Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kṣīṇabalīyaṁ vājīkaraṇacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः क्षीणबलीयं वाजीकरणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
kṣīṇatā hīnaśaktitvam||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
kalyasyōdagravayasō vājīkaraṇasēvinaḥ | sarvēṣvr̥tuṣvaharaharvyavāyō na nivāritaḥ ||3|| sthavirāṇāṁ riraṁsūnāṁ strīṇāṁ vāllabhyamicchatām | yōṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṁ klībānāmalparētasām ||4|| vilāsināmarthavatāṁ rūpayauvanaśālinām | nr̥ṇāṁ ca bahubhāryāṇāṁ yōgā vājīkarā hitāḥ ||5||
कल्यस्योदग्रवयसो वाजीकरणसेविनः | सर्वेष्वृतुष्वहरहर्व्यवायो न निवारितः ||३|| स्थविराणां रिरंसूनां स्त्रीणां वाल्लभ्यमिच्छताम् | योषित्प्रसङ्गात् क्षीणानां क्लीबानामल्परेतसाम् ||४|| विलासिनामर्थवतां रूपयौवनशालिनाम् | नृणां च बहुभार्याणां योगा वाजीकरा हिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
kalyasya rōgarahitasya| udagravayasaḥ taruṇasya||3-5||
Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 10
sēvamānō yadaucityādvājīvātyarthavēgavān | nārīstarpayatē tēna vājīkaraṇamucyatē ||6|| bhōjanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca | vācaḥ śrōtrānugāminyastvacaḥ sparśasukhāstathā ||7|| yāminī sēndutilakā kāminī navayauvanā | gītaṁ śrōtramanōhāri tāmbūlaṁ madirāḥ srajaḥ ||8|| gandhā manōjñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca | manasaścāpratīghātō vājīkurvanti mānavam |10|
सेवमानो यदौचित्याद्वाजीवात्यर्थवेगवान् | नारीस्तर्पयते तेन वाजीकरणमुच्यते ||६|| भोजनानि विचित्राणि पानानि विविधानि च | वाचः श्रोत्रानुगामिन्यस्त्वचः स्पर्शसुखास्तथा ||७|| यामिनी सेन्दुतिलका कामिनी नवयौवना | गीतं श्रोत्रमनोहारि ताम्बूलं मदिराः स्रजः ||८|| गन्धा मनोज्ञा रूपाणि चित्राण्युपवनानि च | मनसश्चाप्रतीघातो वाजीकुर्वन्ति मानवम् |१०|
🔊 Audio coming soon
atha kiṁ tadvājīkaraṇamityucyata ityāha- sēvamāna ityādi| tathā'nyatrāpi “vājīvātibalō yēna yātyapratihataḥ striyaḥ” ityādilakṣaṇaṁ vājīkaraṇam| tat trividham- janakaṁ, pravartakaṁ, janakapravartakaṁ cēti| tatra janakaṁ māṁsaghr̥tādikaṁ, yatastadrasādidhātukramēṇa pariṇataṁ sat pradhānadhātupuṣṭiṁ karōti; pravartakamuccaṭācūrṇādikaṁ śukravairēcanikaṁ, na ca tasya vairēcanikōktayā śukrakṣayakāritvaṁ syāt, atō virēcanaṁ śukrasya patanāyābhimukhībhāvamātrakaraṇaṁ; janakapravartakaṁ tu gavyaghr̥tagōdhūmamāṣakākāṇḍaphalādikam| kēvalaṁ dēhabalakaraṁ janakaṁ gōdhūmādikaṁ, kēvalamanōbalakaraṁ saṅkalpādi tu pravartakaṁ, ghr̥takṣīrādi dēhamanōbalakaraṁ sadubhayakaramiti| vr̥ṣyādidravyāṇāṁ sadyaḥ śukrādikaraṇē prabhāvō'yam| tathā ca śrīvāgbhaṭaḥ,- “kēcidāhurahōrātrāt ṣaḍahādaparē, parē| māsāt prayāti śukratvamannaṁ pākakramāditi|| vr̥ṣyādīni prabhāvēṇa sadyaḥ śukrādi kurvatē|| prāyaḥ karōtyahōrātrāt karmānyadapi bhēṣajam” (vā. śā. 3)- iti| riraṁsuḥ rantumicchuḥ| pravartanādikāraṇānyuddiśannāha- bhōjanānītyādi||6-8||
Adhikarana 4 (9-15) · Śloka 15
taistairbhāvairahr̥dyaistu riraṁsōrmanasi kṣatē ||9|| dvēṣyastrīsamprayōgācca klaibyaṁ tanmānasaṁ smr̥tam | kaṭukāmlōṣṇalavaṇairatimātrōpasēvitaiḥ ||10|| saumyadhātukṣayō dr̥ṣṭaḥ klaibyaṁ tadaparaṁ smr̥tam | ativyavāyaśīlō yō na ca vājīkriyārataḥ ||11|| dhvajabhaṅgamavāpnōti tacchukrakṣayahētukam | mahatā mēḍhrarōgēṇa marmacchēdēna vā punaḥ ||12|| klaibyamētaccaturthaṁ syānnr̥ṇāṁ puṁstvōpaghātajam | janmaprabhr̥ti yaḥ klībaḥ klaibyaṁ tat sahajaṁ smr̥tam ||13|| balinaḥ kṣubdhamanasō nirōdhād brahmacaryataḥ | ṣaṣṭhaṁ klaibyaṁ mataṁ tattu kharaśukranimittajam ||14|| asādhyaṁ sahajaṁ klaibyaṁ marmacchēdācca yadbhavēt | sādhyānāmitarēṣāṁ tu kāryō hētuviparyayaḥ ||15||
तैस्तैर्भावैरहृद्यैस्तु रिरंसोर्मनसि क्षते ||९|| द्वेष्यस्त्रीसम्प्रयोगाच्च क्लैब्यं तन्मानसं स्मृतम् | कटुकाम्लोष्णलवणैरतिमात्रोपसेवितैः ||१०|| सौम्यधातुक्षयो दृष्टः क्लैब्यं तदपरं स्मृतम् | अतिव्यवायशीलो यो न च वाजीक्रियारतः ||११|| ध्वजभङ्गमवाप्नोति तच्छुक्रक्षयहेतुकम् | महता मेढ्ररोगेण मर्मच्छेदेन वा पुनः ||१२|| क्लैब्यमेतच्चतुर्थं स्यान्नृणां पुंस्त्वोपघातजम् | जन्मप्रभृति यः क्लीबः क्लैब्यं तत् सहजं स्मृतम् ||१३|| बलिनः क्षुब्धमनसो निरोधाद् ब्रह्मचर्यतः | षष्ठं क्लैब्यं मतं तत्तु खरशुक्रनिमित्तजम् ||१४|| असाध्यं सहजं क्लैब्यं मर्मच्छेदाच्च यद्भवेत् | साध्यानामितरेषां तु कार्यो हेतुविपर्ययः ||१५||
🔊 Audio coming soon
pravartanākāraṇānyuddiśannāha- taistairityādi| taistairbhāvairiti bhayāviśrambhastrīdōṣadarśanādibhiḥ| āhārajaṁ klaibyamāha- kaṭukētyādi| riraṁsuḥ rantumicchuḥ| dhātukṣayajanyaṁ klaibyamāha- ativyavāyētyādi| dhvajō mēhanam| marmacchēdēnēti śukravahanāḍīnāṁ chēdanāt| balinaḥ atisthūlasya| kṣubdhamanasaḥ calacittasya| nirōdhāt vātamūtrādīnām| kharaṁ kaṭhinam, anyē paruṣamāhuḥ||9-15||
Adhikarana 5 (16-17) · Śloka 18
vidhirvājīkarō yastu taṁ pravakṣyāmyataḥ param | tilamāṣavidārīṇāṁ śālīnāṁ cūrṇamēva vā ||16|| pauṇḍrakēkṣurasairārdraṁ marditaṁ saindhavānvitam | varāhamēdasā yuktāṁ ghr̥tēnōtkārikāṁ pacēt ||17|| tāṁ bhakṣayitvā puruṣō gacchēttu pramadāśatam |18|
विधिर्वाजीकरो यस्तु तं प्रवक्ष्याम्यतः परम् | तिलमाषविदारीणां शालीनां चूर्णमेव वा ||१६|| पौण्ड्रकेक्षुरसैरार्द्रं मर्दितं सैन्धवान्वितम् | वराहमेदसा युक्तां घृतेनोत्कारिकां पचेत् ||१७|| तां भक्षयित्वा पुरुषो गच्छेत्तु प्रमदाशतम् |१८|
🔊 Audio coming soon
rasaiḥ māṁsarasairikṣurasaiśca| utkārikāṁ lapsikām||16-17||-
Adhikarana 6 (18-19) · Śloka 19
bastāṇḍasiddhē payasi bhāvitānasakr̥ttilān ||18|| śiśumāravasāpakvāḥ śaṣkulyastistailaiḥ kr̥tāḥ | yaḥ khādēt sa pumān gacchēt strīṇāṁ śatamapūrvavat ||19||
बस्ताण्डसिद्धे पयसि भावितानसकृत्तिलान् ||१८|| शिशुमारवसापक्वाः शष्कुल्यस्तिस्तैलैः कृताः | यः खादेत् स पुमान् गच्छेत् स्त्रीणां शतमपूर्ववत् ||१९||
🔊 Audio coming soon
sāmānyaparibhāṣākalpēna siddhē payasi saptāhaṁ bhāvitān tilān khādēt, tatrānupānaṁ kṣīramēvētyēkō yōgaḥ| paribhāṣāmāha- “dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśiṣṭaṁ kartavyaṁ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ”- iti| bastāṇḍasiddhapayōbhāvitatilaiḥ kr̥tāḥ śaṣkulyaḥ śiśumāravasayā bhr̥ṣṭā bhakṣitā yathōktaphaladāḥ, tatrāpyanupānē kṣīramiti dvitīyō yōgaḥ, ētēna yōgadvayamuktam| apūrvavat prathamasuratavat||18-19||
Adhikarana 7 (20) · Śloka 20
pippalīlavaṇōpētē bastāṇḍē kṣīrasarpiṣi | sādhitē bhakṣayēdyastu sa gacchēt pramadāśatam ||20||
पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे क्षीरसर्पिषि | साधिते भक्षयेद्यस्तु स गच्छेत् प्रमदाशतम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
pippalītyādi| bastāṇḍē kṣīrasarpiṣā kṣīrōtthitanavanītasarpiṣā pakvē pippalyā kiñcitkaṭukē saindhavēna kiñcillavaṇē bhakṣitē yathōktaphaladē, anupānaṁ śītalajalam||20||
Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 22
pippalīmāṣaśālīnāṁ yavagōdhūmayōstathā | cūrṇabhāgaiḥ samaistaistu ghr̥tē pūpalikāṁ pacēt ||21|| tāṁ bhakṣayitvā pītvā tu śarkarāmadhuraṁ payaḥ | naraścaṭakavadgacchēddaśavārānnirantaram ||22||
पिप्पलीमाषशालीनां यवगोधूमयोस्तथा | चूर्णभागैः समैस्तैस्तु घृते पूपलिकां पचेत् ||२१|| तां भक्षयित्वा पीत्वा तु शर्करामधुरं पयः | नरश्चटकवद्गच्छेद्दशवारान्निरन्तरम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
pippalītyādi| śr̥taṁ śarkarāmadhuraṁ kṣīramanupānam||21-22||
Adhikarana 9 (23-24) · Śloka 25
vidāryāḥ sukr̥taṁ cūrṇaṁ svarasēnaiva bhāvitam | sarpirmadhuyutaṁ līḍhvā daśa strīradhigacchati ||23|| ēvamāmalakaṁ cūrṇaṁ svarasēnaiva bhāvitam | śarkarāmadhusarpirbhiryuktaṁ līḍhvā payaḥ pibēt ||24|| ētēnāśītivarṣō'pi yuvēva parihr̥ṣyati |25|
विदार्याः सुकृतं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् | सर्पिर्मधुयुतं लीढ्वा दश स्त्रीरधिगच्छति ||२३|| एवमामलकं चूर्णं स्वरसेनैव भावितम् | शर्करामधुसर्पिर्भिर्युक्तं लीढ्वा पयः पिबेत् ||२४|| एतेनाशीतिवर्षोऽपि युवेव परिहृष्यति |२५|
🔊 Audio coming soon
svarasēnaiva vidāryā ēva, śarkarāsarpiḥkṣaudrayutaṁ līḍhvā'nantaramanupānaṁ payaḥ pibēt||23-24||-
Adhikarana 10 (25-26) · Śloka 27
pippalīlavaṇōpētē bastāṇḍē ghr̥tasādhitē ||25|| śiśumārasya vā khādēttē tu vājīkarē bhr̥śam | kulīrakūrmanakrāṇāmaṇḍānyēvaṁ tu bhakṣayēt ||26|| mahiṣarṣabhabastānāṁ pibēcchukrāṇi vā naraḥ |27|
पिप्पलीलवणोपेते बस्ताण्डे घृतसाधिते ||२५|| शिशुमारस्य वा खादेत्ते तु वाजीकरे भृशम् | कुलीरकूर्मनक्राणामण्डान्येवं तु भक्षयेत् ||२६|| महिषर्षभबस्तानां पिबेच्छुक्राणि वा नरः |२७|
🔊 Audio coming soon
pippalītyādi| bastāṇḍē ajamuṣkau| śiśumārasya ‘aṇḍē’ iti śēṣaḥ| kulīraḥ karkaṭakaḥ, ‘gr̥hacaṭaka ’ ityanyē, ‘kulīrō matsyaviśēṣa’ ityaparē| kūrmaḥ kacchapaḥ| nakrō matsyabhēdaḥ, ‘ghaḍiyāla’ iti lōkē| aṇḍamatra prāṇādhārō vartulaḥ, natu muṣkaḥ| r̥ṣabhō vr̥ṣabhaḥ| bastaḥ chāgaḥ| tēṣāṁ śukrāṇi gurūpadēśāt tadādhārabhūtānyēvāṇḍāni ||25-26||-
Adhikarana 11 (27-36) · Śloka 36
aśvatthaphalamūlatvakśuṅgāsiddhaṁ payō naraḥ ||27|| pītvā saśarkarākṣaudraṁ kuliṅga iva hr̥ṣyati | vidārimūlakalkaṁ tu śr̥tēna payasā naraḥ ||28|| uḍumbarasamaṁ pītvā vr̥ddhō'pi taruṇāyatē | māṣāṇāṁ palamēkaṁ tu saṁyuktaṁ kṣaudrasarpiṣā ||29|| avalihya payaḥ pītvā tēna vājī bhavēnnaraḥ | kṣīrapakvāṁstu gōdhūmānātmaguptāphalaiḥ saha ||30|| śītān ghr̥tayutān khādēttataḥ paścāt payaḥ pibēt | nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakr̥taṁ ghr̥tam ||31|| pādābhyaṅgēna kurutē balaṁ bhūmiṁ tu na spr̥śēt | yāvat spr̥śati nō bhūmiṁ tāvadgacchēnnirantaram ||32|| svayaṅguptēkṣurakayōḥ phalacūrṇaṁ saśarkaram | dhārōṣṇēna naraḥ pītvā payasā na kṣayaṁ vrajēt ||33|| uccaṭācūrṇamapyēvaṁ kṣīrēṇōttamamiṣyatē | śatāvaryuccaṭācūrṇaṁ pēyamēvaṁ balārthinā | svayaṅguptāphalairyuktaṁ māṣasūpaṁ pibēnnaraḥ ||34|| guptāphalaṁ gōkṣurakācca bījaṁ tathōccaṭāṁ gōpayasā vipācya | khajāhataṁ śarkarayā ca yuktaṁ pītvā narō hr̥ṣyati sarvarātram ||35|| māṣān vidārīmapi sōccaṭāṁ ca kṣīrē gavāṁ kṣaudraghr̥tōpapannām | pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṁ kuliṅgavaddhr̥ṣyati sarvarātram ||36||
अश्वत्थफलमूलत्वक्शुङ्गासिद्धं पयो नरः ||२७|| पीत्वा सशर्कराक्षौद्रं कुलिङ्ग इव हृष्यति | विदारिमूलकल्कं तु शृतेन पयसा नरः ||२८|| उडुम्बरसमं पीत्वा वृद्धोऽपि तरुणायते | माषाणां पलमेकं तु संयुक्तं क्षौद्रसर्पिषा ||२९|| अवलिह्य पयः पीत्वा तेन वाजी भवेन्नरः | क्षीरपक्वांस्तु गोधूमानात्मगुप्ताफलैः सह ||३०|| शीतान् घृतयुतान् खादेत्ततः पश्चात् पयः पिबेत् | नक्रमूषिकमण्डूकचटकाण्डकृतं घृतम् ||३१|| पादाभ्यङ्गेन कुरुते बलं भूमिं तु न स्पृशेत् | यावत् स्पृशति नो भूमिं तावद्गच्छेन्निरन्तरम् ||३२|| स्वयङ्गुप्तेक्षुरकयोः फलचूर्णं सशर्करम् | धारोष्णेन नरः पीत्वा पयसा न क्षयं व्रजेत् ||३३|| उच्चटाचूर्णमप्येवं क्षीरेणोत्तममिष्यते | शतावर्युच्चटाचूर्णं पेयमेवं बलार्थिना | स्वयङ्गुप्ताफलैर्युक्तं माषसूपं पिबेन्नरः ||३४|| गुप्ताफलं गोक्षुरकाच्च बीजं तथोच्चटां गोपयसा विपाच्य | खजाहतं शर्करया च युक्तं पीत्वा नरो हृष्यति सर्वरात्रम् ||३५|| माषान् विदारीमपि सोच्चटां च क्षीरे गवां क्षौद्रघृतोपपन्नाम् | पीत्वा नरः शर्करया सुयुक्तां कुलिङ्गवद्धृष्यति सर्वरात्रम् ||३६||
🔊 Audio coming soon
aśvatthētyādi| śuṅgā agrapallavāḥ| hr̥ṣyati sakāmō bhavati| uḍumbarasamam udumbaraphalapramāṇam| svayaṅguptā kapikacchūḥ| ikṣurakaḥ kōkilākṣaḥ ‘tālamakhānā’ iti lōkē| uccaṭā śaṇaghaṇṭākāraḥ svalpaviṭapaḥ prāyaśō himavati sarayūnadītīrē dr̥śyatē| ēvamiti saśarkaradhārōṣṇakṣīrēṇa; khajāhataṁ manthānahatam||27-36||
Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38
gr̥ṣṭīnāṁ vr̥ddhavatsānāṁ māṣaparṇabhr̥tāṁ gavām | yat kṣīraṁ tat praśaṁsanti balakāmēṣu jantuṣu ||37|| kṣīramāṁsagaṇāḥ sarvē kākōlyādiśca pūjitaḥ | vājīkaraṇahētōrhi tasmāttattu prayōjayēt ||38||
गृष्टीनां वृद्धवत्सानां माषपर्णभृतां गवाम् | यत् क्षीरं तत् प्रशंसन्ति बलकामेषु जन्तुषु ||३७|| क्षीरमांसगणाः सर्वे काकोल्यादिश्च पूजितः | वाजीकरणहेतोर्हि तस्मात्तत्तु प्रयोजयेत् ||३८||
🔊 Audio coming soon
gr̥ṣṭīnāṁ prathamaprasūtānāṁ, vr̥ddhavatsānāmēkavarṣavatsānāmityarthaḥ| māṣaparṇabhr̥tāṁ māṣaparṇēna pōṣitānāṁ, māṣaparṇagrahaṇaṁ phalavyudāsārthaṁ, tē ca māṣaparṇā haritā abhiprētā na śuṣkāḥ||37-38||
Adhikarana 13 (39) · Śloka 39
ētē vājīkarā yōgāḥ prītyapatyabalapradāḥ | sēvyā viśuddhōpacitadēhaiḥ kālādyapēkṣayā ||39||
एते वाजीकरा योगाः प्रीत्यपत्यबलप्रदाः | सेव्या विशुद्धोपचितदेहैः कालाद्यपेक्षया ||३९||
🔊 Audio coming soon
prītiḥ manaḥsukham, apatyaṁ santatiḥ, balaṁ dēhasyōpacayalakṣaṇaṁ śaktilakṣaṇaṁ vā| viśiṣṭaśōdhanaviśuddhaśarīrāṇāṁ kr̥tasaṁsarjanānāmēva yathōktaṁ phalaṁ bhavati nānyathēti darśayannāha- sēvyā viśuddhōpacitadēhairiti; pūrvaṁ viśuddhāḥ kr̥tasaṁsarjanatvāt paścādupacitāḥ||39||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
iti suśrutasaṁhitāyāṁ kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitaṁ nāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ ||26||
इति सुश्रुतसंहितायां क्षीणबलीयवाजीकरणचिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः ||२६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē ṣaḍviṁśatitamō'dhyāyaḥ||26|