1. dvivraṇīyacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದ್ವಿವ್ರಣೀಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಶಾರೀರಾನನ್ತರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಮಾರಭ್ಯತೇ| ದ್ವೌ ವ್ರಣಾವಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತಂ ದ್ವಿವ್ರಣೀಯಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಿಕಾರಪ್ರತೀಕಾರಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ದ್ವೌ ವ್ರಣೌ ಭವತಃ- ಶಾರೀರ, ಆಗನ್ತುಶ್ಚ | ತಯೋಃ ಶಾರೀರಃ ಪವನಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತಸನ್ನಿಪಾತನಿಮಿತ್ತಃ; ಆಗನ್ತುರಪಿ ಪುರುಷಪಶುಪಕ್ಷಿವ್ಯಾಲಸರೀಸೃಪಪ್ರಪತನಪೀಡನಪ್ರಹಾರಾಗ್ನಿಕ್ಷಾರವಿಷತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧಶಕಲಕಪಾಲಶೃಙ್ಗ- ಚಕ್ರೇಷುಪರಶುಶಕ್ತಿಕುನ್ತಾದ್ಯಾಯುಧಾಭಿಘಾತನಿಮಿತ್ತಃ | ತತ್ರ ತುಲ್ಯೇ ವ್ರಣಸಾಮಾನ್ಯೇ ದ್ವಿಕಾರಣೋತ್ಥಾನಪ್ರಯೋಜನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ ‘ದ್ವಿವ್ರಣೀಯ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ||೩||

ಕಥಂ ದ್ವೌ ವ್ರಣೌ ಭವತ ಇತ್ಯಾಹ- ಶಾರೀರ ಆಗನ್ತುಶ್ಚ; ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಶರೀರಸಮುತ್ಥಶ್ಚ, ಆಗನ್ತುಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಉಭಯತ್ರ ಚಕಾರಕರಣಮುಭಯೋಶ್ಚ ವ್ಯಾಕರಣಮುಭಯೋಃ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಅಭಿಘಾತಶಬ್ದಃ ಪುರುಷಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ಪಶವೋ ಗೋಮಹಿಷಾದಯಃ, ಮೃಗಾ ಏಣಾದಯಃ, ಪಕ್ಷಿಣಃ ಕಾಕಕಙ್ಕಗೃಧ್ರಾದಯಃ, ವ್ಯಾಲಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯೋ ದುಷ್ಟಜೀವಾಃ, ಸರೀಸೃಪಾಃ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಾದಯೋ ಮೀನಮಕರೌ ಚ, ಪ್ರಪತನಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಪತನಂ, ಪ್ರಹಾರೋ ಲಗುಡಾದಿಕುಟ್ಟನಂ, ತೀಕ್ಷ್ಣೌಷಧಾನಿ ಚಿರಬಿಲ್ವಚಿತ್ರಕಾದೀನಿ, ಶಕಲಂ ಕಾಷ್ಠಾದೀನಾಂ ಖಣ್ಡಂ, ಕಪಾಲಂ ಘಟಾದೀನಾಂ ಕರ್ಪರಂ, ಚಕ್ರಮಾಯುಧವಿಶೇಷಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ, ಇಷುರ್ಬಾಣಃ, ಪರಶುರಾಯುಧವಿಶೇಷಃ ಕುಠಾರಾಕಾರಃ, ಶಕ್ತಿರಾಯುಧವಿಶೇಷಸ್ತ್ರಿಮುಖೀ, ಕುನ್ತಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಖಙ್ಗಾದಯಃ| ವ್ರಣಸಾಮಾನ್ಯಂ ವ್ರಣಜಾತಿರ್ವ್ರಣತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತಸ್ಮಿಂಸ್ತುಲ್ಯೇ ಸತ್ಯಪಿ ದ್ವಿಕಾರಣೋತ್ಥಾನಪ್ರಯೋಜನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ ‘ದ್ವಿವ್ರಣೀಯ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ದ್ವಿಕಾರಣಂ ದ್ವಿಹೇತುಕಂ ಯದುತ್ಥಾನಮುತ್ಪತ್ತಿಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಶೀತಕ್ರಿಯಾದಿ, ತಸ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ತಸ್ಮಾದ್ ‘ದ್ವಿವ್ರಣೀಯ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಗನ್ತುವ್ರಣೇ ತತ್ಕಾಲಮೇವ ಕ್ಷತೋಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಸೃತಸ್ಯೋಪಶಮಾರ್ಥಂ ಪಿತ್ತವಚ್ಛೀತಕ್ರಿಯಾವಚಾರಣವಿಧಿವಿಶೇಷಃ ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥಂ ಚ ಮಧುಘೃತಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯೇತದ್ದ್ವಿಕಾರಣೋತ್ಥಾನಪ್ರಯೋಜನಮ್, ಉತ್ತರಕಾಲಂ ತು ದೋಷೋಪಪ್ಲವವಿಶೇಷಾಚ್ಛಾರೀರವತ್ ಪ್ರತೀಕಾರಃ ||೪||

ಅಥಾಗನ್ತುವ್ರಣಸ್ಯ ಕರ್ಮವಿಶೇಷಯೋಜನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಕಾಲಮೇವೇತಿ ಯತ್ಕಾಲಮೇವಾಭಿಘಾತಾತ್ ಕ್ಷತಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ| ಕ್ಷತೋಷ್ಮಣ ಇತಿ ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರಹಾರಸಙ್ಘಟ್ಟಜನಿತಂ ತೇಜಃ| ಪ್ರಸೃತಸ್ಯ ವಿಸ್ತೃತಸ್ಯ| ವಿಧಿವಿಶೇಷೋ ವಿಧಾನಭೇದಃ| ಹೇತುಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾಯ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಃ ಕ್ಷತೋಷ್ಮಣೋ ನಿರ್ವಾಪಣಾರ್ಥಂ ತಥಾ ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಕ್ರುದ್ಧವಾತರಕ್ತಶಮನಾರ್ಥಂ ಚ| ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶಾರೀರವ್ರಣೋತ್ಥಾನಪ್ರಯೋಜನಂ ಮನಸಿ ಸಮ್ಪ್ರಧಾರ್ಯಾಹ- ಏತದ್ವಿಕಾರಣೋತ್ಥಾನಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ| ಉತ್ತರಕಾಲಮಿತಿ ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಯತಃ ಸದ್ಯೋವ್ರಣತ್ವಂ ಸಪ್ತಾಹಮೇವ| ದೋಷೋಪಪ್ಲವವಿಶೇಷಾದಿತಿ ದೋಷೈರನಿಲಾದಿಭಿರುಪಪ್ಲವೋ ದೂಷಣಂ ತದ್ಭೇದಾತ್||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ದೋಷೋಪಪ್ಲವವಿಶೇಷಃ ಪುನಃ ಸಮಾಸತಃ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಃ, ಪ್ರಸರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್, ಯಥೋಕ್ತೋ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನಾಧಿಕಾರೇ; ಶುದ್ಧತ್ವಾತ್ ಷೋಡಶಪ್ರಕಾರ ಇತ್ಯೇಕೇ ||೫||

ದೋಷೋಪಪ್ಲವವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಸತಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ; ವಾತಾದೀನಾಂ ಶೋಣಿತಚತುರ್ಥಾನಾಂ ಪೃಥಗನ್ಯೋನ್ಯಸಂಸರ್ಗೇಣ ಪಞ್ಚದಶಭೇದಾಃ; ವಿಸ್ತರಃ ಪುನರೇಷಾಂ ಧಾತುಮಲಸಂಸರ್ಗಜೋಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಃ| ಶುದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರದೋಷೋಪಪ್ಲವಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರೋ ವ್ರಣಃ, ಷೋಡಶಶ್ಚ ಶುದ್ಧಃ ಸಕಲದೋಷೋಪಪ್ಲವರಹಿತೋ ವ್ರಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ದ್ವಿವಿಧಂ- ಸಾಮಾನ್ಯಂ, ವೈಶೇಷಿಕಂ ಚ | ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ರುಕ್ | ‘ವ್ರಣ’ ಗಾತ್ರವಿಚೂರ್ಣನೇ, ವ್ರಣಯತೀತಿ ವ್ರಣಃ | ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ಪುನರ್ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಃ ||೬||

ಇದಾನೀಂ ವ್ರಣಸ್ಯ ಶುದ್ಧಾಶುದ್ಧಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ವ್ರಣಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ವ್ರಣಸ್ಯ ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ- ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ರುಗಿತಿ; ರುಕ್ ಪೀಡಾಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ರಣಸ್ಯ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ- ‘ವ್ರಣ’ ಗಾತ್ರವಿಚೂರ್ಣನೇ ಇತ್ಯೇವಂ ಧಾತುಃ, ಗಾತ್ರವಿವರ್ಣನಮಿತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ವ್ರಣಯತೀತಿ ಗಾತ್ರವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನಾದೋಷಲಿಙ್ಗಾಧಿಷ್ಠಿತೋ ರೋಪಣಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಷಯಃ ಶುದ್ಧ ಏವ ವ್ರಣ ಉಕ್ತಃ| ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಶುದ್ಧೋ ವ್ರಣ ಉಕ್ತಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತತ್ರ ಶ್ಯಾವಾರುಣಾಭಸ್ತನುಃ ಶೀತಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೋಽಲ್ಪಸ್ರಾವೀ ರೂಕ್ಷಶ್ಚಟಚಟಾಯನಶೀಲಃ ಸ್ಫುರಣಾಯಾಮತೋದಭೇದವೇದನಾಬಹುಲೋ ನಿರ್ಮಾಂಸಶ್ಚೇತಿ ವಾತಾತ್, ಕ್ಷಿಪ್ರಜಃ ಪೀತನೀಲಾಭಃ ಕಿಂಶುಕೋದಕಾಭೋಷ್ಣಸ್ರಾವೀ ದಾಹಪಾಕರಾಗವಿಕಾರಕಾರೀ ಪೀತಪಿಡಕಾಜುಷ್ಟಶ್ಚೇತಿ ಪಿತ್ತಾತ್, ಪ್ರತತಚಣ್ಡಕಣ್ಡೂಬಹುಲಃ ಸ್ಥೂಲೌಷ್ಠಃ ಸ್ತಬ್ಧಸಿರಾಸ್ನಾಯುಜಾಲಾವತತಃ ಕಠಿನಃ ಪಾಣ್ಡ್ವವಭಾಸೋ ಮನ್ದವೇದನಃ ಶುಕ್ಲಶೀತಸಾನ್ದ್ರಪಿಚ್ಛಿಲಾಸ್ರಾವೀ ಗುರುಶ್ಚೇತಿ ಕಫಾತ್, ಪ್ರವಾಲದಲನಿಚಯಪ್ರಕಾಶಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಪಿಡಕಾಜಾಲೋಪಚಿತಸ್ತುರಙ್ಗಸ್ಥಾನಗನ್ಧಿಃ ಸವೇದನೋ ಧೂಮಾಯನಶೀಲೋ ರಕ್ತಸ್ರಾವೀ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಶ್ಚೇತಿ ರಕ್ತಾತ್, ತೋದದಾಹಧೂಮಾಯನಪ್ರಾಯಃ ಪೀತಾರುಣಾಭಸ್ತದ್ವರ್ಣಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ, ಕಣ್ಡೂಯನಶೀಲಃ ಸನಿಸ್ತೋದೋ ರೂಕ್ಷೋ ಗುರುರ್ದಾರುಣೋ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಶೀತಪಿಚ್ಛಿಲಾಲ್ಪಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಂ, ಗುರುಃ ಸದಾಹ ಉಷ್ಣಃ ಪೀತಪಾಣ್ಡುಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಂ, ರೂಕ್ಷಸ್ತನುಸ್ತೋದಬಹುಲಃ ಸುಪ್ತ ಇವ ಚ ರಕ್ತಾರುಣಾಭಸ್ತದ್ವರ್ಣಾಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ವಾತಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ, ಘೃತಮಣ್ಡಾಭೋ ಮೀನಧಾವನತೋಯಗನ್ಧಿರ್ಮೃದುರ್ವಿಸರ್ಪ್ಯುಷ್ಣಕೃಷ್ಣಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ಪಿತ್ತಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ, ರಕ್ತೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಕಣ್ಡೂಪ್ರಾಯಃ ಸ್ಥಿರೋ ಸರಕ್ತಪಾಣ್ಡುಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ, ಸ್ಫುರಣತೋದದಾಹಧೂಮಾಯನಪ್ರಾಯಃ ಪೀತತನುರಕ್ತಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಶೋಣಿತೇಭ್ಯಃ, ಕಣ್ಡೂಸ್ಫುರಣಚುಮಚುಮಾಯಮಾನಪ್ರಾಯಃ ಪಾಣ್ಡುಘನರಕ್ತಾಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತೇಭ್ಯಃ, ದಾಹಪಾಕರಾಗಕಣ್ಡೂಪ್ರಾಯಃ ಪಾಣ್ಡುಘನರಕ್ತಾಸ್ರಾವೀ ಚೇತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತೇಭ್ಯಃ, ತ್ರಿವಿಧವರ್ಣವೇದನಾಸ್ರಾವವಿಶೇಷೋಪೇತಃ ಪವನಪಿತ್ತಕಫೇಭ್ಯಃ, ನಿರ್ದಹನನಿರ್ಮಥನಸ್ಫುರಣತೋದದಾಹಪಾಕರಾಗಕಣ್ಡೂಸ್ವಾಪಬಹುಲೋ ನಾನಾವರ್ಣವೇದನಾಸ್ರಾವವಿಶೇಷೋಪೇತಃ ಪವನಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತೇಭ್ಯಃ, ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭೋ ಮೃದುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ವಿಗತವೇದನಃ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತೋ ನಿರಾಸ್ರಾವಶ್ಚೇತಿ ಶುದ್ಧೋ ವ್ರಣ ಇತಿ ||೭||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದಿವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಚಟಚಟಾಯನಶೀಲಃ ಚಟಚಟಾಯನಸ್ವಭಾವಃ| ಚಟಚಟಾಯನಾದಯೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷಾಃ| ಸ್ಫುರಣಂ ಪುನಃ ಪುನಶ್ಚಲನಮ್, ಆಯಾಮಃ ಸಙ್ಕುಚಿತಾಙ್ಗದೇಶಸ್ಯ ದೀರ್ಘೀಕರಣಮಿವ, ತೋದಃ ಸೂಚೀಭಿರಿವ, ಭೇದನಂ ತ್ವಗ್ವಿದಾರಣಮಿವ| ಕ್ಷಿಪ್ರಜಃ ಶೀಘ್ರಜನ್ಮಾ| ಕಿಂಶುಕೋದಕಾಭೋಷ್ಣಸ್ರಾವೀ ಕಿಂಶುಕಸುಮನಃಪ್ರಕ್ಷಾಲನಸಲಿಲಸದೃಶೋಷ್ಣಸ್ರವಣಶೀಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತತಚಣ್ಡಕಣ್ಡೂಬಹುಲಃ ವಿಶಾಲಕಣ್ಡೂಯನಪ್ರಾಯಃ| ಸ್ಥೂಲೌಷ್ಠಃ ವಿಶಾಲೋನ್ನತವ್ರಣವರ್ತ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ತಬ್ಧಸಿರಾಸ್ನಾಯುಜಾಲಾವತತಃ ಅಮೃದುಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸಮೂಹೇನ ಬದ್ಧ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರವಾಲದಲನಿಚಯಪ್ರಕಾಶಃ ಪ್ರವಾಲಖಣ್ಡಸಮೂಹಸದೃಶಃ; ಪ್ರವಾಲೋ ವಿದ್ರುಮಃ, ಸ ಚ ಸಮುದ್ರಜಾತೋಽತ್ಯನ್ತರಕ್ತೋ ವಲ್ಲೀವಿಶೇಷಃ| ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಪಿಡಿಕಾಜಾಲೋಪಚಿತ ಇತಿ ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಪಿಡಕಾಸಮೂಹವ್ಯಾಪ್ತಃ| ತುರಙ್ಗಸ್ಥಾನಗನ್ಧಿಃ ತೀಕ್ಷ್ಣಕ್ಷಾರಗನ್ಧಿಃ| ಧೂಮಾಯನಶೀಲಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಧೂಮೋದ್ವಮನಮಿವ ಕರ್ತುಂ ಶೀಲಃ| ತೋದೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವರ್ಣಸ್ರಾವೀ ಅತ್ರಾನುಕ್ತಪರಿಶಿಷ್ಟೇನ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ವರ್ಣೇನ ಸ್ರಾವೇಣ ಚ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಣ್ಡೂಯನೇತ್ಯಾದಿ| ಸನಿಸ್ತೋದೋ ವ್ಯಥಾಯುಕ್ತಃ| ದಾರುಣಃ ಕಠಿನಃ| ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಪ್ತ ಇವೇತಿ ಅಜ್ಞಾಯಮಾನಸ್ಪರ್ಶ ಇವ| ತದ್ವರ್ಣಾಸ್ರಾವೀತಿ ಅತ್ರಾನುಕ್ತಪರಿಶಿಷ್ಟೇನ ತಯೋರ್ವಾತಶೋಣಿತಯೋರ್ವರ್ಣೇನ ಸ್ರಾವೇಣ ಚ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಘೃತಮಣ್ಡೋ ಘೃತಸ್ಯೋಪರಿಸ್ಥೋಽಚ್ಛೋ ಭಾಗೋ ಮಣ್ಡಃ| ಮೀನಧಾವನತೋಯಗನ್ಧಿಃ ಮತ್ಸ್ಯಪ್ರಕ್ಷಾಲನೋದಕಗನ್ಧಿಃ, ವಿಸ್ರಗನ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಚುಮಚುಮಾಯಮಾನಂ ರಾಜಿಕಾಸರ್ಷಪಲಿಪ್ತ ಇವ ವೇದನಾ| ನಿರ್ದಹನೇತ್ಯಾದಿ|- ನಿರ್ದಹನಂ ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕರಣಮಿವ, ನಿರ್ಮಥನಂ ಮನ್ಥಾನವಿಲೋಡನಮಿವ| ಇದಾನೀಂ ಶುದ್ಧವ್ರಣಮಾಹ- ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭಶಬ್ದೋ ಮೃದುಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶಬ್ದೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಅತ್ರಾಭಾಶಬ್ದೇನ ವರ್ಣಃ ಕಥ್ಯತೇ| ಮೃದುಃ ಕೋಮಲಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ಮಸೃಣಃ| ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಶೋಭನಾಕೃತಿಃ; ಏತೇನ ನಾತ್ಯುನ್ನತೋ ನಾತಿನೀಚಃ ಕಿನ್ತು ಸಮ ಇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಇತಿಶಬ್ದಃ ಸೂತ್ರನಿರ್ದಿಷ್ಟಸಮಾಪ್ತೌ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ತಸ್ಯ ವ್ರಣಸ್ಯ ಷಷ್ಟಿರುಪಕ್ರಮಾ ಭವನ್ತಿ | ತದ್ಯಥಾ- ಅಪತರ್ಪಣಮಾಲೇಪಃ ಪರಿಷೇಕೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ ಸ್ವೇದೋ ವಿಮ್ಲಾಪನಮುಪನಾಹಃ ಪಾಚನಂ ವಿಸ್ರಾವಣಂ ಸ್ನೇಹೋ ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ಛೇದನಂ ಭೇದನಂ ದಾರಣಂ ಲೇಖನಮೇಷಣಮಾಹರಣಂ ವ್ಯಧನಂ ವಿಸ್ರಾವಣಂ ಸೀವನಂ ಸನ್ಧಾನಂ ಪೀಡನಂ ಶೋಣಿತಾಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರ್ವಾಪಣಮುತ್ಕಾರಿಕಾ ಕಷಾಯೋ ವರ್ತಿಃ ಕಲ್ಕಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ರಸಕ್ರಿಯಾಽವಚೂರ್ಣನಂ ವ್ರಣಧೂಪನಮುತ್ಸಾದನಮವಸಾದನಂ ಮೃದುಕರ್ಮ ದಾರುಣಕರ್ಮ ಕ್ಷಾರಕರ್ಮಾಗ್ನಿಕರ್ಮ ಕೃಷ್ಣಕರ್ಮ ಪಾಣ್ಡುಕರ್ಮ ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ರೋಮಸಞ್ಜನನಂ ಲೋಮಾಪಹರಣಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮೋತ್ತರಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಬನ್ಧಃ ಪತ್ರದಾನಂ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಬೃಂಹಣಂ ವಿಷಘ್ನಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ನಸ್ಯಂ ಕವಲಧಾರಣಂ ಧೂಮೋ ಮಧು ಸರ್ಪಿರ್ಯನ್ತ್ರಮಾಹಾರೋ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನಮಿತಿ ||೮||

ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ನ ಗಣನೀಯಂ, ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಕರ್ಮಣೋರವಶೇಷತ್ವಾತ್ ; ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ರೋಮಸಞ್ಜನನಲೋಮಾಪಹರಣಾದೀನ್ ಸಪ್ತೋಪಕ್ರಮಾನ್ ವಿಹಾಯ ಕಷಾಯಾದೀನ್ ಸಪ್ತ ಶೋಧನರೂಪಾನ್ ಸಪ್ತ ರೋಪಣರೂಪಾನಿತಿ ದ್ವಿರೂಪಾನ್ ಗಣಯಿತ್ವಾ ಷಷ್ಟಿಮುಪಕ್ರಮಾನ್ ಪೂರಯನ್ತಿ| ತನ್ನ, ಕಷಾಯಾದಯೋಽವಾನ್ತರಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ದಶಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾಕಾರೇಣ ಸಪ್ತೈವ, ಅತಃ ಸಪ್ತೈವ ಗಣನೀಯಾಃ, ರೋಮಸಞ್ಜನನಾದಯಶ್ಚಾವಶ್ಯಂ ಪಠನೀಯಾಃ| ಅಪರಂ ಚ ಗಯದಾಸಃ ಪಾಚನಂ ನ ಪಠತಿ, ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಲೋಮಾಪಹರಣಂ ನ ಪಠತಿ ಅಪಿ ಚ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಪರಮತ್ಯನ್ತಂ ವಿವಾದಃ ಕೃತಃ, ಸ ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ; ತೌ ಚ ಯಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಷಷ್ಟಿಂ ಪೂರಯತಃ ಸಾಽಪಿ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ತೇಷು ಕಷಾಯೋ ವರ್ತಿಃ ಕಲ್ಕಃ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ರಸಕ್ರಿಯಾಽವಚೂರ್ಣನಮಿತಿ ಶೋಧನರೋಪಣಾನಿ, ತೇಷ್ವಷ್ಟೌ ಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ, ಶೋಣಿತಾಸ್ಥಾಪನಂ ಕ್ಷಾರೋಽಗ್ನಿರ್ಯನ್ತ್ರಮಾಹಾರೋ ರಕ್ಷಾವಿಧಾನಂ ಬನ್ಧವಿಧಾನಂ ಚೋಕ್ತಾನಿ, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದನವಮನವಿರೇಚನಬಸ್ತ್ಯುತ್ತರಬಸ್ತಿಶಿರೋವಿರೇಚನನಸ್ಯಧೂಮಕವಲಧಾರಣಾನ್ಯನ್ಯತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ , ಯದನ್ಯದವಶಿಷ್ಟಮುಪಕ್ರಮಜಾತಂ ತದಿಹ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೯||

ಇದಾನೀಮುಪಕ್ರಮೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕಷಾಯಾದೀನಾಮುಭಯಾರ್ಥಕಾರಿತ್ವಮಾಹ- ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷು ಅಪತರ್ಪಣಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಕಷಾಯಾದಯಃ ಸಪ್ತ| ಅಷ್ಟೌ ಛೇದನಾದಯೋ ದಾರಣವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸೀವನಾನ್ತಾಃ ಶಸ್ತ್ರಕೃತ್ಯಾಃ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯಾ ಉಪಕ್ರಮಾ ಅಷ್ಟವಿಧಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮೀಯೇ (ಸೂ. ೨೫) ಉಕ್ತಾಃ| ಶೋಣಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಣಿತಾಸ್ಥಾಪನಂ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಕಷಾಯಶೀತಕ್ರಿಯಾಪಚನದಹನಭೇದೇನ, ತದುಕ್ತಂ ಶೋಣಿತವರ್ಣನೀಯೇ (ಸೂ. ೧೪)| ಕ್ಷಾರಃ ಪಾನೀಯಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧೋಽಪ್ಯುಕ್ತಃ| “ಜೀರ್ಣಶಾಲ್ಯೋದನಂ” (ಸೂ. ೧೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವ್ರಣಿತೋಪಾಸನೀಯೋಕ್ತೇರಾಹಾರೋಽಪ್ಯುಕ್ತಃ| ರಕ್ಷಾವಿಧಾನಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ತನ್ತ್ರೇಣ ರಕ್ಷೋಘ್ನಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿನಾ ಧೂಪನೇನ ಲಕ್ಷ್ಮೀಗುಹಾದ್ಯೋಷಧಿಧಾರಣೇನ ಚೇತ್ಯೇತದುಕ್ತಮಗ್ರೋಪಹರಣೀಯೇ ವ್ರಣಿತೋಪಾಸನೀಯೇ (ಸೂ. ೧೯) ಚ; ಮನ್ತ್ರೇಣ ಚ “ಕೃತ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಾರ್ಥಂ” (ಸೂ. ೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಗ್ರೋಪಹರಣೀಯೇ| ಬನ್ಧವಿಧಾನಂ ವ್ರಣಾಲೇಪನಾಧ್ಯಾಯೇ (ಸೂ. ೧೮)| ಶೋಣಿತಾಸ್ಥಾಪನಾದಯಃ ಸಪ್ತ| ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ ಅನ್ಯತ್ರೇತಿ ಪಞ್ಚಕರ್ಮನಿರ್ದೇಶೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೇಹಾದಯೋ ದಶ| ಯದಿತ್ಯಾದಿ ಅವಶಿಷ್ಟಮುಪಕ್ರಮಜಾತಮುರ್ವರಿತ ಉಪಕ್ರಮಸಮೂಹೋಽಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಃ, ಏವಂ ಸರ್ವಮೀಲನೇ ಷಷ್ಟಿರುಪಕ್ರಮಾ ಭವನ್ತಿ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಷಡ್ವಿಧಃ ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಃ ಶೋಫಃ, ತಸ್ಯೈಕಾದಶೋಪಕ್ರಮಾ ಭವನ್ತ್ಯಪತರ್ಪಣಾದಯೋ ವಿರೇಚನಾನ್ತಾಃ; ತೇ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೋಥಪ್ರತೀಕಾರೇ ವರ್ತನ್ತೇ, ವ್ರಣಭಾವಮಾಪನ್ನಸ್ಯ ಚ ನ ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇ; ಶೇಷಾಸ್ತು ಪ್ರಾಯೇಣ ವ್ರಣಪ್ರತೀಕಾರಹೇತವ ಏವ ||೧೦||

ಇದಾನೀಮಪತರ್ಪಣಾದೀನ್ಯೇಕಾದಶ ವ್ರಣಕಾರಣಶೋಫವಿಷಯತ್ವೇನ ವಿಷಯಭೇದೇನಾಪಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಷಡ್ವಿಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪತರ್ಪಣಾದಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಬಹುವ್ರೀಹೇರತದ್ಗುಣಸಂವಿಜ್ಞಾನತ್ವಾಚ್ಛೇಷಾ ಏಕಾದಶ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಅಪತರ್ಪಣಮುಪಕ್ರಮಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ಗೃಹ್ಯತೇ| ನನು, ಅಪತರ್ಪಣಾದೀನಾಂ ಶೋಫವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಛೋಫಸ್ಯ ಚ ವ್ರಣಾದ್ಭಿನ್ನತ್ವೇನ ಕಥಂ ಷಷ್ಟಿರುಪಕ್ರಮಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ವ್ರಣಭಾವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಪನ್ನಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ, ‘ಶೋಫಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶೇಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಏಕಾದಶಭ್ಯ ಉಪಕ್ರಮೇಭ್ಯೋಽನ್ಯೇ ಶೇಷಾಃ, ತೇ ವ್ರಣಪ್ರತೀಕಾರಭೂತಾ ಏವ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಅಪತರ್ಪಣಮಾದ್ಯ ಉಪಕ್ರಮಃ; ಏಷ ಸರ್ವಶೋಫಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನತಮಶ್ಚ ||೧೧||

ಪ್ರಥಮಮಪತರ್ಪಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಪತರ್ಪಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪತರ್ಪಣಮ್ ಅಭೋಜನಂ; ನತು ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾಪತರ್ಪಣಂ ವಮನಾದಿ, ವಮನಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗೇವೋಪಾದಾನಾತ್| ಸರ್ವಶೋಫಾನಾಮಿತಿ ಪಞ್ಚದಶಾನಾಂ, ನಾಗನ್ತೋಃ; ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯೋಪಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ವಚನಾತ್| ಅತ್ರ ವಾತಜೇಽಪಿ ಶೋಫೇಽಪತರ್ಪಣಂ ವಿಕಾರಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್, ಅಥವಾ ವಾತೇಽಪಿ ಪ್ರಾಗಾಮತಾಭಾವಾತ್| ತದುಕ್ತಂ- “ವಾತೇ ಸಾಮೇಽಪಿ ಲಙ್ಘನಮ್”- ಇತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಃ ಸರ್ವಶೋಫಹಿತಃ| ಪ್ರಧಾನತಮ ಆಶುರೋಗಹರತ್ವಾತ್||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ - ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯೋಪಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷಾನದ್ಧಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಂ ಪ್ರಾಣಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಪತರ್ಪಣಮ್ ||೧೨||

ಅಪತರ್ಪಣಸ್ಯೈವ ಫಲಂ ವಿಷಯಂ ಕಾಲಾವಧಿಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯೋಪಶಾನ್ತಿಃ ಫಲಂ, ದೋಷಾನದ್ಧತ್ವಂ ವಿಷಯಃ, ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಂ ಪ್ರಾಣಂ ಚೇತಿ ಕಾಲಾವಧಿಃ| ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯೋ ದೋಷೌತ್ಕಟ್ಯಮ್| ದೋಷಾನದ್ಧಸ್ಯ ದೋಷೈರಾಮೈರಾನದ್ಧಾಶೇಷಸ್ರೋತಸಃ| ದೋಷಾಃ ಕಫಾದಯಃ, ತದ್ದುಷ್ಟಾ ಧಾತವೋ ಮಲಾಶ್ಚ | ದೇಹಿನ ಉಪಚಿತಶರೀರಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಂ ಪ್ರಾಣಂ ಚೇತಿ ಯುಗಪದೇವ ಲಙ್ಘನಾವಧಿಃ; ಪ್ರಾಣಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರಾದ್ವಯಃಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಿ ಚಾಷ್ಟೌ, ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ವಿವಿಚ್ಯ||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ಊರ್ಧ್ವಮಾರುತತೃಷ್ಣಾಕ್ಷುನ್ಮುಖಶೋಷಶ್ರಮಾನ್ವಿತೈಃ | ನ ಕಾರ್ಯಂ ಗರ್ಭಿಣೀವೃದ್ಧಬಾಲದುರ್ಬಲಭೀರುಭಿಃ ||೧೩||

ಅಪತರ್ಪಣಸ್ಯ ನಿಷೇಧವಿಷಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಊರ್ಧ್ವಮಾರುತೇತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಮಾರುತಾಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಿರೋಗಿಣಃ, ಅನ್ಯೇ ತೂರ್ಧ್ವಮಾರುತಂ ರೋಗಾನ್ತರಮಾಹುಃ| ತದ್ಯಥಾ- “ಭುಕ್ತೇಽಭುಕ್ತೇ ತಥಾ ಸುಪ್ತೇ ಯಸ್ಯೋದ್ಗಾರೋ ಭೃಶಂ ಭವೇತ್| ಊರ್ಧ್ವವಾತಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾದುದಾನವ್ಯಾನಸಮ್ಭವಮ್”- ಇತಿ| ಅಪರೇ ತು ‘ತದ್ಧಿ ಮಾರುತ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠನ್ತಿ| ಮಾರುತೋಽತ್ರ ಮಾರುತಕೃತಾಕ್ಷೇಪಕಾದಿರಾಮಯಃ| ಕ್ಷುದ್ ಬುಭುಕ್ಷಾ| ಮುಖಶೋಷೋ ನಿರಾಮವಾತಪಿತ್ತಕೃತಃ| ‘ಶ್ರಮಾನ್ವಿತೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಭ್ರಮಾನ್ವಿತೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಭ್ರಮೋ ನಿರಾಮವಾತಪಿತ್ತಕೃತಃ; ಸಾಮವಾತಪಿತ್ತಕೃತಮಾರ್ಗಾವರಣಜೌ ತು ತಾವಪಿ ಲಙ್ಘ್ಯಾವೇವ| ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಿಷ್ವನಾತ್ಯಯಿಕೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಙ್ಘನಪ್ರತಿಷೇಧಃ||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ಶೋಫೇಷೂತ್ಥಿತಮಾತ್ರೇಷು ವ್ರಣೇಷೂಗ್ರರುಜೇಷು ಚ | ಯಥಾಸ್ವೈರೌಷಧೈರ್ಲೇಪಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಶ್ಯೇನ ಕಾರಯೇತ್ ||೧೪||

ಆಲೇಪನವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶೋಫೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಥಿತಮಾತ್ರೇಷು ಜಾತಮಾತ್ರೇಷು| ಯಥಾಸ್ವೈರಿತಿ ವಾತಾದಿಶೋಫೇ ಮಾತುಲುಙ್ಗಾದಿದೂರ್ವಾದ್ಯಜಗನ್ಧಾದಿಭಿರಾತ್ಮೀಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥೋಕ್ತೈರಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಶ್ಯೇನ ಏಕೈಕೇನ||೧೪||

Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16

ಯಥಾ ಪ್ರವಜ್ವಲಿತೇ ವೇಶ್ಮನ್ಯಮ್ಭಸಾ ಪರಿಷೇಚನಮ್ | ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಶಮಯತ್ಯಗ್ನಿಮೇವಮಾಲೇಪನಂ ರುಜಃ ||೧೫|| ಪ್ರಹ್ಲಾದನೇ ಶೋಧನೇ ಚ ಶೋಫಸ್ಯ ಹರಣೇ ತಥಾ | ಉತ್ಸಾದನೇ ರೋಪಣೇ ಚ ಲೇಪಃ ಸ್ಯಾತ್ತು ತದರ್ಥಕೃತ್ ||೧೬||

ದೃಷ್ಟಾನ್ತದರ್ಶನೇನಾಲೇಪಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಾಲೇಪನಂ ರುಜ ಇತಿ ಆಲೇಪನಂ ಶೋಫಸ್ಯ ರುಜೋ ವೇದನಾಃ ಶಮಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಮಾಲೇಪಃ ಶೋಫಸ್ಯ ರುಜಾಪಹಃ; ಕಿನ್ತು ಪ್ರಹ್ಲಾದನಾದೀನ್ಯಪಿ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಹ್ಲಾದನೇ ಸುಖಕರಣೇ, ರುಜಾಪನಯನಾತ್| ಶೋಧನೇ ವ್ರಣಸ್ಯ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಸ್ಫೋಟನಾಯ| ಉತ್ಸಾದನೇ ನಿಮ್ನವ್ರಣಸ್ಯೋನ್ನತಿಕರಣೇ| ರೋಪಣೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾದವಸಾದನಸವರ್ಣಕರಣಾದೀನಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯನ್ತೇ| ತದರ್ಥಕೃತ್ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಾದಿಪ್ರಯೋಜನಕಾರೀ| ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪುನರಾಲೇಪಾಧ್ಯಾಯೇ (ಸೂ. ೧೮); ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತು ಮಿಶ್ರಕಾದಿಷು||೧೫-೧೬||

Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18

ವಾತಶೋಫೇ ತು ವೇದನೋಪಶಮಾರ್ಥಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಾಂಸರಸವಾತಹರೌಷಧನಿಷ್ಕ್ವಾಥೈರಶೀತೈಃ ಪರಿಷೇಕಾನ್ ಕುರ್ವೀತ, ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಘಾತವಿಷನಿಮಿತ್ತೇಷು ಕ್ಷೀರಘೃತಮಧುಶರ್ಕರೋದಕೇಕ್ಷುರಸಮಧುರೌಷಧಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷನಿಷ್ಕ್ವಾಥೈರನುಷ್ಣೈಃ ಪರಿಷೇಕಾನ್ ಕುರ್ವೀತ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಫೇ ತು ತೈಲಮೂತ್ರಕ್ಷಾರೋದಕಸುರಾಶುಕ್ತಕಫಘ್ನೌಷಧನಿಷ್ಕ್ವಾಥೈರಶೀತೈಃ ಪರಿಷೇಕಾನ್ ಕುರ್ವೀತ ||೧೭|| ಯಥಾಽಮ್ಬುಭಿಃ ಸಿಚ್ಯಮಾನಃ ಶಾನ್ತಿಮಗ್ನಿರ್ನಿಯಚ್ಛತಿ | ದೋಷಾಗ್ನಿರೇವಂ ಸಹಸಾ ಪರಿಷೇಕೇಣ ಶಾಮ್ಯತಿ ||೧೮||

ಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ಫಲಂ ಪ್ರಯೋಗಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶೋಫಾದಿರ್ವಿಷಯಃ, ವೇದನೋಪಶಮಃ ಫಲಂ, ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿಃ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ವಾತಹರೌಷಧಾನಿ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೀನಿ| ಶರ್ಕರಾಮಿಶ್ರಮುದಕಂ ಶರ್ಕರೋದಕಮ್| ಮಧುರೌಷಧಾನಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಿ| ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾ ವಟಾದಯಃ| ಕ್ಷಾರೋದಕಮಿತಿ ಕ್ಷಾರಂ ಗಾಲಯಿತ್ವಾ ಯದುದಕಂ ಗೃಹ್ಯತೇ ತತ್ ಕ್ಷಾರೋದಕಮ್| ಕಫಘ್ನಾನಿ ಕಾಲೇಯಕಾಗುರುಪ್ರಭೃತೀನಿ||೧೭-೧೮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತು ದೋಷಮಾಲೋಕ್ಯೋಪಯುಕ್ತೋ ದೋಷೋಪಶಮಂ ಮೃದುತಾಂ ಚ ಕರೋತಿ ||೧೯|| ಸ್ವೇದವಿಮ್ಲಾಪನಾದೀನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಕ್ ಸ ಉಚ್ಯತೇ | ಪಶ್ಚಾತ್ ಕರ್ಮಸು ಚಾದಿಷ್ಟಃ ಸ ಚ ವಿಸ್ರಾವಣಾದಿಷು ||೨೦||

ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ಯ ಫಲಂ ಪ್ರಯೋಗಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಭ್ಯಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇ ಕಫೇ ಚ ತೈಲೇನ, ಪಿತ್ತೇ ರಕ್ತೇ ವಿಷಾದಿಷು ಚ ಶತಧೌತಾದಿಘೃತೇನ| ತಸ್ಯ ಕಾಲಾವಧಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ವೇದೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವೇದವಿಮ್ಲಾಪನಾದೀನಾಂ ವಿರೇಚನಾನ್ತಾನಾಂ ಸ್ನೇಹವರ್ಜಿತಾನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗ್ಭವತಿ; ವಿಸ್ರಾವಣಾದಿಷು ಸೇಚನಾನ್ತೇಷು ಸ್ನೇಹವಮನವಿರೇಚನವ್ಯತಿರಿಕ್ತೇಷು ಕರ್ಮಸು ಸೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ ಪಶ್ಚಾದಾದಿಷ್ಟಃ||೧೯-೨೦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

ರುಜಾವತಾಂ ದಾರುಣಾನಾಂ ಕಠಿನಾನಾಂ ತಥೈವ ಚ | ಶೋಫಾನಾಂ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಯೇ ಚಾಪ್ಯೇವಂವಿಧಾ ವ್ರಣಾಃ ||೨೧||

ಸ್ವೇದವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರುಜಾವತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ರುಜಾವತಾಂ ವಾತಕಫವೇದನಾಯುಕ್ತಾನಾಂ, ದಾರುಣಾದಿವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ತದ್ವಿಷಯತ್ವಾತ್| ದಾರುಣಾನಾಮಿತಿ ದಾರುಣತ್ವಂ ವಾಯುನಾ ರೂಕ್ಷಜರಠೀಭಾವಃ, ಅಚಲತ್ವಮಿತ್ಯಪರೇ | ಪ್ರಯೋಗಃ ಪಞ್ಚಕರ್ಮನಿರ್ದೇಶೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ||೨೧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 23

ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ರುಜತಾಂ ಮನ್ದಂ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಮ್ಲಾಪನಂ ಭವೇತ್ | ಅಭ್ಯಜ್ಯ ಸ್ವೇದಯಿತ್ವಾ ತು ವೇಣುನಾಡ್ಯಾ ತತಃ ಶನೈಃ ||೨೨|| ವಿಮರ್ದಯೇದ್ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಸ್ತಲೇನಾಙ್ಗುಷ್ಠಕೇನ ವಾ |೨೩|

ವಿಮ್ಲಾಪನವಿಷಯಂ ಪ್ರಯೋಗಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ಥಿರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ಕಠಿನಾನಾಮ್| ಮನ್ದಂ ರುಜತಾಂ ಕಫಾಧಿಕಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ವಾತಕಫಾಧಿಕಾನಾಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತಲೇನ ಪಾಣಿಪಾದತಲೇನ| ವಿಮ್ಲಾಪನಮ್ ಅಙ್ಗುಲ್ಯಾದಿಮರ್ದನೇನ ಶೋಫವಿಲಯನಮ್||೨೨||-

Adhikarana 19 (23) · Śloka 24

ಶೋಫಯೋರುಪನಾಹಂ ತು ಕುರ್ಯಾದಾಮವಿದಗ್ಧಯೋಃ ||೨೩|| ಅವಿದಗ್ಧಃ ಶಮಂ ಯಾತಿ ವಿದಗ್ಧಃ ಪಾಕಮೇತಿ ಚ |೨೪|

ಉಪನಾಹಮಾಹ- ಶೋಫಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪನಾಹೋ ವಾತಕಫಶೋಫವಿಷಯ ಏವ| ಅವಿದಗ್ಧ ಆಮಃ| ವಿದಗ್ಧಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಕ್ವಃ||೨೩||-

Adhikarana 20 (24-26) · Śloka 27

ನಿವರ್ತತೇ ನ ಯಃ ಶೋಫೋ ವಿರೇಕಾನ್ತೈರುಪಕ್ರಮೈಃ ||೨೪|| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪಾಚನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಮಾಹೃತ್ಯೌಷಧಾನಿ ತು | ದಧಿತಕ್ರಸುರಾಶುಕ್ತಧಾನ್ಯಾಮ್ಲೈರ್ಯೋಜಿತಾನಿ ತು ||೨೫|| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಲವಣೀಕೃತ್ಯ ಪಚೇದುತ್ಕಾರಿಕಾಂ ಶುಭಾಮ್ | ಸೈರಣ್ಡಪತ್ರಯಾ ಶೋಫಂ ನಾಹಯೇದುಷ್ಣಯಾ ತಯಾ ||೨೬|| ಹಿತಂ ಸಮ್ಭೋಜನಂ ಚಾಪಿ ಪಾಕಾಯಾಭಿಮುಖೋ ಯದಿ |೨೭|

ಪಾಚನವಿಷಯಮಾಹ- ನಿರ್ವತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಕಾನ್ತೈರಿತಿ ಅಪತರ್ಪಣಾದ್ಯೈರ್ವಿರೇಕಾನ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಾಹೃತ್ಯೌಷಧಾನೀತಿ ಔಷಧಾನಿ ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತಾನಿ ಶಣಮೂಲಕಬೀಜಾದೀನಿ ಸಮಭಾಗಪ್ರಮಾಣಾನಿ, ತಥಾ ಚತುರ್ಗುಣದಧ್ಯಾದಿದ್ರವಾಣಿ ಚ ಸಮಾಹೃತ್ಯ ಏಕೀಕೃತ್ಯ, ಲವಣೀಕೃತ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟಲವಣೀಕೃತ್ಯ, ನಾತಿದ್ರವಾಂ ನಾತಿಶುಷ್ಕಾಮುಪನಾಹಯೋಗ್ಯಾಮುತ್ಕಾರಿಕಾಂ ಪಾಚಯೇತ್; ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ಲಪ್ಸಿಕಾಕೃತಿಃ, ಅನ್ಯೇ ಪೂಪಲಿಕಾಕೃತಿಮಾಹುಃ| ನಾಹಯೇದ್ ಬಧ್ನೀಯಾತ್| ತಯಾ ಉತ್ಕಾರಿಕಯಾ| ಹಿತಂ ಸಮ್ಭೋಜನಮಿತಿ ಸಮ್ಭೋಜನಂ ಯಥೇಷ್ಟಭೋಜನಮ್| ತಚ್ಚ ಕೀದೃಶಂ? ಹಿತಂ ಹಿತಕಾರಿ; ಕೋಽರ್ಥಃ? ನಾತ್ಯರ್ಥಕಫಕಾರಿ ನ ಚೋಪದ್ರವಕಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನಾಹಾರವಿಧಾನೋಕ್ತೈರುಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿರೇವ ಸಮ್ಭೋಜನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸುಧೀರಸ್ತು ‘ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿಹೈಕತ್ರ ಭುಕ್ತಂ ಸಮ್ಭೋಜನಂ ಮತಮ್’- ಇತ್ಯಾಹ; ತಚ್ಚ ಶ್ರೀಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸೌ ನೇಚ್ಛತಃ| ಉಪನಾಹನಿಷ್ಪಾದ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಪಾಚನಮಿತಿ ಮತ್ವಾ ಪಾಚನಂ ಪೃಥಗುಪಕ್ರಮಂ ಗಯದಾಸೋ ನ ಪಠತಿ||೨೪-೨೬||-

Adhikarana 21 (27-29) · Śloka 30

ವೇದನೋಪಶಮಾರ್ಥಾಯ ತಥಾ ಪಾಕಶಮಾಯ ಚ ||೨೭|| ಅಚಿರೋತ್ಪತಿತೇ ಶೋಫೇ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಮ್ | ಸಶೋಫೇ ಕಠಿನೇ ಧ್ಯಾಮೇ ಸರಕ್ತೇ ವೇದನಾವತಿ ||೨೮|| ಸಂರಬ್ಧೇ ವಿಷಮೇ ಚಾಪಿ ವ್ರಣೇ ವಿಸ್ರಾವಣಂ ಹಿತಮ್ | ಸವಿಷೇ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ಜಲೌಕೋಭಿಃ ಪದೈಸ್ತಥಾ ||೨೯|| ವೇದನಾಯಾಃ ಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪಾಕಸ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತಯೇ ತಥಾ |೩೦|

ವಿಸ್ರಾವಣವಿಷಯಮಾಹ- ವೇದನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಚಿರೋತ್ಪತಿತೇ ತತ್ಕಾಲೋತ್ಪನ್ನೇ| ಜಲೌಕೋಭಿಃ ಪ್ರಚ್ಛಾನೈರ್ವಾ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ವ್ರಣೇಽಪಿ ಯಾದೃಶೇ ಶೋಣಿತಂ ಸ್ರಾವಣೀಯಂ ತಾದೃಶಮಾಹ- ಸಶೋಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧ್ಯಾಮೇ ಕೃಷ್ಣಾರುಣೇ| ಸರಕ್ತೇ ರಕ್ತವರ್ಣೇ| ವೇದನಾವತಿ ವೇದನಾಯುಕ್ತೇ| ಸಂರಬ್ಧೇ ವಿಶಾಲಮೂಲೇ| ವಿಷಮೇ ನಿಮ್ನೋನ್ನತೇ| ವಿಶೇಷೇಣ ಅತಿಶಯೇನ, ಸವಿಷೇ ಚ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್||೨೭-೨೯||-

Adhikarana 22 (30) · Śloka 31

ಸೋಪದ್ರವಾಣಾಂ ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ಕೃಶಾನಾಂ ವ್ರಣಶೋಷಿಣಾಮ್ ||೩೦|| ಯಥಾಸ್ವಮೌಷಧೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ವಿಧೀಯತೇ |೩೧|

ಸ್ನೇಹಪಾನವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸೋಪದ್ರವಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸೋಪದ್ರವಾಣಾಮಿತಿ ನಾತ್ರ ವ್ರಣೋಪದ್ರವಾ ಗನ್ಧವರ್ಣಸ್ರಾವವೇದನಾಕೃತಯಃ ಪಞ್ಚ; ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ವ್ರಣಿತಸ್ಯೋಪದ್ರವಾ ವೇಪಥುಪಕ್ಷವಧಾದಯಃ| ವ್ರಣಶೋಷಿಣಾಂ ವ್ರಣನಿಮಿತ್ತಕ್ಷಯಿಣಾಮ್| ಯಥಾಸ್ವಮೌಷಧೈರಿತಿ ಯಸ್ಯ ಯದಾತ್ಮೀಯಮೌಷಧಂ ವಾತಾದೇಸ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಾನಂ; ವಿಚಾರಣಾಭಿನ್ನಾಚ್ಛಪಾನಮಿತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ||೩೦||-

Adhikarana 23 (31) · Śloka 32

ಉತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಶೋಫೇ ತು ಕಫಜುಷ್ಟೇ ವಿಶೇಷತಃ ||೩೧|| ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಶ್ಯಾ(ಧ್ಯಾ)ಮರುಧಿರೇ ವ್ರಣೇ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ಹಿತಮ್ |೩೨|

ವಮನವಿಷಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಉತ್ಸನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಶೋಫೇ ಇತಿ ಉಚ್ಛ್ರಿತಮಾಂಸಶೋಫೇ| ಕಫಜುಷ್ಟೇ ಕಫಾಕ್ರಾನ್ತೇ| ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ದುಷ್ಟಂ, ಶ್ಯಾ(ಧ್ಯಾ)ಮಮೀಷತ್ಕೃಷ್ಣಂ, ರುಧಿರಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಮ್ಭೂತೇ ವ್ರಣೇ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಂ ವಮನಂ ಹಿತಮ್||೩೧||-

Adhikarana 24 (32) · Śloka 33

ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರದುಷ್ಟೇಷು ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುಬನ್ಧಿಷು ||೩೨|| ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ವ್ರಣೇಷು ವ್ರಣಕೋವಿದಾಃ |೩೩|

ವಿರೇಚನವಿಷಯಮಾಹ- ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇನ ಸಹಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾತಪಿತ್ತಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಸಂಸರ್ಗಃ; ನ ತು ವಾತಶ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ, ಕೇವಲವಾತಜೇ ಬಸ್ತಿವಿಧಾನಾತ್| ಅನೇನೈವ ನ್ಯಾಯೇನ ವಾತೋಪಸರ್ಜನೇ ಕಫಸಂಸರ್ಗೇ ವಮನಮೂಹ್ಯಮ್| ಏಷು ಸ್ನೇಹಾದಿಷು ತ್ರಿಷು ಶೋಫಸ್ಯಾನುಕ್ತಾವಪಿ ಶೋಫಾಧಿಕಾರತ್ವಾದೇವ ಸ್ನೇಹಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ವಿಶಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಶೋಫಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಕ್ರಮಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ವ್ರಣಕೋವಿದಾ ವ್ರಣಪಣ್ಡಿತಾಃ||೩೨||-

Adhikarana 25 (33) · Śloka 34

ಅಪಾಕೇಷು ತು ರೋಗೇಷು ಕಠಿನೇಷು ಸ್ಥಿರೇಷು ಚ ||೩೩|| ಸ್ನಾಯುಕೋಥಾದಿಷು ತಥಾ ಚ್ಛೇದನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮುಚ್ಯತೇ |೩೪|

ಛೇದನಮಾಹ- ಅಪಾಕೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಕೇಷು ಅವಿದ್ಯಮಾನಪಾಕೇಷು ಮೇದಃಕಫಗ್ರನ್ಥಿಮಾಂಸಕನ್ದ್ಯಾದಿಷು; ಅಥವಾ ಅಪಾಕೇಷು ಈಷತ್ಪಾಕೇಷು ವಲ್ಮೀಕಾದಿಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನಞ್ಶಬ್ದಸ್ಯೋಭಯಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಗಯೀ ತು ‘ಅಪಾಕವತ್ಸು’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ; ಪರಂ ತಂ ಪಾಠಂ ನ ಸಾಧುಂ ಮನ್ಯತೇ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಕಠಿನೇಷು ದೃಢೇಷು| ಸ್ಥಿರೇಷು ಅಚಲೇಷು| ಸ್ನಾಯುಕೋಥಾದಿಷ್ವಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ಸಿರಾಧಮನ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೩||-

Adhikarana 26 (34) · Śloka 35

ಅನ್ತಃಪೂಯೇಷ್ವವಕ್ತ್ರೇಷು ತಥೈವೋತ್ಸಙ್ಗವತ್ಸ್ವಪಿ ||೩೪|| ಗತಿಮತ್ಸು ಚ ರೋಗೇಷು ಭೇದನಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮುಚ್ಯತೇ |೩೫|

ಭೇದನಮಾಹ- ಅನ್ತಃಪೂಯೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಕ್ತ್ರೇಷು ಅವಿದ್ಯಮಾನಮುಖೇಷು| ಉತ್ಸಙ್ಗವತ್ಸು ಚಿರಸ್ಥಿತಪೂಯಾವದಾರಣಗಮ್ಭೀರಶುಷಿರವ್ರಣವಸ್ತುಪ್ರದೇಶ ಉತ್ಸಙ್ಗತುಲ್ಯತ್ವಾದುತ್ಸಙ್ಗ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತದ್ವತ್ಸು| ರೋಗೇಷು ವ್ರಣೇಷು| ಗತಿಮತ್ಸು ಗತಿಯುಕ್ತೇಷು| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯುಕ್ತಮ್||೩೪||-

Adhikarana 27 (35-37) · Śloka 37

ಬಾಲವೃದ್ಧಾಸಹಕ್ಷೀಣಭೀರೂಣಾಂ ಯೋಷಿತಾಮಪಿ ||೩೫|| ಮರ್ಮೋಪರಿ ಚ ಜಾತೇಷು ರೋಗೇಷೂಕ್ತೇಷು ದಾರಣಮ್ | ಸುಪಕ್ವೇ ಪಿಣ್ಡಿತೇ ಶೋಫೇ ಪೀಡನೈರುಪಪೀಡಿತೇ ||೩೬|| ಪಾಕೋದ್ವೃತ್ತೇಷು ದೋಷೇಷು ತತ್ತು ಕಾರ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ | ಸುಪಿಷ್ಟೈರ್ದಾರಣದ್ರವ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತೈಃ ಕ್ಷಾರೇಣ ವಾ ಪುನಃ ||೩೭||

ದಾರಣಮಾಹ- ಬಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಪೀಡನೈರಿತಿ ಪೀಡನದ್ರವ್ಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾಕೋದ್ವೃತ್ತೇಷು ಉತ್ತಾನೇಷು ತ್ವಗ್ಗತೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದಾರಣದ್ರವ್ಯೈರ್ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೈಶ್ಚಿರಬಿಲ್ವಾದಿಭಿಃ| ಕ್ಷಾರೇಣ ಪ್ರತಿಸಾರಣೀಯೇನ, ಯವಕ್ಷಾರೇಣೇತ್ಯನ್ಯೇ||೩೫-೩೭||

Adhikarana 28 (38-39) · Śloka 39

ಕಠಿನಾನ್ ಸ್ಥೂಲವೃತ್ತೌಷ್ಠಾನ್ ದೀರ್ಯಮಾಣಾನ್ ಪುನಃ ಪುನಃ | ಕಠಿನೋತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾಂಶ್ಚ ಲೇಖನೇನಾಚರೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೩೮|| ಸಮಂ ಲಿಖೇತ್ ಸುಲಿಖಿತಂ ಲಿಖೇನ್ನಿರವಶೇಷತಃ | ವರ್ತ್ಮನಾಂ ತು ಪ್ರಮಾಣೇನ ಸಮಂ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನಿರ್ಲಿಖೇತ್ ||೩೯||

ಲೇಖನಮಾಹ- ಕಠಿನಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಕಠಿನಾನ್ ಮಾಂಸಹೀನಾನ್, ಸಮಮ್ ಅಹೀನಾಧಿಕಂ ಲಿಖೇತ್; ಸ್ಥೂಲವೃತ್ತೌಷ್ಠಾನ್ ಸುಲಿಖಿತಮ್ ಅತಿಶಯಲಿಖಿತಂ ಲಿಖೇತ್; ಪುನಃ ಪುನರ್ದೀರ್ಯಮಾಣಾನ್ ನಿರವಶೇಷತೋ ಲಿಖೇತ್; ಕಠಿನೋತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾನ್ ವರ್ತ್ಮನಾಂ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಸಮಂ ಲಿಖೇತ್| ಅನ್ಯೇಽತ್ರ ಪುನರನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಸಮಲೇಖನಮ್ ಅವಗಾಢಲೇಖನಂ, ಸುಲೇಖನಂ ಮೃದುಲೇಖನಂ, ನಿರವಶೇಷಲೇಖನಂ ನಿರ್ಲೇಖನಂ ನಿಶ್ಶೇಷಲೇಖನಮಿತಿ| ಶ್ರೀಸುವೀರಜೇಜ್ಜಟಬ್ರಹ್ಮದೇವಾಶ್ಚತುರೋ ವಿಷಯಾನಾಹುಃ, ತಥಾಹಿ- ಕಠಿನಾನಿತ್ಯೇಕೋ ವಿಷಯಃ, ಸ್ಥೂಲವೃತ್ತೌಷ್ಠಾನಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ, ದೀರ್ಯಮಾಣಾನ್ ಪುನಃ ಪುನರಿತಿ ತೃತೀಯಃ, ಕಠಿನೋತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾಂಶ್ಚೇತಿ ಚತುರ್ಥಃ| ಅಪರೇ ತು ಸಮಂ ಲಿಖೇದಿತ್ಯಾದ್ಯನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಕಠಿನಾನ್ ಸ್ಥೂಲವೃತ್ತೌಷ್ಠಾನ್ ಯಥಾ ಸುಲಿಖಿತಂ ಭವತ್ಯೇವಂ ಲಿಖೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಕಥಂ ಸುಲಿಖಿತಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಸಮಂ ಲಿಖೇತ್, ನಿರವಶೇಷಂ ಲಿಖೇತ್, ವರ್ತ್ಮನಾಂ ತು ಪ್ರಮಾಣೇನ ಸಮಂ ನಿರ್ಲಿಖೇದಿತಿ| ಸಮಂ ಸುಲಿಖಿತಲಕ್ಷಣಮ್| ನಿರ್ಲಿಖೇತ್ ಪುನಃ ಪುನರ್ಲಿಖೇದಿತಿ ಭಣನಂ ಬಹುಶೋ ಲೇಖನೇ ಶಸ್ತ್ರಾವಚಾರಣಂ ಸೂಚಯತಿ| ಅತ್ರ ವ್ರಣವರ್ತ್ಮಶಬ್ದೇನ ವ್ರಣಗತಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಾ ವಾಚ್ಯಾಃ| ಶಸ್ತ್ರೇಣ ನಿರ್ಲಿಖೇತ್, ನ ತು ಗೋಜೀಶೇಫಾಲಿಕಾದಿಪತ್ರೇಣ||೩೮-೩೯||

Adhikarana 29 (40) · Śloka 40

ಕ್ಷೌಮಂ ಪ್ಲೋತಂ ಪಿಚುಂ ಫೇನಂ ಯಾವಶೂಕಂ ಸಸೈನ್ಧವಮ್ | ಕರ್ಕಶಾನಿ ಚ ಪತ್ರಾಣಿ ಲೇಖನಾರ್ಥೇ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ ||೪೦||

ಶಸ್ತ್ರಾಭಾವೇ ತು ಕ್ಷೌಮಾದಿಭಿರ್ಲಿಖೇದಿತ್ಯಾಹ- ಕ್ಷೌಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೌಮಮ್ ಅತಸೀವಸ್ತ್ರಮ್| ಪ್ಲೋತಂ ಕರ್ಪಟಮ್| ಪಿಚುಂ ಕಾರ್ಪಾಸತೂಲಾಮ್ | ಫೇನಂ ಸಮುದ್ರಫೇನಮ್| ಯಾವಶೂಕೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ||೪೦||

Adhikarana 30 (41-42) · Śloka 42

ನಾಡೀವ್ರಣಾಞ್ ಶಲ್ಯಗರ್ಭಾನುನ್ಮಾರ್ಗ್ಯುತ್ಸಙ್ಗಿನಃ ಶನೈಃ | ಕರೀರಬಾಲಾಙ್ಗುಲಿಭಿರೇಷಣ್ಯಾ ವೈಷಯೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೪೧|| ನೇತ್ರವರ್ತ್ಮಗುದಾಭ್ಯಾಸನಾಡ್ಯೋಽವಕ್ತ್ರಾಃ ಸಶೋಣಿತಾಃ | ಚುಚ್ಚೂಪೋದಕಜೈಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ಕರೀರೈರೇಷಯೇತ್ತು ತಾಃ ||೪೨||

ಏಷಣಮಾಹ- ನಾಡೀತ್ಯಾದಿ| ನಾಡ್ಯಶ್ಚ ವ್ರಣಾಶ್ಚೇತಿ ನಾಡೀವ್ರಣಾಸ್ತಾನ್| ಶಲ್ಯಗರ್ಭಾನ್ ಅಭ್ಯನ್ತರಶಲ್ಯಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉನ್ಮಾರ್ಗೀ ಭಗನ್ದರಃ, ಉತ್ಸಙ್ಗೀ ಶಮ್ಬೂಕಾವರ್ತಾಭಿಧ ಇತ್ಯೇಕೇ; ತನ್ನ, ತಯೋರಸಾಧ್ಯತ್ವೇನೈಷಣಾನರ್ಹತ್ವಾತ್| ತತ್ರ, ಉತ್ಸೃಷ್ಟೋ ಮಾರ್ಗೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಉನ್ಮಾರ್ಗಿಣೋ ವ್ರಣಾಃ ಋಜುಂ ಮಾರ್ಗಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಕುಟಿಲಯಾ ಗತ್ಯಾ ಯೇ ಯಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಉತ್ಸಙ್ಗಿನ ಊರ್ಧ್ವಸಙ್ಗಿನಃ| ಕರೀರಾಃ ಚುಚ್ಚೂಪೋದಕಾದೀನಾಂ ಕೋಮಲಾ ನಾಲಾಃ| ಬಾಲಾಃ ಕರಿಶೂಕರಾದೀನಾಮ್| ವಿವೃತಾಸ್ಯಾನ್ ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತಾನಙ್ಗುಲ್ಯಾ ವಾ ಏಷಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷಣೀ ಶಲಾಕಾಶಸ್ತ್ರ(ಯನ್ತ್ರ)ಮ್| ಏಷಯೇತ್ ಕರೀರಾದಿನಿಕ್ಷೇಪಣೇನ ವ್ರಣಮಾರ್ಗನಿಶ್ಚಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕರೀರಾಣಾಂ ವಿಷಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನೇತ್ರವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಗುದಾಭ್ಯಾಸೋ ಗುದಸಮೀಪಮ್| ಅವಕ್ತ್ರಾ ಅಲ್ಪವಕ್ತ್ರಾಃ| ಚುಚ್ಚೂಃ ಚೀಚುರಿತಿ ಲೋಕೇ| ಉಪೋದಕಃ ‘ಪೋಇ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೪೧-೪೨||

Adhikarana 31 (43) · Śloka 43

ಸಂವೃತಾಸಂವೃತಾಸ್ಯೇಷು ವ್ರಣೇಷು ಮತಿಮಾನ್ ಭಿಷಕ್ | ಯಥೋಕ್ತಮಾಹರೇಚ್ಛಲ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋದ್ಧರಣಲಕ್ಷಣಮ್ ||೪೩||

ಆಹರಣವಿಷಯಮಾಹ- ಸಂವೃತೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಪ್ತೋದ್ಧರಣಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರವಿಶಲ್ಯಘ್ನಾದಿರಹಿತಮನ್ಯದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೩||

Adhikarana 32 (44) · Śloka 44

ರೋಗೇ ವ್ಯಧನಸಾಧ್ಯೇ ತು ಯಥೋದ್ದೇಶಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ | ಶಸ್ತ್ರಂ ನಿದಧ್ಯಾದ್ದೋಷಂ ಚ ಸ್ರಾವಯೇತ್ ಕೀರ್ತಿತಂ ಯಥಾ ||೪೪||

ವ್ಯಧನವಿಸ್ರಾವಣವಿಷಯಮಾಹ- ರೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಧನಸಾಧ್ಯೋ ರೋಗೋ ದಕೋದರಮೂತ್ರವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಃ| ಯಥೋದ್ದೇಶಂ ಪ್ರಮಾಣತ ಇತಿ ಉದ್ದೇಶಾನತಿಕ್ರಾನ್ತಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ದಕೋದರೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಮಾಣಮಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಪ್ರಮಾಣಮವಗಾಢಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ; ವಿದ್ರಧ್ಯಾದಿಷು ಪುನಃ “ಮಹತ್ಸ್ವಪಿ ಚ ಪಾಕೇಷು ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾನ್ತರಂ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಾನ್ತರಂ ವಾ ಶಸ್ತ್ರನಿಪಾತನಮ್” (ಸೂ. ೫) ಇತಿ| ಶಸ್ತ್ರಂ ನಿದಧ್ಯಾದಿತ್ಯನ್ತೇನ ವ್ಯಧನಮುಕ್ತಂ, ದೋಷಂ ಚ ಸ್ರಾವಯೇತ್ ಕೀರ್ತಿತಂ ಯಥೇತಿ ಸ್ರಾವಣಮುಕ್ತಮ್, ಏವಮನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನೋಪಕ್ರಮದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್||೪೪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

ಅಪಾಕೋಪದ್ರುತಾ ಯೇ ಚ ಮಾಂಸಸ್ಥಾ ವಿವೃತಾಶ್ಚ ಯೇ | ಯಥೋಕ್ತಂ ಸೀವನಂ ತೇಷು ಕಾರ್ಯಂ ಸನ್ಧಾನಮೇವ ಚ ||೪೫||

ಸೀವನಸನ್ಧಾನವಿಷಯಮಾಹ- ಅಪಾಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಕೋಪದ್ರುತಾಃ ಪಾಕೋಪದ್ರವರಹಿತಾಃ| ವಿವೃತಾ ವ್ಯಾತ್ತಮುಖಾಃ| ಯಥೋಕ್ತಮಷ್ಟವಿಧಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮೀಯೇ (ಸೂ. ೨೫)| ಸನ್ಧಾನಮೇವ ಚೇತಿ ನ ಕೇವಲಂ ಸೀವನಂ ಸನ್ಧಾನಮಪಿ ; ಸನ್ಧಾನಂ ವ್ರಣೌಷ್ಠಾದಿಸಂಯೋಜನಮ್| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನೋಪಕ್ರಮದ್ವಯಮುಕ್ತಮ್||೪೫||

Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47

ಪೂಯಗರ್ಭಾನಣುದ್ವಾರಾನ್ ವ್ರಣಾನ್ಮರ್ಮಗತಾನಪಿ | ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಪೀಡನದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಮನ್ತಾತ್ ಪರಿಪೀಡಯೇತ್ ||೪೬|| ಶುಷ್ಯಮಾಣಮುಪೇಕ್ಷೇತ ಪ್ರದೇಹಂ ಪೀಡನಂ ಪ್ರತಿ | ನ ಚಾಭಿಮುಖಮಾಲಿಮ್ಪೇತ್ತಥಾ ದೋಷಃ ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ ||೪೭||

ಪೀಡನಮಾಹ- ಪೂಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತೈರ್ಮಿಶ್ರಕಪರಿಪಠಿತೈಃ ಪಿಚ್ಛಿಲದ್ರವ್ಯತ್ವಙ್ಮೂಲಾದಿಭಿಃ| ಸಮನ್ತಾತ್ ಸರ್ವತಃ| ಪ್ರದೇಹಂ ಪ್ರಲೇಪನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಃ ಪೂಯಃ| ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕ್ಷರತಿ| ಪೀಡನಮ್ ಔಷಧೈಶ್ಚಮ್ಪನಮ್||೪೬-೪೭||

Adhikarana 35 (48) · Śloka 48

ತೈಸ್ತೈರ್ನಿಮಿತ್ತೈರ್ಬಹುಧಾ ಶೋಣಿತೇ ಪ್ರಸ್ರುತೇ ಭೃಶಮ್ | ಕಾರ್ಯಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ವೈದ್ಯೇನ ಶೋಣಿತಾಸ್ಥಾಪನಂ ಭವೇತ್ ||೪೮||

ಶೋಣಿತಾಸ್ಥಾಪನಮಾಹ- ತೈಸ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈಸ್ತೈಃ ಸಿರಾವ್ಯಧಾದಿಭಿಃ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಶೋಣಿತಾಸ್ಥಾಪನಂ ಶೋಣಿತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತಮ್ಭನಮ್| ತಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್- “ಸನ್ಧಾನಂ ಸ್ಕನ್ದನಂ ಚೈವ ಪಾಚನಂ ದಹನಂ ತಥಾ” (ಸೂ. ೧೪) ಇತಿ||೪೮||

Adhikarana 36 (49-50) · Śloka 50

ದಾಹಪಾಕಜ್ವರವತಾಂ ವ್ರಣಾನಾಂ ಪಿತ್ತಕೋಪತಃ | ರಕ್ತೇನ ಚಾಭಿಭೂತಾನಾಂ ಕಾರ್ಯಂ ನಿರ್ವಾಪಣಂ ಭವೇತ್ ||೪೯|| ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಶೀತಲದ್ರವ್ಯೈಃ ಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟೈರ್ಘೃತಾಪ್ಲುತೈಃ | ದಿಹ್ಯಾದಬಹಲಾನ್ ಸೇಕಾನ್ ಸುಶೀತಾಂಶ್ಚಾವಚಾರಯೇತ್ ||೫೦||

ನಿರ್ವಾಪಣಮಾಹ- ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವಾಪಣಂ ನಾಮ ಪಿತ್ತರಕ್ತವ್ರಣಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಜ್ವಲತ ಇವ ಔಷಧಾದಿಭಿರ್ವೇದನೋಪಶಮಃ| ಯಥೋಕ್ತೈರ್ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೈರ್ದೂರ್ವಾದಿಭಿಃ| ಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟೈರಿತಿ ಕ್ಷೀರೇಣ ಆಪಿಷ್ಟೈಃ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ದಾಹಪಾಕಕಾರಿತ್ವಾತ್| ದಿಹ್ಯಾತ್ ಲಿಮ್ಪೇತ್| ಅಬಹಲಾನ್ ಯತಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಘನೋ ಲೇಪಶ್ಚನ್ದನಸ್ಯಾಪಿ ದಾಹಕೃದ್ಭವತಿ| ಸೇಕಾನ್ ಪರಿಷೇಕಾನ್| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸೇಕಲೇಪೌ ದ್ವೌ ನಿರ್ವಾಪಣಾವುಕ್ತೌ||೪೯-೫೦||

Adhikarana 37 (51-52) · Śloka 53

ವ್ರಣೇಷು ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸೇಷು ತನುಸ್ರಾವಿಷ್ವಪಾಕಿಷು | ತೋದಕಾಠಿನ್ಯಪಾರುಷ್ಯಶೂಲವೇಪಥುಮತ್ಸು ಚ ||೫೧|| ವಾತಘ್ನವರ್ಗೇಽಮ್ಲಗಣೇ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಗಣೇ ತಥಾ | ಸ್ನೈಹಿಕೇಷು ಚ ಬೀಜೇಷು ಪಚೇದುತ್ಕಾರಿಕಾಂ ಶುಭಾಮ್ ||೫೨|| ತೇಷಾಂ ಚ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ವೇದನಾವತಾಮ್ |೫೩|

ಉತ್ಕಾರಿಕಾವಿಷಯಮಾಹ- ವ್ರಣೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸತ್ವಾದಿಕಂ ವಾತಕಾರ್ಯಮ್| ವಾತಘ್ನವರ್ಗೇ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೌ, ಅಮ್ಲಗಣೇ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕಾದೌ, ಸ್ನೈಹಿಕೇಷು ಚ ಬೀಜೇಷು ತಿಲಾತಸೀಸರ್ಷಪೈರಣ್ಡಾದಿಬೀಜೇಷು| ವಾತಘ್ನವರ್ಗಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಗಣಸ್ನೈಹಿಕಬೀಜಾನಿ ಸಮಭಾಗಾನಿ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮಮ್ಲಾನಾಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ನಾತಿಘನಾಂ ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರಾಂ ಪೇಯಾನುಕಾರಿಣೀಮುತ್ಕಾರಿಕಾಂ ಪಚೇತ್||೫೧-೫೨||-

Adhikarana 38 (53) · Śloka 54

ದುರ್ಗನ್ಧಾನಾಂ ಕ್ಲೇದವತಾಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಾನಾಂ ವಿಶೇಷತಃ ||೫೩|| ಕಷಾಯೈಃ ಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಶೋಧನೈಃ ಪ್ರಾಗುದೀರಿತೈಃ |೫೪|

ಇದಾನೀಂ ಕಷಾಯಾದೀಂಶ್ಚೂರ್ಣಾನ್ತಾನ್ ಸಪ್ತ ಶೋಧನರೋಪಣಾನ್ ವಿಷಯಭೇದೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದುರ್ಗನ್ಧಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೋಧನೈಃ ಕಷಾಯೈಃ ಪ್ರಾಗುದೀರಿತೈರ್ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೈಃ ಶಙ್ಖಿನ್ಯಙ್ಕೋಟಸುಮನಾದಿಭಿಃ ಕೃತೈಃ ಕ್ವಾಥೈಃ ಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಮ್||೫೩||-

Adhikarana 39 (54-55) · Śloka 56

ಅನ್ತಃಶಲ್ಯಾನಣುಮುಖಾನ್ ಗಮ್ಭೀರಾನ್ ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಿತಾನ್ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಯುಕ್ತಾಭಿರ್ವರ್ತಿಭಿಸ್ತಾನ್ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ||೫೪|| ಪೂತಿಮಾಂಸಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಾನ್ ಮಹಾದೋಷಾಂಶ್ಚ ಶೋಧಯೇತ್ ||೫೫|| ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರ್ಯಥಾಲಾಭಂ ವರ್ತಿದ್ರವ್ಯೈಃ ಪುರೋದಿತೈಃ |೫೬|

ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಯುಕ್ತಾಭಿರಿತಿ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಅಜಗನ್ಧಾಜಶೃಙ್ಗ್ಯಾದೀನಿ ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತಾನಿ| ತಾನ್ ವ್ರಣಾನ್; ‘ಶೋಧಯೇತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಪ್ರಥಮಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿಸ್ತತಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ಥೂಲತರಾಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂತಿಮಾಂಸಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಾನಿತಿ ಅವಗಾಢಾನ್, ನ ಪುನರಭ್ಯನ್ತರಾನ್| ಮಹಾದೋಷಾಂಶ್ಚೇತಿ ಅತಿದುಷ್ಟಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷೌ ಚಾತ್ರ ವಾತಕಫೌ ಗೃಹ್ಯೇತೇ ನ ಪುನಃ ಪಿತ್ತಂ, ಪಿತ್ತದುಷ್ಟಸ್ತು ಸರ್ಪಿರ್ವಿಷಯಃ||೫೪-೫೫||-

Adhikarana 40 (56) · Śloka 57

ಪಿತ್ತಪ್ರದುಷ್ಟಾನ್ ಗಮ್ಭೀರಾನ್ ದಾಹಪಾಕಪ್ರಪೀಡಿತಾನ್ ||೫೬|| ಕಾರ್ಪಾಸೀಫಲಮಿಶ್ರೇಣ ಜಯೇಚ್ಛೋಧನಸರ್ಪಿಷಾ |೫೭|

ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕಾಸೀಸಾಜಗನ್ಧಾದೀನಿ, ತೈಃ ಸಿದ್ಧೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ಘೃತೇನ| ಕಲ್ಪನಾ ಚೇಯಂ- ಯಾವನ್ತಿ ಕಾಸೀಸಾಜಗನ್ಧಾದೀನಿ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ ಕಾರ್ಪಾಸಫಲಮ್, ಏತಾನ್ಯೇಕೀಕೃತ್ಯ ಕಲ್ಕಚತುರ್ಗುಣಂ ಘೃತಂ, ಘೃತಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಂ ಚ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಘೃತಂ ಸಾಧನೀಯಮ್||೫೬||-

Adhikarana 41 (57) · Śloka 58

ಉತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾನಸ್ನಿಗ್ಧಾನಲ್ಪಸ್ರಾವಾನ್ ವ್ರಣಾಂಸ್ತಥಾ ||೫೭|| ಸರ್ಷಪಸ್ನೇಹಯುಕ್ತೇನ ಧೀಮಾಂಸ್ತೈಲೇನ ಶೋಧಯೇತ್ |೫೮|

ವ್ರಣಾನಿತಿ ಕಫವಾತಾಧಿಕಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಉತ್ಸೇಧಸ್ಯ ಕಫಕೃತತ್ವಾತ್, ಅಸ್ನೇಹಾಲ್ಪಸ್ರಾವಯೋರ್ವಾತಕೃತತ್ವಾಚ್ಚ| ಸರ್ಷಪಸ್ನೇಹಯುಕ್ತೇನೇತಿ ಸರ್ಷಪಸ್ನೇಹಾಧಿಕೇನ ತಿಲತೈಲೇನ; ‘ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೇನ ಮಯೂರಾದಿಶೋಧನದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೫೭||-

Adhikarana 42 (58-61) · Śloka 61

ತೈಲೇನಾಶುಧ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಶೋಧನೀಯಾಂ ರಸಕ್ರಿಯಾಮ್ ||೫೮|| ವ್ರಣಾನಾಂ ಸ್ಥಿರಮಾಂಸಾನಾಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯೈರುದೀರಿತೈಃ | ಕಷಾಯೇ ವಿಧಿವತ್ತೇಷಾಂ ಕೃತೇ ಚಾಧಿಶ್ರಯೇತ್ ಪುನಃ ||೫೯|| ಸುರಾಷ್ಟ್ರಜಾಂ ಸಕಾಸೀಸಾಂ ದದ್ಯಾಚ್ಚಾಪಿ ಮನಃಶಿಲಾಮ್ | ಹರಿತಾಲಂ ಚ ಮತಿಮಾಂಸ್ತತಸ್ತಾಮವಚಾರಯೇತ್ ||೬೦|| ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸೋಪೇತಾಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಮತಿಮರ್ದಿತಾಮ್ | ವ್ರಣೇಷು ದತ್ತ್ವಾ ತಾಂ ತಿಷ್ಠೇತ್ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀಂಶ್ಚ ದಿವಸಾನ್ ಪರಮ್ ||೬೧||

ದ್ರವ್ಯೈರುದೀರಿತೈರಿತಿ ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೈಃ ಶಾಲಸಾರಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ| ಕಲ್ಪನಾಮಾಹ- ಕಷಾಯೇ ವಿಧಿವತ್ತೇಷಾಮಿತಿ|- ತೇಷಾಂ ಶಾಲಸಾರಾದೀನಾಂ ವಿಧಿವತ್ಕೃತೇ ಕಷಾಯೇ ದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಷೋಡಶಗುಣೋದಕೇಽಷ್ಟಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟೇ, ಅಷ್ಟಗುಣೋದಕೇ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟೇ ವಾ| ಅಧಿಶ್ರಯೇತ್ ಪುನರಿತಿ ಪೂತಂ ಕಷಾಯಂ ಪುನರಧಿಶ್ರಯೇತ್ ಪಚೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುರಾಷ್ಟ್ರಜಾದೀನಿ ಚೂರ್ಣಿತಾನಿ ಮಾತ್ರಯಾ ಶೇಷಕಷಾಯಪಾದೇ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಪುನಃಪಾಕಾತ್ ಫಾಣಿತೀಭಾವೇ ಸತ್ಯಾವಪೇತ್| ಸುರಾಷ್ಟ್ರಜಾಂ ತುವರಮೃತ್ತಿಕಾಮ್| ತತಸ್ತಾಮವಚಾರಯೇದಿತಿ ತತೋಽನನ್ತರಂ ರಸಕ್ರಿಯಾಂ ಸಮವಚಾರಯೇತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಅತಿಮರ್ದಿತಾಮೌಷಧಾನಾಮೇಕೀಭಾವಾರ್ಥಮ್| ಮಾತುಲುಙ್ಗಮಧುಮಾತ್ರಾ ತು ಸಂಸ್ಕಾರಮಾತ್ರೈವ| ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀಂಶ್ಚ ದಿವಸಾನ್ ಪರಮಿತಿ ಪರಮಿತ್ಯವಧಾರಣೇ, ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನೇವ ದಿವಸಾನ್ ತಿಷ್ಠೇನ್ನಾಧಿಕಂ, ವ್ರಣವಸ್ತ್ವವದಾರಣಭಯಾತ್||೫೮-೬೧||-

Adhikarana 43 (62) · Śloka 62

ಮೇದೋಜುಷ್ಟಾನಗಮ್ಭೀರಾನ್ ದುರ್ಗನ್ಧಾಂಶ್ಚೂರ್ಣಶೋಧನೈಃ | ಉಪಾಚರೇತ್ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೈಃ ಶೋಧನವರ್ತಿಜೈಃ ||೬೨||

ಅಗಮ್ಭೀರಾನ್ ಉತ್ತಾನಾನ್; ‘ಗಮ್ಭೀರಾನ್ ಮೇದಸಾ ಜುಷ್ಟಾನ್’ ಇತ್ಯೇಕೇ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ಚೂರ್ಣಶೋಧನೈಃ ಕಾಸೀಸಾದಿಭಿಃ| ಶೋಧನವರ್ತಿಜೈಃ ಅಜಗನ್ಧಾದಿಭಿಃ||೬೨||

Adhikarana 44 (63) · Śloka 63

ಶುದ್ಧಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾನಾಂ ಕಷಾಯಂ ರೋಪಣಂ ಹಿತಮ್ | ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಂ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವೈದ್ಯೇನ ಜಾನತಾ ||೬೩||

ಅಶುದ್ಧವ್ರಣಸ್ಯ ಶೋಧನಾನಿ ಸಪ್ತಕಷಾಯಾದೀನಿ ಸವಿಷಯಪ್ರಯೋಗಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಶುದ್ಧಸ್ಯ ತಾನ್ಯೇವ ರೋಪಣಾನಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶುದ್ಧಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧವ್ರಣಲಕ್ಷಣಾನಿ “ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರನಾಕ್ರಾನ್ತ” (ಸೂ. ೨೩) ಇತ್ಯಾದೀನಿ, “ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭ” ಇತ್ಯಾದೀನಿ ವಾ ಚೋಕ್ತಾನಿ| ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೈರ್ವಟಾದಿಭಿಃ||೬೩||

Adhikarana 45 (64) · Śloka 64

ಅವೇದನಾನಾಂ ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಗಮ್ಭೀರಾಣಾಂ ತಥೈವ ಚ | ಹಿತಾ ರೋಪಣವರ್ತ್ಯಙ್ಗಕೃತಾ ರೋಪಣವರ್ತಯಃ ||೬೪||

ಅವೇದನಾನಾಂ ಸರ್ವಥಾ ವೇದನಾಹೀನಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ಅವೇದನಾನಾಮಲ್ಪವೇದನಾನಾಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ರೋಪಣವರ್ತ್ಯಙ್ಗಕೃತಾ ಇತಿ ರೋಪಣವರ್ತ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಸೋಮಾಮೃತಾಶ್ವಗನ್ಧಾಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಿ; ತೈಃ ಕೃತಾ ರೋಪಣವರ್ತಯೋ ಹಿತಾಃ||೬೪||

Adhikarana 46 (65-69) · Śloka 70

ಅಪೇತಪೂತಿಮಾಂಸಾನಾಂ ಮಾಂಸಸ್ಥಾನಾಮರೋಹತಾಮ್ | ಕಲ್ಕಃ ಸಂರೋಹಣಃ ಕಾರ್ಯಸ್ತಿಲಜೋ ಮಧುಸಂಯುತಃ ||೬೫|| ಸ ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ತಥೌಷ್ಣ್ಯಾಚ್ಚ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚಾನಿಲನಾಶನಃ | ಕಷಾಯಭಾವಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ತಿಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚಾಪಿ ಪಿತ್ತಹೃತ್ ||೬೬|| ಔಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಕಷಾಯಭಾವಾಚ್ಚ ತಿಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಕಫೇ ಹಿತಃ | ಶೋಧಯೇದ್ರೋಪಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಯುಕ್ತಃ ಶೋಧನರೋಪಣೈಃ ||೬೭|| ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮಧುಭ್ಯಾಂ ತು ಯುಕ್ತಃ ಸಂಶೋಧನಃ ಸ್ಮೃತಃ | ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಚಾಪಿ ಯುಕ್ತಶ್ಚಾಪ್ಯುಪರೋಪಣಃ ||೬೮|| ತಿಲವದ್ಯವಕಲ್ಕಂ ತು ಕೇಚಿದಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ | ಶಮಯೇದವಿದಗ್ಧಂ ಚ ವಿದಗ್ಧಮಪಿ ಪಾಚಯೇತ್ ||೬೯|| ಪಕ್ವಂ ಭಿನತ್ತಿ ಭಿನ್ನಂ ಚ ಶೋಧಯೇದ್ರೋಪಯೇತ್ತಥಾ |೭೦|

ಅಪೇತಪೂತಿಮಾಂಸಾನಾಮಿತಿ ನಿರ್ಗತಶಟಿತಮಾಂಸಾನಾಮ್| ಮಾಂಸಸ್ಥಾನಾಂ ಮಾಂಸಮಾತ್ರಸ್ಥಿತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಲ್ಕೋ ಮಿಶ್ರಕಾಧ್ಯಾಯೇ ಕಥಿತಃ, ಸ ತು “ಸಮಙ್ಗಾ ಸೋಮಸರಲಾ” (ಸೂ. ೩೭) ಇತ್ಯಾದಿಃ| ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮತ್ರಾಪಿ ಕಲ್ಕಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಿಲಜೋ ಮಧುಸಂಯುತ ಇತಿ| ತಿಲಕಲ್ಕಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷಹರತ್ವಮಾಹ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಸ ಇತಿ ತಿಲಕಲ್ಕಃ| ತಿಲಕಲ್ಕಸ್ಯ ತಿಕ್ತಕಷಾಯತ್ವೇ ಉಷ್ಣತ್ವೇ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇ ಮಧುರತ್ವೇ ಚ ಸತ್ಯಪಿ ಕಥಂ ನ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ವ(ಪ್ರ)ಭಾವಾದಾಮಲಕವತ್| ಅಸ್ಯೈವ ತಿಲಕಲ್ಕಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ ಸವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶೋಧಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶುದ್ಧಾನ್ ಶೋಧಯೇತ್, ರೋಪಯೇಚ್ಚೇತ್ಯಯಮರ್ಥಶ್ಚಕಾರೇಣ ಜ್ಞೇಯಃ| ಕೇನ ಶೋಧನೇನ ಯುಕ್ತಃ ಶೋಧಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮಧುಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಸಂಯುತ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಲಬ್ಧೇ ಪುನರಿಹ ಮಧುಗ್ರಹಣಂ ಕೇವಲಸ್ಯೈವ ತಿಲಕಲ್ಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾ ಮಾಧುರ್ಯಾದಯೋಽವಗನ್ತವ್ಯಾಃ, ನ ಮಧುಯುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ| ಕೇನ ರೋಪಣೇನ ಶೋಧನೇನ ಯುಕ್ತೋ ವ್ರಣಾಞ್ ಶೋಧಯೇದ್ರೋಪಯೇಚ್ಚೇತ್ಯಾಹ- ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಂ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮಧುಭ್ಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತಶ್ಚಾಪ್ಯುಪರೋಪಣ ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ; ತೇನ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮಧುಘೃತಯುಕ್ತಃ ಶುದ್ಧ್ಯತೋ ವ್ರಣಸ್ಯ ಶೋಧನೋ ರೋಪಣೋಽಪಿ, ತಿಲಕಲ್ಕಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಯುಕ್ತಃ ಸಂರೋಪಣೋ ಭವೇತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತೇ ತು ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಚಕಾರಾರ್ಥಂ ನ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಕಿಞ್ಚ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮಧುಘೃತಯುಕ್ತಸ್ಯ ತಿಲಕಲ್ಕಸ್ಯ ರೋಪಣತ್ವಮೇವಾಙ್ಗೀಕುರ್ವನ್ತಿ ನ ಶೋಧನತ್ವಮ್| ಇದಾನೀಮನ್ಯಮಪಿ ಕಲ್ಕಂ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸರ್ವವ್ರಣಯೋಗಿತ್ವೇನ ಸವಿಶೇಷಮೇಕೀಯಮತೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಿಲವದಿತ್ಯಾದಿ|- ತಿಲವತ್ತಿಲಸದೃಶೋ ಯವಕಲ್ಕೋಽಪಿ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನ ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಕೇಚಿದೇಕೀಯವಚನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸೌ ತ್ವನ್ಯಥಾ, ಯಥಾ- ತಿಲಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ತಿಲವಾನ್, ತಿಲವಾಂಶ್ಚಾಸೌ ಯವಕಲ್ಕಶ್ಚ ತಿಲವದ್ಯವಕಲ್ಕಃ, ತಂ ತಿಲವದ್ಯವಕಲ್ಕಂ ಕೇಚಿದಾಹುರಿತಿ| ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸರ್ವಶಾರೀರವ್ರಣಯೋಗ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಶಮಯೇದವಿದಗ್ಧಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ತಿಲಯುಕ್ತಃ ಕಲ್ಕಃ ಪಞ್ಚಾನಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ವಿಮ್ಲಾಪನಪಾಚನಪಾಟನಶೋಧನರೋಪಣಾನಾಮರ್ಥಂ ಕರೋತೀತ್ಯುಕ್ತಂ; ತಿಲಕಲ್ಕಸ್ತು ರೋಪಣಶೋಧನಕರಣೇನೋಪಕ್ರಮದ್ವಯಾರ್ಥಕರಃ, ತದುಭಯಕರಣೇನೋಪಕ್ರಮತ್ರಯಾರ್ಥಕರೋ ವಾ, ಅತ ಏವಾನಯೋಃ ಕಲ್ಕಯೋರ್ಭೇದಃ| ರೋಪಯೇಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ತಿಲಕಲ್ಕತಿಲವದ್ಯವಕಲ್ಕಯೋರಪಿ ವ್ರಣವೈಕೃತ್ಯಾಪಹತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೬೫-೬೯||-

Adhikarana 47 (70) · Śloka 71

ಪಿತ್ತರಕ್ತವಿಷಾಗನ್ತೂನ್ ಗಮ್ಭೀರಾನಪಿ ಚ ವ್ರಣಾನ್ ||೭೦|| ರೋಪಯೇದ್ರೋಪಣೀಯೇನ ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ |೭೧|

ಶಸ್ತ್ರಾದ್ಯಭಿಘಾತನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ರಣಾಃ ಸಪ್ತಾಹಾದರ್ವಾಗೇವ ಅದೋಷೋಪಪ್ಲುತಾ ಆಗನ್ತವಃ| ರೋಪಣೀಯೇನೇತಿ ಮಿಶ್ರಕೋದಿತೇನ “ಪೃಥಕ್ಪರ್ಣ್ಯಾತ್ಮಗುಪ್ತಾ ಚ” (ಸೂ. ೩೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ||೭೦||-

Adhikarana 48 (71) · Śloka 72

ಕಫವಾತಾಭಿಭೂತಾನಾಂ ವ್ರಣಾನಾಂ ಮತಿಮಾನ್ ಭಿಷಕ್ ||೭೧|| ಕಾರಯೇದ್ರೋಪಣಂ ತೈಲಂ ಭೇಷಜೈಸ್ತದ್ಯಥೋದಿತೈಃ |೭೨|

ಯಥೋದಿತೈರಿತಿ ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತೈಃ ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಾಗುರುಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ||೭೧||-

Adhikarana 49 (72) · Śloka 73

ಅಬನ್ಧ್ಯಾನಾಂ ಚಲಸ್ಥಾನಾಂ ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಚ ಪ್ರದುಷ್ಯತಾಮ್ ||೭೨|| ದ್ವಿಹರಿದ್ರಾಯುತಾಂ ಕುರ್ಯಾದ್ರೋಪಣಾರ್ಥಾಂ ರಸಕ್ರಿಯಾಮ್ |೭೩|

ಅಬನ್ಧ್ಯಾಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತವಿಷಾಭಿಘಾತಜಾದಯಃ| ಚಲಸ್ಥಾನಾಮಿತಿ ಚಲಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾವನ್ತಃ ಸನ್ಧಯಃ, ತತ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚಲಸ್ಥಾಃ, ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಚ ಪ್ರದುಷ್ಯತಾಂ ಪುನರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಚಾಽಪ್ರರೋಹತಾಮ್’ ಇತಿ ಸುಧೀರಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಚಲಸ್ಥಾನತ್ವಾದಿನಾ ಹೇತುನಾಽಪ್ರರೋಹತಾಮಿತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಅಸ್ಯಾಃ ಕಲ್ಪನಾ- ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿವರ್ಗಸ್ಯ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಷ್ಟಗುಣೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ವಾಽಮ್ಭಸ್ಯಷ್ಟಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟೇ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟೇ ವಾ ಕಷಾಯಂ ಪುನರಧಿಸೃತ್ಯ ಫಾಣಿತೀಭಾವೇಽವಶಿಷ್ಟಕಷಾಯಪಾದಮಾತ್ರಯಾ ಹರಿದ್ರಾದ್ವಯಚೂರ್ಣಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸುಮರ್ದಿತಾಂ ಮಧುಯುತಾಂ ರಸಕ್ರಿಯಾಮವಚಾರಯೇತ್| ಅತ್ರ ಶೋಧನರಸಕ್ರಿಯಾವತ್ ಕಾಲಾವಧಿರ್ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ಯಾವದ್ವ್ರಣರೋಪಣಮೇವ ಕಾರ್ಯೇತಿ||೭೨||-

Adhikarana 50 (73) · Śloka 74

ಸಮಾನಾಂ ಸ್ಥಿರಮಾಂಸಾನಾಂ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾನಾಂ ರೋಪಣಂ ಭಿಷಕ್ ||೭೩|| ಚೂರ್ಣಂ ವಿದಧ್ಯಾನ್ಮತಿಮಾನ್ ಪ್ರಾಕ್ಸ್ಥಾನೋಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ಯಥಾ |೭೪|

ಸಮಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿರಮಾಂಸಾನಾಮ್ ಅಮೃದುಮಾಂಸಾನಾಮ್| ಪ್ರಾಕ್ಸ್ಥಾನೋಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ಯಥೇತಿ ಪ್ರಾಕ್ಸ್ಥಾನೇ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಉಕ್ತೋ ವಿಧಿರ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸ ಚ ಪ್ರಕಾರಃ “ಕಿಂಶುಕಸ್ತ್ರಿಫಲಾ ರೋಧ್ರಂ” (ಸೂ. ೩೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೩||-

Adhikarana 51 (74) · Śloka 75

ಶೋಧನೋ ರೋಪಣಶ್ಚೈವ ವಿಧಿರ್ಯೋಽಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೭೪|| ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತೋ ದೋಷಾವಿಶೇಷತಃ |೭೫|

ಇದಾನೀಂ ಕಷಾಯಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಪ್ತವಿಧಸ್ಯ ಶೋಧನಸ್ಯ ರೋಪಣಸ್ಯ ಚ ಸರ್ವವ್ರಣವಿಷಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶೋಧನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸುಧೀರಃ- ಏಷ ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಂ ಶಾರೀರಾಗನ್ತೂನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಃ| ಕಸ್ಮಾತ್? ದೋಷಾವಿಶೇಷತಃ; ಅವಿಶಿಷ್ಟಾ ಹಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ದೂಷಕಾಃ ಶಾರೀರಾಣಾಮಾಗನ್ತೂನಾಂ ಚ ವ್ರಣಾನಾಮ್; ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ದೋಷೋಪಪ್ಲವವಿಶೇಷಾಚ್ಛಾರೀರವತ್ ಪ್ರತಿಕಾರ” ಇತಿ; ‘ದೋಷವಿಶೇಷತ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ದೋಷವಿಶೇಷತೋ ದೋಷಭೇದಾತ್; ಶೇಷಂ ಸಮಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು- ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಸ್ತಿಲನಿಮ್ಬಕಲ್ಕಾದಿಃ, ತಥಾ ದೋಷವಿಶೇಷತಶ್ಚೋಕ್ತ ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾವಿತ್ಯಾದಿ, ಇತಿ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಚಕಾರಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಗಯೀ ತು- ಸರ್ವವ್ರಣಾನಾಂ ವಿದ್ರಧ್ಯಾದ್ಯಶೇಷವ್ರಣಾನಾಮಯಮೇವ ವಿಧಿರುಕ್ತಃ; ಕುತಃ? ಯತೋ ವ್ರಣಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಃ, ಸ ಚ ವಿಧಿರ್ದೋಷವಿಶೇಷತ ಇತಿ ದೋಷವಿಶೇಷಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ||೭೪||-

Adhikarana 52 (75) · Śloka 76

ಏಷ ಆಗಮಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಫಲದರ್ಶನಾತ್ ||೭೫|| ಮನ್ತ್ರವತ್ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ನ ಮೀಮಾಂಸ್ಯಃ ಕಥಞ್ಚನ |೭೬|

ಏಷಃ ಶೋಧನರೋಪಣವಿಧಿಃ| ಆಗಮಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಆಗಮಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ, ತೇನ ಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಫಲದರ್ಶನಾತ್ ಆರೋಗ್ಯದರ್ಶನಾತ್| ನ ಮೀಮಾಂಸ್ಯೋ ನ ವಿಚಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೫||-

Adhikarana 53 (76) · Śloka 77

ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚಾಪಿ ವಿಭಜೇತ್ ಕಷಾಯಾದಿಷು ಸಪ್ತಸು ||೭೬|| ಭೇಷಜಾನಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಪುರಾ ಮಯಾ |೭೭|

ಆಗಮೋಕ್ತಯೋಗವಿಷಯಿಣೀಮಮೀಮಾಂಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ, ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಗವಿಷಯಿಣೀಂ ಮೀಮಾಂಸಾಮೇವ ಕಥಯನ್ನಾಹ- ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಾದಿಷು ಸಪ್ತಸು ಕಷಾಯವರ್ತಿಕಲ್ಕಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲರಸಕ್ರಿಯಾಚೂರ್ಣೇಷು||೭೬||-

Adhikarana 54 (77-79) · Śloka 80

ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯೌ ತು ಗಣೋ ಯಶ್ಚಾನಿಲಾಪಹಃ ||೭೭|| ಸ ವಾತದುಷ್ಟೇ ದಾತವ್ಯಃ ಕಷಾಯಾದಿಷು ಸಪ್ತಸು | ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿರ್ಗಣೋ ಯಸ್ತು ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಶ್ಚ ಯಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೭೮|| ತೌ ಪಿತ್ತದುಷ್ಟೇ ದಾತವ್ಯೌ ಕಷಾಯಾದಿಷು ಸಪ್ತಸು | ಆರಗ್ವಧಾದಿಸ್ತು ಗಣೋ ಯಶ್ಚೋಷ್ಣಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ ||೭೯|| ತೌ ದೇಯೌ ಕಫದುಷ್ಟೇ ತು, ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಸಂಯುತಾ ಗಣಾಃ |೮೦|

ಉಷ್ಣ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯೋ ಮುಷ್ಕಕಾದಿಃ ಸುರಸಾದಿರ್ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಃ| ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಸಂಯುತಾ ಗಣಾಃ| ಅಯಂ ಗ್ರನ್ಥಃ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಶೋಧನರೋಪಣವಿಷಯಃ||೭೭-೭೯||-

Adhikarana 55 (80) · Śloka 81

ವಾತಾತ್ಮಕಾನುಗ್ರರುಜಾನ್ ಸಾಸ್ರಾವಾನಪಿ ಚ ವ್ರಣಾನ್ ||೮೦|| ಸಕ್ಷೌಮಯವಸರ್ಪಿರ್ಭಿರ್ಧೂಪನಾಙ್ಗೈಶ್ಚ ಧೂಪಯೇತ್ |೮೧|

ಧೂಪನವಿಷಯಮಾಹ- ವಾತಾತ್ಮಕಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಉಗ್ರರುಜಾನ್ ಸಾಸ್ರಾವಾನಿತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ವಾತಕಫಾತ್ಮಕತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಸಕ್ಷೌಮೇತ್ಯಾದಿ ಕ್ಷೌಮಮತಸೀವಸ್ತ್ರಮ್| ಧೂಪನಾಙ್ಗಾನಿ “ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕೇ ಸರ್ಜರಸೇ” (ಸೂ. ೩೭) ಇತ್ಯಾದೀನಿ||೮೦||-

Adhikarana 56 (81-82) · Śloka 83

ಪರಿಶುಷ್ಕಾಲ್ಪಮಾಂಸಾನಾಂ ಗಮ್ಭೀರಾಣಾಂ ತಥೈವ ಚ ||೮೧|| ಕುರ್ಯಾದುತ್ಸಾದನೀಯಾನಿ ಸರ್ಪೀಂಷ್ಯಾಲೇಪನಾನಿ ಚ | ಮಾಂಸಾಶಿನಾಂ ಚ ಮಾಂಸಾನಿ ಭಕ್ಷಯೇದ್ವಿಧಿವನ್ನರಃ ||೮೨|| ವಿಶುದ್ಧಮನಸಸ್ತಸ್ಯ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ ವರ್ಧತೇ |೮೩|

ಉತ್ಸಾದನವಿಷಯಮಾಹ- ಪರಿಶುಷ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಶುಷ್ಕಾಲ್ಪಮಾಂಸಾನಾಂ ವಾತಾತ್ಮಕಾನಾಮ್| ಗಮ್ಭೀರಾಣಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಾನಾಮ್| ಪ್ರಯೋಗೇ ಉತ್ಸಾದನೀಯಾನೀತಿ ಅಪಾಮಾರ್ಗಾಶ್ವಗನ್ಧಾದೀನಿ ಉತ್ಸಾದನದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೈಃ ಸರ್ಪಿಃಸಂಸ್ಕಾರ ಆಲೇಪನಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಉತ್ಸಾದನಂ ನಿಮ್ನವ್ರಣಸ್ಯೋನ್ನತಿಕರಣಮ್| ಆಭ್ಯನ್ತರಮುತ್ಸಾದನಮಾಹ- ಮಾಂಸಾಶಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶುದ್ಧಮನಸಃ ಶೋಕಕ್ರೋಧಾದ್ಯನಭಿಭೂತಮನಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಂ ಮಾಂಸಾನಿ ಛದ್ಮೋಪಹಿತಾನಿ , ಏವಂ ವಿಶುದ್ಧಮನಸ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ||೮೧-೮೨||-

Adhikarana 57 (83) · Śloka 84

ಉತ್ಸನ್ನಮೃದುಮಾಂಸಾನಾಂ ವ್ರಣಾನಾಮವಸಾದನಮ್ ||೮೩|| ಕುರ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೈಶ್ಚೂರ್ಣಿತೈರ್ಮಧುನಾ ಸಹ |೮೪|

ಅವಸಾದನವಿಷಯಮಾಹ- ಉತ್ಸನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ಸನ್ನಮೃದುಮಾಂಸಾನಾಮಿತಿ ಉತ್ಸನ್ನಮುದ್ಧೃತಂ ಮೃದು ಮಾಂಸಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಅವಸಾದನಮ್ ಉನ್ನತವ್ರಣಸ್ಯ ನಿಮ್ನತ್ವಕರಣಮ್| ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕಾಸೀಸಾದಿಭಿಃ||೮೩||-

Adhikarana 58 (84-85) · Śloka 86

ಕಠಿನಾನಾಮಮಾಂಸಾನಾಂ ದುಷ್ಟಾನಾಂ ಮಾತರಿಶ್ವನಾ ||೮೪|| ಮೃದ್ವೀ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಧಾತವ್ಯಾ ಶೋಣಿತಂ ಚಾಪಿ ಮೋಕ್ಷಯೇತ್ | ವಾತಘ್ನೌಷಧಸಂಯುಕ್ತಾನ್ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಸೇಕಾಂಶ್ಚ ಕಾರಯೇತ್ ||೮೫|| ಮೃದುತ್ವಮಾಶುರೋಹಂ ಚ ಗಾಢೋ ಬನ್ಧಃ ಕರೋತಿ ಹಿ |೮೬|

ಮೃದುಕರ್ಮವಿಷಯಮಾಹ- ಕಠಿನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮಾಂಸಾನಾಮ್ ಅಲ್ಪಮಾಂಸಾನಾಮ್| ಮಾತರಿಶ್ವನಾ ವಾಯುನಾ| ಮೃದ್ವೀ ಕ್ರಿಯಾ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಕೋಷ್ಣಲವಣೈರನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಮಾಣೈರ್ಲೇಪಾದಿಭಿಃ | ಶೋಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ ತತ್ರ ರಕ್ತಾನುಗತೇ ಮಾತರಿಶ್ವನಿ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ, ಕಫಾನುಗತೇ ಸ್ನೇಹಾನ್ ಸೇಕಾಂಶ್ಚೇತಿ | ಮೃದುತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಾಢೋ ಬನ್ಧಃ ಕಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಹ- ಮೃದುತ್ವಮಾಶುರೋಹಂ ಚ||೮೪-೮೫||-

Adhikarana 59 (86-87) · Śloka 87

ವ್ರಣೇಷು ಮೃದುಮಾಂಸೇಷು ದಾರುಣೀಕರಣಂ ಹಿತಮ್ | ಧವಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಶೋಕಾನಾಂ ರೋಹಿಣ್ಯಾಶ್ಚ ತ್ವಚಸ್ತಥಾ ||೮೬|| ತ್ರಿಫಲಾಧಾತಕೀಪುಷ್ಪರೋಧ್ರಸರ್ಜರಸಾನ್ ಸಮಾನ್ | ಕೃತ್ವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಚೂರ್ಣಾನಿ ವ್ರಣಂ ತೈರವಚೂರ್ಣಯೇತ್ ||೮೭||

ದಾರುಣಕರ್ಮವಿಷಯಮಾಹ- ವ್ರಣೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ದಾರುಣೀಕರಣಂ ಕಠಿನೀಕರಣಮ್| ರೋಹಿಣ್ಯಾಃ ಕಟ್ಫಲಸ್ಯ ||೮೬-೮೭||

Adhikarana 60 (88) · Śloka 88

ಉತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾನ್ ಕಠಿನಾನ್ ಕಣ್ಡೂಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚಿರೋತ್ಥಿತಾನ್ | ತಥೈವ ಖಲು ದುಃಶೋಧ್ಯಾಞ್ ಶೋಧಯೇತ್ ಕ್ಷಾರಕರ್ಮಣಾ ||೮೮||

ಕ್ಷಾರವಿಷಯಮಾಹ- ಉತ್ಸನ್ನಮಾಂಸಾನಿತ್ಯಾದಿ||೮೮||

Adhikarana 61 (89) · Śloka 89

ಸ್ರವತೋಽಶ್ಮಭವಾನ್ಮೂತ್ರಂ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ರಕ್ತವಾಹಿನಃ | ನಿಃಶೇಷಚ್ಛಿನ್ನಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ಸಾಧಯೇದಗ್ನಿಕರ್ಮಣಾ ||೮೯||

ಅಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಷಯಮಾಹ- ಸ್ರವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ಮಭವಾನ್ ಅಶ್ಮರೀನಿರ್ಹರಣಚ್ಛೇದಸಮ್ಭವಾನ್ ವ್ರಣಾನಗ್ನಿಕರ್ಮಣಾ ಸಾಧಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾನ್ ವ್ರಣಾನ್? ಮೂತ್ರಂ ಸ್ರವತಃ; ಯದ್ಯಪಿ ತೇ ವ್ರಣಾ ಮೂತ್ರಸ್ರಾವಿಣಸ್ತಥಾಽಪಿ ಸದ್ಯೋವ್ರಣೇ ಮೂತ್ರಂ ಯಾವತ್ತಾವತ್ತೇಽದಹನೀಯಾಃ, ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪುನರ್ಯದಾ ವ್ರಣಾನಾಮಸನ್ಧಾನೇನ ಮೂತ್ರಂ ಸ್ವಮಾರ್ಗಂ ನ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ತದೈವಾಗ್ನಿನಾ ದಹೇತ್||೮೯||

Adhikarana 62 (89-93) · Śloka 94

ದುರೂಢತ್ವಾತ್ತು ಶುಕ್ಲಾನಾಂ ಕೃಷ್ಣಕರ್ಮ ಹಿತಂ ಭವೇತ್ | ಭಲ್ಲಾತಕಾನ್ ವಾಸಯೇತ್ತು ಕ್ಷೀರೇ ಪ್ರಾಙ್ಮೂತ್ರಭಾವಿತಾನ್ | ತತೋ ದ್ವಿಧಾಚ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಲೌಹೇ ಕುಮ್ಭೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ||೯೦|| ಕುಮ್ಭೇಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ನಿಖಾತೇ ತು ತಂ ಕುಮ್ಭಮಥ ಯೋಜಯೇತ್ | ಮುಖಂ ಮುಖೇನ ಸನ್ಧಾಯ ಗೋಮಯೈರ್ದಾಹಯೇತ್ತತಃ ||೯೧|| ಯಃ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ್ಯವತೇ ತಸ್ಮಾದ್ಗ್ರಾಹಯೇತ್ತಂ ಶನೈರ್ಭಿಷಕ್ | ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪಶಫಾನ್ ದಗ್ಧ್ವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚೂರ್ಣಾನಿ ಕಾರಯೇತ್ ||೯೨|| ತೈಲೇನಾನೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಶುಕ್ಲಮಾಲೇಪಯೇದ್ವ್ರಣಮ್ | ಭಲ್ಲಾತಕವಿಧಾನೇನ ಸಾರಸ್ನೇಹಾಂಸ್ತು ಕಾರಯೇತ್ ||೯೩|| ಯೇ ಚ ಕೇಚಿತ್ ಫಲಸ್ನೇಹಾ ವಿಧಾನಂ ತೇಷು ಪೂರ್ವವತ್ |೯೪|

ಇದಾನೀಂ ರೂಢಸ್ಯೈವ ವ್ರಣಸ್ಯ ವಿಕೃತಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವಾರ್ಥಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮಾರಮ್ಭಃ , ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಶುಕ್ಲಸ್ಯೈವ ಕೃಷ್ಣೀಕರಣಮಾಹ- ದುರೂಢತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಕ್ ಪೂರ್ವಂ ಸಪ್ತಾಹಂ ಗವ್ಯಮೂತ್ರಭಾವಿತಾನ್ ಭಲ್ಲಾತಕಾನ್ ಗವ್ಯಕ್ಷೀರೇ ವಾಸಯೇತ್ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್, ಅತ್ರ ಕಾಲಸ್ಯಾನುಕ್ತತ್ವಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣರೋಹಿಣೀಫಲಕ್ಷೀರವಾಸನವತ್ ಸಪ್ತರಾತ್ರಮೇವ ವಾಸನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಕುಮ್ಭೇಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕುಮ್ಭೇ ನಿಖಾತೇ ತಂ ಕುಮ್ಭಂ ಯೋಜಯೇದ್ ಯತ್ರ ಕುಮ್ಭೇ ಭಲ್ಲಾತಕಾನಿ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯನ್ತೇ; ಕಥಂ ಯೋಜಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ಮುಖಂ ಮುಖೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತಮಪಿ ಕುಮ್ಭಂ ನಿರನ್ತರಚ್ಛಿದ್ರಿತಾಪಿಧಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜಯೇತ್; ಅನ್ಯಥಾಽನಾವೃತಮುಖಾದುಪರಿಗತಕುಮ್ಭಾದ್ಭಲ್ಲಾತಕಾನಿ ಭ್ರಶ್ಯನ್ತೇ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪಶಫಾನಿತಿ ಗ್ರಾಮ್ಯಾ ಅಶ್ವಾದಯಃ, ಆನೂಪಾ ಮಹಿಷಾದಯಃ, ಶಫಾನ್ ಖುರಾನ್| ಕೃಷ್ಣೀಕರಣೇ ಸ್ನೇಹಾನಪರಾನಪಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಭಲ್ಲಾತಕೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಚ ಕೇಚಿತ್ ಪಿಣ್ಡಿತಕಬಿಭೀತಕಾದಿಸ್ನೇಹಾಸ್ತೇಷಾಮಪ್ಯೇತದೇವ ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ನೇಹನಿಷ್ಪಾದನವದ್ವಿಧಾನಂ, ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಯೇ ಕೃಷ್ಣೀಕರಣಾರ್ಥಾಸ್ತೇಷಾಂ ಗ್ರಾಮ್ಯಾದಿಶಫದಾಹಭಸ್ಮಚೂರ್ಣಮಿಶ್ರಾಣಾಮವಚಾರಣಮಿತಿ ಭಾವಃ||೮೯-೯೩||

Adhikarana 63 (94-98) · Śloka 99

ದುರೂಢತ್ವಾತ್ತು ಕೃಷ್ಣಾನಾಂ ಪಾಣ್ಡುಕರ್ಮ ಹಿತಂ ಭವೇತ್ ||೯೪|| ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಸ್ಥಿತಂ ಕ್ಷೀರೇ ಛಾಗಲೇ ರೋಹಿಣೀಫಲಮ್ | ತೇನೈವ ಪಿಷ್ಟಂ ಸುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಸವರ್ಣಕರಣಂ ಹಿತಮ್ ||೯೫|| ನವಂ ಕಪಾಲಿಕಾಚೂರ್ಣಂ ವೈದುಲಂ ಸರ್ಜನಾಮ ಚ | ಕಾಸೀಸಂ ಮಧುಕಂ ಚೈವ ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ ||೯೬|| ಕಪಿತ್ಥಮುದ್ಧೃತೇ ಮಾಂಸೇ ಮೂತ್ರೇಣಾಜೇನ ಪೂರಯೇತ್ | ಕಾಸೀಸಂ ರೋಚನಾಂ ತುತ್ಥಂ ಹರಿತಾಲಂ ಮನಃಶಿಲಾಮ್ ||೯೭|| ವೇಣುನಿರ್ಲೇಖನಂ ಚಾಪಿ ಪ್ರಪುನ್ನಾಡರಸಾಞ್ಜನಮ್ | ಅಧಸ್ತಾದರ್ಜುನಸ್ಯೈತನ್ಮಾಸಂ ಭೂಮೌ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ||೯೮|| ಮಾಸಾದೂರ್ಧ್ವಂ ತತಸ್ತೇನ ಕೃಷ್ಣಮಾಲೇಪಯೇದ್ವ್ರಣಮ್ |೯೯|

ಇದಾನೀಂ ಕೃಷ್ಣಾನಾಂ ಪಾಣ್ಡುಕರ್ಮಣಾ ಸವರ್ಣೀಕರಣಮಾಹ- ದುರೂಢತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಗಯೀ ತು ‘ಛಾಗಲೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಬಾರ್ಕರೇ’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ತತ್ರ ಬರ್ಕರೀ ತರುಣಚ್ಛಾಗೀ, ತಸ್ಯಾ ಇದಂ ಬಾರ್ಕರಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ವೃದ್ಧವತ್ಸಾಯಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಬಷ್ಕಯಣೀಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಬಾರ್ಕರಮಾಹುಃ; ತತ್ರ ನ ಶಾಸ್ತ್ರಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿರಿತಿ ಗಯೀ| ರೋಹಿಣೀಫಲಮಿತಿ ರೋಹಿಣೀ ಹರೀತಕೀಭೇದಸ್ತತ್ಫಲಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಕಟುತುಮ್ಬೀಫಲಮಾಹುಃ; ಕಟುಕಾಫಲಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್ | ತೇನೈವ ಕ್ಷೀರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೋಗಾನ್ತರಮಾಹ- ನವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಪಾಲಿಕಾ ಶರಾವಕರ್ಪರಿಕಾ ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ನವಂ, ಸಾ ಪುನರಾಪಾಕೋದ್ಧೃತೈವ ನವಾ ಕಪಾಲಿಕಾ ಭವತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ನವಂ ಪ್ರಲೇಪನಮಾಹುಃ, ತತ್ರ ನವಮಪರ್ಯುಷಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿದುಲೋ ವೇತಸಸ್ತದ್ಭವಂ ವೈದುಲಂ, ‘ಮೂಲಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸರ್ಜನಾಮ ಚ ಸರ್ಜವೃಕ್ಷಮೂಲಮ್| ಯೋಗಾನ್ತರಮಾಹ- ಕಪಿತ್ಥಮುದ್ಧೃತೇ ಮಾಂಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಮತ್ರ ಆಭ್ಯನ್ತರೋ ಗಿರಃ, ತಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಆಜಮೂತ್ರೇಣ ಕಾಸೀಸಾದಿಭಿಶ್ಚ ಕಪಿತ್ಥಂ ಪೂರಯೇತ್| ವೇಣುನಿರ್ಲೇಖನಂ ವಂಶತಕ್ಷಣಂ ವಂಶತ್ವಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರ್ಜುನಃ ಕಕುಭಃ, ತಸ್ಯಾಧಸ್ತಲೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್ ||೯೪-೯೮||-

Adhikarana 64 (99-100) · Śloka 100

ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡಕಪಾಲಾನಿ ಕತಕಂ ಮಧುಕಂ ಸಮಮ್ ||೯೯|| ತಥಾ ಸಮುದ್ರಮಣ್ಡೂಕೀ ಮಣಿಚೂರ್ಣಂ ಚ ದಾಪಯೇತ್ | ಗುಟಿಕಾ ಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟಾಸ್ತಾ ವ್ರಣಾನಾಂ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ ||೧೦೦||

ತಯೋರೇವ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣವ್ರಣಯೋಃ ಸ್ವಪ್ರಯೋಗೈರವಶಿಷ್ಟಶುಕ್ಲತ್ವಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಯೋಃ ಸವರ್ಣಕರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮುದ್ರಮಣ್ಡೂಕೀ ಜಲಶುಕ್ತಿಃ, ಮಣಿಚೂರ್ಣಾನಿ ಸ್ಫಟಿಕಾದಿಚೂರ್ಣಾನಿ; ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮದೇವಸ್ತು ಸಮುದ್ರಮಣ್ಡೂಕೀಂ ಮುಕ್ತಾಶುಕ್ತಿಮಾಹ, ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯೇಣ ಛೇದ್ಯರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾನ್ಮಣಿಚೂರ್ಣಂ ಮೌಕ್ತಿಕಚೂರ್ಣಮಿತಿ| ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಘರ್ಷಣಮ್| ಅಸ್ಯ ತು ಸಾವರ್ಣ್ಯಮೇವ ಕರ್ಮೇತಿ ಕೃಷ್ಣಪಾಣ್ಡುಕರ್ಮಭ್ಯಾಮಸ್ಯ ಭೇದಃ; ನೇದಮುಪಕ್ರಮಾನ್ತರಂ, ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಕರ್ಮಣೋರೇವ ಶೇಷತ್ವಾತ್, ಅತೋ ನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ||೯೯-೧೦೦||

Adhikarana 65 (101-103) · Śloka 103

ಹಸ್ತಿದನ್ತಮಸೀಂ ಕೃತ್ವಾ ಮುಖ್ಯಂ ಚೈವ ರಸಾಞ್ಜನಮ್ | ರೋಮಾಣ್ಯೇತೇನ ಜಾಯನ್ತೇ ಲೇಪಾತ್ಪಾಣಿತಲೇಷ್ವಪಿ ||೧೦೧|| ಚತುಷ್ಪದಾನಾಂ ತ್ವಗ್ರೋಮಖುರಶೃಙ್ಗಾಸ್ಥಿಭಸ್ಮನಾ | ತೈಲಾಕ್ತಾ ಚೂರ್ಣಿತಾ ಭೂಮಿರ್ಭವೇದ್ರೋಮವತೀ ಪುನಃ ||೧೦೨|| ಕಾಸೀಸಂ ನಕ್ತಮಾಲಸ್ಯ ಪಲ್ಲವಾಂಶ್ಚೈವ ಸಂಹರೇತ್ | ಕಪಿತ್ಥರಸಪಿಷ್ಟಾನಿ ರೋಮಸಞ್ಜನನಂ ಪರಮ್ ||೧೦೩||

ರೋಮಸಞ್ಜನನಮಾಹ- ಹಸ್ತಿದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಮುಖ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಹಸ್ತಿದನ್ತಮಸೀರಸಾಞ್ಜನೇನ, ‘ಅಜಾಕ್ಷೀರಸಹಿತೇನ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಪಾಣಿತಲಂ ಹಸ್ತತಲಮ್| ಅಯಂ ಯೋಗಃ ಕೇಶಶಾತೇ ಸತಿ ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಚತುಷ್ಪದಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಚತುಷ್ಪದಾ ಅಶ್ವಗೋಮಹಿಷಾದಯಃ| ತೈಲಾಕ್ತಾ ಚೂರ್ಣಿತಾ ಪೂರ್ವಂ ತೈಲಾಭ್ಯಕ್ತಾ ಪಶ್ಚಾಚ್ಚೂರ್ಣಿತಾ ತ್ವಗ್ರೋಮಾದಿಭಸ್ಮಚೂರ್ಣಸಂಯುಕ್ತಾ ರೋಮವತೀ ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಸೀಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಕ್ತಮಾಲಸ್ಯ ಪಲ್ಲವಾಃ ಕರಞ್ಜಸ್ಯ ಕೋಮಲಪತ್ರಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ ||೧೦೧-೧೦೩||

Adhikarana 66 (104-108) · Śloka 108

ರೋಮಾಕೀರ್ಣೋ ವ್ರಣೋ ಯಸ್ತು ನ ಸಮ್ಯಗುಪರೋಹತಿ | ಕ್ಷುರಕರ್ತರಿಸನ್ದಂಶೈಸ್ತಸ್ಯ ರೋಮಾಣಿ ನಿರ್ಹರೇತ್ ||೧೦೪|| (ಶಙ್ಖಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಭಾಗೌ ದ್ವೌ ಹರಿತಾಲಂ ಚ ಭಾಗಿಕಮ್ | ಶುಕ್ತೇನ ಸಹ ಪಿಷ್ಟಾನಿ ಲೋಮಶಾತನಮುತ್ತಮಮ್) ||೧೦೫|| ತೈಲಂ ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯಾಥ ಸ್ನುಹೀಕ್ಷೀರಂ ತಥೈವ ಚ | ಪ್ರಗೃಹ್ಯೈಕತ್ರ ಮತಿಮಾನ್ ರೋಮಶಾತನಮುತ್ತಮಮ್ ||೧೦೬|| ಕದಲೀದೀರ್ಘವೃನ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಭಸ್ಮಾಲಂ ಲವಣಂ ಶಮೀಬೀಜಂ ಶೀತೋದಪಿಷ್ಟಂ ವಾ ರೋಮಶಾತನಮಾಚರೇತ್ ||೧೦೭|| ಆಗಾರಗೋಧಿಕಾಪುಚ್ಛಂ ರಮ್ಭಾಽಽಲಂ ಬೀಜಮೈಙ್ಗುದಮ್ | ದಗ್ಧ್ವಾ ತದ್ಭಸ್ಮತೈಲಾಮ್ಬು ಸೂರ್ಯಪಕ್ವಂ ಕಚಾನ್ತಕೃತ್ ||೧೦೮||

ರೋಮಶಾತನಮಾಹ- ರೋಮಾಕೀರ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ತರೀ ಶ್ಮಶ್ರುಕರ್ತನಾದ್ಯುಪಯುಕ್ತಂ ಶಸ್ತ್ರಮ್| ಸನ್ದಂಶೋ ನಾಸಾಲೋಮಾಪಹೋ ಯನ್ತ್ರಭೇದಃ, ನಾಸಾವೋ(ಛೋ)ಟಿಕೇತಿ ಲೋಕೇ| ಔಷಧಕೃತಂ ಲೋಮಶಾತನಮಾಹ- ತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೀರ್ಘವೃನ್ತಃ ಶ್ಯೋನಾಕಃ| ಆಲಂ ಹರಿತಾಲಮ್| ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಗತಮಪಿ ಶಮೀಬೀಜಮಿತಿ ಸಮಸ್ತಪದಮ್| ತತ್ರ ರಕ್ತಫಲಾ ಶಮೀ ಪ್ರಲೇಪೇ ಭಕ್ಷಣೇ ಚ ಕೇಶಘ್ನೀತಿ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾ ವದನ್ತಿ| ಶೀತೋದಪಿಷ್ಟಮಿತಿ ಏತತ್ ಸರ್ವಂ ಶೀತಜಲಪಿಷ್ಟಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಗಾರಗೋಧಿಕಾ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ರಮ್ಭಾ ಕದಲೀ| ಆಲಂ ಹರಿತಾಲಮ್ | ಬೀಜಮೈಙ್ಗುದಂ ಇಙ್ಗುದೀವೃಕ್ಷಬೀಜಮ್| ಕಚಾನ್ತಕೃತ್ ಕೇಶವಿನಾಶಕಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಗಯೀ ತು ‘ತೈಲಂ ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸರ್ವಂ ಪಾಠಾನ್ತರಂ ಕೃತ್ವಾ ‘ಕೋಶಾತಕೀಭಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠತಿ; ತಚ್ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೧೦೪-೧೦೮||

Adhikarana 67 (109) · Śloka 109

ವಾತದುಷ್ಟೋ ವ್ರಣೋ ಯಸ್ತು ರೂಕ್ಷಶ್ಚಾತ್ಯರ್ಥವೇದನಃ | ಅಧಃಕಾಯೇ ವಿಶೇಷೇಣ ತತ್ರ ಬಸ್ತಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ||೧೦೯||

ಬಸ್ತಿವಿಷಯಮಾಹ- ವಾತದುಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿರತ್ರ ನಿರೂಹಃ ಸ್ನೈಹಿಕಶ್ಚಃ||೧೦೯||

Adhikarana 68 (110) · Śloka 110

ಮೂತ್ರಾಘಾತೇ ಮೂತ್ರದೋಷೇ ಶುಕ್ರದೋಷೇಽಶ್ಮರೀವ್ರಣೇ | ತಥೈವಾರ್ತವದೋಷೇ ಚ ಬಸ್ತಿರಪ್ಯುತ್ತರೋ ಹಿತಃ ||೧೧೦||

ಉತ್ತರಬಸ್ತಿವಿಷಯಮಾಹ- ಮೂತ್ರಾಘಾತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂತ್ರಾಘಾತಾದಯೋ ಯದಾ ವ್ರಣನಿಮಿತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ತದೋತ್ತರಬಸ್ತಿವಿಧಾನಮ್||೧೧೦||

Adhikarana 69 (111) · Śloka 111

ಯಸ್ಮಾಚ್ಛುಧ್ಯತಿ ಬನ್ಧೇನ ವ್ರಣೋ ಯಾತಿ ಚ ಮಾರ್ದವಮ್ | ರೋಹತ್ಯಪಿ ಚ ನಿಃಶಙ್ಕಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಬನ್ಧೋ ವಿಧೀಯತೇ ||೧೧೧||

ವ್ರಣಸ್ಯ ಬನ್ಧಕರಣೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಃಶಙ್ಕಃ ನಿರ್ಗತಾ ಶಙ್ಕಾ ನಿರ್ಘಾತಮಕ್ಷಿಕಾದಿಪತನಾನಾಂ ಯತ್ರ ಸಃ; ‘ನಿಃಸಙ್ಗಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ನಿರ್ಗತೋಽಭಿಘಾತಹೇತೋಃ ಸಙ್ಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಯಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಲೇಪವಿಧೌ ಬನ್ಧ್ಯಾಬನ್ಧ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾದ್ವಿಷಯೋಽಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಶ್ಚೋಕ್ತಃ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದ್ ಯಸ್ಮಾಚ್ಛುಧ್ಯತೀತ್ಯತಃ ಪ್ರಾಕ್ “ಅದುಷ್ಟಿಃ ಸಮವರ್ತ್ಮತ್ವಂ ವೇದನೋಪಶಮಃ ಸುಖಮ್| ಆಲೇಪನಾದ್ಯೈಃ ಶೋಫಸ್ಯ ಸಾಧುಬನ್ಧಾದ್ವಿಧೀಯತೇ”- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ತು ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ನ ಧೃತಃ, ಇತ್ಯಸ್ಮಾಭಿರ್ನ ಲಿಖಿತೋ ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಶ್ಚ||೧೧೧||

Adhikarana 70 (112-118) · Śloka 118

ಸ್ಥಿರಾಣಾಮಲ್ಪಮಾಂಸಾನಾಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದನುಪರೋಹತಾಮ್ | ಪತ್ರದಾನಂ ಭವೇತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥರ್ತು ಚ ||೧೧೨|| ಏರಣ್ಡಭೂರ್ಜಪೂತೀಕಹರಿದ್ರಾಣಾಂ ತು ವಾತಜೇ | ಪತ್ರಮಾಶ್ವಬಲಂ ಯಚ್ಚ ಕಾಶ್ಮರೀಪತ್ರಮೇವ ಚ ||೧೧೩|| ಪತ್ರಾಣಿ ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾಣಾಮೌದಕಾನಿ ತಥೈವ ಚ | ದೂಷಿತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವ್ರಣೇ ದದ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೧೧೪|| ಪಾಠಾಮೂರ್ವಾಗುಡೂಚೀನಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಹರಿದ್ರಯೋಃ | ಪತ್ರಂ ಚ ಶುಕನಾಸಾಯಾ ಯೋಜಯೇತ್ ಕಫಜೇ ವ್ರಣೇ ||೧೧೫|| ಅಕರ್ಕಶಮವಿಚ್ಛಿನ್ನಮಜೀರ್ಣಂ ಸುಕುಮಾರಕಮ್ | ಅಜನ್ತುಜಗ್ಧಂ ಮೃದು ಚ ಪತ್ರಂ ಗುಣವದುಚ್ಯತೇ ||೧೧೬|| ಸ್ನೇಹಮೌಷಧಸಾರಂ ಚ ಪಟ್ಟಃ ಪತ್ರಾನ್ತರೀಕೃತಃ | ನಾದತ್ತೇ ಯತ್ತತಃ ಪತ್ರಂ ಲೇಪಸ್ಯೋಪರಿ ದಾಪಯೇತ್ ||೧೧೭|| ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಜನನಾರ್ಥಾಯ ಸ್ನೇಹಸಙ್ಗ್ರಹಣಾಯ ಚ | ದತ್ತೌಷಧೇಷು ದಾತವ್ಯಂ ಪತ್ರಂ ವೈದ್ಯೇನ ಜಾನತಾ ||೧೧೮||

ಪತ್ರದಾನವಿಷಯಮಾಹ- ಸ್ಥಿರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ಪತ್ರವಿಶೇಷಮಾಹ- ಏರಣ್ಡೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಪತ್ರಮಾಶ್ವಬಲಮಿತಿ ಅಶ್ವಬಲಾ ಉಪೋದಕೀ ತಸ್ಯಾ ಇದಮಾಶ್ವಬಲಂ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವಸ್ತು ಅಶ್ವಬಲಾ ಯವನಭೂಮೌ ಮೇಥಿಕಾಕಾರಬೀಜಾ ಭವತೀತ್ಯಾಹ| ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾವಟಾದಯಃ| ಔದಕಾನಿ ಪದ್ಮಕುಮುದಾದೀನಿ| ಕಫಜೇ ಪತ್ರದಾನಮಾಹ- ಪಾಠಾ ಮೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ವಾ ಧನುರ್ಗುಣೋಪಯುಕ್ತೋ ಲತಾಭೇದಃ| ಶುಕನಾಸಾ ಚರ್ಮಕಾರವಟಃ ‘ಕುಪ್ಯಕ’ ಇತಿ ಕಾನ್ಯಕುಬ್ಜೇ, ‘ಚರ್ಮಕಾರಜಮ್ಬೂಪಲಾಸಿಕಾ’ ಇತಿ ಮಾಲವೀಯಾ ವದನ್ತಿ| ಅಜೀರ್ಣಂ ನವಮ್| ಸುಕುಮಾರಕಂ ತನು| ಅಜನ್ತುಜಗ್ಧಂ ನ ಕೃಮಿಭಕ್ಷಿತಮ್| ಮೃದು ಕೋಮಲಮ್| ಪತ್ರದಾನಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ಸ್ನೇಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತಸ್ತಸ್ಮಾಲ್ಲೇಪಸ್ಯೋಪರಿ ಪತ್ರಂ ದಾಪಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯತ್ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾತ್ ಪಟ್ಟೋ ವ್ರಣಬನ್ಧನದ್ರವ್ಯಂ; ನಾದತ್ತೇ ನೈವ ಗೃಹ್ಣಾತಿ; ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಃ ಪಟ್ಟಃ? ಪತ್ರಾನ್ತರೀಕೃತಃ ಪತ್ರೇಣಾನ್ತರೀಕೃತೋ ವ್ಯವಧಾಪಿತಃ | ಕಿಂ ನಾದತ್ತೇ? ಸ್ನೇಹಂ ಶತಧೌತಘೃತಾದಿಕಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ನೇಹಮ್, ಔಷಧಸಾರಂ ಚ; ಔಷಧಸ್ಯ ಸಾರಂ ವೀರ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು “ಸ್ನೇಹಮೌಷಧಸಾರಂ ಚ ಪಟ್ಟವಸ್ತ್ರಾನ್ತರೀಕೃತಮ್| ನ ದೂಷಯತಿ ಯತ್ ಪತ್ರಂ ತಲ್ಲೇಪೋಪರಿ ದಾಪಯೇತ್”- ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅಪರಮಪಿ ಪತ್ರದಾನಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ಶೈತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತರಕ್ತವ್ರಣೇ ಶೈತ್ಯಂ ಕರಣೀಯಂ, ವಾತಕಫವ್ರಣೇ ಔಷ್ಣ್ಯಂ, ತದರ್ಥಂ ಪತ್ರಮ್| ದತ್ತೌಷಧೇಷು ‘ವ್ರಣೇಷು’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೧೨-೧೧೮||

Adhikarana 71 (119-122) · Śloka 122

ಮಕ್ಷಿಕಾ ವ್ರಣಮಾಗತ್ಯ ನಿಃಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ಯದಾ ಕೃಮೀನ್ | ಶ್ವಯಥುರ್ಭಕ್ಷಿತೇ ತೈಸ್ತು ಜಾಯತೇ ಭೃಶದಾರುಣಃ ||೧೧೯|| ತೀವ್ರಾ ರುಜೋ ವಿಚಿತ್ರಾಶ್ಚ ರಕ್ತಾಸ್ರಾವಶ್ಚ ಜಾಯತೇ | ಸುರಸಾದಿರ್ಹಿತಸ್ತತ್ರ ಧಾವನೇ ಪೂರಣೇ ತಥಾ ||೧೨೦|| ಸಪ್ತಪರ್ಣಕರಞ್ಜಾರ್ಕನಿಮ್ಬರಾಜಾದನತ್ವಚಃ | ಹಿತಾ ಗೋಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟಾಶ್ಚ ಸೇಕಃ ಕ್ಷಾರೋದಕೇನ ವಾ ||೧೨೧|| ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ ಮಾಂಸಪೇಶ್ಯಾ ವಾ ಕೃಮೀನಪಹರೇದ್ವ್ರಣಾತ್ | ವಿಂಶತಿಂ ಕೃಮಿಜಾತೀಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯುಪರಿ ಭಾಗಶಃ ||೧೨೨||

ಕೃಮಿಘ್ನವಿಷಯಮಾಹ- ಮಕ್ಷಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ಷಿತೇ ‘ವ್ರಣೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತೈಃ ಕೃಮಿಭಿಃ| ಭೃಶದಾರುಣಃ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಕಷ್ಟಕಾರೀ| ವಿಚಿತ್ರಾಃ ತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿನಾನಾರೂಪಾ ರುಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾವನೇ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನೇ| ಸಪ್ತಪರ್ಣಕರಞ್ಜೇತ್ಯಾದಯೋ ‘ಹಿತಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸೇಕಃ ಪರಿಷೇಕಃ| ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ ‘ವ್ರಣಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಾಂಸಪೇಶ್ಯಾ ಮಾಂಸಖಣ್ಡೇನ| ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯುಪರೀತಿ ಉಪರ್ಯುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಕೃಮಿಪ್ರತಿಷೇಧೀಯೇ (ಉ. ೫೪) ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೯-೧೨೨||

Adhikarana 72 (123) · Śloka 123

ದೀರ್ಘಕಾಲಾತುರಾಣಾಂ ತು ಕೃಶಾನಾಂ ವ್ರಣಶೋಷಿಣಾಮ್ | ಬೃಂಹಣೀಯೋ ವಿಧಿಃ ಸರ್ವಃ ಕಾಯಾಗ್ನಿಂ ಪರಿರಕ್ಷತಾ ||೧೨೩||

ಬೃಂಹಣವಿಷಯಮಾಹ- ದೀರ್ಘೇತ್ಯಾದಿ| ಬೃಂಹಣೀಯೋ ದೇಹೋಪಚಯಕರೋ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ| ‘ಕಾರ್ಯೋಽಗ್ನಿಂ ಪರಿರಕ್ಷತಾ’ ಇತಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯತ್ ಕಾಯಗ್ರಹಣಂ ತದ್ದೇಹಗತಕಾರ್ಶ್ಯದೋಷಸಾತ್ಮ್ಯಾದ್ಯನುಕ್ತಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ‘ಕಾರ್ಯೋಽಗ್ನಿಂ ಪರಿರಕ್ಷತಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೧೨೩||

Adhikarana 73 (124) · Śloka 124

ವಿಷಜುಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಷನಿಶ್ಚಯಮೇವ ಚ | ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕಲ್ಪೇಷು ಪ್ರತಿಭಾಗಶಃ ||೧೨೪||

ವಿಷಘ್ನಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಷಜುಷ್ಟಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಜುಷ್ಟಸ್ಯ ‘ಅನ್ನಪಾನಾದೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಜ್ಞಾನಂ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷನಿಶ್ಚಯಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾದಿವಿಷಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಮ್| ಪ್ರತಿಭಾಗಶಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೪||

Adhikarana 74 (125) · Śloka 125

ಕಣ್ಡೂಮನ್ತಃ ಸಶೋಫಾಶ್ಚ ಯೇ ಚ ಜತ್ರೂಪರಿ ವ್ರಣಾಃ | ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ತೇಷು ವಿದಧ್ಯಾತ್ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ ||೧೨೫||

ಶಿರೋವಿರೇಚನವಿಷಯಮಾಹ- ಕಣ್ಡೂಮನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಜತ್ರು ವಕ್ಷೋಂಽಸಯೋಃ ಸನ್ಧಿಃ| ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ನಸ್ಯಭೇದಃ||೧೨೫||

Adhikarana 75 (126) · Śloka 126

ರುಜಾವನ್ತೋಽನಿಲಾವಿಷ್ಟಾ ರೂಕ್ಷಾ ಯೇ ಚೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಜಾಃ | ವ್ರಣೇಷು ತೇಷು ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಸ್ಯಂ ವೈದ್ಯೇನ ಜಾನತಾ ||೧೨೬||

ನಸ್ಯವಿಷಯಮಾಹ- ರುಜಾವನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಸ್ಯಂ ಸ್ನೈಹಿಕಮೇವ||೧೨೬||

Adhikarana 76 (127-128) · Śloka 128

ದೋಷಪ್ರಚ್ಯಾವನಾರ್ಥಾಯ ರುಜಾದಾಹಕ್ಷಯಾಯ ಚ | ಜಿಹ್ವಾದನ್ತಸಮುತ್ಥಸ್ಯ ಹರಣಾರ್ಥಂ ಮಲಸ್ಯ ಚ ||೧೨೭|| ಶೋಧನೋ ರೋಪಣಶ್ಚೈವ ವ್ರಣಸ್ಯ ಮುಖಜಸ್ಯ ವೈ | ಉಷ್ಣೋ ವಾ ಯದಿ ವಾ ಶೀತಃ ಕವಲಗ್ರಹ ಇಷ್ಯತೇ ||೧೨೮||

ಕವಲಗ್ರಹವಿಷಯಮಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಪ್ರಚ್ಯಾವನಾರ್ಥಾಯೇತಿ ದೋಷಪ್ರಚ್ಯಾವನಂ ತ್ರಿಫಲಾದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಕಷಾಯಾದಿಭಿಃ| ಶೋಧನಃ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯಕೃತಃ| ರೋಪಣೋ ರೋಪಣದ್ರವ್ಯಕೃತಃ| ಉಷ್ಣೋ ವಾತಕಫಜೇ ವ್ರಣೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಜೇ ಶೀತಃ||೧೨೭-೧೨೮||

Adhikarana 77 (129) · Śloka 129

ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ವ್ರಣಾಂಶ್ಚ ಕಫವಾತಜಾನ್ | ಶೋಫಸ್ರಾವರುಜಾಯುಕ್ತಾನ್ ಧೂಮಪಾನೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೧೨೯||

ಧೂಮವಿಷಯಮಾಹ- ಊರ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮಪಾನೈರಿತಿ ಶೋಫಸ್ರಾವರುಜಾಪಹದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೯||

Adhikarana 78 (130) · Śloka 130

ಕ್ಷತೋಷ್ಮಣೋ ನಿಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಸನ್ಧಾನಾರ್ಥಂ ತಥೈವ ಚ | ಸದ್ಯೋವ್ರಣೇಷ್ವಾಯತೇಷು ಕ್ಷೌದ್ರಸರ್ಪಿರ್ವಿಧೀಯತೇ ||೧೩೦||

ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ವಿಷಯಮಾಹ- ಕ್ಷತೋಷ್ಮಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ಧಾನಂ ಘಾತವಿಶೇಷಾದ್ದ್ವಿಧಾಭೂತಸ್ಯಾವಯವಸ್ಯೈಕಭಾವಃ||೧೩೦||

Adhikarana 79 (131) · Śloka 131

ಅವಗಾಢಾಸ್ತ್ವಣುಮುಖಾ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ ಶಲ್ಯಪೀಡಿತಾಃ | ನಿವೃತ್ತಹಸ್ತೋದ್ಧರಣಾ ಯನ್ತ್ರಂ ತೇಷು ವಿಧೀಯತೇ ||೧೩೧||

ಯನ್ತ್ರವಿಷಯಮಾಹ- ಅವಗಾಢಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಗಾಢಾ ಗಮ್ಭೀರಾಃ| ನಿವೃತ್ತಹಸ್ತೋದ್ಧರಣಾ ಹಸ್ತೇನಾಕ್ರಷ್ಟುಮಶಕ್ಯಾಃ||೧೩೧||

Adhikarana 80 (132) · Śloka 132

ಲಘುಮಾತ್ರೋ ಲಘುಶ್ಚೈವ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಉಷ್ಣೋಽಗ್ನಿದೀಪನಃ | ಸರ್ವವ್ರಣಿಭ್ಯೋ ದೇಯಸ್ತು ಸದಾಽಽಹಾರೋ ವಿಜಾನತಾ ||೧೩೨||

ಆಹಾರವಿಷಯಮಾಹ- ಲಘುಮಾತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲಘುಮಾತ್ರೋ ಮಾತ್ರಯಾ ಲಘುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲಘುರಿತಿ ರಕ್ತಶಾಲಿಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಾದಿರ್ದ್ರವ್ಯಲಘುಃ, ಅಗ್ನಿದೀಪನ ಇತಿ ಯಾವದ್ ದೇಯಃ| ಗವ್ಯಘೃತಾದಿರಯಮಾಹಾರೋ ವ್ರಣಿತೋಪಾಸನೀಯೋಕ್ತೋಽಪಿ ಪುನರುಪಕ್ರಮಪ್ರಸಙ್ಗೇನೇಹೋಕ್ತ ಇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್||೧೩೨||

Adhikarana 81 (133) · Śloka 133

ನಿಶಾಚರೇಭ್ಯೋ ರಕ್ಷ್ಯಸ್ತು ನಿತ್ಯಮೇವ ಕ್ಷತಾತುರಃ | ರಕ್ಷಾವಿಧಾನೈರುದ್ದಿಷ್ಟೈರ್ಯಮೈಃ ಸನಿಯಮೈಸ್ತಥಾ ||೧೩೩||

ರಕ್ಷಾವಿಧಾನಮಾಹ- ನಿಶಾಚರೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿತ್ಯಮೇವೇತಿ ದಿವಾರಾತ್ರಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ಷಾವಿಧಾನೈರುದ್ದಿಷ್ಟೈರಿತಿ ಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿಧೂಪಾದಿಭಿಃ, ಮನ್ತ್ರೈಶ್ಚಾಯುರ್ವೇದವಿಹಿತೈಃ| ಯಮೈಃ ಸನಿಯಮೈರಿತಿ ಪಞ್ಚ ಯಮಾ ನಿಯಮಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಸ್ತೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ತಥೈವ ಚ| ವ್ಯವಹಾರನಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಯಮಾಃ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|| ಅಕ್ರೋಧೋ ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಾ ಶೌಚಮಾಹಾರಲಾಘವಮ್| ಅಪ್ರಮಾದಶ್ಚ ಪಞ್ಚೈತೇ ನಿಯಮಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ”- ಇತಿ| ಏವಂ ಯಥಾವಿಷಯಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಷಷ್ಟಿರುಪಕ್ರಮಾ ಉಕ್ತಾಃ||೧೩೩||

Adhikarana 82 (134) · Śloka 134

ಷಣ್ಮೂಲೋಽಷ್ಟಪರಿಗ್ರಾಹೀ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಃ | ಷಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಧಾನೈರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ವ್ರಣಃ ||೧೩೪||

ಅಥ ವ್ರಣಃ ಕತಿಮೂಲಃ, ಕತ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಃ, ಕತಿಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಃ, ಕತಿಭಿರೌಷಧೈಃ, ಕಿಯದ್ಭಿಶ್ಚ ಪದಾರ್ಥೈಃ ಸಾಧ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಷಣ್ಮೂಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಷಣ್ಮೂಲ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತವಃ ಷಡೇವ ಮೂಲಂ ಕಾರಣಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಷಣ್ಮೂಲಃ; ಸಂಸರ್ಗಃ ಪೃಥಗರ್ಥವಶಾದತ್ರ ಸನ್ನಿಪಾತೇನಾವರುದ್ಧಃ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಮೇತ್ಯ ಸಮ್ಭೂಯ ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ವಾ ನಿಪಾತಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ; ಸಙ್ಘಾತಃ, ಸಂಯೋಗಃ, ಸಂಹಿತೀಭಾವಃ, ಸಂಶ್ಲೇಷಃ, ಸಮವಾಯಃ, ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಸನ್ನಿಪಾತ ಇತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಸಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಕೋಷ್ಠಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯಷ್ಟೌ ವ್ರಣವಸ್ತೂನಿ ಪರಿಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯಷ್ಟಪರಿಗ್ರಾಹೀ; ಪರಿಗ್ರಹೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮ್, ಆಶ್ರಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತ ಇತಿ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಗನ್ತೂನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ತೈರ್ಲಕ್ಷಿತಃ; ರಕ್ತಜಸ್ಯ ನ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಮಸ್ತಿ ‘ಪಿತ್ತವದ್ರಕ್ತಜಃ’ (ಇತಿ ವಚನಾತ್); ಏವಂ ತರ್ಹ್ಯಾಗನ್ತೋರಪಿ ಪೃಥಗ್ಲಕ್ಷಣಂ ನಾಸ್ತಿ, ಯದಾಹ- ‘ಪಿತ್ತರಕ್ತಲಕ್ಷಣ ಆಗನ್ತುಃ’ ಇತಿ; ತರ್ಹ್ಯನ್ಯಥೈವ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತತ್ವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯತೇ- ಗನ್ಧವರ್ಣಾಸ್ರಾವವೇದನಾಕೃತಿಭಿರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಲಕ್ಷಿತ ಇತಿ| ಷಷ್ಟ್ಯಾ ವಿಧಾನೈರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟೈರಿತಿ ಷಷ್ಟಿಸಙ್ಖ್ಯೈರ್ವಿಧಾನೈಃ ಪೂರ್ವಮುದ್ದಿಷ್ಟೈಃ ಕೃತ್ವಾ| ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ಚತುರ್ಭಿರ್ವೈದ್ಯಾತುರಪರಿಚಾರಕೌಷಧೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬ್ರಹ್ಮದೇವಸ್ತು ‘ಷಷ್ಟ್ಯುಪಕ್ರಮನಿರ್ದಿಷ್ಟ’ ಇತಿ ಪಠತಿ; ಷಷ್ಟಿರುಪಕ್ರಮಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಯಸ್ಯೇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ||೧೩೪||

Adhikarana 83 (135) · Śloka 135

ಯೋಽಲ್ಪೌಷಧಕೃತೋ ಯೋಗೋ ಬಹುಗ್ರನ್ಥಭಯಾನ್ಮಯಾ | ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತತ್ಸಮಾನಾನಾಂ ತತ್ರಾವಾಪೋ ನ ದುಷ್ಯತಿ ||೧೩೫||

ಇದಾನೀಮಲ್ಪೌಷಧೇಷು ಶೋಧನರೋಪಣಾದಿಯೋಗೇಷ್ವಾವಾಪವಿಷಯಮೂಹಬೀಜಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಸಮಾನಾನಾಮಿತಿ ತೇಷಾಂ ಶೋಧನರೋಪಣದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕೈಃ ಸಮಾನಾನಿ ತುಲ್ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತತ್ಸಮಾನಾನಿ, ತೇಷಾಮಾವಾಪೋ ನಿಕ್ಷೇಪಃ| ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ನಲ್ಪೌಷಧೇ ಯೋಗೇ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ‘ಅಲ್ಪಗ್ರನ್ಥಂ ಮೃಗಯತಾ ಯೋಗೋ ಯೋಽಲ್ಪೌಷಧೈಃ ಕೃತ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಮೃಗಯತಾ ಅನ್ವೇಷಯತಾ ಗ್ರನ್ಥಕಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೫||

Adhikarana 84 (136) · Śloka 136

ಪ್ರಸಙ್ಗಾಭಿಹಿತೋ ಯೋ ವಾ ಬಹುದುರ್ಲಭಭೇಷಜಃ | ಯಥೋಪಪತ್ತಿ ತತ್ರಾಪಿ ಕಾರ್ಯಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ||೧೩೬||

ಇದಾನೀಂ ಯಥಾಲಾಭಮೌಷಧಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಪ್ರಸಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಙ್ಗಾಭಿಹಿತೋ ಯೋ ಬಹುಭೇಷಜೋ ದುರ್ಲಭಭೇಷಜೋ ವಾ, ತತ್ರ ಯಥೋಪಪತ್ತಿ ಯಥಾಲಾಭಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಭೇಷಜಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಪ್ರಸಙ್ಗಾಭಿಹಿತೋ ಯಥಾ- “ಪಿಣ್ಡೀತಕತ್ರಯಂ ರೋಧ್ರಂ ಪೂರ್ವಂ ಯೇ ಚ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ| ವರ್ಗಾಸ್ತ್ರಯಃ ಪ್ರಲೇಪೇ ತೇ ಶೋಫೇ ಸರ್ವಕೃತೇ ಹಿತಾಃ”- ಇತಿ; ಅತ್ರ ಹಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಥೋಕ್ತೌಷಧಗಣತ್ರಯಂ ಪ್ರಕರಣಸಮಾನತ್ವಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತೋಕ್ತಮೌಷಧಂ ಪ್ರಸಙ್ಗಾಭಿಹಿತಂ; ತತ್ರ ಯಥಾಲಾಭಂ ಭೇಷಜಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಬಹುಭೇಷಜೋ ಯಥಾ- “ಆದ್ಯೇ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯೌ ತು ಗಣೋ ಯಶ್ಚಾನಿಲಾಪಹಃ- ” ಇತಿ; ಅತ್ರ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದಿಗಣಸ್ಯ ಬಹುಭೇಷಜತ್ವಾದ್ಯಥಾಲಾಭಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ದುರ್ಲಭಭೇಷಜೋ ಯಥಾ- ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಭೇಷಜಂ ಕ್ವಚಿದ್ದೇಶಕಾಲಾದೌ ದುರ್ಲಭಂ; ತತ್ರ ಯಥಾಲಾಭಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ||೧೩೬||

Adhikarana 85 (137) · Śloka 137

ಗಣೋಕ್ತಮಪಿ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಭವೇದ್ವ್ಯಾಧಾವಯೌಗಿಕಮ್ | ತದುದ್ಧರೇದ್ಯೌಗಿಕಂ ತು ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇದಪ್ಯಕೀರ್ತಿತಮ್ ||೧೩೭||

ಏಕತ್ರೈವ ವ್ಯಾಧೌ ಯೌಗಿಕಸ್ಯಾನುಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮಯೌಗಿಕಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಂ ಚೋಪದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಗಣೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೩೭||

Adhikarana 86 (138-139) · Śloka 139

ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು ವಿವಿಧಾ ವ್ರಣಸ್ಯ ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ಚ | ತತ್ರ ಗನ್ಧಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ವ್ರಣಸ್ಯೋಪದ್ರವಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೧೩೮|| ಜ್ವರಾತಿಸಾರೌ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ್ಛರ್ದಿರರೋಚಕಃ | ಶ್ವಾಸಕಾಸಾವಿಪಾಕಾಶ್ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಚ ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ತು ||೧೩೯||

ಇದಾನೀಮುಪದ್ರವಾನಾಹ- ಉಪದ್ರವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾನುಕ್ತಾನಾಮಪಿ ವಿಸರ್ಪಾದೀನಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯಃ||೧೩೮-೧೩೯||

Adhikarana 87 (140) · Śloka 140

ವ್ರಣಕ್ರಿಯಾಸ್ವೇವಮಾಸು ವ್ಯಾಸೇನೋಕ್ತಾಸ್ವಪಿ ಕ್ರಿಯಾಮ್ | ಭೂಯೋಽಪ್ಯುಪರಿ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ||೧೪೦||

ಇದಾನೀಮನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವ್ರಣೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ, ಆಸು ಇಮಾಸು ವ್ರಣಕ್ರಿಯಾಸು, ವ್ಯಾಸೇನ ವಿಸ್ತರೇಣೋಕ್ತಾಸ್ವಪಿ, ಭೂಯೋಽಪಿ ಪುನರಪಿ, ಉಪರಿ ಸದ್ಯೋವ್ರಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ, ಕ್ರಿಯಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ| ಗಯೀ ತು “ವ್ರಣಕ್ರಿಯಾಸ್ವಿಮಾಸ್ವೇವ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋಕ್ತಾಸ್ವಿಹ ಕ್ರಿಯಾಮ್”- ಇತಿ ಪಠತಿ; ತತ್ರ ವ್ರಣಕ್ರಿಯಾಸ್ವಿಮಾಸು ಇಹ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣೋಕ್ತಾಸು, ಉಪರಿ ವಿಸ್ತರತಃ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿವ್ರಣೀಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||