Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ദ്വിവ്രണീയം ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो द्विव्रणीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ശാരീരാനന്തരം ചികിത്സാസ്ഥാനമാരഭ്യതേ| ദ്വൌ വ്രണാവധികൃത്യ കൃതം ദ്വിവ്രണീയമ്| ചികിത്സിതം വികാരപ്രതീകാരഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദ്വൌ വ്രണൌ ഭവതഃ- ശാരീര, ആഗന്തുശ്ച | തയോഃ ശാരീരഃ പവനപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതനിമിത്തഃ; ആഗന്തുരപി പുരുഷപശുപക്ഷിവ്യാലസരീസൃപപ്രപതനപീഡനപ്രഹാരാഗ്നിക്ഷാരവിഷതീക്ഷ്ണൌഷധശകലകപാലശൃങ്ഗ- ചക്രേഷുപരശുശക്തികുന്താദ്യായുധാഭിഘാതനിമിത്തഃ | തത്ര തുല്യേ വ്രണസാമാന്യേ ദ്വികാരണോത്ഥാനപ്രയോജനസാമര്ഥ്യാദ് ‘ദ്വിവ്രണീയ’ ഇത്യുച്യതേ ||൩||
द्वौ व्रणौ भवतः- शारीर, आगन्तुश्च | तयोः शारीरः पवनपित्तकफशोणितसन्निपातनिमित्तः; आगन्तुरपि पुरुषपशुपक्षिव्यालसरीसृपप्रपतनपीडनप्रहाराग्निक्षारविषतीक्ष्णौषधशकलकपालशृङ्ग- चक्रेषुपरशुशक्तिकुन्ताद्यायुधाभिघातनिमित्तः | तत्र तुल्ये व्रणसामान्ये द्विकारणोत्थानप्रयोजनसामर्थ्याद् ‘द्विव्रणीय’ इत्युच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
കഥം ദ്വൌ വ്രണൌ ഭവത ഇത്യാഹ- ശാരീര ആഗന്തുശ്ച; അത്ര കേചിത് ‘ശരീരസമുത്ഥശ്ച, ആഗന്തുശ്ച’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ഉഭയത്ര ചകാരകരണമുഭയോശ്ച വ്യാകരണമുഭയോഃ പരസ്പരാനുബന്ധസൂചനാര്ഥമ്| അഭിഘാതശബ്ദഃ പുരുഷാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധനീയഃ| പശവോ ഗോമഹിഷാദയഃ, മൃഗാ ഏണാദയഃ, പക്ഷിണഃ കാകകങ്കഗൃധ്രാദയഃ, വ്യാലാ വ്യാഘ്രാദയോ ദുഷ്ടജീവാഃ, സരീസൃപാഃ കൃഷ്ണസര്പാദയോ മീനമകരൌ ച, പ്രപതനം പ്രകര്ഷേണ പതനം, പ്രഹാരോ ലഗുഡാദികുട്ടനം, തീക്ഷ്ണൌഷധാനി ചിരബില്വചിത്രകാദീനി, ശകലം കാഷ്ഠാദീനാം ഖണ്ഡം, കപാലം ഘടാദീനാം കര്പരം, ചക്രമായുധവിശേഷഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ, ഇഷുര്ബാണഃ, പരശുരായുധവിശേഷഃ കുഠാരാകാരഃ, ശക്തിരായുധവിശേഷസ്ത്രിമുഖീ, കുന്തഃ പ്രസിദ്ധഃ; ആദിശബ്ദാത് ഖങ്ഗാദയഃ| വ്രണസാമാന്യം വ്രണജാതിര്വ്രണത്വമിത്യര്ഥഃ; തസ്മിംസ്തുല്യേ സത്യപി ദ്വികാരണോത്ഥാനപ്രയോജനസാമര്ഥ്യാദ് ‘ദ്വിവ്രണീയ’ ഇത്യുച്യതേ; ദ്വികാരണം ദ്വിഹേതുകം യദുത്ഥാനമുത്പത്തിഃ, തസ്യ പ്രയോജനം ശീതക്രിയാദി, തസ്യ സാമര്ഥ്യം ശക്തിഃ, തസ്മാദ് ‘ദ്വിവ്രണീയ’ ഇത്യുച്യതേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
സര്വസ്മിന്നേവാഗന്തുവ്രണേ തത്കാലമേവ ക്ഷതോഷ്മണഃ പ്രസൃതസ്യോപശമാര്ഥം പിത്തവച്ഛീതക്രിയാവചാരണവിധിവിശേഷഃ സന്ധാനാര്ഥം ച മധുഘൃതപ്രയോഗ ഇത്യേതദ്ദ്വികാരണോത്ഥാനപ്രയോജനമ്, ഉത്തരകാലം തു ദോഷോപപ്ലവവിശേഷാച്ഛാരീരവത് പ്രതീകാരഃ ||൪||
सर्वस्मिन्नेवागन्तुव्रणे तत्कालमेव क्षतोष्मणः प्रसृतस्योपशमार्थं पित्तवच्छीतक्रियावचारणविधिविशेषः सन्धानार्थं च मधुघृतप्रयोग इत्येतद्द्विकारणोत्थानप्रयोजनम्, उत्तरकालं तु दोषोपप्लवविशेषाच्छारीरवत् प्रतीकारः ||४||
🔊 Audio coming soon
അഥാഗന്തുവ്രണസ്യ കര്മവിശേഷയോജനം ദര്ശയന്നാഹ- സര്വസ്മിന്നിത്യാദി| തത്കാലമേവേതി യത്കാലമേവാഭിഘാതാത് ക്ഷതമുത്പദ്യതേ തസ്മിന്നേവ കാലേ| ക്ഷതോഷ്മണ ഇതി ഊഷ്മാ പ്രഹാരസങ്ഘട്ടജനിതം തേജഃ| പ്രസൃതസ്യ വിസ്തൃതസ്യ| വിധിവിശേഷോ വിധാനഭേദഃ| ഹേതുപ്രത്യനീകം കര്മാഭിധായ വ്യാധിപ്രത്യനീകം ദര്ശയന്നാഹ- സന്ധാനാര്ഥം ചേത്യാദി| ചകാരഃ ക്ഷതോഷ്മണോ നിര്വാപണാര്ഥം തഥാ മാര്ഗാവരോധക്രുദ്ധവാതരക്തശമനാര്ഥം ച| വക്ഷ്യമാണശാരീരവ്രണോത്ഥാനപ്രയോജനം മനസി സമ്പ്രധാര്യാഹ- ഏതദ്വികാരണോത്ഥാനപ്രയോജനമിതി| ഉത്തരകാലമിതി സപ്താഹാദൂര്ധ്വമിത്യര്ഥഃ; യതഃ സദ്യോവ്രണത്വം സപ്താഹമേവ| ദോഷോപപ്ലവവിശേഷാദിതി ദോഷൈരനിലാദിഭിരുപപ്ലവോ ദൂഷണം തദ്ഭേദാത്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ദോഷോപപ്ലവവിശേഷഃ പുനഃ സമാസതഃ പഞ്ചദശപ്രകാരഃ, പ്രസരണസാമര്ഥ്യാത്, യഥോക്തോ വ്രണപ്രശ്നാധികാരേ; ശുദ്ധത്വാത് ഷോഡശപ്രകാര ഇത്യേകേ ||൫||
दोषोपप्लवविशेषः पुनः समासतः पञ्चदशप्रकारः, प्रसरणसामर्थ्यात्, यथोक्तो व्रणप्रश्नाधिकारे; शुद्धत्वात् षोडशप्रकार इत्येके ||५||
🔊 Audio coming soon
ദോഷോപപ്ലവവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷേത്യാദി| സമാസതഃ സങ്ക്ഷേപതഃ; വാതാദീനാം ശോണിതചതുര്ഥാനാം പൃഥഗന്യോന്യസംസര്ഗേണ പഞ്ചദശഭേദാഃ; വിസ്തരഃ പുനരേഷാം ധാതുമലസംസര്ഗജോऽപരിസങ്ഖ്യേയഃ| ശുദ്ധത്വാദിതി പഞ്ചദശപ്രകാരദോഷോപപ്ലവയുക്തത്വാത് പഞ്ചദശപ്രകാരോ വ്രണഃ, ഷോഡശശ്ച ശുദ്ധഃ സകലദോഷോപപ്ലവരഹിതോ വ്രണ ഇത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തസ്യ ലക്ഷണം ദ്വിവിധം- സാമാന്യം, വൈശേഷികം ച | തത്ര സാമാന്യം രുക് | ‘വ്രണ’ ഗാത്രവിചൂര്ണനേ, വ്രണയതീതി വ്രണഃ | വിശേഷലക്ഷണം പുനര്വാതാദിലിങ്ഗവിശേഷഃ ||൬||
तस्य लक्षणं द्विविधं- सामान्यं, वैशेषिकं च | तत्र सामान्यं रुक् | ‘व्रण’ गात्रविचूर्णने, व्रणयतीति व्रणः | विशेषलक्षणं पुनर्वातादिलिङ्गविशेषः ||६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വ്രണസ്യ ശുദ്ധാശുദ്ധഭേദേന ലക്ഷണദ്വൈവിധ്യമാഹ- തസ്യ ലക്ഷണമിത്യാദി| തസ്യ വ്രണസ്യേത്യര്ഥഃ| സാമാന്യലക്ഷണം വ്രണസ്യ കിമിത്യാഹ- തത്ര സാമാന്യം രുഗിതി; രുക് പീഡാമാത്രമിത്യര്ഥഃ| വ്രണസ്യ വ്യുത്പത്തിമാഹ- ‘വ്രണ’ ഗാത്രവിചൂര്ണനേ ഇത്യേവം ധാതുഃ, ഗാത്രവിവര്ണനമിത്യസ്യാര്ഥഃ| വ്രണയതീതി ഗാത്രവൈവര്ണ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| ഏതേനാദോഷലിങ്ഗാധിഷ്ഠിതോ രോപണചികിത്സാവിഷയഃ ശുദ്ധ ഏവ വ്രണ ഉക്തഃ| വിശേഷലക്ഷണമാഹ- വിശേഷലക്ഷണമിത്യാദി| അയമശുദ്ധോ വ്രണ ഉക്തഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്ര ശ്യാവാരുണാഭസ്തനുഃ ശീതഃ പിച്ഛിലോऽല്പസ്രാവീ രൂക്ഷശ്ചടചടായനശീലഃ സ്ഫുരണായാമതോദഭേദവേദനാബഹുലോ നിര്മാംസശ്ചേതി വാതാത്, ക്ഷിപ്രജഃ പീതനീലാഭഃ കിംശുകോദകാഭോഷ്ണസ്രാവീ ദാഹപാകരാഗവികാരകാരീ പീതപിഡകാജുഷ്ടശ്ചേതി പിത്താത്, പ്രതതചണ്ഡകണ്ഡൂബഹുലഃ സ്ഥൂലൌഷ്ഠഃ സ്തബ്ധസിരാസ്നായുജാലാവതതഃ കഠിനഃ പാണ്ഡ്വവഭാസോ മന്ദവേദനഃ ശുക്ലശീതസാന്ദ്രപിച്ഛിലാസ്രാവീ ഗുരുശ്ചേതി കഫാത്, പ്രവാലദലനിചയപ്രകാശഃ കൃഷ്ണസ്ഫോടപിഡകാജാലോപചിതസ്തുരങ്ഗസ്ഥാനഗന്ധിഃ സവേദനോ ധൂമായനശീലോ രക്തസ്രാവീ പിത്തലിങ്ഗശ്ചേതി രക്താത്, തോദദാഹധൂമായനപ്രായഃ പീതാരുണാഭസ്തദ്വര്ണസ്രാവീ ചേതി വാതപിത്താഭ്യാം, കണ്ഡൂയനശീലഃ സനിസ്തോദോ രൂക്ഷോ ഗുരുര്ദാരുണോ മുഹുര്മുഹുഃ ശീതപിച്ഛിലാല്പസ്രാവീ ചേതി വാതശ്ലേഷ്മഭ്യാം, ഗുരുഃ സദാഹ ഉഷ്ണഃ പീതപാണ്ഡുസ്രാവീ ചേതി പിത്തശ്ലേഷ്മഭ്യാം, രൂക്ഷസ്തനുസ്തോദബഹുലഃ സുപ്ത ഇവ ച രക്താരുണാഭസ്തദ്വര്ണാസ്രാവീ ചേതി വാതശോണിതാഭ്യാം, ഘൃതമണ്ഡാഭോ മീനധാവനതോയഗന്ധിര്മൃദുര്വിസര്പ്യുഷ്ണകൃഷ്ണസ്രാവീ ചേതി പിത്തശോണിതാഭ്യാം, രക്തോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ പിച്ഛിലഃ കണ്ഡൂപ്രായഃ സ്ഥിരോ സരക്തപാണ്ഡുസ്രാവീ ചേതി ശ്ലേഷ്മശോണിതാഭ്യാം, സ്ഫുരണതോദദാഹധൂമായനപ്രായഃ പീതതനുരക്തസ്രാവീ ചേതി വാതപിത്തശോണിതേഭ്യഃ, കണ്ഡൂസ്ഫുരണചുമചുമായമാനപ്രായഃ പാണ്ഡുഘനരക്താസ്രാവീ ചേതി വാതശ്ലേഷ്മശോണിതേഭ്യഃ, ദാഹപാകരാഗകണ്ഡൂപ്രായഃ പാണ്ഡുഘനരക്താസ്രാവീ ചേതി പിത്തശ്ലേഷ്മശോണിതേഭ്യഃ, ത്രിവിധവര്ണവേദനാസ്രാവവിശേഷോപേതഃ പവനപിത്തകഫേഭ്യഃ, നിര്ദഹനനിര്മഥനസ്ഫുരണതോദദാഹപാകരാഗകണ്ഡൂസ്വാപബഹുലോ നാനാവര്ണവേദനാസ്രാവവിശേഷോപേതഃ പവനപിത്തകഫശോണിതേഭ്യഃ, ജിഹ്വാതലാഭോ മൃദുഃ സ്നിഗ്ധഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ വിഗതവേദനഃ സുവ്യവസ്ഥിതോ നിരാസ്രാവശ്ചേതി ശുദ്ധോ വ്രണ ഇതി ||൭||
तत्र श्यावारुणाभस्तनुः शीतः पिच्छिलोऽल्पस्रावी रूक्षश्चटचटायनशीलः स्फुरणायामतोदभेदवेदनाबहुलो निर्मांसश्चेति वातात्, क्षिप्रजः पीतनीलाभः किंशुकोदकाभोष्णस्रावी दाहपाकरागविकारकारी पीतपिडकाजुष्टश्चेति पित्तात्, प्रततचण्डकण्डूबहुलः स्थूलौष्ठः स्तब्धसिरास्नायुजालावततः कठिनः पाण्ड्ववभासो मन्दवेदनः शुक्लशीतसान्द्रपिच्छिलास्रावी गुरुश्चेति कफात्, प्रवालदलनिचयप्रकाशः कृष्णस्फोटपिडकाजालोपचितस्तुरङ्गस्थानगन्धिः सवेदनो धूमायनशीलो रक्तस्रावी पित्तलिङ्गश्चेति रक्तात्, तोददाहधूमायनप्रायः पीतारुणाभस्तद्वर्णस्रावी चेति वातपित्ताभ्यां, कण्डूयनशीलः सनिस्तोदो रूक्षो गुरुर्दारुणो मुहुर्मुहुः शीतपिच्छिलाल्पस्रावी चेति वातश्लेष्मभ्यां, गुरुः सदाह उष्णः पीतपाण्डुस्रावी चेति पित्तश्लेष्मभ्यां, रूक्षस्तनुस्तोदबहुलः सुप्त इव च रक्तारुणाभस्तद्वर्णास्रावी चेति वातशोणिताभ्यां, घृतमण्डाभो मीनधावनतोयगन्धिर्मृदुर्विसर्प्युष्णकृष्णस्रावी चेति पित्तशोणिताभ्यां, रक्तो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः कण्डूप्रायः स्थिरो सरक्तपाण्डुस्रावी चेति श्लेष्मशोणिताभ्यां, स्फुरणतोददाहधूमायनप्रायः पीततनुरक्तस्रावी चेति वातपित्तशोणितेभ्यः, कण्डूस्फुरणचुमचुमायमानप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति वातश्लेष्मशोणितेभ्यः, दाहपाकरागकण्डूप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति पित्तश्लेष्मशोणितेभ्यः, त्रिविधवर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफेभ्यः, निर्दहननिर्मथनस्फुरणतोददाहपाकरागकण्डूस्वापबहुलो नानावर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोणितेभ्यः, जिह्वातलाभो मृदुः स्निग्धः श्लक्ष्णो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्रावश्चेति शुद्धो व्रण इति ||७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വാതാദിവ്രണലക്ഷണമാഹ- തത്രേത്യാദി| ചടചടായനശീലഃ ചടചടായനസ്വഭാവഃ| ചടചടായനാദയോ വേദനാവിശേഷാഃ| സ്ഫുരണം പുനഃ പുനശ്ചലനമ്, ആയാമഃ സങ്കുചിതാങ്ഗദേശസ്യ ദീര്ഘീകരണമിവ, തോദഃ സൂചീഭിരിവ, ഭേദനം ത്വഗ്വിദാരണമിവ| ക്ഷിപ്രജഃ ശീഘ്രജന്മാ| കിംശുകോദകാഭോഷ്ണസ്രാവീ കിംശുകസുമനഃപ്രക്ഷാലനസലിലസദൃശോഷ്ണസ്രവണശീല ഇത്യര്ഥഃ| പ്രതതചണ്ഡകണ്ഡൂബഹുലഃ വിശാലകണ്ഡൂയനപ്രായഃ| സ്ഥൂലൌഷ്ഠഃ വിശാലോന്നതവ്രണവര്ത്മേത്യര്ഥഃ| സ്തബ്ധസിരാസ്നായുജാലാവതതഃ അമൃദുസിരാസ്നായുസമൂഹേന ബദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രവാലദലനിചയപ്രകാശഃ പ്രവാലഖണ്ഡസമൂഹസദൃശഃ; പ്രവാലോ വിദ്രുമഃ, സ ച സമുദ്രജാതോऽത്യന്തരക്തോ വല്ലീവിശേഷഃ| കൃഷ്ണസ്ഫോടപിഡികാജാലോപചിത ഇതി കൃഷ്ണസ്ഫോടപിഡകാസമൂഹവ്യാപ്തഃ| തുരങ്ഗസ്ഥാനഗന്ധിഃ തീക്ഷ്ണക്ഷാരഗന്ധിഃ| ധൂമായനശീലഃ പ്രകര്ഷേണ ധൂമോദ്വമനമിവ കര്തും ശീലഃ| തോദേത്യാദി| തദ്വര്ണസ്രാവീ അത്രാനുക്തപരിശിഷ്ടേന വാതപിത്തയോര്വര്ണേന സ്രാവേണ ച യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| കണ്ഡൂയനേത്യാദി| സനിസ്തോദോ വ്യഥായുക്തഃ| ദാരുണഃ കഠിനഃ| രൂക്ഷേത്യാദി| സുപ്ത ഇവേതി അജ്ഞായമാനസ്പര്ശ ഇവ| തദ്വര്ണാസ്രാവീതി അത്രാനുക്തപരിശിഷ്ടേന തയോര്വാതശോണിതയോര്വര്ണേന സ്രാവേണ ച യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഘൃതമണ്ഡോ ഘൃതസ്യോപരിസ്ഥോऽച്ഛോ ഭാഗോ മണ്ഡഃ| മീനധാവനതോയഗന്ധിഃ മത്സ്യപ്രക്ഷാലനോദകഗന്ധിഃ, വിസ്രഗന്ധിരിത്യര്ഥഃ| കണ്ഡ്വിത്യാദി| ചുമചുമായമാനം രാജികാസര്ഷപലിപ്ത ഇവ വേദനാ| നിര്ദഹനേത്യാദി|- നിര്ദഹനം ഭസ്മസാത്കരണമിവ, നിര്മഥനം മന്ഥാനവിലോഡനമിവ| ഇദാനീം ശുദ്ധവ്രണമാഹ- ജിഹ്വേത്യാദി| അത്ര ജിഹ്വാതലാഭശബ്ദോ മൃദുസ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണശബ്ദൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; അത്രാഭാശബ്ദേന വര്ണഃ കഥ്യതേ| മൃദുഃ കോമലഃ| ശ്ലക്ഷ്ണോ മസൃണഃ| സുവ്യവസ്ഥിതഃ ശോഭനാകൃതിഃ; ഏതേന നാത്യുന്നതോ നാതിനീചഃ കിന്തു സമ ഇതി ബോധയതി| ഇതിശബ്ദഃ സൂത്രനിര്ദിഷ്ടസമാപ്തൌ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തസ്യ വ്രണസ്യ ഷഷ്ടിരുപക്രമാ ഭവന്തി | തദ്യഥാ- അപതര്പണമാലേപഃ പരിഷേകോऽഭ്യങ്ഗഃ സ്വേദോ വിമ്ലാപനമുപനാഹഃ പാചനം വിസ്രാവണം സ്നേഹോ വമനം വിരേചനം ഛേദനം ഭേദനം ദാരണം ലേഖനമേഷണമാഹരണം വ്യധനം വിസ്രാവണം സീവനം സന്ധാനം പീഡനം ശോണിതാസ്ഥാപനം നിര്വാപണമുത്കാരികാ കഷായോ വര്തിഃ കല്കഃ സര്പിസ്തൈലം രസക്രിയാऽവചൂര്ണനം വ്രണധൂപനമുത്സാദനമവസാദനം മൃദുകര്മ ദാരുണകര്മ ക്ഷാരകര്മാഗ്നികര്മ കൃഷ്ണകര്മ പാണ്ഡുകര്മ പ്രതിസാരണം രോമസഞ്ജനനം ലോമാപഹരണം ബസ്തികര്മോത്തരബസ്തികര്മ ബന്ധഃ പത്രദാനം കൃമിഘ്നം ബൃംഹണം വിഷഘ്നം ശിരോവിരേചനം നസ്യം കവലധാരണം ധൂമോ മധു സര്പിര്യന്ത്രമാഹാരോ രക്ഷാവിധാനമിതി ||൮||
तस्य व्रणस्य षष्टिरुपक्रमा भवन्ति | तद्यथा- अपतर्पणमालेपः परिषेकोऽभ्यङ्गः स्वेदो विम्लापनमुपनाहः पाचनं विस्रावणं स्नेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारणं लेखनमेषणमाहरणं व्यधनं विस्रावणं सीवनं सन्धानं पीडनं शोणितास्थापनं निर्वापणमुत्कारिका कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनं व्रणधूपनमुत्सादनमवसादनं मृदुकर्म दारुणकर्म क्षारकर्माग्निकर्म कृष्णकर्म पाण्डुकर्म प्रतिसारणं रोमसञ्जननं लोमापहरणं बस्तिकर्मोत्तरबस्तिकर्म बन्धः पत्रदानं कृमिघ्नं बृंहणं विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यं कवलधारणं धूमो मधु सर्पिर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानमिति ||८||
🔊 Audio coming soon
തസ്യേത്യാദി| ഏഷാം മധ്യേ പ്രതിസാരണം ന ഗണനീയം, ശുക്ലകൃഷ്ണകര്മണോരവശേഷത്വാത് ; അതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| കേചിദത്ര രോമസഞ്ജനനലോമാപഹരണാദീന് സപ്തോപക്രമാന് വിഹായ കഷായാദീന് സപ്ത ശോധനരൂപാന് സപ്ത രോപണരൂപാനിതി ദ്വിരൂപാന് ഗണയിത്വാ ഷഷ്ടിമുപക്രമാന് പൂരയന്തി| തന്ന, കഷായാദയോऽവാന്തരഭേദവിവക്ഷയാ ചതുര്ദശാപി സാമാന്യാകാരേണ സപ്തൈവ, അതഃ സപ്തൈവ ഗണനീയാഃ, രോമസഞ്ജനനാദയശ്ചാവശ്യം പഠനീയാഃ| അപരം ച ഗയദാസഃ പാചനം ന പഠതി, ജേജ്ജടസ്തു ലോമാപഹരണം ന പഠതി അപി ച, താഭ്യാം പരമത്യന്തം വിവാദഃ കൃതഃ, സ ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതഃ; തൌ ച യയാ യുക്ത്യാ ഷഷ്ടിം പൂരയതഃ സാऽപി വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാ||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തേഷു കഷായോ വര്തിഃ കല്കഃ സര്പിസ്തൈലം രസക്രിയാऽവചൂര്ണനമിതി ശോധനരോപണാനി, തേഷ്വഷ്ടൌ ശസ്ത്രകൃത്യാഃ, ശോണിതാസ്ഥാപനം ക്ഷാരോऽഗ്നിര്യന്ത്രമാഹാരോ രക്ഷാവിധാനം ബന്ധവിധാനം ചോക്താനി, സ്നേഹസ്വേദനവമനവിരേചനബസ്ത്യുത്തരബസ്തിശിരോവിരേചനനസ്യധൂമകവലധാരണാന്യന്യത്ര വക്ഷ്യാമഃ , യദന്യദവശിഷ്ടമുപക്രമജാതം തദിഹ വക്ഷ്യതേ ||൯||
तेषु कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनमिति शोधनरोपणानि, तेष्वष्टौ शस्त्रकृत्याः, शोणितास्थापनं क्षारोऽग्निर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानं बन्धविधानं चोक्तानि, स्नेहस्वेदनवमनविरेचनबस्त्युत्तरबस्तिशिरोविरेचननस्यधूमकवलधारणान्यन्यत्र वक्ष्यामः , यदन्यदवशिष्टमुपक्रमजातं तदिह वक्ष्यते ||९||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുപക്രമേഷു മധ്യേ കഷായാദീനാമുഭയാര്ഥകാരിത്വമാഹ- തേഷ്വിത്യാദി| തേഷു അപതര്പണാദിഷു മധ്യേ, കഷായാദയഃ സപ്ത| അഷ്ടൌ ഛേദനാദയോ ദാരണവര്ജ്യാഃ സീവനാന്താഃ ശസ്ത്രകൃത്യാഃ ശസ്ത്രേണ കര്തും ശക്യാ ഉപക്രമാ അഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയേ (സൂ. ൨൫) ഉക്താഃ| ശോണിതേത്യാദി| ശോണിതാസ്ഥാപനം ചതുര്വിധം കഷായശീതക്രിയാപചനദഹനഭേദേന, തദുക്തം ശോണിതവര്ണനീയേ (സൂ. ൧൪)| ക്ഷാരഃ പാനീയപ്രതിസാരണീയഭേദേന ദ്വിവിധോऽപ്യുക്തഃ| “ജീര്ണശാല്യോദനം” (സൂ. ൧൯) ഇത്യാദിനാ വ്രണിതോപാസനീയോക്തേരാഹാരോऽപ്യുക്തഃ| രക്ഷാവിധാനം ദ്വിവിധം തന്ത്രേണ രക്ഷോഘ്നഗുഗ്ഗുല്വാദിനാ ധൂപനേന ലക്ഷ്മീഗുഹാദ്യോഷധിധാരണേന ചേത്യേതദുക്തമഗ്രോപഹരണീയേ വ്രണിതോപാസനീയേ (സൂ. ൧൯) ച; മന്ത്രേണ ച “കൃത്യാനാം പ്രതിഷേധാര്ഥം” (സൂ. ൫) ഇത്യാദിനാऽഗ്രോപഹരണീയേ| ബന്ധവിധാനം വ്രണാലേപനാധ്യായേ (സൂ. ൧൮)| ശോണിതാസ്ഥാപനാദയഃ സപ്ത| സ്നേഹേത്യാദി അന്യത്രേതി പഞ്ചകര്മനിര്ദേശേ ഇത്യര്ഥഃ| സ്നേഹാദയോ ദശ| യദിത്യാദി അവശിഷ്ടമുപക്രമജാതമുര്വരിത ഉപക്രമസമൂഹോऽഷ്ടാവിംശതിസങ്ഖ്യഃ, ഏവം സര്വമീലനേ ഷഷ്ടിരുപക്രമാ ഭവന്തി||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ഷഡ്വിധഃ പ്രാഗുപദിഷ്ടഃ ശോഫഃ, തസ്യൈകാദശോപക്രമാ ഭവന്ത്യപതര്പണാദയോ വിരേചനാന്താഃ; തേ ച വിശേഷേണ ശോഥപ്രതീകാരേ വര്തന്തേ, വ്രണഭാവമാപന്നസ്യ ച ന വിരുധ്യന്തേ; ശേഷാസ്തു പ്രായേണ വ്രണപ്രതീകാരഹേതവ ഏവ ||൧൦||
षड्विधः प्रागुपदिष्टः शोफः, तस्यैकादशोपक्रमा भवन्त्यपतर्पणादयो विरेचनान्ताः; ते च विशेषेण शोथप्रतीकारे वर्तन्ते, व्रणभावमापन्नस्य च न विरुध्यन्ते; शेषास्तु प्रायेण व्रणप्रतीकारहेतव एव ||१०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമപതര്പണാദീന്യേകാദശ വ്രണകാരണശോഫവിഷയത്വേന വിഷയഭേദേനാപി നിര്ദിശന്നാഹ- ഷഡ്വിധ ഇത്യാദി| അപതര്പണാദയ ഇത്യത്ര ബഹുവ്രീഹേരതദ്ഗുണസംവിജ്ഞാനത്വാച്ഛേഷാ ഏകാദശ ഗ്രാഹ്യാഃ| അപതര്പണമുപക്രമമധ്യേ പ്രാധാന്യാദ്ഗൃഹ്യതേ| നനു, അപതര്പണാദീനാം ശോഫവിഷയത്വാച്ഛോഫസ്യ ച വ്രണാദ്ഭിന്നത്വേന കഥം ഷഷ്ടിരുപക്രമാ ഭവന്തീത്യാഹ- വ്രണഭാവമിത്യാദി| ആപന്നസ്യ പ്രാപ്തസ്യ, ‘ശോഫസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| ശേഷാ ഇത്യാദി ഏകാദശഭ്യ ഉപക്രമേഭ്യോऽന്യേ ശേഷാഃ, തേ വ്രണപ്രതീകാരഭൂതാ ഏവ||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
അപതര്പണമാദ്യ ഉപക്രമഃ; ഏഷ സര്വശോഫാനാം സാമാന്യഃ പ്രധാനതമശ്ച ||൧൧||
अपतर्पणमाद्य उपक्रमः; एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च ||११||
🔊 Audio coming soon
പ്രഥമമപതര്പണം നിര്ദിശന്നാഹ- അപതര്പണമിത്യാദി| അപതര്പണമ് അഭോജനം; നതു യത്കിഞ്ചിദേവാപതര്പണം വമനാദി, വമനാദീനാം പൃഥഗേവോപാദാനാത്| സര്വശോഫാനാമിതി പഞ്ചദശാനാം, നാഗന്തോഃ; ദോഷോച്ഛ്രായോപശാന്ത്യര്ഥമിതി വചനാത്| അത്ര വാതജേऽപി ശോഫേऽപതര്പണം വികാരപ്രത്യനീകത്വാത്, അഥവാ വാതേऽപി പ്രാഗാമതാഭാവാത്| തദുക്തം- “വാതേ സാമേऽപി ലങ്ഘനമ്”- ഇതി| സാമാന്യഃ സര്വശോഫഹിതഃ| പ്രധാനതമ ആശുരോഗഹരത്വാത്||൧൧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ഭവന്തി ചാത്ര - ദോഷോച്ഛ്രായോപശാന്ത്യര്ഥം ദോഷാനദ്ധസ്യ ദേഹിനഃ | അവേക്ഷ്യ ദോഷം പ്രാണം ച കാര്യം സ്യാദപതര്പണമ് ||൧൨||
भवन्ति चात्र - दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थं दोषानद्धस्य देहिनः | अवेक्ष्य दोषं प्राणं च कार्यं स्यादपतर्पणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
അപതര്പണസ്യൈവ ഫലം വിഷയം കാലാവധിം ച ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷോച്ഛ്രായോപശാന്തിഃ ഫലം, ദോഷാനദ്ധത്വം വിഷയഃ, അവേക്ഷ്യ ദോഷം പ്രാണം ചേതി കാലാവധിഃ| ദോഷോച്ഛ്രായോ ദോഷൌത്കട്യമ്| ദോഷാനദ്ധസ്യ ദോഷൈരാമൈരാനദ്ധാശേഷസ്രോതസഃ| ദോഷാഃ കഫാദയഃ, തദ്ദുഷ്ടാ ധാതവോ മലാശ്ച | ദേഹിന ഉപചിതശരീരസ്യേത്യര്ഥഃ| ദോഷം പ്രാണം ചേതി യുഗപദേവ ലങ്ഘനാവധിഃ; പ്രാണം ചേത്യത്ര ചകാരാദ്വയഃപ്രകൃത്യാദീനി ചാഷ്ടൌ, അവേക്ഷ്യ വിവിച്യ||൧൨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ഊര്ധ്വമാരുതതൃഷ്ണാക്ഷുന്മുഖശോഷശ്രമാന്വിതൈഃ | ന കാര്യം ഗര്ഭിണീവൃദ്ധബാലദുര്ബലഭീരുഭിഃ ||൧൩||
ऊर्ध्वमारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषश्रमान्वितैः | न कार्यं गर्भिणीवृद्धबालदुर्बलभीरुभिः ||१३||
🔊 Audio coming soon
അപതര്പണസ്യ നിഷേധവിഷയം നിര്ദിശന്നാഹ- ഊര്ധ്വമാരുതേത്യാദി| ഊര്ധ്വമാരുതാഃ ശ്വാസകാസാദിരോഗിണഃ, അന്യേ തൂര്ധ്വമാരുതം രോഗാന്തരമാഹുഃ| തദ്യഥാ- “ഭുക്തേऽഭുക്തേ തഥാ സുപ്തേ യസ്യോദ്ഗാരോ ഭൃശം ഭവേത്| ഊര്ധ്വവാതം തു തം വിദ്യാദുദാനവ്യാനസമ്ഭവമ്”- ഇതി| അപരേ തു ‘തദ്ധി മാരുത’ ഇത്യാദി പഠന്തി| മാരുതോऽത്ര മാരുതകൃതാക്ഷേപകാദിരാമയഃ| ക്ഷുദ് ബുഭുക്ഷാ| മുഖശോഷോ നിരാമവാതപിത്തകൃതഃ| ‘ശ്രമാന്വിതൈഃ’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘ഭ്രമാന്വിതൈഃ’ ഇതി പഠന്തി; ഭ്രമോ നിരാമവാതപിത്തകൃതഃ; സാമവാതപിത്തകൃതമാര്ഗാവരണജൌ തു താവപി ലങ്ഘ്യാവേവ| ഗര്ഭിണ്യാദിഷ്വനാത്യയികേ വ്യാധൌ ലങ്ഘനപ്രതിഷേധഃ||൧൩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ശോഫേഷൂത്ഥിതമാത്രേഷു വ്രണേഷൂഗ്രരുജേഷു ച | യഥാസ്വൈരൌഷധൈര്ലേപം പ്രത്യേകശ്യേന കാരയേത് ||൧൪||
शोफेषूत्थितमात्रेषु व्रणेषूग्ररुजेषु च | यथास्वैरौषधैर्लेपं प्रत्येकश्येन कारयेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ആലേപനവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ശോഫേഷ്വിത്യാദി| ഉത്ഥിതമാത്രേഷു ജാതമാത്രേഷു| യഥാസ്വൈരിതി വാതാദിശോഫേ മാതുലുങ്ഗാദിദൂര്വാദ്യജഗന്ധാദിഭിരാത്മീയൈരിത്യര്ഥഃ| യഥോക്തൈരിതി കേചിത് പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| പ്രത്യേകശ്യേന ഏകൈകേന||൧൪||
Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16
യഥാ പ്രവജ്വലിതേ വേശ്മന്യമ്ഭസാ പരിഷേചനമ് | ക്ഷിപ്രം പ്രശമയത്യഗ്നിമേവമാലേപനം രുജഃ ||൧൫|| പ്രഹ്ലാദനേ ശോധനേ ച ശോഫസ്യ ഹരണേ തഥാ | ഉത്സാദനേ രോപണേ ച ലേപഃ സ്യാത്തു തദര്ഥകൃത് ||൧൬||
यथा प्रवज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम् | क्षिप्रं प्रशमयत्यग्निमेवमालेपनं रुजः ||१५|| प्रह्लादने शोधने च शोफस्य हरणे तथा | उत्सादने रोपणे च लेपः स्यात्तु तदर्थकृत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ദൃഷ്ടാന്തദര്ശനേനാലേപസ്യ ഫലമാഹ- യഥേത്യാദി| ഏവമാലേപനം രുജ ഇതി ആലേപനം ശോഫസ്യ രുജോ വേദനാഃ ശമയതീത്യര്ഥഃ| ന കേവലമാലേപഃ ശോഫസ്യ രുജാപഹഃ; കിന്തു പ്രഹ്ലാദനാദീന്യപി കരോതീത്യാഹ- പ്രഹ്ലാദന ഇത്യാദി| പ്രഹ്ലാദനേ സുഖകരണേ, രുജാപനയനാത്| ശോധനേ വ്രണസ്യ ദോഷപ്രകോപസ്ഫോടനായ| ഉത്സാദനേ നിമ്നവ്രണസ്യോന്നതികരണേ| രോപണേ ചേതി ചകാരാദവസാദനസവര്ണകരണാദീനി സമുച്ചീയന്തേ| തദര്ഥകൃത് പ്രഹ്ലാദനാദിപ്രയോജനകാരീ| അസ്യ പ്രയോഗഃ പുനരാലേപാധ്യായേ (സൂ. ൧൮); ദ്രവ്യാണി തു മിശ്രകാദിഷു||൧൫-൧൬||
Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18
വാതശോഫേ തു വേദനോപശമാര്ഥം സര്പിസ്തൈലധാന്യാമ്ലമാംസരസവാതഹരൌഷധനിഷ്ക്വാഥൈരശീതൈഃ പരിഷേകാന് കുര്വീത, പിത്തരക്താഭിഘാതവിഷനിമിത്തേഷു ക്ഷീരഘൃതമധുശര്കരോദകേക്ഷുരസമധുരൌഷധക്ഷീരവൃക്ഷനിഷ്ക്വാഥൈരനുഷ്ണൈഃ പരിഷേകാന് കുര്വീത, ശ്ലേഷ്മശോഫേ തു തൈലമൂത്രക്ഷാരോദകസുരാശുക്തകഫഘ്നൌഷധനിഷ്ക്വാഥൈരശീതൈഃ പരിഷേകാന് കുര്വീത ||൧൭|| യഥാऽമ്ബുഭിഃ സിച്യമാനഃ ശാന്തിമഗ്നിര്നിയച്ഛതി | ദോഷാഗ്നിരേവം സഹസാ പരിഷേകേണ ശാമ്യതി ||൧൮||
वातशोफे तु वेदनोपशमार्थं सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरौषधनिष्क्वाथैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत, पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्तेषु क्षीरघृतमधुशर्करोदकेक्षुरसमधुरौषधक्षीरवृक्षनिष्क्वाथैरनुष्णैः परिषेकान् कुर्वीत, श्लेष्मशोफे तु तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिष्क्वाथैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत ||१७|| यथाऽम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति | दोषाग्निरेवं सहसा परिषेकेण शाम्यति ||१८||
🔊 Audio coming soon
പരിഷേകസ്യ ഫലം പ്രയോഗം ച ദര്ശയന്നാഹ- വാതേത്യാദി| വാതശോഫാദിര്വിഷയഃ, വേദനോപശമഃ ഫലം, സര്പിരിത്യാദിഃ പ്രയോഗഃ| ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികമ്| വാതഹരൌഷധാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി| ശര്കരാമിശ്രമുദകം ശര്കരോദകമ്| മധുരൌഷധാനി കാകോല്യാദീനി| ക്ഷീരവൃക്ഷാ വടാദയഃ| ക്ഷാരോദകമിതി ക്ഷാരം ഗാലയിത്വാ യദുദകം ഗൃഹ്യതേ തത് ക്ഷാരോദകമ്| കഫഘ്നാനി കാലേയകാഗുരുപ്രഭൃതീനി||൧൭-൧൮||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
അഭ്യങ്ഗസ്തു ദോഷമാലോക്യോപയുക്തോ ദോഷോപശമം മൃദുതാം ച കരോതി ||൧൯|| സ്വേദവിമ്ലാപനാദീനാം ക്രിയാണാം പ്രാക് സ ഉച്യതേ | പശ്ചാത് കര്മസു ചാദിഷ്ടഃ സ ച വിസ്രാവണാദിഷു ||൨൦||
अभ्यङ्गस्तु दोषमालोक्योपयुक्तो दोषोपशमं मृदुतां च करोति ||१९|| स्वेदविम्लापनादीनां क्रियाणां प्राक् स उच्यते | पश्चात् कर्मसु चादिष्टः स च विस्रावणादिषु ||२०||
🔊 Audio coming soon
അഭ്യങ്ഗസ്യ ഫലം പ്രയോഗം ച ദര്ശയന്നാഹ- അഭ്യങ്ഗ ഇത്യാദി| വാതേ കഫേ ച തൈലേന, പിത്തേ രക്തേ വിഷാദിഷു ച ശതധൌതാദിഘൃതേന| തസ്യ കാലാവധാരണം നിര്ദിശന്നാഹ- സ്വേദേത്യാദി| സ്വേദവിമ്ലാപനാദീനാം വിരേചനാന്താനാം സ്നേഹവര്ജിതാനാം സപ്താനാമുപക്രമാണാം പ്രാഗ്ഭവതി; വിസ്രാവണാദിഷു സേചനാന്തേഷു സ്നേഹവമനവിരേചനവ്യതിരിക്തേഷു കര്മസു സോऽഭ്യങ്ഗഃ പശ്ചാദാദിഷ്ടഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
രുജാവതാം ദാരുണാനാം കഠിനാനാം തഥൈവ ച | ശോഫാനാം സ്വേദനം കാര്യം യേ ചാപ്യേവംവിധാ വ്രണാഃ ||൨൧||
रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च | शोफानां स्वेदनं कार्यं ये चाप्येवंविधा व्रणाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
സ്വേദവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- രുജാവതാമിത്യാദി| രുജാവതാം വാതകഫവേദനായുക്താനാം, ദാരുണാദിവിശേഷണസ്യ തദ്വിഷയത്വാത്| ദാരുണാനാമിതി ദാരുണത്വം വായുനാ രൂക്ഷജരഠീഭാവഃ, അചലത്വമിത്യപരേ | പ്രയോഗഃ പഞ്ചകര്മനിര്ദേശേ വക്ഷ്യമാണഃ||൨൧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 23
സ്ഥിരാണാം രുജതാം മന്ദം കാര്യം വിമ്ലാപനം ഭവേത് | അഭ്യജ്യ സ്വേദയിത്വാ തു വേണുനാഡ്യാ തതഃ ശനൈഃ ||൨൨|| വിമര്ദയേദ്ഭിഷക് പ്രാജ്ഞസ്തലേനാങ്ഗുഷ്ഠകേന വാ |൨൩|
स्थिराणां रुजतां मन्दं कार्यं विम्लापनं भवेत् | अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाड्या ततः शनैः ||२२|| विमर्दयेद्भिषक् प्राज्ञस्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा |२३|
🔊 Audio coming soon
വിമ്ലാപനവിഷയം പ്രയോഗം ച ദര്ശയന്നാഹ- സ്ഥിരാണാമിത്യാദി| സ്ഥിരാണാം കഠിനാനാമ്| മന്ദം രുജതാം കഫാധികാനാമിത്യര്ഥഃ; വാതകഫാധികാനാമിത്യന്യേ| തലേന പാണിപാദതലേന| വിമ്ലാപനമ് അങ്ഗുല്യാദിമര്ദനേന ശോഫവിലയനമ്||൨൨||-
Adhikarana 19 (23) · Śloka 24
ശോഫയോരുപനാഹം തു കുര്യാദാമവിദഗ്ധയോഃ ||൨൩|| അവിദഗ്ധഃ ശമം യാതി വിദഗ്ധഃ പാകമേതി ച |൨൪|
शोफयोरुपनाहं तु कुर्यादामविदग्धयोः ||२३|| अविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च |२४|
🔊 Audio coming soon
ഉപനാഹമാഹ- ശോഫയോരിത്യാദി| ഉപനാഹോ വാതകഫശോഫവിഷയ ഏവ| അവിദഗ്ധ ആമഃ| വിദഗ്ധഃ കിഞ്ചിത്പക്വഃ||൨൩||-
Adhikarana 20 (24-26) · Śloka 27
നിവര്തതേ ന യഃ ശോഫോ വിരേകാന്തൈരുപക്രമൈഃ ||൨൪|| തസ്യ സമ്പാചനം കുര്യാത് സമാഹൃത്യൌഷധാനി തു | ദധിതക്രസുരാശുക്തധാന്യാമ്ലൈര്യോജിതാനി തു ||൨൫|| സ്നിഗ്ധാനി ലവണീകൃത്യ പചേദുത്കാരികാം ശുഭാമ് | സൈരണ്ഡപത്രയാ ശോഫം നാഹയേദുഷ്ണയാ തയാ ||൨൬|| ഹിതം സമ്ഭോജനം ചാപി പാകായാഭിമുഖോ യദി |൨൭|
निवर्तते न यः शोफो विरेकान्तैरुपक्रमैः ||२४|| तस्य सम्पाचनं कुर्यात् समाहृत्यौषधानि तु | दधितक्रसुराशुक्तधान्याम्लैर्योजितानि तु ||२५|| स्निग्धानि लवणीकृत्य पचेदुत्कारिकां शुभाम् | सैरण्डपत्रया शोफं नाहयेदुष्णया तया ||२६|| हितं सम्भोजनं चापि पाकायाभिमुखो यदि |२७|
🔊 Audio coming soon
പാചനവിഷയമാഹ- നിര്വതത ഇത്യാദി| വിരേകാന്തൈരിതി അപതര്പണാദ്യൈര്വിരേകാന്തൈരിത്യര്ഥഃ| സമാഹൃത്യൌഷധാനീതി ഔഷധാനി മിശ്രകോക്താനി ശണമൂലകബീജാദീനി സമഭാഗപ്രമാണാനി, തഥാ ചതുര്ഗുണദധ്യാദിദ്രവാണി ച സമാഹൃത്യ ഏകീകൃത്യ, ലവണീകൃത്യ സ്പഷ്ടലവണീകൃത്യ, നാതിദ്രവാം നാതിശുഷ്കാമുപനാഹയോഗ്യാമുത്കാരികാം പാചയേത്; ഉത്കാരികാ ലപ്സികാകൃതിഃ, അന്യേ പൂപലികാകൃതിമാഹുഃ| നാഹയേദ് ബധ്നീയാത്| തയാ ഉത്കാരികയാ| ഹിതം സമ്ഭോജനമിതി സമ്ഭോജനം യഥേഷ്ടഭോജനമ്| തച്ച കീദൃശം? ഹിതം ഹിതകാരി; കോऽര്ഥഃ? നാത്യര്ഥകഫകാരി ന ചോപദ്രവകാരീത്യര്ഥഃ| ഏതേനാഹാരവിധാനോക്തൈരുഷ്ണസ്നിഗ്ധാദിഭിരേവ സമ്ഭോജനം കാര്യമിത്യുക്തമ്| സുധീരസ്തു ‘പഥ്യാപഥ്യമിഹൈകത്ര ഭുക്തം സമ്ഭോജനം മതമ്’- ഇത്യാഹ; തച്ച ശ്രീജേജ്ജടഗയദാസൌ നേച്ഛതഃ| ഉപനാഹനിഷ്പാദ്യം കര്മ പാചനമിതി മത്വാ പാചനം പൃഥഗുപക്രമം ഗയദാസോ ന പഠതി||൨൪-൨൬||-
Adhikarana 21 (27-29) · Śloka 30
വേദനോപശമാര്ഥായ തഥാ പാകശമായ ച ||൨൭|| അചിരോത്പതിതേ ശോഫേ കുര്യാച്ഛോണിതമോക്ഷണമ് | സശോഫേ കഠിനേ ധ്യാമേ സരക്തേ വേദനാവതി ||൨൮|| സംരബ്ധേ വിഷമേ ചാപി വ്രണേ വിസ്രാവണം ഹിതമ് | സവിഷേ ച വിശേഷേണ ജലൌകോഭിഃ പദൈസ്തഥാ ||൨൯|| വേദനായാഃ പ്രശാന്ത്യര്ഥം പാകസ്യാപ്രാപ്തയേ തഥാ |൩൦|
वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च ||२७|| अचिरोत्पतिते शोफे कुर्याच्छोणितमोक्षणम् | सशोफे कठिने ध्यामे सरक्ते वेदनावति ||२८|| संरब्धे विषमे चापि व्रणे विस्रावणं हितम् | सविषे च विशेषेण जलौकोभिः पदैस्तथा ||२९|| वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा |३०|
🔊 Audio coming soon
വിസ്രാവണവിഷയമാഹ- വേദനേത്യാദി| അചിരോത്പതിതേ തത്കാലോത്പന്നേ| ജലൌകോഭിഃ പ്രച്ഛാനൈര്വാ ശോണിതമോക്ഷണം കുര്യാത്| വ്രണേऽപി യാദൃശേ ശോണിതം സ്രാവണീയം താദൃശമാഹ- സശോഫ ഇത്യാദി| ധ്യാമേ കൃഷ്ണാരുണേ| സരക്തേ രക്തവര്ണേ| വേദനാവതി വേദനായുക്തേ| സംരബ്ധേ വിശാലമൂലേ| വിഷമേ നിമ്നോന്നതേ| വിശേഷേണ അതിശയേന, സവിഷേ ച വിശേഷേണ രക്തമോക്ഷണമ്||൨൭-൨൯||-
Adhikarana 22 (30) · Śloka 31
സോപദ്രവാണാം രൂക്ഷാണാം കൃശാനാം വ്രണശോഷിണാമ് ||൩൦|| യഥാസ്വമൌഷധൈഃ സിദ്ധം സ്നേഹപാനം വിധീയതേ |൩൧|
सोपद्रवाणां रूक्षाणां कृशानां व्रणशोषिणाम् ||३०|| यथास्वमौषधैः सिद्धं स्नेहपानं विधीयते |३१|
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹപാനവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- സോപദ്രവാണാമിത്യാദി| സോപദ്രവാണാമിതി നാത്ര വ്രണോപദ്രവാ ഗന്ധവര്ണസ്രാവവേദനാകൃതയഃ പഞ്ച; കിം തര്ഹി വ്രണിതസ്യോപദ്രവാ വേപഥുപക്ഷവധാദയഃ| വ്രണശോഷിണാം വ്രണനിമിത്തക്ഷയിണാമ്| യഥാസ്വമൌഷധൈരിതി യസ്യ യദാത്മീയമൌഷധം വാതാദേസ്തേന സിദ്ധസ്യ സ്നേഹസ്യ പാനം; വിചാരണാഭിന്നാച്ഛപാനമിത്യാചാര്യാഃ||൩൦||-
Adhikarana 23 (31) · Śloka 32
ഉത്സന്നമാംസശോഫേ തു കഫജുഷ്ടേ വിശേഷതഃ ||൩൧|| സങ്ക്ലിഷ്ടശ്യാ(ധ്യാ)മരുധിരേ വ്രണേ പ്രച്ഛര്ദനം ഹിതമ് |൩൨|
उत्सन्नमांसशोफे तु कफजुष्टे विशेषतः ||३१|| सङ्क्लिष्टश्या(ध्या)मरुधिरे व्रणे प्रच्छर्दनं हितम् |३२|
🔊 Audio coming soon
വമനവിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ഉത്സന്നേത്യാദി| ഉത്സന്നമാംസശോഫേ ഇതി ഉച്ഛ്രിതമാംസശോഫേ| കഫജുഷ്ടേ കഫാക്രാന്തേ| സങ്ക്ലിഷ്ടം ദുഷ്ടം, ശ്യാ(ധ്യാ)മമീഷത്കൃഷ്ണം, രുധിരം യസ്മിന്നേവമ്ഭൂതേ വ്രണേ പ്രച്ഛര്ദനം വമനം ഹിതമ്||൩൧||-
Adhikarana 24 (32) · Śloka 33
വാതപിത്തപ്രദുഷ്ടേഷു ദീര്ഘകാലാനുബന്ധിഷു ||൩൨|| വിരേചനം പ്രശംസന്തി വ്രണേഷു വ്രണകോവിദാഃ |൩൩|
वातपित्तप्रदुष्टेषु दीर्घकालानुबन्धिषु ||३२|| विरेचनं प्रशंसन्ति व्रणेषु व्रणकोविदाः |३३|
🔊 Audio coming soon
വിരേചനവിഷയമാഹ- വാതേത്യാദി| വാതേന സഹിതം പിത്തം വാതപിത്തം പിത്തപ്രധാനസംസര്ഗഃ; ന തു വാതശ്ച പിത്തം ചേതി, കേവലവാതജേ ബസ്തിവിധാനാത്| അനേനൈവ ന്യായേന വാതോപസര്ജനേ കഫസംസര്ഗേ വമനമൂഹ്യമ്| ഏഷു സ്നേഹാദിഷു ത്രിഷു ശോഫസ്യാനുക്താവപി ശോഫാധികാരത്വാദേവ സ്നേഹാദയസ്ത്രയോ വിശിഷ്ടാവസ്ഥായാം ശോഫസ്യാപ്യുപക്രമാ ബോദ്ധവ്യാഃ| വ്രണകോവിദാ വ്രണപണ്ഡിതാഃ||൩൨||-
Adhikarana 25 (33) · Śloka 34
അപാകേഷു തു രോഗേഷു കഠിനേഷു സ്ഥിരേഷു ച ||൩൩|| സ്നായുകോഥാദിഷു തഥാ ച്ഛേദനം പ്രാപ്തമുച്യതേ |൩൪|
अपाकेषु तु रोगेषु कठिनेषु स्थिरेषु च ||३३|| स्नायुकोथादिषु तथा च्छेदनं प्राप्तमुच्यते |३४|
🔊 Audio coming soon
ഛേദനമാഹ- അപാകേഷ്വിത്യാദി| അപാകേഷു അവിദ്യമാനപാകേഷു മേദഃകഫഗ്രന്ഥിമാംസകന്ദ്യാദിഷു; അഥവാ അപാകേഷു ഈഷത്പാകേഷു വല്മീകാദിഷ്വിത്യര്ഥഃ; നഞ്ശബ്ദസ്യോഭയാര്ഥത്വാത്| ഗയീ തു ‘അപാകവത്സു’ ഇതി പഠതി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ; പരം തം പാഠം ന സാധും മന്യതേ ജേജ്ജടഃ| കഠിനേഷു ദൃഢേഷു| സ്ഥിരേഷു അചലേഷു| സ്നായുകോഥാദിഷ്വിത്യത്രാദിശബ്ദാത് സിരാധമന്യാദിപരിഗ്രഹഃ| പ്രാപ്തം യുക്തമിത്യര്ഥഃ||൩൩||-
Adhikarana 26 (34) · Śloka 35
അന്തഃപൂയേഷ്വവക്ത്രേഷു തഥൈവോത്സങ്ഗവത്സ്വപി ||൩൪|| ഗതിമത്സു ച രോഗേഷു ഭേദനം പ്രാപ്തമുച്യതേ |൩൫|
अन्तःपूयेष्ववक्त्रेषु तथैवोत्सङ्गवत्स्वपि ||३४|| गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुच्यते |३५|
🔊 Audio coming soon
ഭേദനമാഹ- അന്തഃപൂയേഷ്വിത്യാദി| അവക്ത്രേഷു അവിദ്യമാനമുഖേഷു| ഉത്സങ്ഗവത്സു ചിരസ്ഥിതപൂയാവദാരണഗമ്ഭീരശുഷിരവ്രണവസ്തുപ്രദേശ ഉത്സങ്ഗതുല്യത്വാദുത്സങ്ഗ ഇത്യുച്യതേ, തദ്വത്സു| രോഗേഷു വ്രണേഷു| ഗതിമത്സു ഗതിയുക്തേഷു| പ്രാപ്തം യുക്തമ്||൩൪||-
Adhikarana 27 (35-37) · Śloka 37
ബാലവൃദ്ധാസഹക്ഷീണഭീരൂണാം യോഷിതാമപി ||൩൫|| മര്മോപരി ച ജാതേഷു രോഗേഷൂക്തേഷു ദാരണമ് | സുപക്വേ പിണ്ഡിതേ ശോഫേ പീഡനൈരുപപീഡിതേ ||൩൬|| പാകോദ്വൃത്തേഷു ദോഷേഷു തത്തു കാര്യം വിജാനതാ | സുപിഷ്ടൈര്ദാരണദ്രവ്യൈര്യുക്തൈഃ ക്ഷാരേണ വാ പുനഃ ||൩൭||
बालवृद्धासहक्षीणभीरूणां योषितामपि ||३५|| मर्मोपरि च जातेषु रोगेषूक्तेषु दारणम् | सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते ||३६|| पाकोद्वृत्तेषु दोषेषु तत्तु कार्यं विजानता | सुपिष्टैर्दारणद्रव्यैर्युक्तैः क्षारेण वा पुनः ||३७||
🔊 Audio coming soon
ദാരണമാഹ- ബാലേത്യാദി| പീഡനൈരിതി പീഡനദ്രവ്യൈരിത്യര്ഥഃ| പാകോദ്വൃത്തേഷു ഉത്താനേഷു ത്വഗ്ഗതേഷ്വിത്യര്ഥഃ| ദാരണദ്രവ്യൈര്മിശ്രകോക്തൈശ്ചിരബില്വാദിഭിഃ| ക്ഷാരേണ പ്രതിസാരണീയേന, യവക്ഷാരേണേത്യന്യേ||൩൫-൩൭||
Adhikarana 28 (38-39) · Śloka 39
കഠിനാന് സ്ഥൂലവൃത്തൌഷ്ഠാന് ദീര്യമാണാന് പുനഃ പുനഃ | കഠിനോത്സന്നമാംസാംശ്ച ലേഖനേനാചരേദ്ഭിഷക് ||൩൮|| സമം ലിഖേത് സുലിഖിതം ലിഖേന്നിരവശേഷതഃ | വര്ത്മനാം തു പ്രമാണേന സമം ശസ്ത്രേണ നിര്ലിഖേത് ||൩൯||
कठिनान् स्थूलवृत्तौष्ठान् दीर्यमाणान् पुनः पुनः | कठिनोत्सन्नमांसांश्च लेखनेनाचरेद्भिषक् ||३८|| समं लिखेत् सुलिखितं लिखेन्निरवशेषतः | वर्त्मनां तु प्रमाणेन समं शस्त्रेण निर्लिखेत् ||३९||
🔊 Audio coming soon
ലേഖനമാഹ- കഠിനാനിത്യാദി| കഠിനാന് മാംസഹീനാന്, സമമ് അഹീനാധികം ലിഖേത്; സ്ഥൂലവൃത്തൌഷ്ഠാന് സുലിഖിതമ് അതിശയലിഖിതം ലിഖേത്; പുനഃ പുനര്ദീര്യമാണാന് നിരവശേഷതോ ലിഖേത്; കഠിനോത്സന്നമാംസാന് വര്ത്മനാം പ്രമാണേന സമം ലിഖേത്| അന്യേऽത്ര പുനരന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- സമലേഖനമ് അവഗാഢലേഖനം, സുലേഖനം മൃദുലേഖനം, നിരവശേഷലേഖനം നിര്ലേഖനം നിശ്ശേഷലേഖനമിതി| ശ്രീസുവീരജേജ്ജടബ്രഹ്മദേവാശ്ചതുരോ വിഷയാനാഹുഃ, തഥാഹി- കഠിനാനിത്യേകോ വിഷയഃ, സ്ഥൂലവൃത്തൌഷ്ഠാനിതി ദ്വിതീയഃ, ദീര്യമാണാന് പുനഃ പുനരിതി തൃതീയഃ, കഠിനോത്സന്നമാംസാംശ്ചേതി ചതുര്ഥഃ| അപരേ തു സമം ലിഖേദിത്യാദ്യന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- കഠിനാന് സ്ഥൂലവൃത്തൌഷ്ഠാന് യഥാ സുലിഖിതം ഭവത്യേവം ലിഖേദിതി സമ്ബന്ധഃ, കഥം സുലിഖിതം ഭവതീത്യാഹ- സമം ലിഖേത്, നിരവശേഷം ലിഖേത്, വര്ത്മനാം തു പ്രമാണേന സമം നിര്ലിഖേദിതി| സമം സുലിഖിതലക്ഷണമ്| നിര്ലിഖേത് പുനഃ പുനര്ലിഖേദിതി ഭണനം ബഹുശോ ലേഖനേ ശസ്ത്രാവചാരണം സൂചയതി| അത്ര വ്രണവര്ത്മശബ്ദേന വ്രണഗതാശ്ചത്വാരഃ പാര്ശ്വാ വാച്യാഃ| ശസ്ത്രേണ നിര്ലിഖേത്, ന തു ഗോജീശേഫാലികാദിപത്രേണ||൩൮-൩൯||
Adhikarana 29 (40) · Śloka 40
ക്ഷൌമം പ്ലോതം പിചും ഫേനം യാവശൂകം സസൈന്ധവമ് | കര്കശാനി ച പത്രാണി ലേഖനാര്ഥേ പ്രദാപയേത് ||൪൦||
क्षौमं प्लोतं पिचुं फेनं यावशूकं ससैन्धवम् | कर्कशानि च पत्राणि लेखनार्थे प्रदापयेत् ||४०||
🔊 Audio coming soon
ശസ്ത്രാഭാവേ തു ക്ഷൌമാദിഭിര്ലിഖേദിത്യാഹ- ക്ഷൌമമിത്യാദി| ക്ഷൌമമ് അതസീവസ്ത്രമ്| പ്ലോതം കര്പടമ്| പിചും കാര്പാസതൂലാമ് | ഫേനം സമുദ്രഫേനമ്| യാവശൂകോ യവക്ഷാരഃ||൪൦||
Adhikarana 30 (41-42) · Śloka 42
നാഡീവ്രണാഞ് ശല്യഗര്ഭാനുന്മാര്ഗ്യുത്സങ്ഗിനഃ ശനൈഃ | കരീരബാലാങ്ഗുലിഭിരേഷണ്യാ വൈഷയേദ്ഭിഷക് ||൪൧|| നേത്രവര്ത്മഗുദാഭ്യാസനാഡ്യോऽവക്ത്രാഃ സശോണിതാഃ | ചുച്ചൂപോദകജൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈഃ കരീരൈരേഷയേത്തു താഃ ||൪൨||
नाडीव्रणाञ् शल्यगर्भानुन्मार्ग्युत्सङ्गिनः शनैः | करीरबालाङ्गुलिभिरेषण्या वैषयेद्भिषक् ||४१|| नेत्रवर्त्मगुदाभ्यासनाड्योऽवक्त्राः सशोणिताः | चुच्चूपोदकजैः श्लक्ष्णैः करीरैरेषयेत्तु ताः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ഏഷണമാഹ- നാഡീത്യാദി| നാഡ്യശ്ച വ്രണാശ്ചേതി നാഡീവ്രണാസ്താന്| ശല്യഗര്ഭാന് അഭ്യന്തരശല്യാനിത്യര്ഥഃ| ഉന്മാര്ഗീ ഭഗന്ദരഃ, ഉത്സങ്ഗീ ശമ്ബൂകാവര്താഭിധ ഇത്യേകേ; തന്ന, തയോരസാധ്യത്വേനൈഷണാനര്ഹത്വാത്| തത്ര, ഉത്സൃഷ്ടോ മാര്ഗോ വിദ്യതേ യേഷാം തേ ഉന്മാര്ഗിണോ വ്രണാഃ ഋജും മാര്ഗം പരിത്യജ്യ കുടിലയാ ഗത്യാ യേ യാന്തീത്യര്ഥഃ; ഉത്സങ്ഗിന ഊര്ധ്വസങ്ഗിനഃ| കരീരാഃ ചുച്ചൂപോദകാദീനാം കോമലാ നാലാഃ| ബാലാഃ കരിശൂകരാദീനാമ്| വിവൃതാസ്യാന് കോഷ്ഠാശ്രിതാനങ്ഗുല്യാ വാ ഏഷയേദിത്യര്ഥഃ| ഏഷണീ ശലാകാശസ്ത്ര(യന്ത്ര)മ്| ഏഷയേത് കരീരാദിനിക്ഷേപണേന വ്രണമാര്ഗനിശ്ചയം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| കരീരാണാം വിഷയം നിര്ദിശന്നാഹ- നേത്രവര്ത്മേത്യാദി| ഗുദാഭ്യാസോ ഗുദസമീപമ്| അവക്ത്രാ അല്പവക്ത്രാഃ| ചുച്ചൂഃ ചീചുരിതി ലോകേ| ഉപോദകഃ ‘പോഇ’ ഇതി ലോകേ||൪൧-൪൨||
Adhikarana 31 (43) · Śloka 43
സംവൃതാസംവൃതാസ്യേഷു വ്രണേഷു മതിമാന് ഭിഷക് | യഥോക്തമാഹരേച്ഛല്യം പ്രാപ്തോദ്ധരണലക്ഷണമ് ||൪൩||
संवृतासंवृतास्येषु व्रणेषु मतिमान् भिषक् | यथोक्तमाहरेच्छल्यं प्राप्तोद्धरणलक्षणम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
ആഹരണവിഷയമാഹ- സംവൃതേത്യാദി| പ്രാപ്തോദ്ധരണലക്ഷണമിതി സദ്യഃപ്രാണഹരവിശല്യഘ്നാദിരഹിതമന്യദിത്യര്ഥഃ||൪൩||
Adhikarana 32 (44) · Śloka 44
രോഗേ വ്യധനസാധ്യേ തു യഥോദ്ദേശം പ്രമാണതഃ | ശസ്ത്രം നിദധ്യാദ്ദോഷം ച സ്രാവയേത് കീര്തിതം യഥാ ||൪൪||
रोगे व्यधनसाध्ये तु यथोद्देशं प्रमाणतः | शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्रावयेत् कीर्तितं यथा ||४४||
🔊 Audio coming soon
വ്യധനവിസ്രാവണവിഷയമാഹ- രോഗ ഇത്യാദി| വ്യധനസാധ്യോ രോഗോ ദകോദരമൂത്രവൃദ്ധ്യാദിഃ| യഥോദ്ദേശം പ്രമാണത ഇതി ഉദ്ദേശാനതിക്രാന്തപ്രമാണമിത്യര്ഥഃ| തത്ര ദകോദരോദ്ദിഷ്ടം പ്രമാണമങ്ഗുഷ്ഠോദരപ്രമാണമവഗാഢമിതി ജ്ഞേയം; വിദ്രധ്യാദിഷു പുനഃ “മഹത്സ്വപി ച പാകേഷു ദ്വ്യങ്ഗുലാന്തരം ത്ര്യങ്ഗുലാന്തരം വാ ശസ്ത്രനിപാതനമ്” (സൂ. ൫) ഇതി| ശസ്ത്രം നിദധ്യാദിത്യന്തേന വ്യധനമുക്തം, ദോഷം ച സ്രാവയേത് കീര്തിതം യഥേതി സ്രാവണമുക്തമ്, ഏവമനേന ശ്ലോകേനോപക്രമദ്വയമുക്തമ്||൪൪||
Adhikarana 33 (45) · Śloka 45
അപാകോപദ്രുതാ യേ ച മാംസസ്ഥാ വിവൃതാശ്ച യേ | യഥോക്തം സീവനം തേഷു കാര്യം സന്ധാനമേവ ച ||൪൫||
अपाकोपद्रुता ये च मांसस्था विवृताश्च ये | यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च ||४५||
🔊 Audio coming soon
സീവനസന്ധാനവിഷയമാഹ- അപാകേത്യാദി| അപാകോപദ്രുതാഃ പാകോപദ്രവരഹിതാഃ| വിവൃതാ വ്യാത്തമുഖാഃ| യഥോക്തമഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയേ (സൂ. ൨൫)| സന്ധാനമേവ ചേതി ന കേവലം സീവനം സന്ധാനമപി ; സന്ധാനം വ്രണൌഷ്ഠാദിസംയോജനമ്| അനേന ശ്ലോകേനോപക്രമദ്വയമുക്തമ്||൪൫||
Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47
പൂയഗര്ഭാനണുദ്വാരാന് വ്രണാന്മര്മഗതാനപി | യഥോക്തൈഃ പീഡനദ്രവ്യൈഃ സമന്താത് പരിപീഡയേത് ||൪൬|| ശുഷ്യമാണമുപേക്ഷേത പ്രദേഹം പീഡനം പ്രതി | ന ചാഭിമുഖമാലിമ്പേത്തഥാ ദോഷഃ പ്രസിച്യതേ ||൪൭||
पूयगर्भानणुद्वारान् व्रणान्मर्मगतानपि | यथोक्तैः पीडनद्रव्यैः समन्तात् परिपीडयेत् ||४६|| शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति | न चाभिमुखमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते ||४७||
🔊 Audio coming soon
പീഡനമാഹ- പൂയേത്യാദി| യഥോക്തൈര്മിശ്രകപരിപഠിതൈഃ പിച്ഛിലദ്രവ്യത്വങ്മൂലാദിഭിഃ| സമന്താത് സര്വതഃ| പ്രദേഹം പ്രലേപനമിത്യര്ഥഃ| ദോഷഃ പൂയഃ| പ്രസിച്യതേ സ്വയം പ്രക്ഷരതി| പീഡനമ് ഔഷധൈശ്ചമ്പനമ്||൪൬-൪൭||
Adhikarana 35 (48) · Śloka 48
തൈസ്തൈര്നിമിത്തൈര്ബഹുധാ ശോണിതേ പ്രസ്രുതേ ഭൃശമ് | കാര്യം യഥോക്തം വൈദ്യേന ശോണിതാസ്ഥാപനം ഭവേത് ||൪൮||
तैस्तैर्निमित्तैर्बहुधा शोणिते प्रस्रुते भृशम् | कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत् ||४८||
🔊 Audio coming soon
ശോണിതാസ്ഥാപനമാഹ- തൈസ്തൈരിത്യാദി| തൈസ്തൈഃ സിരാവ്യധാദിഭിഃ| യഥോക്തം ശോണിതാസ്ഥാപനം ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിസ്തമ്ഭനമ്| തച്ചതുര്വിധമ്- “സന്ധാനം സ്കന്ദനം ചൈവ പാചനം ദഹനം തഥാ” (സൂ. ൧൪) ഇതി||൪൮||
Adhikarana 36 (49-50) · Śloka 50
ദാഹപാകജ്വരവതാം വ്രണാനാം പിത്തകോപതഃ | രക്തേന ചാഭിഭൂതാനാം കാര്യം നിര്വാപണം ഭവേത് ||൪൯|| യഥോക്തൈഃ ശീതലദ്രവ്യൈഃ ക്ഷീരപിഷ്ടൈര്ഘൃതാപ്ലുതൈഃ | ദിഹ്യാദബഹലാന് സേകാന് സുശീതാംശ്ചാവചാരയേത് ||൫൦||
दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपतः | रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत् ||४९|| यथोक्तैः शीतलद्रव्यैः क्षीरपिष्टैर्घृताप्लुतैः | दिह्यादबहलान् सेकान् सुशीतांश्चावचारयेत् ||५०||
🔊 Audio coming soon
നിര്വാപണമാഹ- ദാഹേത്യാദി| നിര്വാപണം നാമ പിത്തരക്തവ്രണസ്യ പച്യമാനസ്യ ജ്വലത ഇവ ഔഷധാദിഭിര്വേദനോപശമഃ| യഥോക്തൈര്മിശ്രകോക്തൈര്ദൂര്വാദിഭിഃ| ക്ഷീരപിഷ്ടൈരിതി ക്ഷീരേണ ആപിഷ്ടൈഃ, ശ്ലക്ഷ്ണസ്യ ദാഹപാകകാരിത്വാത്| ദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്| അബഹലാന് യതഃ ശ്ലക്ഷ്ണഘനോ ലേപശ്ചന്ദനസ്യാപി ദാഹകൃദ്ഭവതി| സേകാന് പരിഷേകാന്| അനേന ശ്ലോകേന സേകലേപൌ ദ്വൌ നിര്വാപണാവുക്തൌ||൪൯-൫൦||
Adhikarana 37 (51-52) · Śloka 53
വ്രണേഷു ക്ഷീണമാംസേഷു തനുസ്രാവിഷ്വപാകിഷു | തോദകാഠിന്യപാരുഷ്യശൂലവേപഥുമത്സു ച ||൫൧|| വാതഘ്നവര്ഗേऽമ്ലഗണേ കാകോല്യാദിഗണേ തഥാ | സ്നൈഹികേഷു ച ബീജേഷു പചേദുത്കാരികാം ശുഭാമ് ||൫൨|| തേഷാം ച സ്വേദനം കാര്യം സ്ഥിരാണാം വേദനാവതാമ് |൫൩|
व्रणेषु क्षीणमांसेषु तनुस्राविष्वपाकिषु | तोदकाठिन्यपारुष्यशूलवेपथुमत्सु च ||५१|| वातघ्नवर्गेऽम्लगणे काकोल्यादिगणे तथा | स्नैहिकेषु च बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम् ||५२|| तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थिराणां वेदनावताम् |५३|
🔊 Audio coming soon
ഉത്കാരികാവിഷയമാഹ- വ്രണേഷ്വിത്യാദി| ക്ഷീണമാംസത്വാദികം വാതകാര്യമ്| വാതഘ്നവര്ഗേ ഭദ്രദാര്വാദൌ, അമ്ലഗണേ സൌവീരകതുഷോദകാദൌ, സ്നൈഹികേഷു ച ബീജേഷു തിലാതസീസര്ഷപൈരണ്ഡാദിബീജേഷു| വാതഘ്നവര്ഗകാകോല്യാദിഗണസ്നൈഹികബീജാനി സമഭാഗാനി തച്ചതുര്ഗുണമമ്ലാനാം ഗൃഹീത്വാ നാതിഘനാം നാതിസാന്ദ്രാം പേയാനുകാരിണീമുത്കാരികാം പചേത്||൫൧-൫൨||-
Adhikarana 38 (53) · Śloka 54
ദുര്ഗന്ധാനാം ക്ലേദവതാം പിച്ഛിലാനാം വിശേഷതഃ ||൫൩|| കഷായൈഃ ശോധനം കാര്യം ശോധനൈഃ പ്രാഗുദീരിതൈഃ |൫൪|
दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिच्छिलानां विशेषतः ||५३|| कषायैः शोधनं कार्यं शोधनैः प्रागुदीरितैः |५४|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കഷായാദീംശ്ചൂര്ണാന്താന് സപ്ത ശോധനരോപണാന് വിഷയഭേദേന ദര്ശയന്നാഹ- ദുര്ഗന്ധാനാമിത്യാദി| ശോധനൈഃ കഷായൈഃ പ്രാഗുദീരിതൈര്മിശ്രകോക്തൈഃ ശങ്ഖിന്യങ്കോടസുമനാദിഭിഃ കൃതൈഃ ക്വാഥൈഃ ശോധനം കാര്യമ്||൫൩||-
Adhikarana 39 (54-55) · Śloka 56
അന്തഃശല്യാനണുമുഖാന് ഗമ്ഭീരാന് മാംസസംശ്രിതാന് ശോധനദ്രവ്യയുക്താഭിര്വര്തിഭിസ്താന് യഥാക്രമമ് ||൫൪|| പൂതിമാംസപ്രതിച്ഛന്നാന് മഹാദോഷാംശ്ച ശോധയേത് ||൫൫|| കല്കീകൃതൈര്യഥാലാഭം വര്തിദ്രവ്യൈഃ പുരോദിതൈഃ |൫൬|
अन्तःशल्यानणुमुखान् गम्भीरान् मांससंश्रितान् शोधनद्रव्ययुक्ताभिर्वर्तिभिस्तान् यथाक्रमम् ||५४|| पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्च शोधयेत् ||५५|| कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्तिद्रव्यैः पुरोदितैः |५६|
🔊 Audio coming soon
ശോധനദ്രവ്യയുക്താഭിരിതി ശോധനദ്രവ്യാണി അജഗന്ധാജശൃങ്ഗ്യാദീനി മിശ്രകോക്താനി| താന് വ്രണാന്; ‘ശോധയേത്’ ഇതി ശേഷഃ| യഥാക്രമമിതി പ്രഥമം സൂക്ഷ്മാഭിസ്തതഃ സ്ഥൂലസ്ഥൂലതരാഭിരിത്യര്ഥഃ| പൂതിമാംസപ്രതിച്ഛന്നാനിതി അവഗാഢാന്, ന പുനരഭ്യന്തരാന്| മഹാദോഷാംശ്ചേതി അതിദുഷ്ടാനിത്യര്ഥഃ| ദോഷൌ ചാത്ര വാതകഫൌ ഗൃഹ്യേതേ ന പുനഃ പിത്തം, പിത്തദുഷ്ടസ്തു സര്പിര്വിഷയഃ||൫൪-൫൫||-
Adhikarana 40 (56) · Śloka 57
പിത്തപ്രദുഷ്ടാന് ഗമ്ഭീരാന് ദാഹപാകപ്രപീഡിതാന് ||൫൬|| കാര്പാസീഫലമിശ്രേണ ജയേച്ഛോധനസര്പിഷാ |൫൭|
पित्तप्रदुष्टान् गम्भीरान् दाहपाकप्रपीडितान् ||५६|| कार्पासीफलमिश्रेण जयेच्छोधनसर्पिषा |५७|
🔊 Audio coming soon
ശോധനദ്രവ്യാണി കാസീസാജഗന്ധാദീനി, തൈഃ സിദ്ധേന സര്പിഷാ ഘൃതേന| കല്പനാ ചേയം- യാവന്തി കാസീസാജഗന്ധാദീനി ശോധനദ്രവ്യാണി താവന്മാത്രം കാര്പാസഫലമ്, ഏതാന്യേകീകൃത്യ കല്കചതുര്ഗുണം ഘൃതം, ഘൃതചതുര്ഗുണം ജലം ച ഗൃഹീത്വാ ഘൃതം സാധനീയമ്||൫൬||-
Adhikarana 41 (57) · Śloka 58
ഉത്സന്നമാംസാനസ്നിഗ്ധാനല്പസ്രാവാന് വ്രണാംസ്തഥാ ||൫൭|| സര്ഷപസ്നേഹയുക്തേന ധീമാംസ്തൈലേന ശോധയേത് |൫൮|
उत्सन्नमांसानस्निग्धानल्पस्रावान् व्रणांस्तथा ||५७|| सर्षपस्नेहयुक्तेन धीमांस्तैलेन शोधयेत् |५८|
🔊 Audio coming soon
വ്രണാനിതി കഫവാതാധികാനിത്യര്ഥഃ, ഉത്സേധസ്യ കഫകൃതത്വാത്, അസ്നേഹാല്പസ്രാവയോര്വാതകൃതത്വാച്ച| സര്ഷപസ്നേഹയുക്തേനേതി സര്ഷപസ്നേഹാധികേന തിലതൈലേന; ‘മിശ്രകോക്തേന മയൂരാദിശോധനദ്രവ്യസിദ്ധേന’ ഇതി ശേഷഃ||൫൭||-
Adhikarana 42 (58-61) · Śloka 61
തൈലേനാശുധ്യമാനാനാം ശോധനീയാം രസക്രിയാമ് ||൫൮|| വ്രണാനാം സ്ഥിരമാംസാനാം കുര്യാദ്ദ്രവ്യൈരുദീരിതൈഃ | കഷായേ വിധിവത്തേഷാം കൃതേ ചാധിശ്രയേത് പുനഃ ||൫൯|| സുരാഷ്ട്രജാം സകാസീസാം ദദ്യാച്ചാപി മനഃശിലാമ് | ഹരിതാലം ച മതിമാംസ്തതസ്താമവചാരയേത് ||൬൦|| മാതുലുങ്ഗരസോപേതാം സക്ഷൌദ്രാമതിമര്ദിതാമ് | വ്രണേഷു ദത്ത്വാ താം തിഷ്ഠേത്ത്രീംസ്ത്രീംശ്ച ദിവസാന് പരമ് ||൬൧||
तैलेनाशुध्यमानानां शोधनीयां रसक्रियाम् ||५८|| व्रणानां स्थिरमांसानां कुर्याद्द्रव्यैरुदीरितैः | कषाये विधिवत्तेषां कृते चाधिश्रयेत् पुनः ||५९|| सुराष्ट्रजां सकासीसां दद्याच्चापि मनःशिलाम् | हरितालं च मतिमांस्ततस्तामवचारयेत् ||६०|| मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रामतिमर्दिताम् | व्रणेषु दत्त्वा तां तिष्ठेत्त्रींस्त्रींश्च दिवसान् परम् ||६१||
🔊 Audio coming soon
ദ്രവ്യൈരുദീരിതൈരിതി മിശ്രകോക്തൈഃ ശാലസാരാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ| കല്പനാമാഹ- കഷായേ വിധിവത്തേഷാമിതി|- തേഷാം ശാലസാരാദീനാം വിധിവത്കൃതേ കഷായേ ദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ഷോഡശഗുണോദകേऽഷ്ടഭാഗാവശിഷ്ടേ, അഷ്ടഗുണോദകേ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടേ വാ| അധിശ്രയേത് പുനരിതി പൂതം കഷായം പുനരധിശ്രയേത് പചേദിത്യര്ഥഃ| സുരാഷ്ട്രജാദീനി ചൂര്ണിതാനി മാത്രയാ ശേഷകഷായപാദേ കഷായസ്യ പുനഃപാകാത് ഫാണിതീഭാവേ സത്യാവപേത്| സുരാഷ്ട്രജാം തുവരമൃത്തികാമ്| തതസ്താമവചാരയേദിതി തതോऽനന്തരം രസക്രിയാം സമവചാരയേത് പ്രയോജയേത്| അതിമര്ദിതാമൌഷധാനാമേകീഭാവാര്ഥമ്| മാതുലുങ്ഗമധുമാത്രാ തു സംസ്കാരമാത്രൈവ| ത്രീംസ്ത്രീംശ്ച ദിവസാന് പരമിതി പരമിത്യവധാരണേ, ത്രീംസ്ത്രീനേവ ദിവസാന് തിഷ്ഠേന്നാധികം, വ്രണവസ്ത്വവദാരണഭയാത്||൫൮-൬൧||-
Adhikarana 43 (62) · Śloka 62
മേദോജുഷ്ടാനഗമ്ഭീരാന് ദുര്ഗന്ധാംശ്ചൂര്ണശോധനൈഃ | ഉപാചരേത് ഭിഷക് പ്രാജ്ഞഃ ശ്ലക്ഷ്ണൈഃ ശോധനവര്തിജൈഃ ||൬൨||
मेदोजुष्टानगम्भीरान् दुर्गन्धांश्चूर्णशोधनैः | उपाचरेत् भिषक् प्राज्ञः श्लक्ष्णैः शोधनवर्तिजैः ||६२||
🔊 Audio coming soon
അഗമ്ഭീരാന് ഉത്താനാന്; ‘ഗമ്ഭീരാന് മേദസാ ജുഷ്ടാന്’ ഇത്യേകേ പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| ചൂര്ണശോധനൈഃ കാസീസാദിഭിഃ| ശോധനവര്തിജൈഃ അജഗന്ധാദിഭിഃ||൬൨||
Adhikarana 44 (63) · Śloka 63
ശുദ്ധലക്ഷണയുക്താനാം കഷായം രോപണം ഹിതമ് | തത്ര കാര്യം യഥോദ്ദിഷ്ടൈര്ദ്രവ്യൈര്വൈദ്യേന ജാനതാ ||൬൩||
शुद्धलक्षणयुक्तानां कषायं रोपणं हितम् | तत्र कार्यं यथोद्दिष्टैर्द्रव्यैर्वैद्येन जानता ||६३||
🔊 Audio coming soon
അശുദ്ധവ്രണസ്യ ശോധനാനി സപ്തകഷായാദീനി സവിഷയപ്രയോഗാണി നിര്ദിശ്യ ശുദ്ധസ്യ താന്യേവ രോപണാനി നിര്ദിശന്നാഹ- ശുദ്ധലക്ഷണയുക്താനാമിത്യാദി| ശുദ്ധവ്രണലക്ഷണാനി “ത്രിഭിര്ദോഷൈരനാക്രാന്ത” (സൂ. ൨൩) ഇത്യാദീനി, “ജിഹ്വാതലാഭ” ഇത്യാദീനി വാ ചോക്താനി| യഥോദ്ദിഷ്ടൈര്വടാദിഭിഃ||൬൩||
Adhikarana 45 (64) · Śloka 64
അവേദനാനാം ശുദ്ധാനാം ഗമ്ഭീരാണാം തഥൈവ ച | ഹിതാ രോപണവര്ത്യങ്ഗകൃതാ രോപണവര്തയഃ ||൬൪||
अवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च | हिता रोपणवर्त्यङ्गकृता रोपणवर्तयः ||६४||
🔊 Audio coming soon
അവേദനാനാം സര്വഥാ വേദനാഹീനാനാമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ അവേദനാനാമല്പവേദനാനാമിത്യാഹുഃ| രോപണവര്ത്യങ്ഗകൃതാ ഇതി രോപണവര്ത്യങ്ഗാനി സോമാമൃതാശ്വഗന്ധാകാകോല്യാദീനി; തൈഃ കൃതാ രോപണവര്തയോ ഹിതാഃ||൬൪||
Adhikarana 46 (65-69) · Śloka 70
അപേതപൂതിമാംസാനാം മാംസസ്ഥാനാമരോഹതാമ് | കല്കഃ സംരോഹണഃ കാര്യസ്തിലജോ മധുസംയുതഃ ||൬൫|| സ മാധുര്യാത്തഥൌഷ്ണ്യാച്ച സ്നേഹാച്ചാനിലനാശനഃ | കഷായഭാവാന്മാധുര്യാത്തിക്തത്വാച്ചാപി പിത്തഹൃത് ||൬൬|| ഔഷ്ണ്യാത് കഷായഭാവാച്ച തിക്തത്വാച്ച കഫേ ഹിതഃ | ശോധയേദ്രോപയേച്ചാപി യുക്തഃ ശോധനരോപണൈഃ ||൬൭|| നിമ്ബപത്രമധുഭ്യാം തു യുക്തഃ സംശോധനഃ സ്മൃതഃ | പൂര്വാഭ്യാം സര്പിഷാ ചാപി യുക്തശ്ചാപ്യുപരോപണഃ ||൬൮|| തിലവദ്യവകല്കം തു കേചിദാഹുര്മനീഷിണഃ | ശമയേദവിദഗ്ധം ച വിദഗ്ധമപി പാചയേത് ||൬൯|| പക്വം ഭിനത്തി ഭിന്നം ച ശോധയേദ്രോപയേത്തഥാ |൭൦|
अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् | कल्कः संरोहणः कार्यस्तिलजो मधुसंयुतः ||६५|| स माधुर्यात्तथौष्ण्याच्च स्नेहाच्चानिलनाशनः | कषायभावान्माधुर्यात्तिक्तत्वाच्चापि पित्तहृत् ||६६|| औष्ण्यात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कफे हितः | शोधयेद्रोपयेच्चापि युक्तः शोधनरोपणैः ||६७|| निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः | पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्चाप्युपरोपणः ||६८|| तिलवद्यवकल्कं तु केचिदाहुर्मनीषिणः | शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत् ||६९|| पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेत्तथा |७०|
🔊 Audio coming soon
അപേതപൂതിമാംസാനാമിതി നിര്ഗതശടിതമാംസാനാമ്| മാംസസ്ഥാനാം മാംസമാത്രസ്ഥിതാനാമിത്യര്ഥഃ| കല്കോ മിശ്രകാധ്യായേ കഥിതഃ, സ തു “സമങ്ഗാ സോമസരലാ” (സൂ. ൩൭) ഇത്യാദിഃ| വിശേഷാര്ഥമത്രാപി കല്കം നിര്ദിശന്നാഹ- തിലജോ മധുസംയുത ഇതി| തിലകല്കസ്യ ത്രിദോഷഹരത്വമാഹ- സ ഇത്യാദി|- സ ഇതി തിലകല്കഃ| തിലകല്കസ്യ തിക്തകഷായത്വേ ഉഷ്ണത്വേ സ്നിഗ്ധത്വേ മധുരത്വേ ച സത്യപി കഥം ന വാതാദിപ്രകോപകത്വമ്? ഉച്യതേ- സ്വ(പ്ര)ഭാവാദാമലകവത്| അസ്യൈവ തിലകല്കസ്യ യോഗവാഹിത്വം സവിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- ശോധയേദിത്യാദി| അശുദ്ധാന് ശോധയേത്, രോപയേച്ചേത്യയമര്ഥശ്ചകാരേണ ജ്ഞേയഃ| കേന ശോധനേന യുക്തഃ ശോധയേദിത്യാഹ- നിമ്ബപത്രമധുഭ്യാമിത്യാദി| മധുസംയുത ഇത്യനേനൈവ ലബ്ധേ പുനരിഹ മധുഗ്രഹണം കേവലസ്യൈവ തിലകല്കസ്യ പ്രാഗുക്താ മാധുര്യാദയോऽവഗന്തവ്യാഃ, ന മധുയുക്തസ്യേതി ജ്ഞാപയതി| കേന രോപണേന ശോധനേന യുക്തോ വ്രണാഞ് ശോധയേദ്രോപയേച്ചേത്യാഹ- പൂര്വാഭ്യാമിത്യാദി|- പൂര്വാഭ്യാം നിമ്ബപത്രമധുഭ്യാമിത്യര്ഥഃ| യുക്തശ്ചാപ്യുപരോപണ ഇത്യപിശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേ; തേന നിമ്ബപത്രമധുഘൃതയുക്തഃ ശുദ്ധ്യതോ വ്രണസ്യ ശോധനോ രോപണോऽപി, തിലകല്കസ്യ യോഗവാഹിത്വാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘യുക്തഃ സംരോപണോ ഭവേത്’ ഇതി പഠന്തി; തേ തു പൂര്വോക്തം ചകാരാര്ഥം ന മന്യന്തേ, കിഞ്ച നിമ്ബപത്രമധുഘൃതയുക്തസ്യ തിലകല്കസ്യ രോപണത്വമേവാങ്ഗീകുര്വന്തി ന ശോധനത്വമ്| ഇദാനീമന്യമപി കല്കം സര്വാവസ്ഥാസു സര്വവ്രണയോഗിത്വേന സവിശേഷമേകീയമതേന നിര്ദിശന്നാഹ- തിലവദിത്യാദി|- തിലവത്തിലസദൃശോ യവകല്കോऽപി ത്രിദോഷഘ്ന ഇത്യനേന പ്രകാരേണ കേചിദേകീയവചനം വ്യാഖ്യാനയന്തി; ജേജ്ജടഗയദാസൌ ത്വന്യഥാ, യഥാ- തിലാ വിദ്യന്തേऽസ്മിന്നിതി തിലവാന്, തിലവാംശ്ചാസൌ യവകല്കശ്ച തിലവദ്യവകല്കഃ, തം തിലവദ്യവകല്കം കേചിദാഹുരിതി| സര്വാവസ്ഥാസു സര്വശാരീരവ്രണയോഗ്യത്വമാഹ- ശമയേദവിദഗ്ധം ചേത്യാദി| ഏതേന തിലയുക്തഃ കല്കഃ പഞ്ചാനാമുപക്രമാണാം വിമ്ലാപനപാചനപാടനശോധനരോപണാനാമര്ഥം കരോതീത്യുക്തം; തിലകല്കസ്തു രോപണശോധനകരണേനോപക്രമദ്വയാര്ഥകരഃ, തദുഭയകരണേനോപക്രമത്രയാര്ഥകരോ വാ, അത ഏവാനയോഃ കല്കയോര്ഭേദഃ| രോപയേച്ചേതി ചകാരേണ തിലകല്കതിലവദ്യവകല്കയോരപി വ്രണവൈകൃത്യാപഹത്വം ഭവതീതി സമുച്ചീയതേ||൬൫-൬൯||-
Adhikarana 47 (70) · Śloka 71
പിത്തരക്തവിഷാഗന്തൂന് ഗമ്ഭീരാനപി ച വ്രണാന് ||൭൦|| രോപയേദ്രോപണീയേന ക്ഷീരസിദ്ധേന സര്പിഷാ |൭൧|
पित्तरक्तविषागन्तून् गम्भीरानपि च व्रणान् ||७०|| रोपयेद्रोपणीयेन क्षीरसिद्धेन सर्पिषा |७१|
🔊 Audio coming soon
ശസ്ത്രാദ്യഭിഘാതനിമിത്താ വ്രണാഃ സപ്താഹാദര്വാഗേവ അദോഷോപപ്ലുതാ ആഗന്തവഃ| രോപണീയേനേതി മിശ്രകോദിതേന “പൃഥക്പര്ണ്യാത്മഗുപ്താ ച” (സൂ. ൩൭) ഇത്യാദിനാ||൭൦||-
Adhikarana 48 (71) · Śloka 72
കഫവാതാഭിഭൂതാനാം വ്രണാനാം മതിമാന് ഭിഷക് ||൭൧|| കാരയേദ്രോപണം തൈലം ഭേഷജൈസ്തദ്യഥോദിതൈഃ |൭൨|
कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान् भिषक् ||७१|| कारयेद्रोपणं तैलं भेषजैस्तद्यथोदितैः |७२|
🔊 Audio coming soon
യഥോദിതൈരിതി മിശ്രകോക്തൈഃ കാലാനുസാര്യാഗുരുപ്രഭൃതിഭിഃ||൭൧||-
Adhikarana 49 (72) · Śloka 73
അബന്ധ്യാനാം ചലസ്ഥാനാം ശുദ്ധാനാം ച പ്രദുഷ്യതാമ് ||൭൨|| ദ്വിഹരിദ്രായുതാം കുര്യാദ്രോപണാര്ഥാം രസക്രിയാമ് |൭൩|
अबन्ध्यानां चलस्थानां शुद्धानां च प्रदुष्यताम् ||७२|| द्विहरिद्रायुतां कुर्याद्रोपणार्थां रसक्रियाम् |७३|
🔊 Audio coming soon
അബന്ധ്യാഃ പിത്തരക്തവിഷാഭിഘാതജാദയഃ| ചലസ്ഥാനാമിതി ചലാശ്ചേഷ്ടാവന്തഃ സന്ധയഃ, തത്രസ്ഥാശ്ചലസ്ഥാഃ, ശുദ്ധാനാം ച പ്രദുഷ്യതാം പുനരിത്യര്ഥഃ| ‘ശുദ്ധാനാം ചാऽപ്രരോഹതാമ്’ ഇതി സുധീരാഭിപ്രായേണ കേചിത് പഠന്തി| തത്ര ചലസ്ഥാനത്വാദിനാ ഹേതുനാऽപ്രരോഹതാമിതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| അസ്യാഃ കല്പനാ- ന്യഗ്രോധാദിവര്ഗസ്യ ത്രിഫലായാശ്ച ദ്രവ്യാപേക്ഷയാऽഷ്ടഗുണേ ചതുര്ഗുണേ വാऽമ്ഭസ്യഷ്ടഭാഗാവശിഷ്ടേ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടേ വാ കഷായം പുനരധിസൃത്യ ഫാണിതീഭാവേऽവശിഷ്ടകഷായപാദമാത്രയാ ഹരിദ്രാദ്വയചൂര്ണം പ്രക്ഷിപ്യ സുമര്ദിതാം മധുയുതാം രസക്രിയാമവചാരയേത്| അത്ര ശോധനരസക്രിയാവത് കാലാവധിര്നാസ്ത്യേവ, യാവദ്വ്രണരോപണമേവ കാര്യേതി||൭൨||-
Adhikarana 50 (73) · Śloka 74
സമാനാം സ്ഥിരമാംസാനാം ത്വക്സ്ഥാനാം രോപണം ഭിഷക് ||൭൩|| ചൂര്ണം വിദധ്യാന്മതിമാന് പ്രാക്സ്ഥാനോക്തോ വിധിര്യഥാ |൭൪|
समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणं भिषक् ||७३|| चूर्णं विदध्यान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा |७४|
🔊 Audio coming soon
സമാനാമിത്യാദി| സ്ഥിരമാംസാനാമ് അമൃദുമാംസാനാമ്| പ്രാക്സ്ഥാനോക്തോ വിധിര്യഥേതി പ്രാക്സ്ഥാനേ സൂത്രസ്ഥാനേ ഉക്തോ വിധിര്യേന പ്രകാരേണ, സ ച പ്രകാരഃ “കിംശുകസ്ത്രിഫലാ രോധ്രം” (സൂ. ൩൭) ഇത്യാദിനാ നിര്ദിഷ്ട ഇത്യര്ഥഃ||൭൩||-
Adhikarana 51 (74) · Śloka 75
ശോധനോ രോപണശ്ചൈവ വിധിര്യോऽയം പ്രകീര്തിതഃ ||൭൪|| സര്വവ്രണാനാം സാമാന്യേനോക്തോ ദോഷാവിശേഷതഃ |൭൫|
शोधनो रोपणश्चैव विधिर्योऽयं प्रकीर्तितः ||७४|| सर्वव्रणानां सामान्येनोक्तो दोषाविशेषतः |७५|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കഷായാദിഭേദേന പ്രത്യേകം സപ്തവിധസ്യ ശോധനസ്യ രോപണസ്യ ച സര്വവ്രണവിഷയത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ശോധന ഇത്യാദി| അത്ര സുധീരഃ- ഏഷ സര്വവ്രണാനാം ശാരീരാഗന്തൂനാം സാമാന്യേനോക്തോ വിധിഃ| കസ്മാത്? ദോഷാവിശേഷതഃ; അവിശിഷ്ടാ ഹി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ ദൂഷകാഃ ശാരീരാണാമാഗന്തൂനാം ച വ്രണാനാമ്; ഉക്തം ച- “കാലാന്തരേണ ദോഷോപപ്ലവവിശേഷാച്ഛാരീരവത് പ്രതികാര” ഇതി; ‘ദോഷവിശേഷത’ ഇതി പാഠേ ദോഷവിശേഷതോ ദോഷഭേദാത്; ശേഷം സമമ്| കേചിത്തു- സാമാന്യേനോക്തോ വിധിസ്തിലനിമ്ബകല്കാദിഃ, തഥാ ദോഷവിശേഷതശ്ചോക്ത ആദ്യേ ദ്വേ പഞ്ചമൂല്യാവിത്യാദി, ഇതി ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടം ചകാരം വര്ണയന്തി| ഗയീ തു- സര്വവ്രണാനാം വിദ്രധ്യാദ്യശേഷവ്രണാനാമയമേവ വിധിരുക്തഃ; കുതഃ? യതോ വ്രണസാമാന്യോക്തഃ, സ ച വിധിര്ദോഷവിശേഷത ഇതി ദോഷവിശേഷമപേക്ഷ്യ കാര്യ ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി||൭൪||-
Adhikarana 52 (75) · Śloka 76
ഏഷ ആഗമസിദ്ധത്വാത്തഥൈവ ഫലദര്ശനാത് ||൭൫|| മന്ത്രവത് സമ്പ്രയോക്തവ്യോ ന മീമാംസ്യഃ കഥഞ്ചന |൭൬|
एष आगमसिद्धत्वात्तथैव फलदर्शनात् ||७५|| मन्त्रवत् सम्प्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन |७६|
🔊 Audio coming soon
ഏഷഃ ശോധനരോപണവിധിഃ| ആഗമസിദ്ധത്വാദിതി ആഗമഃ ശാസ്ത്രം, തേന സിദ്ധത്വാത് പ്രസിദ്ധത്വാദിത്യര്ഥഃ| ഫലദര്ശനാത് ആരോഗ്യദര്ശനാത്| ന മീമാംസ്യോ ന വിചാര്യ ഇത്യര്ഥഃ||൭൫||-
Adhikarana 53 (76) · Śloka 77
സ്വബുദ്ധ്യാ ചാപി വിഭജേത് കഷായാദിഷു സപ്തസു ||൭൬|| ഭേഷജാനി യഥായോഗം യാന്യുക്താനി പുരാ മയാ |൭൭|
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सप्तसु ||७६|| भेषजानि यथायोगं यान्युक्तानि पुरा मया |७७|
🔊 Audio coming soon
ആഗമോക്തയോഗവിഷയിണീമമീമാംസാം നിര്ദിശ്യ, അനിര്ദിഷ്ടയോഗവിഷയിണീം മീമാംസാമേവ കഥയന്നാഹ- സ്വബുദ്ധ്യേത്യാദി| കഷായാദിഷു സപ്തസു കഷായവര്തികല്കസര്പിസ്തൈലരസക്രിയാചൂര്ണേഷു||൭൬||-
Adhikarana 54 (77-79) · Śloka 80
ആദ്യേ ദ്വേ പഞ്ചമൂല്യൌ തു ഗണോ യശ്ചാനിലാപഹഃ ||൭൭|| സ വാതദുഷ്ടേ ദാതവ്യഃ കഷായാദിഷു സപ്തസു | ന്യഗ്രോധാദിര്ഗണോ യസ്തു കാകോല്യാദിശ്ച യഃ സ്മൃതഃ ||൭൮|| തൌ പിത്തദുഷ്ടേ ദാതവ്യൌ കഷായാദിഷു സപ്തസു | ആരഗ്വധാദിസ്തു ഗണോ യശ്ചോഷ്ണഃ പരികീര്തിതഃ ||൭൯|| തൌ ദേയൌ കഫദുഷ്ടേ തു, സംസൃഷ്ടേ സംയുതാ ഗണാഃ |൮൦|
आद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गणो यश्चानिलापहः ||७७|| स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सप्तसु | न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यः स्मृतः ||७८|| तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सप्तसु | आरग्वधादिस्तु गणो यश्चोष्णः परिकीर्तितः ||७९|| तौ देयौ कफदुष्टे तु, संसृष्टे संयुता गणाः |८०|
🔊 Audio coming soon
ഉഷ്ണ ഉഷ്ണവീര്യോ മുഷ്കകാദിഃ സുരസാദിര്വാ ശ്ലേഷ്മഘ്നഃ| സംസൃഷ്ടേ സംയുതാ ഗണാഃ| അയം ഗ്രന്ഥഃ സര്വോऽപി ശോധനരോപണവിഷയഃ||൭൭-൭൯||-
Adhikarana 55 (80) · Śloka 81
വാതാത്മകാനുഗ്രരുജാന് സാസ്രാവാനപി ച വ്രണാന് ||൮൦|| സക്ഷൌമയവസര്പിര്ഭിര്ധൂപനാങ്ഗൈശ്ച ധൂപയേത് |൮൧|
वातात्मकानुग्ररुजान् सास्रावानपि च व्रणान् ||८०|| सक्षौमयवसर्पिर्भिर्धूपनाङ्गैश्च धूपयेत् |८१|
🔊 Audio coming soon
ധൂപനവിഷയമാഹ- വാതാത്മകാനിത്യാദി| ഉഗ്രരുജാന് സാസ്രാവാനിതി പദദ്വയേന വാതകഫാത്മകത്വമുക്തമ്| സക്ഷൌമേത്യാദി ക്ഷൌമമതസീവസ്ത്രമ്| ധൂപനാങ്ഗാനി “ശ്രീവേഷ്ടകേ സര്ജരസേ” (സൂ. ൩൭) ഇത്യാദീനി||൮൦||-
Adhikarana 56 (81-82) · Śloka 83
പരിശുഷ്കാല്പമാംസാനാം ഗമ്ഭീരാണാം തഥൈവ ച ||൮൧|| കുര്യാദുത്സാദനീയാനി സര്പീംഷ്യാലേപനാനി ച | മാംസാശിനാം ച മാംസാനി ഭക്ഷയേദ്വിധിവന്നരഃ ||൮൨|| വിശുദ്ധമനസസ്തസ്യ മാംസം മാംസേന വര്ധതേ |൮൩|
परिशुष्काल्पमांसानां गम्भीराणां तथैव च ||८१|| कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पींष्यालेपनानि च | मांसाशिनां च मांसानि भक्षयेद्विधिवन्नरः ||८२|| विशुद्धमनसस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते |८३|
🔊 Audio coming soon
ഉത്സാദനവിഷയമാഹ- പരിശുഷ്കേത്യാദി| പരിശുഷ്കാല്പമാംസാനാം വാതാത്മകാനാമ്| ഗമ്ഭീരാണാം രക്തപിത്താത്മകാനാമ്| പ്രയോഗേ ഉത്സാദനീയാനീതി അപാമാര്ഗാശ്വഗന്ധാദീനി ഉത്സാദനദ്രവ്യാണീത്യര്ഥഃ| ഏതൈഃ സര്പിഃസംസ്കാര ആലേപനം ച കര്തവ്യമ്| ഉത്സാദനം നിമ്നവ്രണസ്യോന്നതികരണമ്| ആഭ്യന്തരമുത്സാദനമാഹ- മാംസാശിനാമിത്യാദി|- വ്യാഘ്രാദീനാമിത്യര്ഥഃ| വിശുദ്ധമനസഃ ശോകക്രോധാദ്യനഭിഭൂതമനസ ഇത്യര്ഥഃ; ജേജ്ജടസ്തു വ്യാഘ്രാദീനാം മാംസാനി ഛദ്മോപഹിതാനി , ഏവം വിശുദ്ധമനസ ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി||൮൧-൮൨||-
Adhikarana 57 (83) · Śloka 84
ഉത്സന്നമൃദുമാംസാനാം വ്രണാനാമവസാദനമ് ||൮൩|| കുര്യാദ്ദ്രവ്യൈര്യഥോദ്ദിഷ്ടൈശ്ചൂര്ണിതൈര്മധുനാ സഹ |൮൪|
उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ||८३|| कुर्याद्द्रव्यैर्यथोद्दिष्टैश्चूर्णितैर्मधुना सह |८४|
🔊 Audio coming soon
അവസാദനവിഷയമാഹ- ഉത്സന്നേത്യാദി| ഉത്സന്നമൃദുമാംസാനാമിതി ഉത്സന്നമുദ്ധൃതം മൃദു മാംസം യേഷാം തേ തഥാ| അവസാദനമ് ഉന്നതവ്രണസ്യ നിമ്നത്വകരണമ്| യഥോദ്ദിഷ്ടൈര്ദ്രവ്യൈഃ കാസീസാദിഭിഃ||൮൩||-
Adhikarana 58 (84-85) · Śloka 86
കഠിനാനാമമാംസാനാം ദുഷ്ടാനാം മാതരിശ്വനാ ||൮൪|| മൃദ്വീ ക്രിയാ വിധാതവ്യാ ശോണിതം ചാപി മോക്ഷയേത് | വാതഘ്നൌഷധസംയുക്താന് സ്നേഹാന് സേകാംശ്ച കാരയേത് ||൮൫|| മൃദുത്വമാശുരോഹം ച ഗാഢോ ബന്ധഃ കരോതി ഹി |൮൬|
कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ||८४|| मृद्वी क्रिया विधातव्या शोणितं चापि मोक्षयेत् | वातघ्नौषधसंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्च कारयेत् ||८५|| मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि |८६|
🔊 Audio coming soon
മൃദുകര്മവിഷയമാഹ- കഠിനാനാമിത്യാദി| അമാംസാനാമ് അല്പമാംസാനാമ്| മാതരിശ്വനാ വായുനാ| മൃദ്വീ ക്രിയാ മധുരസ്നിഗ്ധകോഷ്ണലവണൈരന്തര്ബഹിശ്ച ക്രിയമാണൈര്ലേപാദിഭിഃ | ശോണിതമിത്യാദി തത്ര രക്താനുഗതേ മാതരിശ്വനി രക്തമോക്ഷണം, കഫാനുഗതേ സ്നേഹാന് സേകാംശ്ചേതി | മൃദുത്വമിത്യാദി| ഗാഢോ ബന്ധഃ കിം കരോതീത്യാഹ- മൃദുത്വമാശുരോഹം ച||൮൪-൮൫||-
Adhikarana 59 (86-87) · Śloka 87
വ്രണേഷു മൃദുമാംസേഷു ദാരുണീകരണം ഹിതമ് | ധവപ്രിയങ്ഗ്വശോകാനാം രോഹിണ്യാശ്ച ത്വചസ്തഥാ ||൮൬|| ത്രിഫലാധാതകീപുഷ്പരോധ്രസര്ജരസാന് സമാന് | കൃത്വാ സൂക്ഷ്മാണി ചൂര്ണാനി വ്രണം തൈരവചൂര്ണയേത് ||൮൭||
व्रणेषु मृदुमांसेषु दारुणीकरणं हितम् | धवप्रियङ्ग्वशोकानां रोहिण्याश्च त्वचस्तथा ||८६|| त्रिफलाधातकीपुष्परोध्रसर्जरसान् समान् | कृत्वा सूक्ष्माणि चूर्णानि व्रणं तैरवचूर्णयेत् ||८७||
🔊 Audio coming soon
ദാരുണകര്മവിഷയമാഹ- വ്രണേഷ്വിത്യാദി| ദാരുണീകരണം കഠിനീകരണമ്| രോഹിണ്യാഃ കട്ഫലസ്യ ||൮൬-൮൭||
Adhikarana 60 (88) · Śloka 88
ഉത്സന്നമാംസാന് കഠിനാന് കണ്ഡൂയുക്താംശ്ചിരോത്ഥിതാന് | തഥൈവ ഖലു ദുഃശോധ്യാഞ് ശോധയേത് ക്ഷാരകര്മണാ ||൮൮||
उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान् | तथैव खलु दुःशोध्याञ् शोधयेत् क्षारकर्मणा ||८८||
🔊 Audio coming soon
ക്ഷാരവിഷയമാഹ- ഉത്സന്നമാംസാനിത്യാദി||൮൮||
Adhikarana 61 (89) · Śloka 89
സ്രവതോऽശ്മഭവാന്മൂത്രം യേ ചാന്യേ രക്തവാഹിനഃ | നിഃശേഷച്ഛിന്നസന്ധീംശ്ച സാധയേദഗ്നികര്മണാ ||൮൯||
स्रवतोऽश्मभवान्मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः | निःशेषच्छिन्नसन्धींश्च साधयेदग्निकर्मणा ||८९||
🔊 Audio coming soon
അഗ്നികര്മവിഷയമാഹ- സ്രവത ഇത്യാദി| അശ്മഭവാന് അശ്മരീനിര്ഹരണച്ഛേദസമ്ഭവാന് വ്രണാനഗ്നികര്മണാ സാധയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കിംവിശിഷ്ടാന് വ്രണാന്? മൂത്രം സ്രവതഃ; യദ്യപി തേ വ്രണാ മൂത്രസ്രാവിണസ്തഥാऽപി സദ്യോവ്രണേ മൂത്രം യാവത്താവത്തേऽദഹനീയാഃ, സപ്താഹാദൂര്ധ്വം പുനര്യദാ വ്രണാനാമസന്ധാനേന മൂത്രം സ്വമാര്ഗം ന പ്രതിപദ്യതേ തദൈവാഗ്നിനാ ദഹേത്||൮൯||
Adhikarana 62 (89-93) · Śloka 94
ദുരൂഢത്വാത്തു ശുക്ലാനാം കൃഷ്ണകര്മ ഹിതം ഭവേത് | ഭല്ലാതകാന് വാസയേത്തു ക്ഷീരേ പ്രാങ്മൂത്രഭാവിതാന് | തതോ ദ്വിധാച്ഛേദയിത്വാ ലൌഹേ കുമ്ഭേ നിധാപയേത് ||൯൦|| കുമ്ഭേऽന്യസ്മിന് നിഖാതേ തു തം കുമ്ഭമഥ യോജയേത് | മുഖം മുഖേന സന്ധായ ഗോമയൈര്ദാഹയേത്തതഃ ||൯൧|| യഃ സ്നേഹശ്ച്യവതേ തസ്മാദ്ഗ്രാഹയേത്തം ശനൈര്ഭിഷക് | ഗ്രാമ്യാനൂപശഫാന് ദഗ്ധ്വാ സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയേത് ||൯൨|| തൈലേനാനേന സംസൃഷ്ടം ശുക്ലമാലേപയേദ്വ്രണമ് | ഭല്ലാതകവിധാനേന സാരസ്നേഹാംസ്തു കാരയേത് ||൯൩|| യേ ച കേചിത് ഫലസ്നേഹാ വിധാനം തേഷു പൂര്വവത് |൯൪|
दुरूढत्वात्तु शुक्लानां कृष्णकर्म हितं भवेत् | भल्लातकान् वासयेत्तु क्षीरे प्राङ्मूत्रभावितान् | ततो द्विधाच्छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ||९०|| कुम्भेऽन्यस्मिन् निखाते तु तं कुम्भमथ योजयेत् | मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेत्ततः ||९१|| यः स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेत्तं शनैर्भिषक् | ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ||९२|| तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणम् | भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत् ||९३|| ये च केचित् फलस्नेहा विधानं तेषु पूर्ववत् |९४|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം രൂഢസ്യൈവ വ്രണസ്യ വികൃതസ്യ പ്രകൃതിഭാവാര്ഥം പശ്ചാത്കര്മാരമ്ഭഃ , തത്ര പൂര്വം ശുക്ലസ്യൈവ കൃഷ്ണീകരണമാഹ- ദുരൂഢത്വാദിത്യാദി| പ്രാക് പൂര്വം സപ്താഹം ഗവ്യമൂത്രഭാവിതാന് ഭല്ലാതകാന് ഗവ്യക്ഷീരേ വാസയേത് സ്ഥാപയേത്, അത്ര കാലസ്യാനുക്തത്വാദ്വക്ഷ്യമാണരോഹിണീഫലക്ഷീരവാസനവത് സപ്തരാത്രമേവ വാസനം കാര്യമ്| കുമ്ഭേऽന്യസ്മിന്നിത്യാദി| അന്യസ്മിന് കുമ്ഭേ നിഖാതേ തം കുമ്ഭം യോജയേദ് യത്ര കുമ്ഭേ ഭല്ലാതകാനി നിക്ഷിപ്യന്തേ; കഥം യോജയേദിത്യാഹ- മുഖം മുഖേനേത്യാദി| തമപി കുമ്ഭം നിരന്തരച്ഛിദ്രിതാപിധാനം കൃത്വാ യോജയേത്; അന്യഥാऽനാവൃതമുഖാദുപരിഗതകുമ്ഭാദ്ഭല്ലാതകാനി ഭ്രശ്യന്തേ| ഗ്രാമ്യാനൂപശഫാനിതി ഗ്രാമ്യാ അശ്വാദയഃ, ആനൂപാ മഹിഷാദയഃ, ശഫാന് ഖുരാന്| കൃഷ്ണീകരണേ സ്നേഹാനപരാനപി നിര്ദിശന്നാഹ- ഭല്ലാതകേത്യാദി| യേ ച കേചിത് പിണ്ഡിതകബിഭീതകാദിസ്നേഹാസ്തേഷാമപ്യേതദേവ ഭല്ലാതകസ്നേഹനിഷ്പാദനവദ്വിധാനം, തേഷു മധ്യേ യേ കൃഷ്ണീകരണാര്ഥാസ്തേഷാം ഗ്രാമ്യാദിശഫദാഹഭസ്മചൂര്ണമിശ്രാണാമവചാരണമിതി ഭാവഃ||൮൯-൯൩||
Adhikarana 63 (94-98) · Śloka 99
ദുരൂഢത്വാത്തു കൃഷ്ണാനാം പാണ്ഡുകര്മ ഹിതം ഭവേത് ||൯൪|| സപ്തരാത്രം സ്ഥിതം ക്ഷീരേ ഛാഗലേ രോഹിണീഫലമ് | തേനൈവ പിഷ്ടം സുശ്ലക്ഷ്ണം സവര്ണകരണം ഹിതമ് ||൯൫|| നവം കപാലികാചൂര്ണം വൈദുലം സര്ജനാമ ച | കാസീസം മധുകം ചൈവ ക്ഷൌദ്രയുക്തം പ്രലേപയേത് ||൯൬|| കപിത്ഥമുദ്ധൃതേ മാംസേ മൂത്രേണാജേന പൂരയേത് | കാസീസം രോചനാം തുത്ഥം ഹരിതാലം മനഃശിലാമ് ||൯൭|| വേണുനിര്ലേഖനം ചാപി പ്രപുന്നാഡരസാഞ്ജനമ് | അധസ്താദര്ജുനസ്യൈതന്മാസം ഭൂമൌ നിധാപയേത് ||൯൮|| മാസാദൂര്ധ്വം തതസ്തേന കൃഷ്ണമാലേപയേദ്വ്രണമ് |൯൯|
दुरूढत्वात्तु कृष्णानां पाण्डुकर्म हितं भवेत् ||९४|| सप्तरात्रं स्थितं क्षीरे छागले रोहिणीफलम् | तेनैव पिष्टं सुश्लक्ष्णं सवर्णकरणं हितम् ||९५|| नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनाम च | कासीसं मधुकं चैव क्षौद्रयुक्तं प्रलेपयेत् ||९६|| कपित्थमुद्धृते मांसे मूत्रेणाजेन पूरयेत् | कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मनःशिलाम् ||९७|| वेणुनिर्लेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाञ्जनम् | अधस्तादर्जुनस्यैतन्मासं भूमौ निधापयेत् ||९८|| मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णमालेपयेद्व्रणम् |९९|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കൃഷ്ണാനാം പാണ്ഡുകര്മണാ സവര്ണീകരണമാഹ- ദുരൂഢത്വാദിത്യാദി| ഗയീ തു ‘ഛാഗലേ’ ഇത്യത്ര ‘ബാര്കരേ’ ഇതി പഠതി, തത്ര ബര്കരീ തരുണച്ഛാഗീ, തസ്യാ ഇദം ബാര്കരമ്; അന്യേ തു വൃദ്ധവത്സായാഃ ക്ഷീരം ബഷ്കയണീക്ഷീരം വാ ബാര്കരമാഹുഃ; തത്ര ന ശാസ്ത്രലോകപ്രസിദ്ധിരിതി ഗയീ| രോഹിണീഫലമിതി രോഹിണീ ഹരീതകീഭേദസ്തത്ഫലമ്; അന്യേ തു കടുതുമ്ബീഫലമാഹുഃ; കടുകാഫലമിതി പാഠാന്തരമ് | തേനൈവ ക്ഷീരേണേത്യര്ഥഃ| യോഗാന്തരമാഹ- നവമിത്യാദി| കപാലികാ ശരാവകര്പരികാ തച്ചൂര്ണം നവം, സാ പുനരാപാകോദ്ധൃതൈവ നവാ കപാലികാ ഭവതി; അന്യേ തു നവം പ്രലേപനമാഹുഃ, തത്ര നവമപര്യുഷിതമിത്യര്ഥഃ| വിദുലോ വേതസസ്തദ്ഭവം വൈദുലം, ‘മൂലം’ ഇതി ശേഷഃ| സര്ജനാമ ച സര്ജവൃക്ഷമൂലമ്| യോഗാന്തരമാഹ- കപിത്ഥമുദ്ധൃതേ മാംസ ഇത്യാദി| മാംസമത്ര ആഭ്യന്തരോ ഗിരഃ, തമുദ്ധൃത്യ ആജമൂത്രേണ കാസീസാദിഭിശ്ച കപിത്ഥം പൂരയേത്| വേണുനിര്ലേഖനം വംശതക്ഷണം വംശത്വഗിത്യര്ഥഃ| അര്ജുനഃ കകുഭഃ, തസ്യാധസ്തലേ നിധാപയേത് സ്ഥാപയേത് ||൯൪-൯൮||-
Adhikarana 64 (99-100) · Śloka 100
കുക്കുടാണ്ഡകപാലാനി കതകം മധുകം സമമ് ||൯൯|| തഥാ സമുദ്രമണ്ഡൂകീ മണിചൂര്ണം ച ദാപയേത് | ഗുടികാ മൂത്രപിഷ്ടാസ്താ വ്രണാനാം പ്രതിസാരണമ് ||൧൦൦||
कुक्कुटाण्डकपालानि कतकं मधुकं समम् ||९९|| तथा समुद्रमण्डूकी मणिचूर्णं च दापयेत् | गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां प्रतिसारणम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
തയോരേവ ശുക്ലകൃഷ്ണവ്രണയോഃ സ്വപ്രയോഗൈരവശിഷ്ടശുക്ലത്വകാര്ഷ്ണ്യയോഃ സവര്ണകരണം നിര്ദിശന്നാഹ- കുക്കുടാണ്ഡേത്യാദി| സമുദ്രമണ്ഡൂകീ ജലശുക്തിഃ, മണിചൂര്ണാനി സ്ഫടികാദിചൂര്ണാനി; ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്തു സമുദ്രമണ്ഡൂകീം മുക്താശുക്തിമാഹ, ജേജ്ജടാചാര്യേണ ഛേദ്യരോഗപ്രതിഷേധേ വ്യാഖ്യാതത്വാന്മണിചൂര്ണം മൌക്തികചൂര്ണമിതി| പ്രതിസാരണം ഘര്ഷണമ്| അസ്യ തു സാവര്ണ്യമേവ കര്മേതി കൃഷ്ണപാണ്ഡുകര്മഭ്യാമസ്യ ഭേദഃ; നേദമുപക്രമാന്തരം, ശുക്ലകൃഷ്ണകര്മണോരേവ ശേഷത്വാത്, അതോ ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ||൯൯-൧൦൦||
Adhikarana 65 (101-103) · Śloka 103
ഹസ്തിദന്തമസീം കൃത്വാ മുഖ്യം ചൈവ രസാഞ്ജനമ് | രോമാണ്യേതേന ജായന്തേ ലേപാത്പാണിതലേഷ്വപി ||൧൦൧|| ചതുഷ്പദാനാം ത്വഗ്രോമഖുരശൃങ്ഗാസ്ഥിഭസ്മനാ | തൈലാക്താ ചൂര്ണിതാ ഭൂമിര്ഭവേദ്രോമവതീ പുനഃ ||൧൦൨|| കാസീസം നക്തമാലസ്യ പല്ലവാംശ്ചൈവ സംഹരേത് | കപിത്ഥരസപിഷ്ടാനി രോമസഞ്ജനനം പരമ് ||൧൦൩||
हस्तिदन्तमसीं कृत्वा मुख्यं चैव रसाञ्जनम् | रोमाण्येतेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि ||१०१|| चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरशृङ्गास्थिभस्मना | तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुनः ||१०२|| कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांश्चैव संहरेत् | कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम् ||१०३||
🔊 Audio coming soon
രോമസഞ്ജനനമാഹ- ഹസ്തിദന്തേത്യാദി| മുഖ്യം ശ്രേഷ്ഠമിത്യര്ഥഃ| ഏതേന ഹസ്തിദന്തമസീരസാഞ്ജനേന, ‘അജാക്ഷീരസഹിതേന’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| പാണിതലം ഹസ്തതലമ്| അയം യോഗഃ കേശശാതേ സതി ബഹുശോ ദൃഷ്ടപ്രത്യയഃ| ചതുഷ്പദാനാമിത്യാദി ചതുഷ്പദാ അശ്വഗോമഹിഷാദയഃ| തൈലാക്താ ചൂര്ണിതാ പൂര്വം തൈലാഭ്യക്താ പശ്ചാച്ചൂര്ണിതാ ത്വഗ്രോമാദിഭസ്മചൂര്ണസംയുക്താ രോമവതീ ഭവേദിത്യര്ഥഃ| കാസീസമിത്യാദി| നക്തമാലസ്യ പല്ലവാഃ കരഞ്ജസ്യ കോമലപത്രാണീത്യര്ഥഃ ||൧൦൧-൧൦൩||
Adhikarana 66 (104-108) · Śloka 108
രോമാകീര്ണോ വ്രണോ യസ്തു ന സമ്യഗുപരോഹതി | ക്ഷുരകര്തരിസന്ദംശൈസ്തസ്യ രോമാണി നിര്ഹരേത് ||൧൦൪|| (ശങ്ഖചൂര്ണസ്യ ഭാഗൌ ദ്വൌ ഹരിതാലം ച ഭാഗികമ് | ശുക്തേന സഹ പിഷ്ടാനി ലോമശാതനമുത്തമമ്) ||൧൦൫|| തൈലം ഭല്ലാതകസ്യാഥ സ്നുഹീക്ഷീരം തഥൈവ ച | പ്രഗൃഹ്യൈകത്ര മതിമാന് രോമശാതനമുത്തമമ് ||൧൦൬|| കദലീദീര്ഘവൃന്താഭ്യാം ഭസ്മാലം ലവണം ശമീബീജം ശീതോദപിഷ്ടം വാ രോമശാതനമാചരേത് ||൧൦൭|| ആഗാരഗോധികാപുച്ഛം രമ്ഭാऽऽലം ബീജമൈങ്ഗുദമ് | ദഗ്ധ്വാ തദ്ഭസ്മതൈലാമ്ബു സൂര്യപക്വം കചാന്തകൃത് ||൧൦൮||
रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति | क्षुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाणि निर्हरेत् ||१०४|| (शङ्खचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकम् | शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम्) ||१०५|| तैलं भल्लातकस्याथ स्नुहीक्षीरं तथैव च | प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् ||१०६|| कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमीबीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् ||१०७|| आगारगोधिकापुच्छं रम्भाऽऽलं बीजमैङ्गुदम् | दग्ध्वा तद्भस्मतैलाम्बु सूर्यपक्वं कचान्तकृत् ||१०८||
🔊 Audio coming soon
രോമശാതനമാഹ- രോമാകീര്ണ ഇത്യാദി| കര്തരീ ശ്മശ്രുകര്തനാദ്യുപയുക്തം ശസ്ത്രമ്| സന്ദംശോ നാസാലോമാപഹോ യന്ത്രഭേദഃ, നാസാവോ(ഛോ)ടികേതി ലോകേ| ഔഷധകൃതം ലോമശാതനമാഹ- തൈലമിത്യാദി| ദീര്ഘവൃന്തഃ ശ്യോനാകഃ| ആലം ഹരിതാലമ്| ശ്ലോകാര്ധഗതമപി ശമീബീജമിതി സമസ്തപദമ്| തത്ര രക്തഫലാ ശമീ പ്രലേപേ ഭക്ഷണേ ച കേശഘ്നീതി വൃദ്ധവൈദ്യാ വദന്തി| ശീതോദപിഷ്ടമിതി ഏതത് സര്വം ശീതജലപിഷ്ടമിത്യര്ഥഃ| ആഗാരഗോധികാ ഗൃഹഗോധികാ ‘ബ്രാഹ്മണീ’ ഇതി ലോകേ| രമ്ഭാ കദലീ| ആലം ഹരിതാലമ് | ബീജമൈങ്ഗുദം ഇങ്ഗുദീവൃക്ഷബീജമ്| കചാന്തകൃത് കേശവിനാശകാരീത്യര്ഥഃ| അത്ര ഗയീ തു ‘തൈലം ഭല്ലാതകസ്യ’ ഇത്യാദി സര്വം പാഠാന്തരം കൃത്വാ ‘കോശാതകീഭിഃ’ ഇത്യാദി പഠതി; തച്ചാഭാവാന്ന ലിഖിതമ്||൧൦൪-൧൦൮||
Adhikarana 67 (109) · Śloka 109
വാതദുഷ്ടോ വ്രണോ യസ്തു രൂക്ഷശ്ചാത്യര്ഥവേദനഃ | അധഃകായേ വിശേഷേണ തത്ര ബസ്തിര്വിധീയതേ ||൧൦൯||
वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूक्षश्चात्यर्थवेदनः | अधःकाये विशेषेण तत्र बस्तिर्विधीयते ||१०९||
🔊 Audio coming soon
ബസ്തിവിഷയമാഹ- വാതദുഷ്ടേത്യാദി| ബസ്തിരത്ര നിരൂഹഃ സ്നൈഹികശ്ചഃ||൧൦൯||
Adhikarana 68 (110) · Śloka 110
മൂത്രാഘാതേ മൂത്രദോഷേ ശുക്രദോഷേऽശ്മരീവ്രണേ | തഥൈവാര്തവദോഷേ ച ബസ്തിരപ്യുത്തരോ ഹിതഃ ||൧൧൦||
मूत्राघाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्मरीव्रणे | तथैवार्तवदोषे च बस्तिरप्युत्तरो हितः ||११०||
🔊 Audio coming soon
ഉത്തരബസ്തിവിഷയമാഹ- മൂത്രാഘാതേ ഇത്യാദി| മൂത്രാഘാതാദയോ യദാ വ്രണനിമിത്താ ഭവന്തി തദോത്തരബസ്തിവിധാനമ്||൧൧൦||
Adhikarana 69 (111) · Śloka 111
യസ്മാച്ഛുധ്യതി ബന്ധേന വ്രണോ യാതി ച മാര്ദവമ് | രോഹത്യപി ച നിഃശങ്കസ്തസ്മാദ്ബന്ധോ വിധീയതേ ||൧൧൧||
यस्माच्छुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवम् | रोहत्यपि च निःशङ्कस्तस्माद्बन्धो विधीयते ||१११||
🔊 Audio coming soon
വ്രണസ്യ ബന്ധകരണേ ഹേതുമാഹ- യസ്മാദിത്യാദി| നിഃശങ്കഃ നിര്ഗതാ ശങ്കാ നിര്ഘാതമക്ഷികാദിപതനാനാം യത്ര സഃ; ‘നിഃസങ്ഗഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്ര നിര്ഗതോऽഭിഘാതഹേതോഃ സങ്ഗഃ സമ്ബന്ധോ യസ്യേത്യര്ഥഃ| ആലേപവിധൌ ബന്ധ്യാബന്ധ്യസ്യോക്തത്വാദ്വിഷയോऽസ്യ പ്രയോഗശ്ചോക്തഃ| അത്ര കേചിദ് യസ്മാച്ഛുധ്യതീത്യതഃ പ്രാക് “അദുഷ്ടിഃ സമവര്ത്മത്വം വേദനോപശമഃ സുഖമ്| ആലേപനാദ്യൈഃ ശോഫസ്യ സാധുബന്ധാദ്വിധീയതേ”- ഇതി പഠന്തി; സ തു പാഠോ നിബന്ധകാരൈര്ന ധൃതഃ, ഇത്യസ്മാഭിര്ന ലിഖിതോ ന വ്യാഖ്യാതശ്ച||൧൧൧||
Adhikarana 70 (112-118) · Śloka 118
സ്ഥിരാണാമല്പമാംസാനാം രൌക്ഷ്യാദനുപരോഹതാമ് | പത്രദാനം ഭവേത് കാര്യം യഥാദോഷം യഥര്തു ച ||൧൧൨|| ഏരണ്ഡഭൂര്ജപൂതീകഹരിദ്രാണാം തു വാതജേ | പത്രമാശ്വബലം യച്ച കാശ്മരീപത്രമേവ ച ||൧൧൩|| പത്രാണി ക്ഷീരവൃക്ഷാണാമൌദകാനി തഥൈവ ച | ദൂഷിതേ രക്തപിത്താഭ്യാം വ്രണേ ദദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ ||൧൧൪|| പാഠാമൂര്വാഗുഡൂചീനാം കാകമാചീഹരിദ്രയോഃ | പത്രം ച ശുകനാസായാ യോജയേത് കഫജേ വ്രണേ ||൧൧൫|| അകര്കശമവിച്ഛിന്നമജീര്ണം സുകുമാരകമ് | അജന്തുജഗ്ധം മൃദു ച പത്രം ഗുണവദുച്യതേ ||൧൧൬|| സ്നേഹമൌഷധസാരം ച പട്ടഃ പത്രാന്തരീകൃതഃ | നാദത്തേ യത്തതഃ പത്രം ലേപസ്യോപരി ദാപയേത് ||൧൧൭|| ശൈത്യൌഷ്ണ്യജനനാര്ഥായ സ്നേഹസങ്ഗ്രഹണായ ച | ദത്തൌഷധേഷു ദാതവ്യം പത്രം വൈദ്യേന ജാനതാ ||൧൧൮||
स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम् | पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यथर्तु च ||११२|| एरण्डभूर्जपूतीकहरिद्राणां तु वातजे | पत्रमाश्वबलं यच्च काश्मरीपत्रमेव च ||११३|| पत्राणि क्षीरवृक्षाणामौदकानि तथैव च | दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ||११४|| पाठामूर्वागुडूचीनां काकमाचीहरिद्रयोः | पत्रं च शुकनासाया योजयेत् कफजे व्रणे ||११५|| अकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् | अजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुणवदुच्यते ||११६|| स्नेहमौषधसारं च पट्टः पत्रान्तरीकृतः | नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ||११७|| शैत्यौष्ण्यजननार्थाय स्नेहसङ्ग्रहणाय च | दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता ||११८||
🔊 Audio coming soon
പത്രദാനവിഷയമാഹ- സ്ഥിരാണാമിത്യാദി| ദോഷവിശേഷേണ പത്രവിശേഷമാഹ- ഏരണ്ഡേത്യാദി| സുഗമമ്| പത്രമാശ്വബലമിതി അശ്വബലാ ഉപോദകീ തസ്യാ ഇദമാശ്വബലം, ബ്രഹ്മദേവസ്തു അശ്വബലാ യവനഭൂമൌ മേഥികാകാരബീജാ ഭവതീത്യാഹ| ക്ഷീരവൃക്ഷാവടാദയഃ| ഔദകാനി പദ്മകുമുദാദീനി| കഫജേ പത്രദാനമാഹ- പാഠാ മൂര്വേത്യാദി| മൂര്വാ ധനുര്ഗുണോപയുക്തോ ലതാഭേദഃ| ശുകനാസാ ചര്മകാരവടഃ ‘കുപ്യക’ ഇതി കാന്യകുബ്ജേ, ‘ചര്മകാരജമ്ബൂപലാസികാ’ ഇതി മാലവീയാ വദന്തി| അജീര്ണം നവമ്| സുകുമാരകം തനു| അജന്തുജഗ്ധം ന കൃമിഭക്ഷിതമ്| മൃദു കോമലമ്| പത്രദാനസ്യ പ്രയോജനമാഹ- സ്നേഹമിത്യാദി| തതസ്തസ്മാല്ലേപസ്യോപരി പത്രം ദാപയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| യത് യസ്മാത് കാരണാത് പട്ടോ വ്രണബന്ധനദ്രവ്യം; നാദത്തേ നൈവ ഗൃഹ്ണാതി; കിംവിശിഷ്ടഃ പട്ടഃ? പത്രാന്തരീകൃതഃ പത്രേണാന്തരീകൃതോ വ്യവധാപിതഃ | കിം നാദത്തേ? സ്നേഹം ശതധൌതഘൃതാദികമ്| ന കേവലം സ്നേഹമ്, ഔഷധസാരം ച; ഔഷധസ്യ സാരം വീര്യമ്| അന്യേ തു “സ്നേഹമൌഷധസാരം ച പട്ടവസ്ത്രാന്തരീകൃതമ്| ന ദൂഷയതി യത് പത്രം തല്ലേപോപരി ദാപയേത്”- ഇതി പഠന്തി| അപരമപി പത്രദാനപ്രയോജനമാഹ- ശൈത്യൌഷ്ണ്യേത്യാദി| പിത്തരക്തവ്രണേ ശൈത്യം കരണീയം, വാതകഫവ്രണേ ഔഷ്ണ്യം, തദര്ഥം പത്രമ്| ദത്തൌഷധേഷു ‘വ്രണേഷു’ ഇതി ശേഷഃ||൧൧൨-൧൧൮||
Adhikarana 71 (119-122) · Śloka 122
മക്ഷികാ വ്രണമാഗത്യ നിഃക്ഷിപന്തി യദാ കൃമീന് | ശ്വയഥുര്ഭക്ഷിതേ തൈസ്തു ജായതേ ഭൃശദാരുണഃ ||൧൧൯|| തീവ്രാ രുജോ വിചിത്രാശ്ച രക്താസ്രാവശ്ച ജായതേ | സുരസാദിര്ഹിതസ്തത്ര ധാവനേ പൂരണേ തഥാ ||൧൨൦|| സപ്തപര്ണകരഞ്ജാര്കനിമ്ബരാജാദനത്വചഃ | ഹിതാ ഗോമൂത്രപിഷ്ടാശ്ച സേകഃ ക്ഷാരോദകേന വാ ||൧൨൧|| പ്രച്ഛാദ്യ മാംസപേശ്യാ വാ കൃമീനപഹരേദ്വ്രണാത് | വിംശതിം കൃമിജാതീസ്തു വക്ഷ്യാമ്യുപരി ഭാഗശഃ ||൧൨൨||
मक्षिका व्रणमागत्य निःक्षिपन्ति यदा कृमीन् | श्वयथुर्भक्षिते तैस्तु जायते भृशदारुणः ||११९|| तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्रावश्च जायते | सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरणे तथा ||१२०|| सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः | हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः क्षारोदकेन वा ||१२१|| प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्व्रणात् | विंशतिं कृमिजातीस्तु वक्ष्याम्युपरि भागशः ||१२२||
🔊 Audio coming soon
കൃമിഘ്നവിഷയമാഹ- മക്ഷികേത്യാദി| ഭക്ഷിതേ ‘വ്രണേ’ ഇതി ശേഷഃ| തൈഃ കൃമിഭിഃ| ഭൃശദാരുണഃ അത്യര്ഥം കഷ്ടകാരീ| വിചിത്രാഃ തോദദാഹകണ്ഡ്വാദിനാനാരൂപാ രുജ ഇത്യര്ഥഃ| ധാവനേ പ്രക്ഷാലനേ| സപ്തപര്ണകരഞ്ജേത്യാദയോ ‘ഹിതാ’ ഇതി ശേഷഃ| സേകഃ പരിഷേകഃ| പ്രച്ഛാദ്യ ‘വ്രണമ്’ ഇതി ശേഷഃ| മാംസപേശ്യാ മാംസഖണ്ഡേന| വക്ഷ്യാമ്യുപരീതി ഉപര്യുത്തരതന്ത്രേ കൃമിപ്രതിഷേധീയേ (ഉ. ൫൪) ഇത്യര്ഥഃ||൧൧൯-൧൨൨||
Adhikarana 72 (123) · Śloka 123
ദീര്ഘകാലാതുരാണാം തു കൃശാനാം വ്രണശോഷിണാമ് | ബൃംഹണീയോ വിധിഃ സര്വഃ കായാഗ്നിം പരിരക്ഷതാ ||൧൨൩||
दीर्घकालातुराणां तु कृशानां व्रणशोषिणाम् | बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्निं परिरक्षता ||१२३||
🔊 Audio coming soon
ബൃംഹണവിഷയമാഹ- ദീര്ഘേത്യാദി| ബൃംഹണീയോ ദേഹോപചയകരോ വിധിഃ കാര്യഃ| ‘കാര്യോऽഗ്നിം പരിരക്ഷതാ’ ഇതി കര്തവ്യേ യത് കായഗ്രഹണം തദ്ദേഹഗതകാര്ശ്യദോഷസാത്മ്യാദ്യനുക്തഗ്രഹണാര്ഥമ്| ‘കാര്യോऽഗ്നിം പരിരക്ഷതാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൧൨൩||
Adhikarana 73 (124) · Śloka 124
വിഷജുഷ്ടസ്യ വിജ്ഞാനം വിഷനിശ്ചയമേവ ച | ചികിത്സിതം ച വക്ഷ്യാമി കല്പേഷു പ്രതിഭാഗശഃ ||൧൨൪||
विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्चयमेव च | चिकित्सितं च वक्ष्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः ||१२४||
🔊 Audio coming soon
വിഷഘ്നം നിര്ദിശന്നാഹ- വിഷജുഷ്ടസ്യേത്യാദി| വിഷജുഷ്ടസ്യ ‘അന്നപാനാദേഃ’ ഇതി ശേഷഃ| വിജ്ഞാനം ലക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| വിഷനിശ്ചയം സ്ഥാവരജങ്ഗമാദിവിഷസ്യ സമ്യഗ്ജ്ഞാനമ്| പ്രതിഭാഗശഃ പ്രത്യേകമിത്യര്ഥഃ||൧൨൪||
Adhikarana 74 (125) · Śloka 125
കണ്ഡൂമന്തഃ സശോഫാശ്ച യേ ച ജത്രൂപരി വ്രണാഃ | ശിരോവിരേചനം തേഷു വിദധ്യാത്കുശലോ ഭിഷക് ||൧൨൫||
कण्डूमन्तः सशोफाश्च ये च जत्रूपरि व्रणाः | शिरोविरेचनं तेषु विदध्यात्कुशलो भिषक् ||१२५||
🔊 Audio coming soon
ശിരോവിരേചനവിഷയമാഹ- കണ്ഡൂമന്ത ഇത്യാദി|- ജത്രു വക്ഷോംऽസയോഃ സന്ധിഃ| ശിരോവിരേചനം നസ്യഭേദഃ||൧൨൫||
Adhikarana 75 (126) · Śloka 126
രുജാവന്തോऽനിലാവിഷ്ടാ രൂക്ഷാ യേ ചോര്ധ്വജത്രുജാഃ | വ്രണേഷു തേഷു കര്തവ്യം നസ്യം വൈദ്യേന ജാനതാ ||൧൨൬||
रुजावन्तोऽनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजत्रुजाः | व्रणेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता ||१२६||
🔊 Audio coming soon
നസ്യവിഷയമാഹ- രുജാവന്ത ഇത്യാദി| നസ്യം സ്നൈഹികമേവ||൧൨൬||
Adhikarana 76 (127-128) · Śloka 128
ദോഷപ്രച്യാവനാര്ഥായ രുജാദാഹക്ഷയായ ച | ജിഹ്വാദന്തസമുത്ഥസ്യ ഹരണാര്ഥം മലസ്യ ച ||൧൨൭|| ശോധനോ രോപണശ്ചൈവ വ്രണസ്യ മുഖജസ്യ വൈ | ഉഷ്ണോ വാ യദി വാ ശീതഃ കവലഗ്രഹ ഇഷ്യതേ ||൧൨൮||
दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहक्षयाय च | जिह्वादन्तसमुत्थस्य हरणार्थं मलस्य च ||१२७|| शोधनो रोपणश्चैव व्रणस्य मुखजस्य वै | उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते ||१२८||
🔊 Audio coming soon
കവലഗ്രഹവിഷയമാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷപ്രച്യാവനാര്ഥായേതി ദോഷപ്രച്യാവനം ത്രിഫലാദ്രാക്ഷാദികഷായാദിഭിഃ| ശോധനഃ ശോധനദ്രവ്യകൃതഃ| രോപണോ രോപണദ്രവ്യകൃതഃ| ഉഷ്ണോ വാതകഫജേ വ്രണേ, രക്തപിത്തജേ ശീതഃ||൧൨൭-൧൨൮||
Adhikarana 77 (129) · Śloka 129
ഊര്ധ്വജത്രുഗതാന് രോഗാന് വ്രണാംശ്ച കഫവാതജാന് | ശോഫസ്രാവരുജായുക്താന് ധൂമപാനൈരുപാചരേത് ||൧൨൯||
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् व्रणांश्च कफवातजान् | शोफस्रावरुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत् ||१२९||
🔊 Audio coming soon
ധൂമവിഷയമാഹ- ഊര്ധ്വേത്യാദി| ധൂമപാനൈരിതി ശോഫസ്രാവരുജാപഹദ്രവ്യാണാമിത്യര്ഥഃ||൧൨൯||
Adhikarana 78 (130) · Śloka 130
ക്ഷതോഷ്മണോ നിഗ്രഹാര്ഥം സന്ധാനാര്ഥം തഥൈവ ച | സദ്യോവ്രണേഷ്വായതേഷു ക്ഷൌദ്രസര്പിര്വിധീയതേ ||൧൩൦||
क्षतोष्मणो निग्रहार्थं सन्धानार्थं तथैव च | सद्योव्रणेष्वायतेषु क्षौद्रसर्पिर्विधीयते ||१३०||
🔊 Audio coming soon
മധുസര്പിര്വിഷയമാഹ- ക്ഷതോഷ്മണ ഇത്യാദി| സന്ധാനം ഘാതവിശേഷാദ്ദ്വിധാഭൂതസ്യാവയവസ്യൈകഭാവഃ||൧൩൦||
Adhikarana 79 (131) · Śloka 131
അവഗാഢാസ്ത്വണുമുഖാ യേ വ്രണാഃ ശല്യപീഡിതാഃ | നിവൃത്തഹസ്തോദ്ധരണാ യന്ത്രം തേഷു വിധീയതേ ||൧൩൧||
अवगाढास्त्वणुमुखा ये व्रणाः शल्यपीडिताः | निवृत्तहस्तोद्धरणा यन्त्रं तेषु विधीयते ||१३१||
🔊 Audio coming soon
യന്ത്രവിഷയമാഹ- അവഗാഢാ ഇത്യാദി| അവഗാഢാ ഗമ്ഭീരാഃ| നിവൃത്തഹസ്തോദ്ധരണാ ഹസ്തേനാക്രഷ്ടുമശക്യാഃ||൧൩൧||
Adhikarana 80 (132) · Śloka 132
ലഘുമാത്രോ ലഘുശ്ചൈവ സ്നിഗ്ധ ഉഷ്ണോऽഗ്നിദീപനഃ | സര്വവ്രണിഭ്യോ ദേയസ്തു സദാऽऽഹാരോ വിജാനതാ ||൧൩൨||
लघुमात्रो लघुश्चैव स्निग्ध उष्णोऽग्निदीपनः | सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सदाऽऽहारो विजानता ||१३२||
🔊 Audio coming soon
ആഹാരവിഷയമാഹ- ലഘുമാത്ര ഇത്യാദി| ലഘുമാത്രോ മാത്രയാ ലഘുരിത്യര്ഥഃ| ലഘുരിതി രക്തശാലിജാങ്ഗലമാംസാദിര്ദ്രവ്യലഘുഃ, അഗ്നിദീപന ഇതി യാവദ് ദേയഃ| ഗവ്യഘൃതാദിരയമാഹാരോ വ്രണിതോപാസനീയോക്തോऽപി പുനരുപക്രമപ്രസങ്ഗേനേഹോക്ത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൧൩൨||
Adhikarana 81 (133) · Śloka 133
നിശാചരേഭ്യോ രക്ഷ്യസ്തു നിത്യമേവ ക്ഷതാതുരഃ | രക്ഷാവിധാനൈരുദ്ദിഷ്ടൈര്യമൈഃ സനിയമൈസ്തഥാ ||൧൩൩||
निशाचरेभ्यो रक्ष्यस्तु नित्यमेव क्षतातुरः | रक्षाविधानैरुद्दिष्टैर्यमैः सनियमैस्तथा ||१३३||
🔊 Audio coming soon
രക്ഷാവിധാനമാഹ- നിശാചരേഭ്യ ഇത്യാദി| നിത്യമേവേതി ദിവാരാത്രമപീത്യര്ഥഃ| രക്ഷാവിധാനൈരുദ്ദിഷ്ടൈരിതി ഗുഗ്ഗുല്വാദിധൂപാദിഭിഃ, മന്ത്രൈശ്ചായുര്വേദവിഹിതൈഃ| യമൈഃ സനിയമൈരിതി പഞ്ച യമാ നിയമാശ്ച പഞ്ച| ഉക്തം ച- “അഹിംസാ സത്യമസ്തേയം ബ്രഹ്മചര്യം തഥൈവ ച| വ്യവഹാരനിവൃത്തിശ്ച യമാഃ പഞ്ച പ്രകീര്തിതാഃ|| അക്രോധോ ഗുരുശുശ്രൂഷാ ശൌചമാഹാരലാഘവമ്| അപ്രമാദശ്ച പഞ്ചൈതേ നിയമാഃ പരികീര്തിതാഃ”- ഇതി| ഏവം യഥാവിഷയം യഥാക്രമം ഷഷ്ടിരുപക്രമാ ഉക്താഃ||൧൩൩||
Adhikarana 82 (134) · Śloka 134
ഷണ്മൂലോऽഷ്ടപരിഗ്രാഹീ പഞ്ചലക്ഷണലക്ഷിതഃ | ഷഷ്ട്യാ വിധാനൈര്നിര്ദിഷ്ടൈശ്ചതുര്ഭിഃ സാധ്യതേ വ്രണഃ ||൧൩൪||
षण्मूलोऽष्टपरिग्राही पञ्चलक्षणलक्षितः | षष्ट्या विधानैर्निर्दिष्टैश्चतुर्भिः साध्यते व्रणः ||१३४||
🔊 Audio coming soon
അഥ വ്രണഃ കതിമൂലഃ, കത്യധിഷ്ഠാനഃ, കതിലക്ഷണലക്ഷിതഃ, കതിഭിരൌഷധൈഃ, കിയദ്ഭിശ്ച പദാര്ഥൈഃ സാധ്യത ഇത്യാഹ- ഷണ്മൂല ഇത്യാദി| ഷണ്മൂല ഇതി വാതപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതാഗന്തവഃ ഷഡേവ മൂലം കാരണാനി യസ്യ സ ഷണ്മൂലഃ; സംസര്ഗഃ പൃഥഗര്ഥവശാദത്ര സന്നിപാതേനാവരുദ്ധഃ, യസ്മാത് സമേത്യ സമ്ഭൂയ ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ നിപാതഃ സന്നിപാതഃ; സങ്ഘാതഃ, സംയോഗഃ, സംഹിതീഭാവഃ, സംശ്ലേഷഃ, സമവായഃ, സമ്ബന്ധഃ, സന്നിപാത ഇത്യനര്ഥാന്തരമ്| ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥികോഷ്ഠമര്മാണീത്യഷ്ടൌ വ്രണവസ്തൂനി പരിഗൃഹ്ണാതീത്യഷ്ടപരിഗ്രാഹീ; പരിഗ്രഹോऽധിഷ്ഠാനമ്, ആശ്രയ ഇത്യര്ഥഃ| പഞ്ചലക്ഷണലക്ഷിത ഇതി പഞ്ചാനാം വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാഗന്തൂനാം ലക്ഷണാനി തൈര്ലക്ഷിതഃ; രക്തജസ്യ ന പൃഥഗ്ലക്ഷണമസ്തി ‘പിത്തവദ്രക്തജഃ’ (ഇതി വചനാത്); ഏവം തര്ഹ്യാഗന്തോരപി പൃഥഗ്ലക്ഷണം നാസ്തി, യദാഹ- ‘പിത്തരക്തലക്ഷണ ആഗന്തുഃ’ ഇതി; തര്ഹ്യന്യഥൈവ പഞ്ചലക്ഷണലക്ഷിതത്വം വ്യാഖ്യായതേ- ഗന്ധവര്ണാസ്രാവവേദനാകൃതിഭിര്ലക്ഷണൈര്ലക്ഷിത ഇതി| ഷഷ്ട്യാ വിധാനൈര്നിര്ദിഷ്ടൈരിതി ഷഷ്ടിസങ്ഖ്യൈര്വിധാനൈഃ പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടൈഃ കൃത്വാ| ചതുര്ഭിഃ സാധ്യതേ ചതുര്ഭിര്വൈദ്യാതുരപരിചാരകൌഷധൈരിത്യര്ഥഃ| ബ്രഹ്മദേവസ്തു ‘ഷഷ്ട്യുപക്രമനിര്ദിഷ്ട’ ഇതി പഠതി; ഷഷ്ടിരുപക്രമാ നിര്ദിഷ്ടാ യസ്യേതി ച വ്യാഖ്യാനയതി||൧൩൪||
Adhikarana 83 (135) · Śloka 135
യോऽല്പൌഷധകൃതോ യോഗോ ബഹുഗ്രന്ഥഭയാന്മയാ | ദ്രവ്യാണാം തത്സമാനാനാം തത്രാവാപോ ന ദുഷ്യതി ||൧൩൫||
योऽल्पौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया | द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति ||१३५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമല്പൌഷധേഷു ശോധനരോപണാദിയോഗേഷ്വാവാപവിഷയമൂഹബീജം നിര്ദിശന്നാഹ- യ ഇത്യാദി| തത്സമാനാനാമിതി തേഷാം ശോധനരോപണദ്രവ്യാണാം രസഗുണവീര്യവിപാകൈഃ സമാനാനി തുല്യാനി ദ്രവ്യാണി തത്സമാനാനി, തേഷാമാവാപോ നിക്ഷേപഃ| തത്ര തസ്മിന്നല്പൌഷധേ യോഗേ ന ദുഷ്യതി| ‘അല്പഗ്രന്ഥം മൃഗയതാ യോഗോ യോऽല്പൌഷധൈഃ കൃത’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര മൃഗയതാ അന്വേഷയതാ ഗ്രന്ഥകാരേണേത്യര്ഥഃ||൧൩൫||
Adhikarana 84 (136) · Śloka 136
പ്രസങ്ഗാഭിഹിതോ യോ വാ ബഹുദുര്ലഭഭേഷജഃ | യഥോപപത്തി തത്രാപി കാര്യമേവ ചികിത്സിതമ് ||൧൩൬||
प्रसङ्गाभिहितो यो वा बहुदुर्लभभेषजः | यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम् ||१३६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം യഥാലാഭമൌഷധപ്രയോഗമാഹ- പ്രസങ്ഗേത്യാദി| പ്രസങ്ഗാഭിഹിതോ യോ ബഹുഭേഷജോ ദുര്ലഭഭേഷജോ വാ, തത്ര യഥോപപത്തി യഥാലാഭം ചികിത്സിതം ഭേഷജം കാര്യമ്| പ്രസങ്ഗാഭിഹിതോ യഥാ- “പിണ്ഡീതകത്രയം രോധ്രം പൂര്വം യേ ച പ്രകീര്തിതാഃ| വര്ഗാസ്ത്രയഃ പ്രലേപേ തേ ശോഫേ സര്വകൃതേ ഹിതാഃ”- ഇതി; അത്ര ഹി വാതപിത്തകഫശോഥോക്തൌഷധഗണത്രയം പ്രകരണസമാനത്വാത് സന്നിപാതോക്തമൌഷധം പ്രസങ്ഗാഭിഹിതം; തത്ര യഥാലാഭം ഭേഷജാനാം ചികിത്സിതം കാര്യമ്| ബഹുഭേഷജോ യഥാ- “ആദ്യേ ദ്വേ പഞ്ചമൂല്യൌ തു ഗണോ യശ്ചാനിലാപഹഃ- ” ഇതി; അത്ര ഭദ്രദാര്വാദിഗണസ്യ ബഹുഭേഷജത്വാദ്യഥാലാഭമേവ ചികിത്സിതം കാര്യമ്| ദുര്ലഭഭേഷജോ യഥാ- കിഞ്ചിദേവ ഭേഷജം ക്വചിദ്ദേശകാലാദൌ ദുര്ലഭം; തത്ര യഥാലാഭം ചികിത്സിതം കാര്യമിതി||൧൩൬||
Adhikarana 85 (137) · Śloka 137
ഗണോക്തമപി യദ്ദ്രവ്യം ഭവേദ്വ്യാധാവയൌഗികമ് | തദുദ്ധരേദ്യൌഗികം തു പ്രക്ഷിപേദപ്യകീര്തിതമ് ||൧൩൭||
गणोक्तमपि यद्द्रव्यं भवेद्व्याधावयौगिकम् | तदुद्धरेद्यौगिकं तु प्रक्षिपेदप्यकीर्तितम् ||१३७||
🔊 Audio coming soon
ഏകത്രൈവ വ്യാധൌ യൌഗികസ്യാനുക്തസ്യാപി ഗ്രഹണമയൌഗികസ്യ പരിത്യാഗം ചോപദര്ശയന്നാഹ- ഗണോക്തമിത്യാദി||൧൩൭||
Adhikarana 86 (138-139) · Śloka 139
ഉപദ്രവാസ്തു വിവിധാ വ്രണസ്യ വ്രണിതസ്യ ച | തത്ര ഗന്ധാദയഃ പഞ്ച വ്രണസ്യോപദ്രവാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൩൮|| ജ്വരാതിസാരൌ മൂര്ച്ഛാ ച ഹിക്കാ ച്ഛര്ദിരരോചകഃ | ശ്വാസകാസാവിപാകാശ്ച തൃഷ്ണാ ച വ്രണിതസ്യ തു ||൧൩൯||
उपद्रवास्तु विविधा व्रणस्य व्रणितस्य च | तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवाः स्मृताः ||१३८|| ज्वरातिसारौ मूर्च्छा च हिक्का च्छर्दिररोचकः | श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु ||१३९||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുപദ്രവാനാഹ- ഉപദ്രവാ ഇത്യാദി| മൂര്ച്ഛാ ചേതി ചകാരേണാനുക്താനാമപി വിസര്പാദീനാം സമുച്ചയഃ||൧൩൮-൧൩൯||
Adhikarana 87 (140) · Śloka 140
വ്രണക്രിയാസ്വേവമാസു വ്യാസേനോക്താസ്വപി ക്രിയാമ് | ഭൂയോऽപ്യുപരി വക്ഷ്യാമി സദ്യോവ്രണചികിത്സിതേ ||൧൪൦||
व्रणक्रियास्वेवमासु व्यासेनोक्तास्वपि क्रियाम् | भूयोऽप्युपरि वक्ष्यामि सद्योव्रणचिकित्सिते ||१४०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമനാഗതാവേക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- വ്രണേത്യാദി| ഏവമനേന പ്രകാരേണ പൂര്വോക്തേന, ആസു ഇമാസു വ്രണക്രിയാസു, വ്യാസേന വിസ്തരേണോക്താസ്വപി, ഭൂയോऽപി പുനരപി, ഉപരി സദ്യോവ്രണചികിത്സിതേ, ക്രിയാം വക്ഷ്യാമി| ഗയീ തു “വ്രണക്രിയാസ്വിമാസ്വേവ സങ്ക്ഷേപോക്താസ്വിഹ ക്രിയാമ്”- ഇതി പഠതി; തത്ര വ്രണക്രിയാസ്വിമാസു ഇഹ സങ്ക്ഷേപേണോക്താസു, ഉപരി വിസ്തരതഃ ക്രിയാം വക്ഷ്യാമീത്യര്ഥഃ||൧൪൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ദ്വിവ്രണീയചികിത്സിതം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विव्रणीयचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||