹਧੂਮਾਯਨਪ੍ਰਾਯਃ ਪੀਤਤਨੁਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤੇਭ੍ਯਃ, ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਫੁਰਣਚੁਮਚੁਮਾਯਮਾਨਪ੍ਰਾਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਘਨਰਕ੍ਤਾਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤੇਭ੍ਯਃ, ਦਾਹਪਾਕਰਾਗਕਣ੍ਡੂਪ੍ਰਾਯਃ ਪਾਣ੍ਡੁਘਨਰਕ੍ਤਾਸ੍ਰਾਵੀ ਚੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤੇਭ੍ਯਃ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਵਰ੍ਣਵੇਦਨਾਸ੍ਰਾਵਵਿਸ਼ੇਸੋਪੇਤਃ ਪਵਨਪਿਤ੍ਤਕਫੇਭ੍ਯਃ, ਨਿਰ੍ਦਹਨਨਿਰ੍ਮਥਨਸ੍ਫੁਰਣਤੋਦਦਾਹਪਾਕਰਾਗਕਣ੍ਡੂਸ੍ਵਾਪਬਹੁਲੋ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਵੇਦਨਾਸ੍ਰਾਵਵਿਸ਼ੇਸੋਪੇਤਃ ਪਵਨਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤੇਭ੍ਯਃ, ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭੋ ਮਦੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਿਗਤਵੇਦਨਃ ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਰਾਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤਿ ||੭||

ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦਿਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਟਚਟਾਯਨਸ਼ੀਲਃ ਚਟਚਟਾਯਨਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਚਟਚਟਾਯਨਾਦਯੋ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਸ਼੍ਚਲਨਮ੍, ਆਯਾਮਃ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਾਙ੍ਗਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘੀਕਰਣਮਿਵ, ਤੋਦਃ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ, ਭੇਦਨਂ ਤ੍ਵਗ੍ਵਿਦਾਰਣਮਿਵ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਜਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਜਨ੍ਮਾ| ਕਿਂਸ਼ੁਕੋਦਕਾਭੋਸ੍ਣਸ੍ਰਾਵੀ ਕਿਂਸ਼ੁਕਸੁਮਨਃਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਸਲਿਲਸਦਸ਼ੋਸ੍ਣਸ੍ਰਵਣਸ਼ੀਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਤਚਣ੍ਡਕਣ੍ਡੂਬਹੁਲਃ ਵਿਸ਼ਾਲਕਣ੍ਡੂਯਨਪ੍ਰਾਯਃ| ਸ੍ਥੂਲੌਸ੍ਠਃ ਵਿਸ਼ਾਲੋਨ੍ਨਤਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਜਾਲਾਵਤਤਃ ਅਮਦੁਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਮੂਹੇਨ ਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਵਾਲਦਲਨਿਚਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਵਾਲਖਣ੍ਡਸਮੂਹਸਦਸ਼ਃ; ਪ੍ਰਵਾਲੋ ਵਿਦ੍ਰੁਮਃ, ਸ ਚ ਸਮੁਦ੍ਰਜਾਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਰਕ੍ਤੋ ਵਲ੍ਲੀਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਪਿਡਿਕਾਜਾਲੋਪਚਿਤ ਇਤਿ ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਪਿਡਕਾਸਮੂਹਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ| ਤੁਰਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨਗਨ੍ਧਿਃ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕ੍ਸਾਰਗਨ੍ਧਿਃ| ਧੂਮਾਯਨਸ਼ੀਲਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਧੂਮੋਦ੍ਵਮਨਮਿਵ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਃ| ਤੋਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵੀ ਅਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵਰ੍ਣੇਨ ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਚ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਣ੍ਡੂਯਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨਿਸ੍ਤੋਦੋ ਵ੍ਯਥਾਯੁਕ੍ਤਃ| ਦਾਰੁਣਃ ਕਠਿਨਃ| ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਪ੍ਤ ਇਵੇਤਿ ਅਜ੍ਞਾਯਮਾਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਇਵ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਰਾਵੀਤਿ ਅਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ ਤਯੋਰ੍ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਯੋਰ੍ਵਰ੍ਣੇਨ ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਚ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਘਤਮਣ੍ਡੋ ਘਤਸ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਥੋਚ੍ਛੋ ਭਾਗੋ ਮਣ੍ਡਃ| ਮੀਨਧਾਵਨਤੋਯਗਨ੍ਧਿਃ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੋਦਕਗਨ੍ਧਿਃ, ਵਿਸ੍ਰਗਨ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੁਮਚੁਮਾਯਮਾਨਂ ਰਾਜਿਕਾਸਰ੍ਸਪਲਿਪ੍ਤ ਇਵ ਵੇਦਨਾ| ਨਿਰ੍ਦਹਨੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਨਿਰ੍ਦਹਨਂ ਭਸ੍ਮਸਾਤ੍ਕਰਣਮਿਵ, ਨਿਰ੍ਮਥਨਂ ਮਨ੍ਥਾਨਵਿਲੋਡਨਮਿਵ| ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵ੍ਰਣਮਾਹ- ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਦੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਅਤ੍ਰਾਭਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਰ੍ਣਃ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਮਦੁਃ ਕੋਮਲਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਸਣਃ| ਸੁਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼ੋਭਨਾਕਤਿਃ; ਏਤੇਨ ਨਾਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤੋ ਨਾਤਿਨੀਚਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਮ ਇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸੂਤ੍ਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸਮਾਪ੍ਤੌ||੭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸਸ੍ਟਿਰੁਪਕ੍ਰਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਪਤਰ੍ਪਣਮਾਲੇਪਃ ਪਰਿਸੇਕੋਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਮੁਪਨਾਹਃ ਪਾਚਨਂ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਛੇਦਨਂ ਭੇਦਨਂ ਦਾਰਣਂ ਲੇਖਨਮੇਸਣਮਾਹਰਣਂ ਵ੍ਯਧਨਂ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਂ ਸੀਵਨਂ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਪੀਡਨਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਮੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾ ਕਸਾਯੋ ਵਰ੍ਤਿਃ ਕਲ੍ਕਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਵਚੂਰ੍ਣਨਂ ਵ੍ਰਣਧੂਪਨਮੁਤ੍ਸਾਦਨਮਵਸਾਦਨਂ ਮਦੁਕਰ੍ਮ ਦਾਰੁਣਕਰ੍ਮ ਕ੍ਸਾਰਕਰ੍ਮਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮ ਕਸ੍ਣਕਰ੍ਮ ਪਾਣ੍ਡੁਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਰੋਮਸਞ੍ਜਨਨਂ ਲੋਮਾਪਹਰਣਂ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਬਨ੍ਧਃ ਪਤ੍ਰਦਾਨਂ ਕਮਿਘ੍ਨਂ ਬਂਹਣਂ ਵਿਸਘ੍ਨਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਨਸ੍ਯਂ ਕਵਲਧਾਰਣਂ ਧੂਮੋ ਮਧੁ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਹਾਰੋ ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨਮਿਤਿ ||੮||

ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਨ ਗਣਨੀਯਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਕਰ੍ਮਣੋਰਵਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ; ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਰੋਮਸਞ੍ਜਨਨਲੋਮਾਪਹਰਣਾਦੀਨ੍ ਸਪ੍ਤੋਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਵਿਹਾਯ ਕਸਾਯਾਦੀਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਾਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਰੋਪਣਰੂਪਾਨਿਤਿ ਦ੍ਵਿਰੂਪਾਨ੍ ਗਣਯਿਤ੍ਵਾ ਸਸ੍ਟਿਮੁਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਪੂਰਯਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਕਸਾਯਾਦਯੋਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਕਾਰੇਣ ਸਪ੍ਤੈਵ, ਅਤਃ ਸਪ੍ਤੈਵ ਗਣਨੀਯਾਃ, ਰੋਮਸਞ੍ਜਨਨਾਦਯਸ਼੍ਚਾਵਸ਼੍ਯਂ ਪਠਨੀਯਾਃ| ਅਪਰਂ ਚ ਗਯਦਾਸਃ ਪਾਚਨਂ ਨ ਪਠਤਿ, ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਲੋਮਾਪਹਰਣਂ ਨ ਪਠਤਿ ਅਪਿ ਚ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਿਵਾਦਃ ਕਤਃ, ਸ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ; ਤੌ ਚ ਯਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਸ੍ਟਿਂ ਪੂਰਯਤਃ ਸਾਪਿ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾ||੮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ਤੇਸੁ ਕਸਾਯੋ ਵਰ੍ਤਿਃ ਕਲ੍ਕਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਵਚੂਰ੍ਣਨਮਿਤਿ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਾਨਿ, ਤੇਸ੍ਵਸ੍ਟੌ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਕ੍ਸਾਰੋਗ੍ਨਿਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਹਾਰੋ ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨਂ ਬਨ੍ਧਵਿਧਾਨਂ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਬਸ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਯਧੂਮਕਵਲਧਾਰਣਾਨ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ , ਯਦਨ੍ਯਦਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮੁਪਕ੍ਰਮਜਾਤਂ ਤਦਿਹ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੯||

ਇਦਾਨੀਮੁਪਕ੍ਰਮੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਕਸਾਯਾਦੀਨਾਮੁਭਯਾਰ੍ਥਕਾਰਿਤ੍ਵਮਾਹ- ਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸੁ ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਕਸਾਯਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ| ਅਸ੍ਟੌ ਛੇਦਨਾਦਯੋ ਦਾਰਣਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ ਸੀਵਨਾਨ੍ਤਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ਯਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਉਪਕ੍ਰਮਾ ਅਸ੍ਟਵਿਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮੀਯੇ (ਸੂ. ੨੫) ਉਕ੍ਤਾਃ| ਸ਼ੋਣਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਕਸਾਯਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯਾਪਚਨਦਹਨਭੇਦੇਨ, ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯੇ (ਸੂ. ੧੪)| ਕ੍ਸਾਰਃ ਪਾਨੀਯਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣੀਯਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| “ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਾਲ੍ਯੋਦਨਂ” (ਸੂ. ੧੯) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵ੍ਰਣਿਤੋਪਾਸਨੀਯੋਕ੍ਤੇਰਾਹਾਰੋਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵਾਦਿਨਾ ਧੂਪਨੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਮੀਗੁਹਾਦ੍ਯੋਸਧਿਧਾਰਣੇਨ ਚੇਤ੍ਯੇਤਦੁਕ੍ਤਮਗ੍ਰੋਪਹਰਣੀਯੇ ਵ੍ਰਣਿਤੋਪਾਸਨੀਯੇ (ਸੂ. ੧੯) ਚ; ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਚ “ਕਤ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ” (ਸੂ. ੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਗ੍ਰੋਪਹਰਣੀਯੇ| ਬਨ੍ਧਵਿਧਾਨਂ ਵ੍ਰਣਾਲੇਪਨਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੂ. ੧੮)| ਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥਾਪਨਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ| ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਦਯੋ ਦਸ਼| ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮੁਪਕ੍ਰਮਜਾਤਮੁਰ੍ਵਰਿਤ ਉਪਕ੍ਰਮਸਮੂਹੋਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਃ, ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਮੀਲਨੇ ਸਸ੍ਟਿਰੁਪਕ੍ਰਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਃ ਸ਼ੋਫਃ, ਤਸ੍ਯੈਕਾਦਸ਼ੋਪਕ੍ਰਮਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਪਤਰ੍ਪਣਾਦਯੋ ਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੋਥਪ੍ਰਤੀਕਾਰੇ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ, ਵ੍ਰਣਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਤੀਕਾਰਹੇਤਵ ਏਵ ||੧੦||

ਇਦਾਨੀਮਪਤਰ੍ਪਣਾਦੀਨ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਵ੍ਰਣਕਾਰਣਸ਼ੋਫਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸਯਭੇਦੇਨਾਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਡ੍ਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਦਯ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੇਰਤਦ੍ਗੁਣਸਂਵਿਜ੍ਞਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛੇਸਾ ਏਕਾਦਸ਼ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਅਪਤਰ੍ਪਣਮੁਪਕ੍ਰਮਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਨਨੁ, ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੋਫਵਿਸਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਫਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਰਣਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਕਥਂ ਸਸ੍ਟਿਰੁਪਕ੍ਰਮਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵ੍ਰਣਭਾਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ, ‘ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼ੇਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਏਕਾਦਸ਼ਭ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯੇ ਸ਼ੇਸਾਃ, ਤੇ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਤੀਕਾਰਭੂਤਾ ਏਵ||੧੦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ਅਪਤਰ੍ਪਣਮਾਦ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮਃ; ਏਸ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਸ਼੍ਚ ||੧੧||

ਪ੍ਰਥਮਮਪਤਰ੍ਪਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਪਤਰ੍ਪਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਤਰ੍ਪਣਮ੍ ਅਭੋਜਨਂ; ਨਤੁ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਮਨਾਦਿ, ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਪਥਗੇਵੋਪਾਦਾਨਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਫਾਨਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਨਾਂ, ਨਾਗਨ੍ਤੋਃ; ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਾਤਜੇਪਿ ਸ਼ੋਫੇਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਵਾਤੇਪਿ ਪ੍ਰਾਗਾਮਤਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਾਤੇ ਸਾਮੇਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍”- ਇਤਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋਫਹਿਤਃ| ਪ੍ਰਧਾਨਤਮ ਆਸ਼ੁਰੋਗਹਰਤ੍ਵਾਤ੍||੧੧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ - ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੋਸਾਨਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ | ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਪਤਰ੍ਪਣਮ੍ ||੧੨||

ਅਪਤਰ੍ਪਣਸ੍ਯੈਵ ਫਲਂ ਵਿਸਯਂ ਕਾਲਾਵਧਿਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਫਲਂ, ਦੋਸਾਨਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਿਸਯਃ, ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚੇਤਿ ਕਾਲਾਵਧਿਃ| ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੋ ਦੋਸੌਤ੍ਕਟ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਾਨਦ੍ਧਸ੍ਯ ਦੋਸੈਰਾਮੈਰਾਨਦ੍ਧਾਸ਼ੇਸਸ੍ਰੋਤਸਃ| ਦੋਸਾਃ ਕਫਾਦਯਃ, ਤਦ੍ਦੁਸ੍ਟਾ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾਸ਼੍ਚ | ਦੇਹਿਨ ਉਪਚਿਤਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚੇਤਿ ਯੁਗਪਦੇਵ ਲਙ੍ਘਨਾਵਧਿਃ; ਪ੍ਰਾਣਂ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਦ੍ਵਯਃਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚਾਸ੍ਟੌ, ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਿਵਿਚ੍ਯ||੧੨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਰੁਤਤਸ੍ਣਾਕ੍ਸੁਨ੍ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤੈਃ | ਨ ਕਾਰ੍ਯਂ ਗਰ੍ਭਿਣੀਵਦ੍ਧਬਾਲਦੁਰ੍ਬਲਭੀਰੁਭਿਃ ||੧੩||

ਅਪਤਰ੍ਪਣਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਵਿਸਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਰੁਤਾਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦਿਰੋਗਿਣਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਰੁਤਂ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਮਾਹੁਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- “ਭੁਕ੍ਤੇਭੁਕ੍ਤੇ ਤਥਾ ਸੁਪ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯੋਦ੍ਗਾਰੋ ਭਸ਼ਂ ਭਵੇਤ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਦਾਨਵ੍ਯਾਨਸਮ੍ਭਵਮ੍”- ਇਤਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਤਦ੍ਧਿ ਮਾਰੁਤ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮਾਰੁਤੋਤ੍ਰ ਮਾਰੁਤਕਤਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਰਾਮਯਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ| ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਨਿਰਾਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਤਃ| ‘ਸ਼੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਭ੍ਰਮਾਨ੍ਵਿਤੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਭ੍ਰਮੋ ਨਿਰਾਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਤਃ; ਸਾਮਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਤਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਜੌ ਤੁ ਤਾਵਪਿ ਲਙ੍ਘ੍ਯਾਵੇਵ| ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਨਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ||੧੩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ਸ਼ੋਫੇਸੂਤ੍ਥਿਤਮਾਤ੍ਰੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੂਗ੍ਰਰੁਜੇਸੁ ਚ | ਯਥਾਸ੍ਵੈਰੌਸਧੈਰ੍ਲੇਪਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼੍ਯੇਨ ਕਾਰਯੇਤ੍ ||੧੪||

ਆਲੇਪਨਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੋਫੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਥਿਤਮਾਤ੍ਰੇਸੁ ਜਾਤਮਾਤ੍ਰੇਸੁ| ਯਥਾਸ੍ਵੈਰਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਸ਼ੋਫੇ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਦੂਰ੍ਵਾਦ੍ਯਜਗਨ੍ਧਾਦਿਭਿਰਾਤ੍ਮੀਯੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥੋਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼੍ਯੇਨ ਏਕੈਕੇਨ||੧੪||

Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16

ਯਥਾ ਪ੍ਰਵਜ੍ਵਲਿਤੇ ਵੇਸ਼੍ਮਨ੍ਯਮ੍ਭਸਾ ਪਰਿਸੇਚਨਮ੍ | ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਮੇਵਮਾਲੇਪਨਂ ਰੁਜਃ ||੧੫|| ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨੇ ਸ਼ੋਧਨੇ ਚ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਹਰਣੇ ਤਥਾ | ਉਤ੍ਸਾਦਨੇ ਰੋਪਣੇ ਚ ਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਤਦਰ੍ਥਕਤ੍ ||੧੬||

ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨਾਲੇਪਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਾਲੇਪਨਂ ਰੁਜ ਇਤਿ ਆਲੇਪਨਂ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਰੁਜੋ ਵੇਦਨਾਃ ਸ਼ਮਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਮਾਲੇਪਃ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਰੁਜਾਪਹਃ; ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨੇ ਸੁਖਕਰਣੇ, ਰੁਜਾਪਨਯਨਾਤ੍| ਸ਼ੋਧਨੇ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਫੋਟਨਾਯ| ਉਤ੍ਸਾਦਨੇ ਨਿਮ੍ਨਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਨ੍ਨਤਿਕਰਣੇ| ਰੋਪਣੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਦਵਸਾਦਨਸਵਰ੍ਣਕਰਣਾਦੀਨਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ| ਤਦਰ੍ਥਕਤ੍ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨਾਦਿਪ੍ਰਯੋਜਨਕਾਰੀ| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪੁਨਰਾਲੇਪਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਸੂ. ੧੮); ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੁ ਮਿਸ਼੍ਰਕਾਦਿਸੁ||੧੫-੧੬||

Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18

ਵਾਤਸ਼ੋਫੇ ਤੁ ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਾਂਸਰਸਵਾਤਹਰੌਸਧਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥੈਰਸ਼ੀਤੈਃ ਪਰਿਸੇਕਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਿਘਾਤਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤੇਸੁ ਕ੍ਸੀਰਘਤਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕੇਕ੍ਸੁਰਸਮਧੁਰੌਸਧਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥੈਰਨੁਸ੍ਣੈਃ ਪਰਿਸੇਕਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਫੇ ਤੁ ਤੈਲਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਕਫਘ੍ਨੌਸਧਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥੈਰਸ਼ੀਤੈਃ ਪਰਿਸੇਕਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੧੭|| ਯਥਾਮ੍ਬੁਭਿਃ ਸਿਚ੍ਯਮਾਨਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਗ੍ਨਿਰ੍ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ | ਦੋਸਾਗ੍ਨਿਰੇਵਂ ਸਹਸਾ ਪਰਿਸੇਕੇਣ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ||੧੮||

ਪਰਿਸੇਕਸ੍ਯ ਫਲਂ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਸ਼ੋਫਾਦਿਰ੍ਵਿਸਯਃ, ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮਃ ਫਲਂ, ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਵਾਤਹਰੌਸਧਾਨਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਿਸ਼੍ਰਮੁਦਕਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕਮ੍| ਮਧੁਰੌਸਧਾਨਿ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਾ ਵਟਾਦਯਃ| ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਮਿਤਿ ਕ੍ਸਾਰਂ ਗਾਲਯਿਤ੍ਵਾ ਯਦੁਦਕਂ ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਮ੍| ਕਫਘ੍ਨਾਨਿ ਕਾਲੇਯਕਾਗੁਰੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ||੧੭-੧੮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਦੋਸਮਾਲੋਕ੍ਯੋਪਯੁਕ੍ਤੋ ਦੋਸੋਪਸ਼ਮਂ ਮਦੁਤਾਂ ਚ ਕਰੋਤਿ ||੧੯|| ਸ੍ਵੇਦਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ | ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਸੁ ਚਾਦਿਸ੍ਟਃ ਸ ਚ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਾਦਿਸੁ ||੨੦||

ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਯ ਫਲਂ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਭ੍ਯਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤੇ ਕਫੇ ਚ ਤੈਲੇਨ, ਪਿਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਵਿਸਾਦਿਸੁ ਚ ਸ਼ਤਧੌਤਾਦਿਘਤੇਨ| ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਾਵਧਾਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਦੀਨਾਂ ਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਜਿਤਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਵਤਿ; ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਾਦਿਸੁ ਸੇਚਨਾਨ੍ਤੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੇਸੁ ਕਰ੍ਮਸੁ ਸੋਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਾਦਿਸ੍ਟਃ||੧੯-੨੦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

ਰੁਜਾਵਤਾਂ ਦਾਰੁਣਾਨਾਂ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਸ਼ੋਫਾਨਾਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯੇ ਚਾਪ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੨੧||

ਸ੍ਵੇਦਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਰੁਜਾਵਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਜਾਵਤਾਂ ਵਾਤਕਫਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ, ਦਾਰੁਣਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਾਰੁਣਾਨਾਮਿਤਿ ਦਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਵਾਯੁਨਾ ਰੂਕ੍ਸਜਰਠੀਭਾਵਃ, ਅਚਲਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਪਰੇ | ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ||੨੧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 23

ਸ੍ਥਿਰਾਣਾਂ ਰੁਜਤਾਂ ਮਨ੍ਦਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਂ ਭਵੇਤ੍ | ਅਭ੍ਯਜ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵੇਣੁਨਾਡ੍ਯਾ ਤਤਃ ਸ਼ਨੈਃ ||੨੨|| ਵਿਮਰ੍ਦਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤਲੇਨਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕੇਨ ਵਾ |੨੩|

ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਵਿਸਯਂ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਥਿਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਾਣਾਂ ਕਠਿਨਾਨਾਮ੍| ਮਨ੍ਦਂ ਰੁਜਤਾਂ ਕਫਾਧਿਕਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਾਤਕਫਾਧਿਕਾਨਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਲੇਨ ਪਾਣਿਪਾਦਤਲੇਨ| ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਮ੍ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦਿਮਰ੍ਦਨੇਨ ਸ਼ੋਫਵਿਲਯਨਮ੍||੨੨||-

Adhikarana 19 (23) · Śloka 24

ਸ਼ੋਫਯੋਰੁਪਨਾਹਂ ਤੁ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਮਵਿਦਗ੍ਧਯੋਃ ||੨੩|| ਅਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਪਾਕਮੇਤਿ ਚ |੨੪|

ਉਪਨਾਹਮਾਹ- ਸ਼ੋਫਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਨਾਹੋ ਵਾਤਕਫਸ਼ੋਫਵਿਸਯ ਏਵ| ਅਵਿਦਗ੍ਧ ਆਮਃ| ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਕ੍ਵਃ||੨੩||-

Adhikarana 20 (24-26) · Śloka 27

ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਿਰੇਕਾਨ੍ਤੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਃ ||੨੪|| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਾਚਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਮਾਹਤ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਤੁ | ਦਧਿਤਕ੍ਰਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੈਰ੍ਯੋਜਿਤਾਨਿ ਤੁ ||੨੫|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿ ਲਵਣੀਕਤ੍ਯ ਪਚੇਦੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ | ਸੈਰਣ੍ਡਪਤ੍ਰਯਾ ਸ਼ੋਫਂ ਨਾਹਯੇਦੁਸ੍ਣਯਾ ਤਯਾ ||੨੬|| ਹਿਤਂ ਸਮ੍ਭੋਜਨਂ ਚਾਪਿ ਪਾਕਾਯਾਭਿਮੁਖੋ ਯਦਿ |੨੭|

ਪਾਚਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਨਿਰ੍ਵਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੇਕਾਨ੍ਤੈਰਿਤਿ ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਰੇਕਾਨ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਮਾਹਤ੍ਯੌਸਧਾਨੀਤਿ ਔਸਧਾਨਿ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸ਼ਣਮੂਲਕਬੀਜਾਦੀਨਿ ਸਮਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ, ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਦਧ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵਾਣਿ ਚ ਸਮਾਹਤ੍ਯ ਏਕੀਕਤ੍ਯ, ਲਵਣੀਕਤ੍ਯ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਵਣੀਕਤ੍ਯ, ਨਾਤਿਦ੍ਰਵਾਂ ਨਾਤਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮੁਪਨਾਹਯੋਗ੍ਯਾਮੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਪਾਚਯੇਤ੍; ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ ਲਪ੍ਸਿਕਾਕਤਿਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਪੂਪਲਿਕਾਕਤਿਮਾਹੁਃ| ਨਾਹਯੇਦ੍ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍| ਤਯਾ ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਯਾ| ਹਿਤਂ ਸਮ੍ਭੋਜਨਮਿਤਿ ਸਮ੍ਭੋਜਨਂ ਯਥੇਸ੍ਟਭੋਜਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਕੀਦਸ਼ਂ? ਹਿਤਂ ਹਿਤਕਾਰਿ; ਕੋਰ੍ਥਃ? ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਕਫਕਾਰਿ ਨ ਚੋਪਦ੍ਰਵਕਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨਾਹਾਰਵਿਧਾਨੋਕ੍ਤੈਰੁਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਰੇਵ ਸਮ੍ਭੋਜਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸੁਧੀਰਸ੍ਤੁ ‘ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਮਿਹੈਕਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਭੋਜਨਂ ਮਤਮ੍’- ਇਤ੍ਯਾਹ; ਤਚ੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸੌ ਨੇਚ੍ਛਤਃ| ਉਪਨਾਹਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਪਾਚਨਮਿਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਪਾਚਨਂ ਪਥਗੁਪਕ੍ਰਮਂ ਗਯਦਾਸੋ ਨ ਪਠਤਿ||੨੪-੨੬||-

Adhikarana 21 (27-29) · Śloka 30

ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਾਯ ਤਥਾ ਪਾਕਸ਼ਮਾਯ ਚ ||੨੭|| ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤੇ ਸ਼ੋਫੇ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍ | ਸਸ਼ੋਫੇ ਕਠਿਨੇ ਧ੍ਯਾਮੇ ਸਰਕ੍ਤੇ ਵੇਦਨਾਵਤਿ ||੨੮|| ਸਂਰਬ੍ਧੇ ਵਿਸਮੇ ਚਾਪਿ ਵ੍ਰਣੇ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਂ ਹਿਤਮ੍ | ਸਵਿਸੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜਲੌਕੋਭਿਃ ਪਦੈਸ੍ਤਥਾ ||੨੯|| ਵੇਦਨਾਯਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਾਕਸ੍ਯਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਯੇ ਤਥਾ |੩੦|

ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਵਿਸਯਮਾਹ- ਵੇਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤੇ ਤਤ੍ਕਾਲੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇ| ਜਲੌਕੋਭਿਃ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਨੈਰ੍ਵਾ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਵ੍ਰਣੇਪਿ ਯਾਦਸ਼ੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਰਾਵਣੀਯਂ ਤਾਦਸ਼ਮਾਹ- ਸਸ਼ੋਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧ੍ਯਾਮੇ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣੇ| ਸਰਕ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣੇ| ਵੇਦਨਾਵਤਿ ਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤੇ| ਸਂਰਬ੍ਧੇ ਵਿਸ਼ਾਲਮੂਲੇ| ਵਿਸਮੇ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਸਵਿਸੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍||੨੭-੨੯||-

Adhikarana 22 (30) · Śloka 31

ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਰੂਕ੍ਸਾਣਾਂ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍ ||੩੦|| ਯਥਾਸ੍ਵਮੌਸਧੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ |੩੧|

ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਣਾਮਿਤਿ ਨਾਤ੍ਰ ਵ੍ਰਣੋਪਦ੍ਰਵਾ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਕਤਯਃ ਪਞ੍ਚ; ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵ੍ਰਣਿਤਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਵੇਪਥੁਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯਃ| ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਾਂ ਵ੍ਰਣਨਿਮਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯਿਣਾਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਮੌਸਧੈਰਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਦਾਤ੍ਮੀਯਮੌਸਧਂ ਵਾਤਾਦੇਸ੍ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪਾਨਂ; ਵਿਚਾਰਣਾਭਿਨ੍ਨਾਚ੍ਛਪਾਨਮਿਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾਃ||੩੦||-

Adhikarana 23 (31) · Śloka 32

ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਸ਼ੋਫੇ ਤੁ ਕਫਜੁਸ੍ਟੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੩੧|| ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼੍ਯਾ(ਧ੍ਯਾ)ਮਰੁਧਿਰੇ ਵ੍ਰਣੇ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਹਿਤਮ੍ |੩੨|

ਵਮਨਵਿਸਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਉਤ੍ਸਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਸ਼ੋਫੇ ਇਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਮਾਂਸਸ਼ੋਫੇ| ਕਫਜੁਸ੍ਟੇ ਕਫਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ| ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਦੁਸ੍ਟਂ, ਸ਼੍ਯਾ(ਧ੍ਯਾ)ਮਮੀਸਤ੍ਕਸ੍ਣਂ, ਰੁਧਿਰਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਮ੍ਭੂਤੇ ਵ੍ਰਣੇ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਵਮਨਂ ਹਿਤਮ੍||੩੧||-

Adhikarana 24 (32) · Śloka 33

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਿਸੁ ||੩੨|| ਵਿਰੇਚਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਵ੍ਰਣਕੋਵਿਦਾਃ |੩੩|

ਵਿਰੇਚਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤੇਨ ਸਹਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਸਂਸਰ੍ਗਃ; ਨ ਤੁ ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ, ਕੇਵਲਵਾਤਜੇ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਨਾਤ੍| ਅਨੇਨੈਵ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵਾਤੋਪਸਰ੍ਜਨੇ ਕਫਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਮਨਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਏਸੁ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਾਵਪਿ ਸ਼ੋਫਾਧਿਕਾਰਤ੍ਵਾਦੇਵ ਸ੍ਨੇਹਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਵ੍ਰਣਕੋਵਿਦਾ ਵ੍ਰਣਪਣ੍ਡਿਤਾਃ||੩੨||-

Adhikarana 25 (33) · Śloka 34

ਅਪਾਕੇਸੁ ਤੁ ਰੋਗੇਸੁ ਕਠਿਨੇਸੁ ਸ੍ਥਿਰੇਸੁ ਚ ||੩੩|| ਸ੍ਨਾਯੁਕੋਥਾਦਿਸੁ ਤਥਾ ਚ੍ਛੇਦਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ |੩੪|

ਛੇਦਨਮਾਹ- ਅਪਾਕੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਕੇਸੁ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਪਾਕੇਸੁ ਮੇਦਃਕਫਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਾਂਸਕਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਸੁ; ਅਥਵਾ ਅਪਾਕੇਸੁ ਈਸਤ੍ਪਾਕੇਸੁ ਵਲ੍ਮੀਕਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨਞ੍ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਭਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਅਪਾਕਵਤ੍ਸੁ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ; ਪਰਂ ਤਂ ਪਾਠਂ ਨ ਸਾਧੁਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਕਠਿਨੇਸੁ ਦਢੇਸੁ| ਸ੍ਥਿਰੇਸੁ ਅਚਲੇਸੁ| ਸ੍ਨਾਯੁਕੋਥਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸਿਰਾਧਮਨ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੩||-

Adhikarana 26 (34) · Śloka 35

ਅਨ੍ਤਃਪੂਯੇਸ੍ਵਵਕ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਤਥੈਵੋਤ੍ਸਙ੍ਗਵਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ||੩੪|| ਗਤਿਮਤ੍ਸੁ ਚ ਰੋਗੇਸੁ ਭੇਦਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ |੩੫|

ਭੇਦਨਮਾਹ- ਅਨ੍ਤਃਪੂਯੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਕ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮੁਖੇਸੁ| ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਵਤ੍ਸੁ ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਪੂਯਾਵਦਾਰਣਗਮ੍ਭੀਰਸ਼ੁਸਿਰਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤੁਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਸਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵਤ੍ਸੁ| ਰੋਗੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ| ਗਤਿਮਤ੍ਸੁ ਗਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੩੪||-

Adhikarana 27 (35-37) · Śloka 37

ਬਾਲਵਦ੍ਧਾਸਹਕ੍ਸੀਣਭੀਰੂਣਾਂ ਯੋਸਿਤਾਮਪਿ ||੩੫|| ਮਰ੍ਮੋਪਰਿ ਚ ਜਾਤੇਸੁ ਰੋਗੇਸੂਕ੍ਤੇਸੁ ਦਾਰਣਮ੍ | ਸੁਪਕ੍ਵੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤੇ ਸ਼ੋਫੇ ਪੀਡਨੈਰੁਪਪੀਡਿਤੇ ||੩੬|| ਪਾਕੋਦ੍ਵਤ੍ਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਤਤ੍ਤੁ ਕਾਰ੍ਯਂ ਵਿਜਾਨਤਾ | ਸੁਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਦਾਰਣਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ ||੩੭||

ਦਾਰਣਮਾਹ- ਬਾਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੀਡਨੈਰਿਤਿ ਪੀਡਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਕੋਦ੍ਵਤ੍ਤੇਸੁ ਉਤ੍ਤਾਨੇਸੁ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਾਰਣਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਾਦਿਭਿਃ| ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣੀਯੇਨ, ਯਵਕ੍ਸਾਰੇਣੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੩੫-੩੭||

Adhikarana 28 (38-39) · Śloka 39

ਕਠਿਨਾਨ੍ ਸ੍ਥੂਲਵਤ੍ਤੌਸ੍ਠਾਨ੍ ਦੀਰ੍ਯਮਾਣਾਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ | ਕਠਿਨੋਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਾਂਸ਼੍ਚ ਲੇਖਨੇਨਾਚਰੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੩੮|| ਸਮਂ ਲਿਖੇਤ੍ ਸੁਲਿਖਿਤਂ ਲਿਖੇਨ੍ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਤਃ | ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਮਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨਿਰ੍ਲਿਖੇਤ੍ ||੩੯||

ਲੇਖਨਮਾਹ- ਕਠਿਨਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਠਿਨਾਨ੍ ਮਾਂਸਹੀਨਾਨ੍, ਸਮਮ੍ ਅਹੀਨਾਧਿਕਂ ਲਿਖੇਤ੍; ਸ੍ਥੂਲਵਤ੍ਤੌਸ੍ਠਾਨ੍ ਸੁਲਿਖਿਤਮ੍ ਅਤਿਸ਼ਯਲਿਖਿਤਂ ਲਿਖੇਤ੍; ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਦੀਰ੍ਯਮਾਣਾਨ੍ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਤੋ ਲਿਖੇਤ੍; ਕਠਿਨੋਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਾਨ੍ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਮਂ ਲਿਖੇਤ੍| ਅਨ੍ਯੇਤ੍ਰ ਪੁਨਰਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਸਮਲੇਖਨਮ੍ ਅਵਗਾਢਲੇਖਨਂ, ਸੁਲੇਖਨਂ ਮਦੁਲੇਖਨਂ, ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਲੇਖਨਂ ਨਿਰ੍ਲੇਖਨਂ ਨਿਸ਼੍ਸ਼ੇਸਲੇਖਨਮਿਤਿ| ਸ਼੍ਰੀਸੁਵੀਰਜੇਜ੍ਜਟਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਾਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਿਸਯਾਨਾਹੁਃ, ਤਥਾਹਿ- ਕਠਿਨਾਨਿਤ੍ਯੇਕੋ ਵਿਸਯਃ, ਸ੍ਥੂਲਵਤ੍ਤੌਸ੍ਠਾਨਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਦੀਰ੍ਯਮਾਣਾਨ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰਿਤਿ ਤਤੀਯਃ, ਕਠਿਨੋਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਃ| ਅਪਰੇ ਤੁ ਸਮਂ ਲਿਖੇਦਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਕਠਿਨਾਨ੍ ਸ੍ਥੂਲਵਤ੍ਤੌਸ੍ਠਾਨ੍ ਯਥਾ ਸੁਲਿਖਿਤਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵਂ ਲਿਖੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਕਥਂ ਸੁਲਿਖਿਤਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਮਂ ਲਿਖੇਤ੍, ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਂ ਲਿਖੇਤ੍, ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਮਂ ਨਿਰ੍ਲਿਖੇਦਿਤਿ| ਸਮਂ ਸੁਲਿਖਿਤਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨਿਰ੍ਲਿਖੇਤ੍ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਲਿਖੇਦਿਤਿ ਭਣਨਂ ਬਹੁਸ਼ੋ ਲੇਖਨੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਵਚਾਰਣਂ ਸੂਚਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵ੍ਰਣਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵ੍ਰਣਗਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾ ਵਾਚ੍ਯਾਃ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨਿਰ੍ਲਿਖੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਗੋਜੀਸ਼ੇਫਾਲਿਕਾਦਿਪਤ੍ਰੇਣ||੩੮-੩੯||

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

ਕ੍ਸੌਮਂ ਪ੍ਲੋਤਂ ਪਿਚੁਂ ਫੇਨਂ ਯਾਵਸ਼ੂਕਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ | ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਨਿ ਚ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਲੇਖਨਾਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ||੪੦||

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਭਾਵੇ ਤੁ ਕ੍ਸੌਮਾਦਿਭਿਰ੍ਲਿਖੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸੌਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੌਮਮ੍ ਅਤਸੀਵਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਪ੍ਲੋਤਂ ਕਰ੍ਪਟਮ੍| ਪਿਚੁਂ ਕਾਰ੍ਪਾਸਤੂਲਾਮ੍ | ਫੇਨਂ ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਮ੍| ਯਾਵਸ਼ੂਕੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ||੪੦||

Adhikarana 30 (41-42) · Śloka 42

ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਞ੍ ਸ਼ਲ੍ਯਗਰ੍ਭਾਨੁਨ੍ਮਾਰ੍ਗ੍ਯੁਤ੍ਸਙ੍ਗਿਨਃ ਸ਼ਨੈਃ | ਕਰੀਰਬਾਲਾਙ੍ਗੁਲਿਭਿਰੇਸਣ੍ਯਾ ਵੈਸਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੪੧|| ਨੇਤ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਮਗੁਦਾਭ੍ਯਾਸਨਾਡ੍ਯੋਵਕ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸਸ਼ੋਣਿਤਾਃ | ਚੁਚ੍ਚੂਪੋਦਕਜੈਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਕਰੀਰੈਰੇਸਯੇਤ੍ਤੁ ਤਾਃ ||੪੨||

ਏਸਣਮਾਹ- ਨਾਡੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਡ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵ੍ਰਣਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਸ੍ਤਾਨ੍| ਸ਼ਲ੍ਯਗਰ੍ਭਾਨ੍ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼ਲ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗੀ ਭਗਨ੍ਦਰਃ, ਉਤ੍ਸਙ੍ਗੀ ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਵਰ੍ਤਾਭਿਧ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ਤਨ੍ਨ, ਤਯੋਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਸਣਾਨਰ੍ਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ, ਉਤ੍ਸਸ੍ਟੋ ਮਾਰ੍ਗੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਿਣੋ ਵ੍ਰਣਾਃ ਜੁਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਕੁਟਿਲਯਾ ਗਤ੍ਯਾ ਯੇ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਉਤ੍ਸਙ੍ਗਿਨ ਊਰ੍ਧ੍ਵਸਙ੍ਗਿਨਃ| ਕਰੀਰਾਃ ਚੁਚ੍ਚੂਪੋਦਕਾਦੀਨਾਂ ਕੋਮਲਾ ਨਾਲਾਃ| ਬਾਲਾਃ ਕਰਿਸ਼ੂਕਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਾਨ੍ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਵਾ ਏਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸਣੀ ਸ਼ਲਾਕਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰ(ਯਨ੍ਤ੍ਰ)ਮ੍| ਏਸਯੇਤ੍ ਕਰੀਰਾਦਿਨਿਕ੍ਸੇਪਣੇਨ ਵ੍ਰਣਮਾਰ੍ਗਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਰੀਰਾਣਾਂ ਵਿਸਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨੇਤ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਦਾਭ੍ਯਾਸੋ ਗੁਦਸਮੀਪਮ੍| ਅਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਅਲ੍ਪਵਕ੍ਤ੍ਰਾਃ| ਚੁਚ੍ਚੂਃ ਚੀਚੁਰਿਤਿ ਲੋਕੇ| ਉਪੋਦਕਃ ‘ਪੋਇ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ||੪੧-੪੨||

Adhikarana 31 (43) · Śloka 43

ਸਂਵਤਾਸਂਵਤਾਸ੍ਯੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍ | ਯਥੋਕ੍ਤਮਾਹਰੇਚ੍ਛਲ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਦ੍ਧਰਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੪੩||

ਆਹਰਣਵਿਸਯਮਾਹ- ਸਂਵਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਦ੍ਧਰਣਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਾਣਹਰਵਿਸ਼ਲ੍ਯਘ੍ਨਾਦਿਰਹਿਤਮਨ੍ਯਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੩||

Adhikarana 32 (44) · Śloka 44

ਰੋਗੇ ਵ੍ਯਧਨਸਾਧ੍ਯੇ ਤੁ ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ | ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਂ ਚ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਯਥਾ ||੪੪||

ਵ੍ਯਧਨਵਿਸ੍ਰਾਵਣਵਿਸਯਮਾਹ- ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਧਨਸਾਧ੍ਯੋ ਰੋਗੋ ਦਕੋਦਰਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਃ| ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਇਤਿ ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਾਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਦਕੋਦਰੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਪ੍ਰਮਾਣਮਵਗਾਢਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਿਸੁ ਪੁਨਃ “ਮਹਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਚ ਪਾਕੇਸੁ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਤਰਂ ਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪਾਤਨਮ੍” (ਸੂ. ੫) ਇਤਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਧਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਦੋਸਂ ਚ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਯਥੇਤਿ ਸ੍ਰਾਵਣਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਵਮਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨੋਪਕ੍ਰਮਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਮ੍||੪੪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

ਅਪਾਕੋਪਦ੍ਰੁਤਾ ਯੇ ਚ ਮਾਂਸਸ੍ਥਾ ਵਿਵਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ | ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸੀਵਨਂ ਤੇਸੁ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਨ੍ਧਾਨਮੇਵ ਚ ||੪੫||

ਸੀਵਨਸਨ੍ਧਾਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਅਪਾਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਾਕੋਪਦ੍ਰੁਤਾਃ ਪਾਕੋਪਦ੍ਰਵਰਹਿਤਾਃ| ਵਿਵਤਾ ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਮੁਖਾਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਮਸ੍ਟਵਿਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮੀਯੇ (ਸੂ. ੨੫)| ਸਨ੍ਧਾਨਮੇਵ ਚੇਤਿ ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੀਵਨਂ ਸਨ੍ਧਾਨਮਪਿ ; ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਵ੍ਰਣੌਸ੍ਠਾਦਿਸਂਯੋਜਨਮ੍| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨੋਪਕ੍ਰਮਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਮ੍||੪੫||

Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47

ਪੂਯਗਰ੍ਭਾਨਣੁਦ੍ਵਾਰਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ਮਰ੍ਮਗਤਾਨਪਿ | ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਪੀਡਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਪਰਿਪੀਡਯੇਤ੍ ||੪੬|| ਸ਼ੁਸ੍ਯਮਾਣਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਪੀਡਨਂ ਪ੍ਰਤਿ | ਨ ਚਾਭਿਮੁਖਮਾਲਿਮ੍ਪੇਤ੍ਤਥਾ ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯਤੇ ||੪੭||

ਪੀਡਨਮਾਹ- ਪੂਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਕਪਰਿਪਠਿਤੈਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਙ੍ਮੂਲਾਦਿਭਿਃ| ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਪ੍ਰਦੇਹਂ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਃ ਪੂਯਃ| ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਰਤਿ| ਪੀਡਨਮ੍ ਔਸਧੈਸ਼੍ਚਮ੍ਪਨਮ੍||੪੬-੪੭||

Adhikarana 35 (48) · Śloka 48

ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੈਰ੍ਬਹੁਧਾ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੇ ਭਸ਼ਮ੍ | ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਭਵੇਤ੍ ||੪੮||

ਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥਾਪਨਮਾਹ- ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਾਦਿਭਿਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮ੍| ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍- “ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸ੍ਕਨ੍ਦਨਂ ਚੈਵ ਪਾਚਨਂ ਦਹਨਂ ਤਥਾ” (ਸੂ. ੧੪) ਇਤਿ||੪੮||

Adhikarana 36 (49-50) · Śloka 50

ਦਾਹਪਾਕਜ੍ਵਰਵਤਾਂ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪਤਃ | ਰਕ੍ਤੇਨ ਚਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਂ ਭਵੇਤ੍ ||੪੯|| ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ੀਤਲਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਘਤਾਪ੍ਲੁਤੈਃ | ਦਿਹ੍ਯਾਦਬਹਲਾਨ੍ ਸੇਕਾਨ੍ ਸੁਸ਼ੀਤਾਂਸ਼੍ਚਾਵਚਾਰਯੇਤ੍ ||੫੦||

ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਮਾਹ- ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਂ ਨਾਮ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਜ੍ਵਲਤ ਇਵ ਔਸਧਾਦਿਭਿਰ੍ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮਃ| ਯਥੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਰ੍ਦੂਰ੍ਵਾਦਿਭਿਃ| ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੈਰਿਤਿ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਆਪਿਸ੍ਟੈਃ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਦਾਹਪਾਕਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਅਬਹਲਾਨ੍ ਯਤਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਘਨੋ ਲੇਪਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਸ੍ਯਾਪਿ ਦਾਹਕਦ੍ਭਵਤਿ| ਸੇਕਾਨ੍ ਪਰਿਸੇਕਾਨ੍| ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸੇਕਲੇਪੌ ਦ੍ਵੌ ਨਿਰ੍ਵਾਪਣਾਵੁਕ੍ਤੌ||੪੯-੫੦||

Adhikarana 37 (51-52) · Śloka 53

ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸੇਸੁ ਤਨੁਸ੍ਰਾਵਿਸ੍ਵਪਾਕਿਸੁ | ਤੋਦਕਾਠਿਨ੍ਯਪਾਰੁਸ੍ਯਸ਼ੂਲਵੇਪਥੁਮਤ੍ਸੁ ਚ ||੫੧|| ਵਾਤਘ੍ਨਵਰ੍ਗੇਮ੍ਲਗਣੇ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਗਣੇ ਤਥਾ | ਸ੍ਨੈਹਿਕੇਸੁ ਚ ਬੀਜੇਸੁ ਪਚੇਦੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ||੫੨|| ਤੇਸਾਂ ਚ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਰਾਣਾਂ ਵੇਦਨਾਵਤਾਮ੍ |੫੩|

ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾਵਿਸਯਮਾਹ- ਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਵਾਤਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਵਾਤਘ੍ਨਵਰ੍ਗੇ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੌ, ਅਮ੍ਲਗਣੇ ਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਾਦੌ, ਸ੍ਨੈਹਿਕੇਸੁ ਚ ਬੀਜੇਸੁ ਤਿਲਾਤਸੀਸਰ੍ਸਪੈਰਣ੍ਡਾਦਿਬੀਜੇਸੁ| ਵਾਤਘ੍ਨਵਰ੍ਗਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਗਣਸ੍ਨੈਹਿਕਬੀਜਾਨਿ ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਮ੍ਲਾਨਾਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਨਾਤਿਘਨਾਂ ਨਾਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਪੇਯਾਨੁਕਾਰਿਣੀਮੁਤ੍ਕਾਰਿਕਾਂ ਪਚੇਤ੍||੫੧-੫੨||-

Adhikarana 38 (53) · Śloka 54

ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨਾਂ ਕ੍ਲੇਦਵਤਾਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੫੩|| ਕਸਾਯੈਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ੋਧਨੈਃ ਪ੍ਰਾਗੁਦੀਰਿਤੈਃ |੫੪|

ਇਦਾਨੀਂ ਕਸਾਯਾਦੀਂਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਾਨ੍ ਵਿਸਯਭੇਦੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਧਨੈਃ ਕਸਾਯੈਃ ਪ੍ਰਾਗੁਦੀਰਿਤੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ਙ੍ਖਿਨ੍ਯਙ੍ਕੋਟਸੁਮਨਾਦਿਭਿਃ ਕਤੈਃ ਕ੍ਵਾਥੈਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍||੫੩||-

Adhikarana 39 (54-55) · Śloka 56

ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਲ੍ਯਾਨਣੁਮੁਖਾਨ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਾਨ੍ ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤਿਭਿਸ੍ਤਾਨ੍ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ||੫੪|| ਪੂਤਿਮਾਂਸਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਾਨ੍ ਮਹਾਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੫੫|| ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਰ੍ਯਥਾਲਾਭਂ ਵਰ੍ਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਪੁਰੋਦਿਤੈਃ |੫੬|

ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਭਿਰਿਤਿ ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਅਜਗਨ੍ਧਾਜਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯਾਦੀਨਿ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਤਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਨ੍; ‘ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਭਿਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਥੂਲਤਰਾਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੂਤਿਮਾਂਸਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਨ੍ਨਾਨਿਤਿ ਅਵਗਾਢਾਨ੍, ਨ ਪੁਨਰਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍| ਮਹਾਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਤਿਦੁਸ੍ਟਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸੌ ਚਾਤ੍ਰ ਵਾਤਕਫੌ ਗਹ੍ਯੇਤੇ ਨ ਪੁਨਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਸਯਃ||੫੪-੫੫||-

Adhikarana 40 (56) · Śloka 57

ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਾਨ੍ ਦਾਹਪਾਕਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਨ੍ ||੫੬|| ਕਾਰ੍ਪਾਸੀਫਲਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਜਯੇਚ੍ਛੋਧਨਸਰ੍ਪਿਸਾ |੫੭|

ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕਾਸੀਸਾਜਗਨ੍ਧਾਦੀਨਿ, ਤੈਃ ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਘਤੇਨ| ਕਲ੍ਪਨਾ ਚੇਯਂ- ਯਾਵਨ੍ਤਿ ਕਾਸੀਸਾਜਗਨ੍ਧਾਦੀਨਿ ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਕਾਰ੍ਪਾਸਫਲਮ੍, ਏਤਾਨ੍ਯੇਕੀਕਤ੍ਯ ਕਲ੍ਕਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਘਤਂ, ਘਤਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਜਲਂ ਚ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਘਤਂ ਸਾਧਨੀਯਮ੍||੫੬||-

Adhikarana 41 (57) · Śloka 58

ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਾਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਂਸ੍ਤਥਾ ||੫੭|| ਸਰ੍ਸਪਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤੇਨ ਧੀਮਾਂਸ੍ਤੈਲੇਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ |੫੮|

ਵ੍ਰਣਾਨਿਤਿ ਕਫਵਾਤਾਧਿਕਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਉਤ੍ਸੇਧਸ੍ਯ ਕਫਕਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਸ੍ਨੇਹਾਲ੍ਪਸ੍ਰਾਵਯੋਰ੍ਵਾਤਕਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਸਰ੍ਸਪਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਸਰ੍ਸਪਸ੍ਨੇਹਾਧਿਕੇਨ ਤਿਲਤੈਲੇਨ; ‘ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੇਨ ਮਯੂਰਾਦਿਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੫੭||-

Adhikarana 42 (58-61) · Śloka 61

ਤੈਲੇਨਾਸ਼ੁਧ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨੀਯਾਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ||੫੮|| ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਰਮਾਂਸਾਨਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰੁਦੀਰਿਤੈਃ | ਕਸਾਯੇ ਵਿਧਿਵਤ੍ਤੇਸਾਂ ਕਤੇ ਚਾਧਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ ||੫੯|| ਸੁਰਾਸ੍ਟ੍ਰਜਾਂ ਸਕਾਸੀਸਾਂ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚਾਪਿ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਮ੍ | ਹਰਿਤਾਲਂ ਚ ਮਤਿਮਾਂਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾਮਵਚਾਰਯੇਤ੍ ||੬੦|| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸੋਪੇਤਾਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਮਤਿਮਰ੍ਦਿਤਾਮ੍ | ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚ ਦਿਵਸਾਨ੍ ਪਰਮ੍ ||੬੧||

ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰੁਦੀਰਿਤੈਰਿਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ| ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ- ਕਸਾਯੇ ਵਿਧਿਵਤ੍ਤੇਸਾਮਿਤਿ|- ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਾਲਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਧਿਵਤ੍ਕਤੇ ਕਸਾਯੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੋਦਕੇਸ੍ਟਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇ, ਅਸ੍ਟਗੁਣੋਦਕੇ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਵਾ| ਅਧਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ਪੁਨਰਿਤਿ ਪੂਤਂ ਕਸਾਯਂ ਪੁਨਰਧਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ਪਚੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਰਾਸ੍ਟ੍ਰਜਾਦੀਨਿ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਨਿ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸ਼ੇਸਕਸਾਯਪਾਦੇ ਕਸਾਯਸ੍ਯ ਪੁਨਃਪਾਕਾਤ੍ ਫਾਣਿਤੀਭਾਵੇ ਸਤ੍ਯਾਵਪੇਤ੍| ਸੁਰਾਸ੍ਟ੍ਰਜਾਂ ਤੁਵਰਮਤ੍ਤਿਕਾਮ੍| ਤਤਸ੍ਤਾਮਵਚਾਰਯੇਦਿਤਿ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸਮਵਚਾਰਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਅਤਿਮਰ੍ਦਿਤਾਮੌਸਧਾਨਾਮੇਕੀਭਾਵਾਰ੍ਥਮ੍| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਮਧੁਮਾਤ੍ਰਾ ਤੁ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਤ੍ਰੈਵ| ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚ ਦਿਵਸਾਨ੍ ਪਰਮਿਤਿ ਪਰਮਿਤ੍ਯਵਧਾਰਣੇ, ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਦਿਵਸਾਨ੍ ਤਿਸ੍ਠੇਨ੍ਨਾਧਿਕਂ, ਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤ੍ਵਵਦਾਰਣਭਯਾਤ੍||੫੮-੬੧||-

Adhikarana 43 (62) · Śloka 62

ਮੇਦੋਜੁਸ੍ਟਾਨਗਮ੍ਭੀਰਾਨ੍ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸ਼ੋਧਨੈਃ | ਉਪਾਚਰੇਤ੍ ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸ਼ੋਧਨਵਰ੍ਤਿਜੈਃ ||੬੨||

ਅਗਮ੍ਭੀਰਾਨ੍ ਉਤ੍ਤਾਨਾਨ੍; ‘ਗਮ੍ਭੀਰਾਨ੍ ਮੇਦਸਾ ਜੁਸ੍ਟਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ| ਚੂਰ੍ਣਸ਼ੋਧਨੈਃ ਕਾਸੀਸਾਦਿਭਿਃ| ਸ਼ੋਧਨਵਰ੍ਤਿਜੈਃ ਅਜਗਨ੍ਧਾਦਿਭਿਃ||੬੨||

Adhikarana 44 (63) · Śloka 63

ਸ਼ੁਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਸਾਯਂ ਰੋਪਣਂ ਹਿਤਮ੍ | ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਜਾਨਤਾ ||੬੩||

ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਸਪ੍ਤਕਸਾਯਾਦੀਨਿ ਸਵਿਸਯਪ੍ਰਯੋਗਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਰੋਪਣਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੁਦ੍ਧਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਵ੍ਰਣਲਕ੍ਸਣਾਨਿ “ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤ” (ਸੂ. ੨੩) ਇਤ੍ਯਾਦੀਨਿ, “ਜਿਹ੍ਵਾਤਲਾਭ” ਇਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਵਾ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਟਾਦਿਭਿਃ||੬੩||

Adhikarana 45 (64) · Śloka 64

ਅਵੇਦਨਾਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਗਮ੍ਭੀਰਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਹਿਤਾ ਰੋਪਣਵਰ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਕਤਾ ਰੋਪਣਵਰ੍ਤਯਃ ||੬੪||

ਅਵੇਦਨਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵੇਦਨਾਹੀਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਅਵੇਦਨਾਨਾਮਲ੍ਪਵੇਦਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਰੋਪਣਵਰ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਕਤਾ ਇਤਿ ਰੋਪਣਵਰ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਸੋਮਾਮਤਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੀਨਿ; ਤੈਃ ਕਤਾ ਰੋਪਣਵਰ੍ਤਯੋ ਹਿਤਾਃ||੬੪||

Adhikarana 46 (65-69) · Śloka 70

ਅਪੇਤਪੂਤਿਮਾਂਸਾਨਾਂ ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਨਾਮਰੋਹਤਾਮ੍ | ਕਲ੍ਕਃ ਸਂਰੋਹਣਃ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਤਿਲਜੋ ਮਧੁਸਂਯੁਤਃ ||੬੫|| ਸ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਥੌਸ੍ਣ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਾਨਿਲਨਾਸ਼ਨਃ | ਕਸਾਯਭਾਵਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਹਤ੍ ||੬੬|| ਔਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਕਸਾਯਭਾਵਾਚ੍ਚ ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕਫੇ ਹਿਤਃ | ਸ਼ੋਧਯੇਦ੍ਰੋਪਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣੈਃ ||੬੭|| ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਃ ਸ੍ਮਤਃ | ਪੂਰ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਰੋਪਣਃ ||੬੮|| ਤਿਲਵਦ੍ਯਵਕਲ੍ਕਂ ਤੁ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ | ਸ਼ਮਯੇਦਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚ ਵਿਦਗ੍ਧਮਪਿ ਪਾਚਯੇਤ੍ ||੬੯|| ਪਕ੍ਵਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨਂ ਚ ਸ਼ੋਧਯੇਦ੍ਰੋਪਯੇਤ੍ਤਥਾ |੭੦|

ਅਪੇਤਪੂਤਿਮਾਂਸਾਨਾਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਗਤਸ਼ਟਿਤਮਾਂਸਾਨਾਮ੍| ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਨਾਂ ਮਾਂਸਮਾਤ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਲ੍ਕੋ ਮਿਸ਼੍ਰਕਾਧ੍ਯਾਯੇ ਕਥਿਤਃ, ਸ ਤੁ “ਸਮਙ੍ਗਾ ਸੋਮਸਰਲਾ” (ਸੂ. ੩੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮਤ੍ਰਾਪਿ ਕਲ੍ਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਿਲਜੋ ਮਧੁਸਂਯੁਤ ਇਤਿ| ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਤ੍ਵਮਾਹ- ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ ਇਤਿ ਤਿਲਕਲ੍ਕਃ| ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਤ੍ਵੇ ਉਸ੍ਣਤ੍ਵੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵੇ ਮਧੁਰਤ੍ਵੇ ਚ ਸਤ੍ਯਪਿ ਕਥਂ ਨ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਕਤ੍ਵਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵ(ਪ੍ਰ)ਭਾਵਾਦਾਮਲਕਵਤ੍| ਅਸ੍ਯੈਵ ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਂ ਸਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨ੍ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍, ਰੋਪਯੇਚ੍ਚੇਤ੍ਯਯਮਰ੍ਥਸ਼੍ਚਕਾਰੇਣ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਕੇਨ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਮਧੁਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਸਂਯੁਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਰਿਹ ਮਧੁਗ੍ਰਹਣਂ ਕੇਵਲਸ੍ਯੈਵ ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾ ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਯੋਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾਃ, ਨ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ| ਕੇਨ ਰੋਪਣੇਨ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਯੁਕ੍ਤੋ ਵ੍ਰਣਾਞ੍ ਸ਼ੋਧਯੇਦ੍ਰੋਪਯੇਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਹ- ਪੂਰ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪੂਰ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਮਧੁਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਰੋਪਣ ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ; ਤੇਨ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਮਧੁਘਤਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਤੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣੋਪਿ, ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਂਰੋਪਣੋ ਭਵੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਚਕਾਰਾਰ੍ਥਂ ਨ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਿਞ੍ਚ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਮਧੁਘਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਰੋਪਣਤ੍ਵਮੇਵਾਙ੍ਗੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਨ ਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਮ੍| ਇਦਾਨੀਮਨ੍ਯਮਪਿ ਕਲ੍ਕਂ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਯੋਗਿਤ੍ਵੇਨ ਸਵਿਸ਼ੇਸਮੇਕੀਯਮਤੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਿਲਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਿਲਵਤ੍ਤਿਲਸਦਸ਼ੋ ਯਵਕਲ੍ਕੋਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਕੇਚਿਦੇਕੀਯਵਚਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਜੇਜ੍ਜਟਗਯਦਾਸੌ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ, ਯਥਾ- ਤਿਲਾ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਤਿਲਵਾਨ੍, ਤਿਲਵਾਂਸ਼੍ਚਾਸੌ ਯਵਕਲ੍ਕਸ਼੍ਚ ਤਿਲਵਦ੍ਯਵਕਲ੍ਕਃ, ਤਂ ਤਿਲਵਦ੍ਯਵਕਲ੍ਕਂ ਕੇਚਿਦਾਹੁਰਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਰੀਰਵ੍ਰਣਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਸ਼ਮਯੇਦਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨ ਤਿਲਯੁਕ੍ਤਃ ਕਲ੍ਕਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਪਾਚਨਪਾਟਨਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਾਨਾਮਰ੍ਥਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਤੁ ਰੋਪਣਸ਼ੋਧਨਕਰਣੇਨੋਪਕ੍ਰਮਦ੍ਵਯਾਰ੍ਥਕਰਃ, ਤਦੁਭਯਕਰਣੇਨੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਰਯਾਰ੍ਥਕਰੋ ਵਾ, ਅਤ ਏਵਾਨਯੋਃ ਕਲ੍ਕਯੋਰ੍ਭੇਦਃ| ਰੋਪਯੇਚ੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਤਿਲਕਲ੍ਕਤਿਲਵਦ੍ਯਵਕਲ੍ਕਯੋਰਪਿ ਵ੍ਰਣਵੈਕਤ੍ਯਾਪਹਤ੍ਵਂ ਭਵਤੀਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੬੫-੬੯||-

Adhikarana 47 (70) · Śloka 71

ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਵਿਸਾਗਨ੍ਤੂਨ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਾਨਪਿ ਚ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ||੭੦|| ਰੋਪਯੇਦ੍ਰੋਪਣੀਯੇਨ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾ |੭੧|

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗੇਵ ਅਦੋਸੋਪਪ੍ਲੁਤਾ ਆਗਨ੍ਤਵਃ| ਰੋਪਣੀਯੇਨੇਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਦਿਤੇਨ “ਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾ ਚ” (ਸੂ. ੩੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ||੭੦||-

Adhikarana 48 (71) · Śloka 72

ਕਫਵਾਤਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍ ||੭੧|| ਕਾਰਯੇਦ੍ਰੋਪਣਂ ਤੈਲਂ ਭੇਸਜੈਸ੍ਤਦ੍ਯਥੋਦਿਤੈਃ |੭੨|

ਯਥੋਦਿਤੈਰਿਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤੈਃ ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਾਗੁਰੁਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ||੭੧||-

Adhikarana 49 (72) · Śloka 73

ਅਬਨ੍ਧ੍ਯਾਨਾਂ ਚਲਸ੍ਥਾਨਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਾਮ੍ ||੭੨|| ਦ੍ਵਿਹਰਿਦ੍ਰਾਯੁਤਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੋਪਣਾਰ੍ਥਾਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ |੭੩|

ਅਬਨ੍ਧ੍ਯਾਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਵਿਸਾਭਿਘਾਤਜਾਦਯਃ| ਚਲਸ੍ਥਾਨਾਮਿਤਿ ਚਲਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਵਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਧਯਃ, ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਲਸ੍ਥਾਃ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਾਂ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚਾਪ੍ਰਰੋਹਤਾਮ੍’ ਇਤਿ ਸੁਧੀਰਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਲਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਹੇਤੁਨਾਪ੍ਰਰੋਹਤਾਮਿਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਯਾਃ ਕਲ੍ਪਨਾ- ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਫਲਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਸ੍ਟਗੁਣੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਵਾਮ੍ਭਸ੍ਯਸ੍ਟਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਵਾ ਕਸਾਯਂ ਪੁਨਰਧਿਸਤ੍ਯ ਫਾਣਿਤੀਭਾਵੇਵਸ਼ਿਸ੍ਟਕਸਾਯਪਾਦਮਾਤ੍ਰਯਾ ਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯਚੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਸੁਮਰ੍ਦਿਤਾਂ ਮਧੁਯੁਤਾਂ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਮਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਰਸਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ ਕਾਲਾਵਧਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਯਾਵਦ੍ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ||੭੨||-

Adhikarana 50 (73) · Śloka 74

ਸਮਾਨਾਂ ਸ੍ਥਿਰਮਾਂਸਾਨਾਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਨਾਂ ਰੋਪਣਂ ਭਿਸਕ੍ ||੭੩|| ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਨ੍ਮਤਿਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਯਥਾ |੭੪|

ਸਮਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਮਾਂਸਾਨਾਮ੍ ਅਮਦੁਮਾਂਸਾਨਾਮ੍| ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਯਥੇਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਥਾਨੇ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਉਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸ ਚ ਪ੍ਰਕਾਰਃ “ਕਿਂਸ਼ੁਕਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਰੋਧ੍ਰਂ” (ਸੂ. ੩੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੩||-

Adhikarana 51 (74) · Śloka 75

ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਧਿਰ੍ਯੋਯਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੭੪|| ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤੋ ਦੋਸਾਵਿਸ਼ੇਸਤਃ |੭੫|

ਇਦਾਨੀਂ ਕਸਾਯਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਰੋਪਣਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਵਿਸਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੋਧਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸੁਧੀਰਃ- ਏਸ ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਃ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਦੋਸਾਵਿਸ਼ੇਸਤਃ; ਅਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਹਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਦੂਸਕਾਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਚ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮ੍; ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛਾਰੀਰਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ” ਇਤਿ; ‘ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਦੋਸਭੇਦਾਤ੍; ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ- ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਸ੍ਤਿਲਨਿਮ੍ਬਕਲ੍ਕਾਦਿਃ, ਤਥਾ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤ ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ, ਇਤਿ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਚਕਾਰਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਗਯੀ ਤੁ- ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼ੇਸਵ੍ਰਣਾਨਾਮਯਮੇਵ ਵਿਧਿਰੁਕ੍ਤਃ; ਕੁਤਃ? ਯਤੋ ਵ੍ਰਣਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਃ, ਸ ਚ ਵਿਧਿਰ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ||੭੪||-

Adhikarana 52 (75) · Śloka 76

ਏਸ ਆਗਮਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ||੭੫|| ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਨ ਮੀਮਾਂਸ੍ਯਃ ਕਥਞ੍ਚਨ |੭੬|

ਏਸਃ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਵਿਧਿਃ| ਆਗਮਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਆਗਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ, ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਆਰੋਗ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਨ ਮੀਮਾਂਸ੍ਯੋ ਨ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੫||-

Adhikarana 53 (76) · Śloka 77

ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚਾਪਿ ਵਿਭਜੇਤ੍ ਕਸਾਯਾਦਿਸੁ ਸਪ੍ਤਸੁ ||੭੬|| ਭੇਸਜਾਨਿ ਯਥਾਯੋਗਂ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਪੁਰਾ ਮਯਾ |੭੭|

ਆਗਮੋਕ੍ਤਯੋਗਵਿਸਯਿਣੀਮਮੀਮਾਂਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ, ਅਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਯੋਗਵਿਸਯਿਣੀਂ ਮੀਮਾਂਸਾਮੇਵ ਕਥਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸਾਯਾਦਿਸੁ ਸਪ੍ਤਸੁ ਕਸਾਯਵਰ੍ਤਿਕਲ੍ਕਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਰਸਕ੍ਰਿਯਾਚੂਰ੍ਣੇਸੁ||੭੬||-

Adhikarana 54 (77-79) · Śloka 80

ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯੌ ਤੁ ਗਣੋ ਯਸ਼੍ਚਾਨਿਲਾਪਹਃ ||੭੭|| ਸ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇ ਦਾਤਵ੍ਯਃ ਕਸਾਯਾਦਿਸੁ ਸਪ੍ਤਸੁ | ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਰ੍ਗਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ੍ਮਤਃ ||੭੮|| ਤੌ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇ ਦਾਤਵ੍ਯੌ ਕਸਾਯਾਦਿਸੁ ਸਪ੍ਤਸੁ | ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਸ੍ਤੁ ਗਣੋ ਯਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੭੯|| ਤੌ ਦੇਯੌ ਕਫਦੁਸ੍ਟੇ ਤੁ, ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਸਂਯੁਤਾ ਗਣਾਃ |੮੦|

ਉਸ੍ਣ ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਃ ਸੁਰਸਾਦਿਰ੍ਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਃ| ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਸਂਯੁਤਾ ਗਣਾਃ| ਅਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਵਿਸਯਃ||੭੭-੭੯||-

Adhikarana 55 (80) · Śloka 81

ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਨੁਗ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ ਸਾਸ੍ਰਾਵਾਨਪਿ ਚ ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ||੮੦|| ਸਕ੍ਸੌਮਯਵਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਰ੍ਧੂਪਨਾਙ੍ਗੈਸ਼੍ਚ ਧੂਪਯੇਤ੍ |੮੧|

ਧੂਪਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਗ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ ਸਾਸ੍ਰਾਵਾਨਿਤਿ ਪਦਦ੍ਵਯੇਨ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਕ੍ਸੌਮੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕ੍ਸੌਮਮਤਸੀਵਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਧੂਪਨਾਙ੍ਗਾਨਿ “ਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕੇ ਸਰ੍ਜਰਸੇ” (ਸੂ. ੩੭) ਇਤ੍ਯਾਦੀਨਿ||੮੦||-

Adhikarana 56 (81-82) · Śloka 83

ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਲ੍ਪਮਾਂਸਾਨਾਂ ਗਮ੍ਭੀਰਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਚ ||੮੧|| ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਤ੍ਸਾਦਨੀਯਾਨਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸ੍ਯਾਲੇਪਨਾਨਿ ਚ | ਮਾਂਸਾਸ਼ਿਨਾਂ ਚ ਮਾਂਸਾਨਿ ਭਕ੍ਸਯੇਦ੍ਵਿਧਿਵਨ੍ਨਰਃ ||੮੨|| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ |੮੩|

ਉਤ੍ਸਾਦਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਲ੍ਪਮਾਂਸਾਨਾਂ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਾਨਾਮ੍| ਗਮ੍ਭੀਰਾਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਾਨਾਮ੍| ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਉਤ੍ਸਾਦਨੀਯਾਨੀਤਿ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਦੀਨਿ ਉਤ੍ਸਾਦਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੈਃ ਸਰ੍ਪਿਃਸਂਸ੍ਕਾਰ ਆਲੇਪਨਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਉਤ੍ਸਾਦਨਂ ਨਿਮ੍ਨਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਨ੍ਨਤਿਕਰਣਮ੍| ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਤ੍ਸਾਦਨਮਾਹ- ਮਾਂਸਾਸ਼ਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਸਃ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯਨਭਿਭੂਤਮਨਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਮਾਂਸਾਨਿ ਛਦ੍ਮੋਪਹਿਤਾਨਿ , ਏਵਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਨਸ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ||੮੧-੮੨||-

Adhikarana 57 (83) · Śloka 84

ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਦੁਮਾਂਸਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਵਸਾਦਨਮ੍ ||੮੩|| ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਿਤੈਰ੍ਮਧੁਨਾ ਸਹ |੮੪|

ਅਵਸਾਦਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਉਤ੍ਸਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਦੁਮਾਂਸਾਨਾਮਿਤਿ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮੁਦ੍ਧਤਂ ਮਦੁ ਮਾਂਸਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਅਵਸਾਦਨਮ੍ ਉਨ੍ਨਤਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਤ੍ਵਕਰਣਮ੍| ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਾਸੀਸਾਦਿਭਿਃ||੮੩||-

Adhikarana 58 (84-85) · Śloka 86

ਕਠਿਨਾਨਾਮਮਾਂਸਾਨਾਂ ਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਾ ||੮੪|| ਮਦ੍ਵੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਾ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਚਾਪਿ ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍ | ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍ ||੮੫|| ਮਦੁਤ੍ਵਮਾਸ਼ੁਰੋਹਂ ਚ ਗਾਢੋ ਬਨ੍ਧਃ ਕਰੋਤਿ ਹਿ |੮੬|

ਮਦੁਕਰ੍ਮਵਿਸਯਮਾਹ- ਕਠਿਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮਾਂਸਾਨਾਮ੍ ਅਲ੍ਪਮਾਂਸਾਨਾਮ੍| ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਾ ਵਾਯੁਨਾ| ਮਦ੍ਵੀ ਕ੍ਰਿਯਾ ਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕੋਸ੍ਣਲਵਣੈਰਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੈਰ੍ਲੇਪਾਦਿਭਿਃ | ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਾਨੁਗਤੇ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਨਿ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਂ, ਕਫਾਨੁਗਤੇ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਸੇਕਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ | ਮਦੁਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਢੋ ਬਨ੍ਧਃ ਕਿਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਮਦੁਤ੍ਵਮਾਸ਼ੁਰੋਹਂ ਚ||੮੪-੮੫||-

Adhikarana 59 (86-87) · Śloka 87

ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਮਦੁਮਾਂਸੇਸੁ ਦਾਰੁਣੀਕਰਣਂ ਹਿਤਮ੍ | ਧਵਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਸ਼ੋਕਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਚਸ੍ਤਥਾ ||੮੬|| ਤ੍ਰਿਫਲਾਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਰੋਧ੍ਰਸਰ੍ਜਰਸਾਨ੍ ਸਮਾਨ੍ | ਕਤ੍ਵਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਵ੍ਰਣਂ ਤੈਰਵਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍ ||੮੭||

ਦਾਰੁਣਕਰ੍ਮਵਿਸਯਮਾਹ- ਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣੀਕਰਣਂ ਕਠਿਨੀਕਰਣਮ੍| ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਃ ਕਟ੍ਫਲਸ੍ਯ ||੮੬-੮੭||

Adhikarana 60 (88) · Śloka 88

ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਾਨ੍ ਕਠਿਨਾਨ੍ ਕਣ੍ਡੂਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਾਨ੍ | ਤਥੈਵ ਖਲੁ ਦੁਃਸ਼ੋਧ੍ਯਾਞ੍ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਕ੍ਸਾਰਕਰ੍ਮਣਾ ||੮੮||

ਕ੍ਸਾਰਵਿਸਯਮਾਹ- ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਾਂਸਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ||੮੮||

Adhikarana 61 (89) · Śloka 89

ਸ੍ਰਵਤੋਸ਼੍ਮਭਵਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਵਾਹਿਨਃ | ਨਿਃਸ਼ੇਸਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਸਾਧਯੇਦਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਣਾ ||੮੯||

ਅਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਵਿਸਯਮਾਹ- ਸ੍ਰਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਭਵਾਨ੍ ਅਸ਼੍ਮਰੀਨਿਰ੍ਹਰਣਚ੍ਛੇਦਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਨਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਣਾ ਸਾਧਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਨ੍? ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ੍ਰਵਤਃ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਤੇ ਵ੍ਰਣਾ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰਾਵਿਣਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਯਾਵਤ੍ਤਾਵਤ੍ਤੇਦਹਨੀਯਾਃ, ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪੁਨਰ੍ਯਦਾ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਸਨ੍ਧਾਨੇਨ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਂ ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ਤਦੈਵਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਹੇਤ੍||੮੯||

Adhikarana 62 (89-93) · Śloka 94

ਦੁਰੂਢਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਾਂ ਕਸ੍ਣਕਰ੍ਮ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ | ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨ੍ ਵਾਸਯੇਤ੍ਤੁ ਕ੍ਸੀਰੇ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੂਤ੍ਰਭਾਵਿਤਾਨ੍ | ਤਤੋ ਦ੍ਵਿਧਾਚ੍ਛੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਲੌਹੇ ਕੁਮ੍ਭੇ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੯੦|| ਕੁਮ੍ਭੇਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਨਿਖਾਤੇ ਤੁ ਤਂ ਕੁਮ੍ਭਮਥ ਯੋਜਯੇਤ੍ | ਮੁਖਂ ਮੁਖੇਨ ਸਨ੍ਧਾਯ ਗੋਮਯੈਰ੍ਦਾਹਯੇਤ੍ਤਤਃ ||੯੧|| ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ੍ਯਵਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍ਤਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਭਿਸਕ੍ | ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪਸ਼ਫਾਨ੍ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਕਾਰਯੇਤ੍ ||੯੨|| ਤੈਲੇਨਾਨੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਾਲੇਪਯੇਦ੍ਵ੍ਰਣਮ੍ | ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਧਾਨੇਨ ਸਾਰਸ੍ਨੇਹਾਂਸ੍ਤੁ ਕਾਰਯੇਤ੍ ||੯੩|| ਯੇ ਚ ਕੇਚਿਤ੍ ਫਲਸ੍ਨੇਹਾ ਵਿਧਾਨਂ ਤੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ |੯੪|

ਇਦਾਨੀਂ ਰੂਢਸ੍ਯੈਵ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵਿਕਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਾਰ੍ਥਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਰਮ੍ਭਃ , ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਯੈਵ ਕਸ੍ਣੀਕਰਣਮਾਹ- ਦੁਰੂਢਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਗਵ੍ਯਮੂਤ੍ਰਭਾਵਿਤਾਨ੍ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨ੍ ਗਵ੍ਯਕ੍ਸੀਰੇ ਵਾਸਯੇਤ੍ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍, ਅਤ੍ਰ ਕਾਲਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਰੋਹਿਣੀਫਲਕ੍ਸੀਰਵਾਸਨਵਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮੇਵ ਵਾਸਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਕੁਮ੍ਭੇਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੁਮ੍ਭੇ ਨਿਖਾਤੇ ਤਂ ਕੁਮ੍ਭਂ ਯੋਜਯੇਦ੍ ਯਤ੍ਰ ਕੁਮ੍ਭੇ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਿ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਕਥਂ ਯੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਮੁਖਂ ਮੁਖੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮਪਿ ਕੁਮ੍ਭਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਿਤਾਪਿਧਾਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਯੋਜਯੇਤ੍; ਅਨ੍ਯਥਾਨਾਵਤਮੁਖਾਦੁਪਰਿਗਤਕੁਮ੍ਭਾਦ੍ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਿ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪਸ਼ਫਾਨਿਤਿ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾ ਅਸ਼੍ਵਾਦਯਃ, ਆਨੂਪਾ ਮਹਿਸਾਦਯਃ, ਸ਼ਫਾਨ੍ ਖੁਰਾਨ੍| ਕਸ੍ਣੀਕਰਣੇ ਸ੍ਨੇਹਾਨਪਰਾਨਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਭਲ੍ਲਾਤਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਚ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਿਤਕਬਿਭੀਤਕਾਦਿਸ੍ਨੇਹਾਸ੍ਤੇਸਾਮਪ੍ਯੇਤਦੇਵ ਭਲ੍ਲਾਤਕਸ੍ਨੇਹਨਿਸ੍ਪਾਦਨਵਦ੍ਵਿਧਾਨਂ, ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਯੇ ਕਸ੍ਣੀਕਰਣਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਦਿਸ਼ਫਦਾਹਭਸ੍ਮਚੂਰ੍ਣਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਮਵਚਾਰਣਮਿਤਿ ਭਾਵਃ||੮੯-੯੩||

Adhikarana 63 (94-98) · Śloka 99

ਦੁਰੂਢਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਕਸ੍ਣਾਨਾਂ ਪਾਣ੍ਡੁਕਰ੍ਮ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ||੯੪|| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਕ੍ਸੀਰੇ ਛਾਗਲੇ ਰੋਹਿਣੀਫਲਮ੍ | ਤੇਨੈਵ ਪਿਸ੍ਟਂ ਸੁਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਵਰ੍ਣਕਰਣਂ ਹਿਤਮ੍ ||੯੫|| ਨਵਂ ਕਪਾਲਿਕਾਚੂਰ੍ਣਂ ਵੈਦੁਲਂ ਸਰ੍ਜਨਾਮ ਚ | ਕਾਸੀਸਂ ਮਧੁਕਂ ਚੈਵ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍ ||੯੬|| ਕਪਿਤ੍ਥਮੁਦ੍ਧਤੇ ਮਾਂਸੇ ਮੂਤ੍ਰੇਣਾਜੇਨ ਪੂਰਯੇਤ੍ | ਕਾਸੀਸਂ ਰੋਚਨਾਂ ਤੁਤ੍ਥਂ ਹਰਿਤਾਲਂ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਮ੍ ||੯੭|| ਵੇਣੁਨਿਰ੍ਲੇਖਨਂ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਪੁਨ੍ਨਾਡਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ | ਅਧਸ੍ਤਾਦਰ੍ਜੁਨਸ੍ਯੈਤਨ੍ਮਾਸਂ ਭੂਮੌ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੯੮|| ਮਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਤਸ੍ਤੇਨ ਕਸ੍ਣਮਾਲੇਪਯੇਦ੍ਵ੍ਰਣਮ੍ |੯੯|

ਇਦਾਨੀਂ ਕਸ੍ਣਾਨਾਂ ਪਾਣ੍ਡੁਕਰ੍ਮਣਾ ਸਵਰ੍ਣੀਕਰਣਮਾਹ- ਦੁਰੂਢਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਛਾਗਲੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਬਾਰ੍ਕਰੇ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਬਰ੍ਕਰੀ ਤਰੁਣਚ੍ਛਾਗੀ, ਤਸ੍ਯਾ ਇਦਂ ਬਾਰ੍ਕਰਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਦ੍ਧਵਤ੍ਸਾਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਬਸ੍ਕਯਣੀਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾ ਬਾਰ੍ਕਰਮਾਹੁਃ; ਤਤ੍ਰ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਗਯੀ| ਰੋਹਿਣੀਫਲਮਿਤਿ ਰੋਹਿਣੀ ਹਰੀਤਕੀਭੇਦਸ੍ਤਤ੍ਫਲਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਟੁਤੁਮ੍ਬੀਫਲਮਾਹੁਃ; ਕਟੁਕਾਫਲਮਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍ | ਤੇਨੈਵ ਕ੍ਸੀਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੋਗਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਨਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਪਾਲਿਕਾ ਸ਼ਰਾਵਕਰ੍ਪਰਿਕਾ ਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਨਵਂ, ਸਾ ਪੁਨਰਾਪਾਕੋਦ੍ਧਤੈਵ ਨਵਾ ਕਪਾਲਿਕਾ ਭਵਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਵਂ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮਾਹੁਃ, ਤਤ੍ਰ ਨਵਮਪਰ੍ਯੁਸਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਦੁਲੋ ਵੇਤਸਸ੍ਤਦ੍ਭਵਂ ਵੈਦੁਲਂ, ‘ਮੂਲਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਰ੍ਜਨਾਮ ਚ ਸਰ੍ਜਵਕ੍ਸਮੂਲਮ੍| ਯੋਗਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਕਪਿਤ੍ਥਮੁਦ੍ਧਤੇ ਮਾਂਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਮਤ੍ਰ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋ ਗਿਰਃ, ਤਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਆਜਮੂਤ੍ਰੇਣ ਕਾਸੀਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਕਪਿਤ੍ਥਂ ਪੂਰਯੇਤ੍| ਵੇਣੁਨਿਰ੍ਲੇਖਨਂ ਵਂਸ਼ਤਕ੍ਸਣਂ ਵਂਸ਼ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਰ੍ਜੁਨਃ ਕਕੁਭਃ, ਤਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਲੇ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ ||੯੪-੯੮||-

Adhikarana 64 (99-100) · Śloka 100

ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਕਪਾਲਾਨਿ ਕਤਕਂ ਮਧੁਕਂ ਸਮਮ੍ ||੯੯|| ਤਥਾ ਸਮੁਦ੍ਰਮਣ੍ਡੂਕੀ ਮਣਿਚੂਰ੍ਣਂ ਚ ਦਾਪਯੇਤ੍ | ਗੁਟਿਕਾ ਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍ ||੧੦੦||

ਤਯੋਰੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਵ੍ਰਣਯੋਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਯੋਗੈਰਵਸ਼ਿਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਯੋਃ ਸਵਰ੍ਣਕਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਦ੍ਰਮਣ੍ਡੂਕੀ ਜਲਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ, ਮਣਿਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦਿਚੂਰ੍ਣਾਨਿ; ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਤੁ ਸਮੁਦ੍ਰਮਣ੍ਡੂਕੀਂ ਮੁਕ੍ਤਾਸ਼ੁਕ੍ਤਿਮਾਹ, ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਛੇਦ੍ਯਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਣਿਚੂਰ੍ਣਂ ਮੌਕ੍ਤਿਕਚੂਰ੍ਣਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਘਰ੍ਸਣਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਤੁ ਸਾਵਰ੍ਣ੍ਯਮੇਵ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਕਸ੍ਣਪਾਣ੍ਡੁਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਮਸ੍ਯ ਭੇਦਃ; ਨੇਦਮੁਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਤਰਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਕਰ੍ਮਣੋਰੇਵ ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ||੯੯-੧੦੦||

Adhikarana 65 (101-103) · Śloka 103

ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਮਸੀਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮੁਖ੍ਯਂ ਚੈਵ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍ | ਰੋਮਾਣ੍ਯੇਤੇਨ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਲੇਪਾਤ੍ਪਾਣਿਤਲੇਸ੍ਵਪਿ ||੧੦੧|| ਚਤੁਸ੍ਪਦਾਨਾਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰੋਮਖੁਰਸ਼ਙ੍ਗਾਸ੍ਥਿਭਸ੍ਮਨਾ | ਤੈਲਾਕ੍ਤਾ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾ ਭੂਮਿਰ੍ਭਵੇਦ੍ਰੋਮਵਤੀ ਪੁਨਃ ||੧੦੨|| ਕਾਸੀਸਂ ਨਕ੍ਤਮਾਲਸ੍ਯ ਪਲ੍ਲਵਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਹਰੇਤ੍ | ਕਪਿਤ੍ਥਰਸਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਰੋਮਸਞ੍ਜਨਨਂ ਪਰਮ੍ ||੧੦੩||

ਰੋਮਸਞ੍ਜਨਨਮਾਹ- ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਹਸ੍ਤਿਦਨ੍ਤਮਸੀਰਸਾਞ੍ਜਨੇਨ, ‘ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਸਹਿਤੇਨ’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਪਾਣਿਤਲਂ ਹਸ੍ਤਤਲਮ੍| ਅਯਂ ਯੋਗਃ ਕੇਸ਼ਸ਼ਾਤੇ ਸਤਿ ਬਹੁਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਚਤੁਸ੍ਪਦਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਚਤੁਸ੍ਪਦਾ ਅਸ਼੍ਵਗੋਮਹਿਸਾਦਯਃ| ਤੈਲਾਕ੍ਤਾ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੈਲਾਭ੍ਯਕ੍ਤਾ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚੂਰ੍ਣਿਤਾ ਤ੍ਵਗ੍ਰੋਮਾਦਿਭਸ੍ਮਚੂਰ੍ਣਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਰੋਮਵਤੀ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਸੀਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਕ੍ਤਮਾਲਸ੍ਯ ਪਲ੍ਲਵਾਃ ਕਰਞ੍ਜਸ੍ਯ ਕੋਮਲਪਤ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ||੧੦੧-੧੦੩||

Adhikarana 66 (104-108) · Śloka 108

ਰੋਮਾਕੀਰ੍ਣੋ ਵ੍ਰਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਗੁਪਰੋਹਤਿ | ਕ੍ਸੁਰਕਰ੍ਤਰਿਸਨ੍ਦਂਸ਼ੈਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਮਾਣਿ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ||੧੦੪|| (ਸ਼ਙ੍ਖਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਭਾਗੌ ਦ੍ਵੌ ਹਰਿਤਾਲਂ ਚ ਭਾਗਿਕਮ੍ | ਸ਼ੁਕ੍ਤੇਨ ਸਹ ਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਲੋਮਸ਼ਾਤਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍) ||੧੦੫|| ਤੈਲਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਸ੍ਯਾਥ ਸ੍ਨੁਹੀਕ੍ਸੀਰਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਪ੍ਰਗਹ੍ਯੈਕਤ੍ਰ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਰੋਮਸ਼ਾਤਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ||੧੦੬|| ਕਦਲੀਦੀਰ੍ਘਵਨ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਭਸ੍ਮਾਲਂ ਲਵਣਂ ਸ਼ਮੀਬੀਜਂ ਸ਼ੀਤੋਦਪਿਸ੍ਟਂ ਵਾ ਰੋਮਸ਼ਾਤਨਮਾਚਰੇਤ੍ ||੧੦੭|| ਆਗਾਰਗੋਧਿਕਾਪੁਚ੍ਛਂ ਰਮ੍ਭਾਲਂ ਬੀਜਮੈਙ੍ਗੁਦਮ੍ | ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਤਦ੍ਭਸ੍ਮਤੈਲਾਮ੍ਬੁ ਸੂਰ੍ਯਪਕ੍ਵਂ ਕਚਾਨ੍ਤਕਤ੍ ||੧੦੮||

ਰੋਮਸ਼ਾਤਨਮਾਹ- ਰੋਮਾਕੀਰ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਤਰੀ ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਕਰ੍ਤਨਾਦ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਸਨ੍ਦਂਸ਼ੋ ਨਾਸਾਲੋਮਾਪਹੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਃ, ਨਾਸਾਵੋ(ਛੋ)ਟਿਕੇਤਿ ਲੋਕੇ| ਔਸਧਕਤਂ ਲੋਮਸ਼ਾਤਨਮਾਹ- ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਰ੍ਘਵਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਯੋਨਾਕਃ| ਆਲਂ ਹਰਿਤਾਲਮ੍| ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧਗਤਮਪਿ ਸ਼ਮੀਬੀਜਮਿਤਿ ਸਮਸ੍ਤਪਦਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਫਲਾ ਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਲੇਪੇ ਭਕ੍ਸਣੇ ਚ ਕੇਸ਼ਘ੍ਨੀਤਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੀਤੋਦਪਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ੀਤਜਲਪਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਗਾਰਗੋਧਿਕਾ ਗਹਗੋਧਿਕਾ ‘ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਰਮ੍ਭਾ ਕਦਲੀ| ਆਲਂ ਹਰਿਤਾਲਮ੍ | ਬੀਜਮੈਙ੍ਗੁਦਂ ਇਙ੍ਗੁਦੀਵਕ੍ਸਬੀਜਮ੍| ਕਚਾਨ੍ਤਕਤ੍ ਕੇਸ਼ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਗਯੀ ਤੁ ‘ਤੈਲਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਂ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਕਤ੍ਵਾ ‘ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਭਿਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਤਿ; ਤਚ੍ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍||੧੦੪-੧੦੮||

Adhikarana 67 (109) · Śloka 109

ਵਾਤਦੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਰਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਵੇਦਨਃ | ਅਧਃਕਾਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ ||੧੦੯||

ਬਸ੍ਤਿਵਿਸਯਮਾਹ- ਵਾਤਦੁਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਰਤ੍ਰ ਨਿਰੂਹਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕਸ਼੍ਚਃ||੧੦੯||

Adhikarana 68 (110) · Śloka 110

ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੇ ਮੂਤ੍ਰਦੋਸੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸੇਸ਼੍ਮਰੀਵ੍ਰਣੇ | ਤਥੈਵਾਰ੍ਤਵਦੋਸੇ ਚ ਬਸ੍ਤਿਰਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋ ਹਿਤਃ ||੧੧੦||

ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਵਿਸਯਮਾਹ- ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਦਯੋ ਯਦਾ ਵ੍ਰਣਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਨਮ੍||੧੧੦||

Adhikarana 69 (111) · Śloka 111

ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਧ੍ਯਤਿ ਬਨ੍ਧੇਨ ਵ੍ਰਣੋ ਯਾਤਿ ਚ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ | ਰੋਹਤ੍ਯਪਿ ਚ ਨਿਃਸ਼ਙ੍ਕਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬਨ੍ਧੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ||੧੧੧||

ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧਕਰਣੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਃਸ਼ਙ੍ਕਃ ਨਿਰ੍ਗਤਾ ਸ਼ਙ੍ਕਾ ਨਿਰ੍ਘਾਤਮਕ੍ਸਿਕਾਦਿਪਤਨਾਨਾਂ ਯਤ੍ਰ ਸਃ; ‘ਨਿਃਸਙ੍ਗਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਗਤੋਭਿਘਾਤਹੇਤੋਃ ਸਙ੍ਗਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਲੇਪਵਿਧੌ ਬਨ੍ਧ੍ਯਾਬਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਯੋਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦ੍ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ “ਅਦੁਸ੍ਟਿਃ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਮਤ੍ਵਂ ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮਃ ਸੁਖਮ੍| ਆਲੇਪਨਾਦ੍ਯੈਃ ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਸਾਧੁਬਨ੍ਧਾਦ੍ਵਿਧੀਯਤੇ”- ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਤੁ ਪਾਠੋ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰ੍ਨ ਧਤਃ, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਨ ਲਿਖਿਤੋ ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚ||੧੧੧||

Adhikarana 70 (112-118) · Śloka 118

ਸ੍ਥਿਰਾਣਾਮਲ੍ਪਮਾਂਸਾਨਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਨੁਪਰੋਹਤਾਮ੍ | ਪਤ੍ਰਦਾਨਂ ਭਵੇਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਰ੍ਤੁ ਚ ||੧੧੨|| ਏਰਣ੍ਡਭੂਰ੍ਜਪੂਤੀਕਹਰਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਤੁ ਵਾਤਜੇ | ਪਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਵਬਲਂ ਯਚ੍ਚ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀਪਤ੍ਰਮੇਵ ਚ ||੧੧੩|| ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਾਣਾਮੌਦਕਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚ | ਦੂਸਿਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਰਣੇ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੧੧੪|| ਪਾਠਾਮੂਰ੍ਵਾਗੁਡੂਚੀਨਾਂ ਕਾਕਮਾਚੀਹਰਿਦ੍ਰਯੋਃ | ਪਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ੁਕਨਾਸਾਯਾ ਯੋਜਯੇਤ੍ ਕਫਜੇ ਵ੍ਰਣੇ ||੧੧੫|| ਅਕਰ੍ਕਸ਼ਮਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਜੀਰ੍ਣਂ ਸੁਕੁਮਾਰਕਮ੍ | ਅਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਂ ਮਦੁ ਚ ਪਤ੍ਰਂ ਗੁਣਵਦੁਚ੍ਯਤੇ ||੧੧੬|| ਸ੍ਨੇਹਮੌਸਧਸਾਰਂ ਚ ਪਟ੍ਟਃ ਪਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਕਤਃ | ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਯਤ੍ਤਤਃ ਪਤ੍ਰਂ ਲੇਪਸ੍ਯੋਪਰਿ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੧੧੭|| ਸ਼ੈਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਜਨਨਾਰ੍ਥਾਯ ਸ੍ਨੇਹਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ ਚ | ਦਤ੍ਤੌਸਧੇਸੁ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਪਤ੍ਰਂ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਜਾਨਤਾ ||੧੧੮||

ਪਤ੍ਰਦਾਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਸ੍ਥਿਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਏਰਣ੍ਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਪਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਵਬਲਮਿਤਿ ਅਸ਼੍ਵਬਲਾ ਉਪੋਦਕੀ ਤਸ੍ਯਾ ਇਦਮਾਸ਼੍ਵਬਲਂ, ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਤੁ ਅਸ਼੍ਵਬਲਾ ਯਵਨਭੂਮੌ ਮੇਥਿਕਾਕਾਰਬੀਜਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ| ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਾਵਟਾਦਯਃ| ਔਦਕਾਨਿ ਪਦ੍ਮਕੁਮੁਦਾਦੀਨਿ| ਕਫਜੇ ਪਤ੍ਰਦਾਨਮਾਹ- ਪਾਠਾ ਮੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਵਾ ਧਨੁਰ੍ਗੁਣੋਪਯੁਕ੍ਤੋ ਲਤਾਭੇਦਃ| ਸ਼ੁਕਨਾਸਾ ਚਰ੍ਮਕਾਰਵਟਃ ‘ਕੁਪ੍ਯਕ’ ਇਤਿ ਕਾਨ੍ਯਕੁਬ੍ਜੇ, ‘ਚਰ੍ਮਕਾਰਜਮ੍ਬੂਪਲਾਸਿਕਾ’ ਇਤਿ ਮਾਲਵੀਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਨਵਮ੍| ਸੁਕੁਮਾਰਕਂ ਤਨੁ| ਅਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਂ ਨ ਕਮਿਭਕ੍ਸਿਤਮ੍| ਮਦੁ ਕੋਮਲਮ੍| ਪਤ੍ਰਦਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲੇਪਸ੍ਯੋਪਰਿ ਪਤ੍ਰਂ ਦਾਪਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯਤ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਪਟ੍ਟੋ ਵ੍ਰਣਬਨ੍ਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਂ; ਨਾਦਤ੍ਤੇ ਨੈਵ ਗਹ੍ਣਾਤਿ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਪਟ੍ਟਃ? ਪਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਕਤਃ ਪਤ੍ਰੇਣਾਨ੍ਤਰੀਕਤੋ ਵ੍ਯਵਧਾਪਿਤਃ | ਕਿਂ ਨਾਦਤ੍ਤੇ? ਸ੍ਨੇਹਂ ਸ਼ਤਧੌਤਘਤਾਦਿਕਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਨੇਹਮ੍, ਔਸਧਸਾਰਂ ਚ; ਔਸਧਸ੍ਯ ਸਾਰਂ ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਸ੍ਨੇਹਮੌਸਧਸਾਰਂ ਚ ਪਟ੍ਟਵਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍| ਨ ਦੂਸਯਤਿ ਯਤ੍ ਪਤ੍ਰਂ ਤਲ੍ਲੇਪੋਪਰਿ ਦਾਪਯੇਤ੍”- ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਪਰਮਪਿ ਪਤ੍ਰਦਾਨਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਸ਼ੈਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਵ੍ਰਣੇ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਰਣੀਯਂ, ਵਾਤਕਫਵ੍ਰਣੇ ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਪਤ੍ਰਮ੍| ਦਤ੍ਤੌਸਧੇਸੁ ‘ਵ੍ਰਣੇਸੁ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੧੨-੧੧੮||

Adhikarana 71 (119-122) · Śloka 122

ਮਕ੍ਸਿਕਾ ਵ੍ਰਣਮਾਗਤ੍ਯ ਨਿਃਕ੍ਸਿਪਨ੍ਤਿ ਯਦਾ ਕਮੀਨ੍ | ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਭਕ੍ਸਿਤੇ ਤੈਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਃ ||੧੧੯|| ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜੋ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਾਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ | ਸੁਰਸਾਦਿਰ੍ਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਧਾਵਨੇ ਪੂਰਣੇ ਤਥਾ ||੧੨੦|| ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਕਰਞ੍ਜਾਰ੍ਕਨਿਮ੍ਬਰਾਜਾਦਨਤ੍ਵਚਃ | ਹਿਤਾ ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸੇਕਃ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕੇਨ ਵਾ ||੧੨੧|| ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ਮਾਂਸਪੇਸ਼੍ਯਾ ਵਾ ਕਮੀਨਪਹਰੇਦ੍ਵ੍ਰਣਾਤ੍ | ਵਿਂਸ਼ਤਿਂ ਕਮਿਜਾਤੀਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯੁਪਰਿ ਭਾਗਸ਼ਃ ||੧੨੨||

ਕਮਿਘ੍ਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਮਕ੍ਸਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਕ੍ਸਿਤੇ ‘ਵ੍ਰਣੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੈਃ ਕਮਿਭਿਃ| ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਃ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਸ੍ਟਕਾਰੀ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਃ ਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਨਾਨਾਰੂਪਾ ਰੁਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਵਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੇ| ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਕਰਞ੍ਜੇਤ੍ਯਾਦਯੋ ‘ਹਿਤਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸੇਕਃ ਪਰਿਸੇਕਃ| ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਦ੍ਯ ‘ਵ੍ਰਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਾਂਸਪੇਸ਼੍ਯਾ ਮਾਂਸਖਣ੍ਡੇਨ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯੁਪਰੀਤਿ ਉਪਰ੍ਯੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਮਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧੀਯੇ (ਉ. ੫੪) ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੯-੧੨੨||

Adhikarana 72 (123) · Śloka 123

ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਤੁਰਾਣਾਂ ਤੁ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍ | ਬਂਹਣੀਯੋ ਵਿਧਿਃ ਸਰ੍ਵਃ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਂ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ ||੧੨੩||

ਬਂਹਣਵਿਸਯਮਾਹ- ਦੀਰ੍ਘੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਂਹਣੀਯੋ ਦੇਹੋਪਚਯਕਰੋ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ‘ਕਾਰ੍ਯੋਗ੍ਨਿਂ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ’ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਕਾਯਗ੍ਰਹਣਂ ਤਦ੍ਦੇਹਗਤਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਦੋਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ‘ਕਾਰ੍ਯੋਗ੍ਨਿਂ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੨੩||

Adhikarana 73 (124) · Śloka 124

ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸਨਿਸ਼੍ਚਯਮੇਵ ਚ | ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਕਲ੍ਪੇਸੁ ਪ੍ਰਤਿਭਾਗਸ਼ਃ ||੧੨੪||

ਵਿਸਘ੍ਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਜੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ‘ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦੇਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਦਿਵਿਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਭਾਗਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨੪||

Adhikarana 74 (125) · Śloka 125

ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤਃ ਸਸ਼ੋਫਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਚ ਜਤ੍ਰੂਪਰਿ ਵ੍ਰਣਾਃ | ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਤੇਸੁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ ||੧੨੫||

ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਿਸਯਮਾਹ- ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਜਤ੍ਰੁ ਵਕ੍ਸੋਂਸਯੋਃ ਸਨ੍ਧਿਃ| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਨਸ੍ਯਭੇਦਃ||੧੨੫||

Adhikarana 75 (126) · Śloka 126

ਰੁਜਾਵਨ੍ਤੋਨਿਲਾਵਿਸ੍ਟਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਯੇ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਜਾਃ | ਵ੍ਰਣੇਸੁ ਤੇਸੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਂ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਜਾਨਤਾ ||੧੨੬||

ਨਸ੍ਯਵਿਸਯਮਾਹ- ਰੁਜਾਵਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਮੇਵ||੧੨੬||

Adhikarana 76 (127-128) · Śloka 128

ਦੋਸਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਨਾਰ੍ਥਾਯ ਰੁਜਾਦਾਹਕ੍ਸਯਾਯ ਚ | ਜਿਹ੍ਵਾਦਨ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਸ੍ਯ ਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਮਲਸ੍ਯ ਚ ||੧੨੭|| ਸ਼ੋਧਨੋ ਰੋਪਣਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਮੁਖਜਸ੍ਯ ਵੈ | ਉਸ੍ਣੋ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਸ਼ੀਤਃ ਕਵਲਗ੍ਰਹ ਇਸ੍ਯਤੇ ||੧੨੮||

ਕਵਲਗ੍ਰਹਵਿਸਯਮਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਨਾਰ੍ਥਾਯੇਤਿ ਦੋਸਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਨਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਿਕਸਾਯਾਦਿਭਿਃ| ਸ਼ੋਧਨਃ ਸ਼ੋਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਃ| ਰੋਪਣੋ ਰੋਪਣਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਃ| ਉਸ੍ਣੋ ਵਾਤਕਫਜੇ ਵ੍ਰਣੇ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜੇ ਸ਼ੀਤਃ||੧੨੭-੧੨੮||

Adhikarana 77 (129) · Śloka 129

ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਾਂਸ਼੍ਚ ਕਫਵਾਤਜਾਨ੍ | ਸ਼ੋਫਸ੍ਰਾਵਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਧੂਮਪਾਨੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੨੯||

ਧੂਮਵਿਸਯਮਾਹ- ਊਰ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਮਪਾਨੈਰਿਤਿ ਸ਼ੋਫਸ੍ਰਾਵਰੁਜਾਪਹਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨੯||

Adhikarana 78 (130) · Śloka 130

ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਣੋ ਨਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਸਨ੍ਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਾਯਤੇਸੁ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਧੀਯਤੇ ||੧੩੦||

ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਸਯਮਾਹ- ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਘਾਤਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦ੍ਵਿਧਾਭੂਤਸ੍ਯਾਵਯਵਸ੍ਯੈਕਭਾਵਃ||੧੩੦||

Adhikarana 79 (131) · Śloka 131

ਅਵਗਾਢਾਸ੍ਤ੍ਵਣੁਮੁਖਾ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾਃ ਸ਼ਲ੍ਯਪੀਡਿਤਾਃ | ਨਿਵਤ੍ਤਹਸ੍ਤੋਦ੍ਧਰਣਾ ਯਨ੍ਤ੍ਰਂ ਤੇਸੁ ਵਿਧੀਯਤੇ ||੧੩੧||

ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਸਯਮਾਹ- ਅਵਗਾਢਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਗਾਢਾ ਗਮ੍ਭੀਰਾਃ| ਨਿਵਤ੍ਤਹਸ੍ਤੋਦ੍ਧਰਣਾ ਹਸ੍ਤੇਨਾਕ੍ਰਸ੍ਟੁਮਸ਼ਕ੍ਯਾਃ||੧੩੧||

Adhikarana 80 (132) · Śloka 132

ਲਘੁਮਾਤ੍ਰੋ ਲਘੁਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਉਸ੍ਣੋਗ੍ਨਿਦੀਪਨਃ | ਸਰ੍ਵਵ੍ਰਣਿਭ੍ਯੋ ਦੇਯਸ੍ਤੁ ਸਦਾਹਾਰੋ ਵਿਜਾਨਤਾ ||੧੩੨||

ਆਹਾਰਵਿਸਯਮਾਹ- ਲਘੁਮਾਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘੁਮਾਤ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਲਘੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲਘੁਰਿਤਿ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਾਦਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਲਘੁਃ, ਅਗ੍ਨਿਦੀਪਨ ਇਤਿ ਯਾਵਦ੍ ਦੇਯਃ| ਗਵ੍ਯਘਤਾਦਿਰਯਮਾਹਾਰੋ ਵ੍ਰਣਿਤੋਪਾਸਨੀਯੋਕ੍ਤੋਪਿ ਪੁਨਰੁਪਕ੍ਰਮਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੇਹੋਕ੍ਤ ਇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੧੩੨||

Adhikarana 81 (133) · Śloka 133

ਨਿਸ਼ਾਚਰੇਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਕ੍ਸਤਾਤੁਰਃ | ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨੈਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰ੍ਯਮੈਃ ਸਨਿਯਮੈਸ੍ਤਥਾ ||੧੩੩||

ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨਮਾਹ- ਨਿਸ਼ਾਚਰੇਭ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਤ੍ਯਮੇਵੇਤਿ ਦਿਵਾਰਾਤ੍ਰਮਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨੈਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰਿਤਿ ਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵਾਦਿਧੂਪਾਦਿਭਿਃ, ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਹਿਤੈਃ| ਯਮੈਃ ਸਨਿਯਮੈਰਿਤਿ ਪਞ੍ਚ ਯਮਾ ਨਿਯਮਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਥੈਵ ਚ| ਵ੍ਯਵਹਾਰਨਿਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ|| ਅਕ੍ਰੋਧੋ ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸਾ ਸ਼ੌਚਮਾਹਾਰਲਾਘਵਮ੍| ਅਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚੈਤੇ ਨਿਯਮਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ”- ਇਤਿ| ਏਵਂ ਯਥਾਵਿਸਯਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਸਸ੍ਟਿਰੁਪਕ੍ਰਮਾ ਉਕ੍ਤਾਃ||੧੩੩||

Adhikarana 82 (134) · Śloka 134

ਸਣ੍ਮੂਲੋਸ੍ਟਪਰਿਗ੍ਰਾਹੀ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਃ | ਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਧਾਨੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਵ੍ਰਣਃ ||੧੩੪||

ਅਥ ਵ੍ਰਣਃ ਕਤਿਮੂਲਃ, ਕਤ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਃ, ਕਤਿਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਃ, ਕਤਿਭਿਰੌਸਧੈਃ, ਕਿਯਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਪਦਾਰ੍ਥੈਃ ਸਾਧ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਣ੍ਮੂਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਣ੍ਮੂਲ ਇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤਵਃ ਸਡੇਵ ਮੂਲਂ ਕਾਰਣਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਸਣ੍ਮੂਲਃ; ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਪਥਗਰ੍ਥਵਸ਼ਾਦਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨਾਵਰੁਦ੍ਧਃ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮੇਤ੍ਯ ਸਮ੍ਭੂਯ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਵਾ ਨਿਪਾਤਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ; ਸਙ੍ਘਾਤਃ, ਸਂਯੋਗਃ, ਸਂਹਿਤੀਭਾਵਃ, ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ, ਸਮਵਾਯਃ, ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ ਇਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਕੋਸ੍ਠਮਰ੍ਮਾਣੀਤ੍ਯਸ੍ਟੌ ਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤੂਨਿ ਪਰਿਗਹ੍ਣਾਤੀਤ੍ਯਸ੍ਟਪਰਿਗ੍ਰਾਹੀ; ਪਰਿਗ੍ਰਹੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍, ਆਸ਼੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤੈਰ੍ਲਕ੍ਸਿਤਃ; ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯ ਨ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਮਸ੍ਤਿ ‘ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਰਕ੍ਤਜਃ’ (ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍); ਏਵਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯਾਗਨ੍ਤੋਰਪਿ ਪਥਗ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਯਦਾਹ- ‘ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣ ਆਗਨ੍ਤੁਃ’ ਇਤਿ; ਤਰ੍ਹ੍ਯਨ੍ਯਥੈਵ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ- ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਕਤਿਭਿਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਲਕ੍ਸਿਤ ਇਤਿ| ਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਧਾਨੈਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰਿਤਿ ਸਸ੍ਟਿਸਙ੍ਖ੍ਯੈਰ੍ਵਿਧਾਨੈਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਃ ਕਤ੍ਵਾ| ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਪਰਿਚਾਰਕੌਸਧੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਤੁ ‘ਸਸ੍ਟ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟ’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ; ਸਸ੍ਟਿਰੁਪਕ੍ਰਮਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ||੧੩੪||

Adhikarana 83 (135) · Śloka 135

ਯੋਲ੍ਪੌਸਧਕਤੋ ਯੋਗੋ ਬਹੁਗ੍ਰਨ੍ਥਭਯਾਨ੍ਮਯਾ | ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰਾਵਾਪੋ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ ||੧੩੫||

ਇਦਾਨੀਮਲ੍ਪੌਸਧੇਸੁ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਾਦਿਯੋਗੇਸ੍ਵਾਵਾਪਵਿਸਯਮੂਹਬੀਜਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਨਾਮਿਤਿ ਤੇਸਾਂ ਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕੈਃ ਸਮਾਨਾਨਿ ਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਨਿ, ਤੇਸਾਮਾਵਾਪੋ ਨਿਕ੍ਸੇਪਃ| ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਲ੍ਪੌਸਧੇ ਯੋਗੇ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ‘ਅਲ੍ਪਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਮਗਯਤਾ ਯੋਗੋ ਯੋਲ੍ਪੌਸਧੈਃ ਕਤ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਮਗਯਤਾ ਅਨ੍ਵੇਸਯਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩੫||

Adhikarana 84 (136) · Śloka 136

ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਭਿਹਿਤੋ ਯੋ ਵਾ ਬਹੁਦੁਰ੍ਲਭਭੇਸਜਃ | ਯਥੋਪਪਤ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ ||੧੩੬||

ਇਦਾਨੀਂ ਯਥਾਲਾਭਮੌਸਧਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਭਿਹਿਤੋ ਯੋ ਬਹੁਭੇਸਜੋ ਦੁਰ੍ਲਭਭੇਸਜੋ ਵਾ, ਤਤ੍ਰ ਯਥੋਪਪਤ੍ਤਿ ਯਥਾਲਾਭਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਭੇਸਜਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਭਿਹਿਤੋ ਯਥਾ- “ਪਿਣ੍ਡੀਤਕਤ੍ਰਯਂ ਰੋਧ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯੇ ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ| ਵਰ੍ਗਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਲੇਪੇ ਤੇ ਸ਼ੋਫੇ ਸਰ੍ਵਕਤੇ ਹਿਤਾਃ”- ਇਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਥੋਕ੍ਤੌਸਧਗਣਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਕਰਣਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਭਿਹਿਤਂ; ਤਤ੍ਰ ਯਥਾਲਾਭਂ ਭੇਸਜਾਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਬਹੁਭੇਸਜੋ ਯਥਾ- “ਆਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਪਞ੍ਚਮੂਲ੍ਯੌ ਤੁ ਗਣੋ ਯਸ਼੍ਚਾਨਿਲਾਪਹਃ- ” ਇਤਿ; ਅਤ੍ਰ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਗਣਸ੍ਯ ਬਹੁਭੇਸਜਤ੍ਵਾਦ੍ਯਥਾਲਾਭਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਦੁਰ੍ਲਭਭੇਸਜੋ ਯਥਾ- ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਭੇਸਜਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੌ ਦੁਰ੍ਲਭਂ; ਤਤ੍ਰ ਯਥਾਲਾਭਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ||੧੩੬||

Adhikarana 85 (137) · Śloka 137

ਗਣੋਕ੍ਤਮਪਿ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭਵੇਦ੍ਵ੍ਯਾਧਾਵਯੌਗਿਕਮ੍ | ਤਦੁਦ੍ਧਰੇਦ੍ਯੌਗਿਕਂ ਤੁ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪੇਦਪ੍ਯਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||੧੩੭||

ਏਕਤ੍ਰੈਵ ਵ੍ਯਾਧੌ ਯੌਗਿਕਸ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮਯੌਗਿਕਸ੍ਯ ਪਰਿਤ੍ਯਾਗਂ ਚੋਪਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਗਣੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩੭||

Adhikarana 86 (138-139) · Śloka 139

ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਿਤਸ੍ਯ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੧੩੮|| ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰੌ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚ ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰਰੋਚਕਃ | ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਵਿਪਾਕਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਵ੍ਰਣਿਤਸ੍ਯ ਤੁ ||੧੩੯||

ਇਦਾਨੀਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ- ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਨੁਕ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਦੀਨਾਂ ਸਮੁਚ੍ਚਯਃ||੧੩੮-੧੩੯||

Adhikarana 87 (140) · Śloka 140

ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵੇਵਮਾਸੁ ਵ੍ਯਾਸੇਨੋਕ੍ਤਾਸ੍ਵਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ | ਭੂਯੋਪ੍ਯੁਪਰਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ||੧੪੦||

ਇਦਾਨੀਮਨਾਗਤਾਵੇਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ, ਆਸੁ ਇਮਾਸੁ ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯਾਸੁ, ਵ੍ਯਾਸੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਕ੍ਤਾਸ੍ਵਪਿ, ਭੂਯੋਪਿ ਪੁਨਰਪਿ, ਉਪਰਿ ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ, ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ| ਗਯੀ ਤੁ “ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਿਮਾਸ੍ਵੇਵ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਕ੍ਤਾਸ੍ਵਿਹ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍”- ਇਤਿ ਪਠਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਿਮਾਸੁ ਇਹ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੋਕ੍ਤਾਸੁ, ਉਪਰਿ ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪੦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||