20. kṣudrarōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| તત્રાજગલ્લિકામામાં જલૌકોભિરુપાચરેત્ | શુક્તિશ્રુઘ્નીયવક્ષારકલ્કૈશ્ચાલેપયેદ્ભિષક્ ||૩|| શ્યામાલાઙ્ગલકિપાઠાકલ્કૈર્વાઽપિ વિચક્ષણઃ | પક્વાં વ્રણવિધાનેન યથોક્તેન પ્રસાધયેત્ ||૪||

તત્રેત્યાદિ| શુક્તિઃ જલશુક્તિઃ| શ્રુઘ્ની સ્વર્જિકા| યવઃ પ્રસિદ્ધઃ| ક્ષારશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ગયી તુ અજગલ્લિકામપક્વાં યવક્ષારશુક્તિસૌરાષ્ટ્રીકલ્કેનાલેપયેત્, તતો જલૌકોભિઃ સ્રાવયેત્ , આલેપશ્ચાદ્ય ઉપક્રમઃ સર્વશોફાનામિત્યુક્તેઃ||૧-૪||

Adhikarana 2 (5-6) · Śloka 6

અન્ધાલજીં યવપ્રખ્યાં પનસીં કચ્છપીં તથા | પાષાણગર્દભં ચૈવ પૂર્વં સ્વેદેન યોજયેત્ ||૫|| મનઃશિલાતાલકુષ્ઠદારુકલ્કૈઃ પ્રલેપયેત્ | પરિપાકગતાન્ ભિત્ત્વા વ્રણવત્ સમુપાચરેત્ ||૬||

અન્ધેત્યાદિ||૫-૬||

Adhikarana 3 (7-8) · Śloka 8

વિવૃતામિન્દ્રવૃદ્ધાં ચ ગર્દભીં જાલગર્દભમ્ | ઇરિવેલ્લીં ગન્ધનામ્નીં કક્ષાં વિસ્ફોટકાંસ્તથા ||૭|| પિત્તજસ્ય વિસર્પસ્ય ક્રિયયા સાધયેદ્ભિષક્ | રોપયેત્ સર્પિષા પક્વાન્ સિદ્ધેન મધુરૌષધૈઃ ||૮||

મધુરૌષધાનિ કાકોલ્યાદીનિ||૭-૮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

ચિપ્ય(પ્પ)મુષ્ણામ્બુના સિક્તમુત્કૃત્ય સ્રાવયેદ્ભિષક્ | ચક્રતૈલેન ચાભ્યજ્ય સર્જચૂર્ણેન ચૂર્ણયેત્ ||૯|| બન્ધેનોપચરેચ્ચૈનમશક્યં ચાગ્નિના દહેત્ | મધુરૌષધસિદ્ધેન તતસ્તૈલેન રોપયેત્ ||૧૦|| કુનખે વિધિરપ્યેષ કાર્યો હિ ભિષજા ભવેત્ | ઉપાચરેદનુશયીં શ્લેષ્મવિદ્રધિવદ્ભિષક્ ||૧૧||

ચિપ્પમિત્યાદિ| ઉત્કૃત્ય દુષ્ટમાંસં પક્વમ્| ચક્રતૈલં ચક્રપીડિતં, હસ્તાદિપીડિતવ્યુદાસાર્થં ચક્રગ્રહણમ્| “ચિપ્પં શોણિતસેકેન શોધનૈશ્ચાપ્યુપાચરેત્| ગતોષ્માણં તથા ચૈનમુષ્ણામ્બુપરિષેચિતમ્|| શસ્ત્રેણ તુ યથાયોગમુત્કૃત્ય સ્રાવયેદ્વ્રણમ્| શિલા તેજોવતી ચૈવ રોચના ચ રસાઞ્જનમ્|| કલ્કૈરેતૈશ્ચ સમ્પિષ્ટૈઃ શોધયિત્વા વ્રણં તતઃ| હરિદ્રાગુરુકાલીયકલ્કૈશ્ચ સરસાઞ્જનૈઃ|| સિદ્ધેન તિલતૈલેન તત્ર કુર્વીત રોપણમ્”- ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ| એષ વિધિઃ ચિપ્પક્રમઃ||૯-૧૧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

વિદારિકાં સમભ્યજ્ય સ્વિન્નાં વિમ્લાપ્ય લેપયેત્ | નગવૃત્તિકવર્ષાભૂબિલ્વમૂલૈઃ સુપેષિતૈઃ ||૧૨|| વ્રણભાવગતાયાં વા કૃત્વા સંશોધનક્રિયામ્ | રોપણાર્થં હિતં તૈલં કષાયમધુરૈઃ શૃતમ્ ||૧૩|| પ્રચ્છાનૈર્વા જલૌકોભિઃ સ્રાવ્યાઽપક્વા વિદારિકા | અજકર્ણૈઃ સપાલાશમૂલકલ્કૈઃ પ્રલેપયેત્ ||૧૪|| પક્વાં વિદાર્ય શસ્ત્રેણ પટોલપિચુમર્દયોઃ | કલ્કેન તિલયુક્તેન સર્પિર્મિશ્રેણ લેપયેત્ ||૧૫|| બદ્ધ્વા ચ ક્ષીરવૃક્ષસ્ય કષાયૈઃ ખદિરસ્ય ચ | વ્રણં પ્રક્ષાલયેચ્છુદ્ધાં તતસ્તાં રોપયેત્ પુનઃ ||૧૬||

વિદારિકામિત્યાદિ| વિમ્લાપ્યેતિ અઙ્ગુષ્ઠાદિભિઃ| નગવૃત્તિકઃ જિઙ્ગિની ગુડમજ્જનિકેતિ લોકે, વૃશ્ચિકાલીત્યન્યે| વ્રણભાવેત્યાદિ| કષાયૈઃ ન્યગ્રોધાદિપઠિતૈઃ, મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ| અજકર્ણઃ સર્જઃ| પાલાશઃ શટી| પક્વામિત્યાદિ| પિચુમર્દો નિમ્બઃ| ક્ષીરવૃક્ષા વટોદુમ્બરપ્લક્ષપિપ્પલગર્દભાણ્ડાઃ||૧૨-૧૬||

Adhikarana 6 (17-18) · Śloka 19

મેદોઽર્બુદવિધાનેન સાધયેચ્છર્કરાર્બુદમ્ | કચ્છૂં વિચર્ચિકાં પામાં કુષ્ઠવત્ સમુપાચરેત્ ||૧૭|| લેપશ્ચ શસ્યતે સિક્થશતાહ્વાગૌરસર્ષપૈઃ | વચાદાર્વીસર્ષપૈર્વા તૈલં વા નક્તમાલજમ્ ||૧૮|| સારતૈલમથાભ્યઙ્ગે કુર્વીત કટુકૈઃ શૃતમ્ |૧૯|

મેદોઽર્બુદેત્યાદિ| નક્તમાલજતૈલેનાપક્વેનૈવ, ‘કટુકૌષધસિદ્ધેન’ ઇત્યન્યે| સારતૈલેન શિંશપાગુરુસરલદેવદાર્વાદિતૈલેન| કટુકૌષધાનિ પિપ્પલ્યાદીનિ| ‘સારતૈલમથાભ્યઙ્ગે’ ઇત્યત્ર ‘સારલં તૈલમભ્યઙ્ગે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર સરલસારસ્નેહઃ સામાન્યસ્નેહપરિભાષયા પક્તવ્યઃ||૧૭-૧૮||-

Adhikarana 7 (19-20) · Śloka 20

પાદદાર્યાં સિરાં વિદ્ધ્વા સ્વેદાભ્યઙ્ગૌ પ્રયોજયેત્ ||૧૯|| મધૂચ્છિષ્ટવસામજ્જસર્જચૂર્ણઘૃતૈઃ કૃતઃ | યવાહ્વગૈરિકોન્મિશ્રૈઃ પાદલેપઃ પ્રશસ્યતે ||૨૦||

પાદેત્યાદિ| પૂર્વમાદૌ સ્નેહત્વેદૌ કૃત્વા પશ્ચાત્ સિરાં વિધ્યેત્| યવાહ્વો યવક્ષારઃ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 8 (21-22) · Śloka 23

પાદૌ સિક્ત્વાઽઽરનાલેન લેપનં હ્યલસે હિતમ્ | કલ્કીકૃતૈર્નિમ્બતિલકાસીસાલૈઃ સસૈન્ધવૈઃ ||૨૧|| લાક્ષારસોઽભયા વાઽપિ કાર્યં સ્યાદ્રક્તમોક્ષણમ્ | સિદ્ધં રસે કણ્ટકાર્યાસ્તૈલં વા સાર્ષપં હિતમ્ ||૨૨|| કાસીસરોચનશિલાચૂર્ણૈર્વા પ્રતિસારણમ્ |૨૩|

પાદાવિત્યાદિ| શિલા મનઃશિલા| પ્રતિસારણં ઘર્ષણમ્||૨૧-૨૨||-

Adhikarana 9 (23) · Śloka 23

ઉત્કૃત્ય દગ્ધ્વા સ્નેહેન જયેત્ કદરસઞ્જ્ઞકમ્ ||૨૩||

ઉત્કૃત્યેત્યાદિ| કદરં તુ શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય અગ્નિતપ્તેન તૈલેનૈવ દહેત્, સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિત્વાત્તૈલસ્ય; અન્યે તુ વહ્નિસન્તપ્તાઃ સર્વેઽપિ સ્નેહાઃ સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિણો ભવન્તિ, અતઃ સર્વેઽપિ સ્નેહા ગ્રાહ્યાઃ||૨૩||

Adhikarana 10 (24-26) · Śloka 27

ઇન્દ્રલુપ્તે સિરાં મૂર્ધ્નિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મોક્ષયેત્ | કલ્કૈઃ સમરિચૈર્દિહ્યાચ્છિલાકાસીસતુત્થકૈઃ ||૨૪|| કુટન્નટદારુકલ્કૈર્લેપનં વા પ્રશસ્યતે | પ્રચ્છયિત્વાઽવગાઢં વા ગુઞ્જાકલ્કૈર્મુહુર્મુહુઃ ||૨૫|| લેપયેદુપશાન્ત્યર્થં કુર્યાદ્વાઽપિ રસાયનમ્ | માલતીકરવીરાગ્નિનક્તમાલવિપાચિતમ્ ||૨૬|| તૈલમભ્યઞ્જને શસ્તમિન્દ્રલુપ્તાપહં પરમ્ |૨૭|

ઇન્દ્રલુપ્ત ઇત્યાદિ| કુટન્નટેત્યાદિ કુટન્નટઃ તગરઃ| રસાયનવિધાનોપદેશં કુર્વન્નેતજ્જ્ઞાપયતિ- દુઃસાધ્યોઽયં વ્યાધિર્ન શક્યતે રસાયનમન્તરેણાપનેતું; રસાયનમષ્ટાદશ દિવ્યૌષધયઃ સોમશ્ચૌષધરાજા| માલતીત્યાદિ સ્નેહપાકકલ્પપરિભાષયા જાત્યાદિકલ્કસિદ્ધેન કટુતૈલેન ગોમૂત્રચતુર્ગુણેન શિરોઽભ્યઞ્જ્યાત્||૨૪-૨૬||-

Adhikarana 11 (27-28) · Śloka 30

અરૂંષિકાં હૃતે રક્તે સેચયેન્નિમ્બવારિણા ||૨૭|| દિહ્યાત્ સૈન્ધવયુક્તેન વાજિવિષ્ઠારસેન તુ | હરિતાલનિશાનિમ્બકલ્કૈર્વા સપટોલજૈઃ ||૨૮|| યષ્ટીનીલોત્પલૈરણ્ડમાર્કવૈર્વા પ્રલેપયેત્ | ઇન્દ્રલુપ્તાપહં તૈલમભ્યઙ્ગે ચ પ્રશસ્યતે |૩૦|

અરૂંષિકામિત્યાદિ| અરૂંષિકાં તુ પુનર્જલૌકોભિઃ રક્તમવસિચ્ય નિમ્બક્વાથેન પરિતઃ સિક્ત્વા, અશ્વપુરીષરસેન બહુસૈન્ધવચૂર્ણેન લેપયેત્| માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ| હરિતાલાદિભિર્વા મધુકાદિભિર્વા લેપયેત્| ઇન્દ્રલુપ્તોક્તસ્ય જાત્યાદિતૈલસ્યાભ્યઙ્ગકરણમરૂંષિકાયાઃ શોધનરોપણમ્||૨૭-૨૮||-

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

સિરાં દારુણકે વિદ્ધ્વા સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મૂર્ધનિ ||૨૯|| અવપીડં શિરોબસ્તિમભ્યઙ્ગં ચ પ્રયોજયેત્ | ક્ષાલને કોદ્રવતૃણક્ષારતોયં પ્રશસ્યતે ||૩૦||

સિરામિત્યાદિ| અવપીડ્ય નસ્યે દીયત ઇત્યવપીડઃ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

ઉપરિષ્ટાત્ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં પલિતનાશનમ્ |૩૧|

પલિતચિકિત્સિતમાહ- ઉપરિષ્ટાદિત્યાદિ| ઉપરિષ્ટાન્મિશ્રકોક્તે ચિકિત્સિતે|૩૧|-

Adhikarana 14 (31) · Śloka 32

મસૂરિકાયાં કુષ્ઠઘ્નલેપનાદિક્રિયા હિતા ||૩૧|| પિત્તશ્લેષ્મવિસર્પોક્તા ક્રિયા વા સમ્પ્રશસ્યતે |૩૨|

મસૂરિકાયામિત્યાદિ| આદિશબ્દેનોદ્વર્તનઘૃતાદિ||૩૧||-

Adhikarana 15 (32) · Śloka 33

જતુમણિં સમુત્કૃત્ય મષકં તિલકાલકમ્ ||૩૨|| ક્ષારેણ પ્રદહેદ્યુક્ત્યા વહ્નિના વા શનૈઃ શનૈઃ |૩૩|

જતુમણિમિત્યાદિ| ક્ષારેણ ક્ષારવિષયેષુ, આગ્નિના અક્ષારકૃત્યેષુ||૩૨||-

Adhikarana 16 (33-36) · Śloka 36

ન્યચ્છેવ્યઙ્ગે સિરામોક્ષો નીલિકાયાં ચ શસ્યતે ||૩૩|| યથાન્યાયં યથાભ્યાસં લાલાટ્યાદિસિરાવ્યધઃ | ઘૃષ્ટ્વા દિહ્યાત્ત્વચં પિષ્ટ્વા ક્ષીરિણાં ક્ષીરસંયુતામ્ ||૩૪|| બલાતિબલયષ્ટ્યાહ્વરજનીર્વા પ્રલેપનમ્ | પયસ્યાગુરુકાલીયલેપનં વા સગૈરિકમ્ ||૩૫|| ક્ષૌદ્રાજ્યયુક્તયા લિમ્પેદ્દંષ્ટ્રયા શૂકરસ્ય ચ | કપિત્થરાજાદનયોઃ કલ્કં વા હિતમુચ્યતે ||૩૬||

ન્યચ્છે ઇત્યાદિ| ઘૃષ્ટ્વા સમુદ્રફેનાદિના| ક્ષીરિણો વટાદયો વૃક્ષાઃ પઞ્ચ, તેષાં ત્વચં પિષ્ટ્વા| પયસ્યા અર્કપુષ્પી| કાલીયં કૃષ્ણચન્દનમ્||૩૩-૩૬||

Adhikarana 17 (37) · Śloka 38

યૌવને પિડકાસ્વેષ વિશેષાચ્છર્દનં હિતમ્ | લેપનં ચ વચારોધ્રસૈન્ધવૈઃ સર્ષપાન્વિતૈઃ ||૩૭|| કુસ્તુમ્બુરુવચાલોધ્રકુષ્ઠૈર્વા લેપનં હિતમ્ |૩૮|

યૌવને ઇત્યાદિ| એષ અનન્તરોક્તઃ||૩૭||-

Adhikarana 18 (38-39) · Śloka 39

પદ્મિનીકણ્ટકે રોગે છર્દયેન્નિમ્બવારિણા ||૩૮|| તેનૈવ સિદ્ધં સક્ષૌદ્રં સર્પિઃપાનં પ્રદાપયેત્ | નિમ્બારગ્વધયોઃ કલ્કો હિત ઉત્સાદને ભવેત્ ||૩૯||

પદ્મિનીત્યાદિ| નિમ્બારગ્વધયોઃ કલ્કઃ કષાય ઉત્સાદને ઉદ્વર્તને હિતો ભવેદિત્યર્થઃ| કલ્કે કષાયશબ્દો વર્તતે, “પઞ્ચવિધં કષાયકલ્પનમ્” (ચ. સૂ. ૪) ઇતિ વચનાત્||૩૮-૩૯||

Adhikarana 19 (40-42) · Śloka 42

પરિવૃત્તિં ઘૃતાભ્યક્તાં સુસ્વિન્નામુપનાહયેત્ | તતોઽભ્યજ્ય શનૈશ્ચર્મ ચાનયેત્ પીડયેન્મણિમ્ ||૪૦|| પ્રવિષ્ટે ચ મણૌ ચર્મ સ્વેદયેદુપનાહનૈઃ | ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા વાતઘ્નૈઃ સાલ્વણાદિભિઃ ||૪૧|| દદ્યાદ્વાતહરાન્ બસ્તીન્ સ્નિગ્ધાન્યન્નાનિ ભોજયેત્ | વપાટિકાં જયેદેવં યથાદોષં ચિકિત્સકઃ ||૪૨||

પરિવૃત્તિમિત્યાદિ| ઉપનાહયેત્ બધ્નીયાત્| અભ્યજ્ય સર્પિષા| હીનમધ્યમોત્તમદોષબલાપેક્ષયા એકરાત્રત્રિપઞ્ચરાત્રવિકલ્પઃ||૪૦-૪૨||

Adhikarana 20 (43-47) · Śloka 48

નિરુદ્ધપ્રકશે નાડીં લૌહીમુભયતોમુખીમ્ | દારવીં વા જતુકૃતાં ઘૃતાભ્યક્તાં પ્રવેશયેત્ ||૪૩|| પરિષેકે વસામજ્જશિશુમારવરાહયોઃ | ચક્રતૈલં તથા યોજ્યં વાતઘ્નદ્રવ્યસંયુતમ્ ||૪૪|| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્ સ્થૂલતરાં સમ્યઙ્ગાડીં પ્રવેશયેત્ | સ્રોતો વિવર્ધયેદેવં સ્નિગ્ધમન્નં ચ ભોજયેત્ ||૪૫|| ભિત્ત્વા વા સેવનીં મુક્ત્વા સદ્યઃક્ષતવદાચરેત્ | સન્નિરુદ્ધગુદં રોગં વલ્મીકં વહ્નિરોહિણીમ્ ||૪૬|| પ્રત્યાખ્યાય યથાયોગં ચિકિત્સિતમથાચરેત્ | વિસર્પોક્તેન વિધિના સાધયેદગ્નિરોહિણીમ્ ||૪૭|| સન્નિરુદ્ધગુદે યોજ્યા નિરુદ્ધપ્રકશક્રિયા |૪૮|

નિરુદ્ધેત્યાદિ| દારવીં કાષ્ઠમયીમ્| જતુકૃતાં લાક્ષામયીમ્| શિશુમારઃ પાદી જલચરઃ સ્વનામખ્યાતઃ| ચક્રતૈલં યન્ત્રપીડિતં તૈલં; સેવનીં ભિત્ત્વા મુક્ત્વા વા શસ્ત્રેણ મૂત્રસ્રોતઃસઙ્કોચકારણં ચર્માવદારયેત્; તસ્યાપિ દ્વારસ્યાવિપાકે મણિદ્વારમથૈવં દારયેત્||૪૩-૪૭||-

Adhikarana 21 (48-56) · Śloka 56

શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય વલ્મીકં ક્ષારાગ્નિભ્યાં પ્રસાધયેત્ ||૪૮|| વિધાનેનાર્બુદોક્તેન શોધયિત્વા ચ રોપયેત્ | વલ્મીકં તુ ભવેદ્યસ્ય નાતિવૃદ્ધમમર્મજમ્ ||૪૯|| તત્ર સંશોધનં કૃત્વા શોણિતં મોક્ષયેદ્ભિષક્ | કુલત્થિકાયા મૂલૈશ્ચ ગુડૂચ્યા લવણેન ચ ||૫૦|| આરેવતસ્ય મૂલૈશ્ચ દન્તીમૂલૈસ્તથૈવ ચ | શ્યામામૂલૈઃ સપલલૈઃ શક્તુમિશ્રૈઃ પ્રલેપયેત્ ||૫૧|| સુસ્નિગ્ધૈશ્ચ સુખોષ્ણૈશ્ચ ભિષક્ તમુપનાહયેત્ | પક્વં વા તદ્વિજાનીયાદ્ગતીઃ સર્વા યથાક્રમમ્ ||૫૨|| અભિજ્ઞાય તતશ્છિત્ત્વા પ્રદહેન્મતિમાન્ ભિષક્ | સંશોધ્ય દુષ્ટમાંસાનિ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્ ||૫૩|| વ્રણં વિશુદ્ધં વિજ્ઞાય રોપયેન્મતિમાન્ ભિષક્ | સુમના ગ્રન્થયશ્ચૈવ ભલ્લાતકમનઃશિલે ||૫૪|| કાલાનુસારી સૂક્ષ્મૈલા ચન્દનાગુરુણી તથા | એતૈઃ સિદ્ધં નિમ્બતૈલં વલ્મીકે રોપણં હિતમ્ ||૫૫|| પાણિપાદોપરિષ્ટાત્તુ છિદ્રૈર્બહુભિરાવૃતમ્ | વલ્મીકં યત્ સશોફં સ્યાદ્વર્જ્યં તત્તુ વિજાનતા ||૫૬||

અસાધ્યેષ્વપિ વલ્મીકાગ્નિરોહિણીપ્રભૃતિષુ ચિકિત્સિતં કાર્યં, “યાવદુચ્છ્વસિતિ પ્રાણી તાવત્ કાર્યા પ્રતિક્રિયા| કદાઽપિ દૈવયોગેન દૃષ્ટારિષ્ટોઽપિ જીવતિ” ઇત્યુક્તત્વાત્| વલ્મીકમિત્યાદિ| તત્ર સંશોધનં કૃત્વા ‘ઔષધેન’ ઇતિ શેષઃ| આરેવતઃ કિરમાલકઃ| શ્યામા ત્રિવૃદ્વિશેષઃ| પલલં તિલપિષ્ટિઃ| ઉપનાહઃ પાચનમ્| કાલાનુસારી કૃષ્ણસારિવા||૪૮-૫૬||

Adhikarana 22 (57-60) · Śloka 60

ધાત્ર્યાઃ સ્તન્યં શોધયિત્વા બાલે સાધ્યાઽહિપૂતના | પટોલપત્રત્રિફલારસાઞ્જનવિપાચિતમ્ ||૫૭|| પીતં ઘૃતં નાશયતિ કૃચ્છ્રામપ્યહિપૂતનામ્ | ત્રિફલાકોલખદિરકષાયં વ્રણરોપણમ્ ||૫૮|| કાસીસરોચનાતુત્થહરિતાલરસાઞ્જનૈઃ | લેપોઽમ્લપિષ્ટો બદરીત્વગ્વા સૈન્ધવસંયુતા ||૫૯|| કપાલતુત્થજં ચૂર્ણં ચૂર્ણકાલે પ્રયોજયેત્ | ચિકિત્સેન્મુષ્કકચ્છૂં ચાપ્યહિપૂતનપામવત્ ||૬૦||

ધાત્ર્યા ઇત્યાદિ| કાસીસાદિભિરમ્લકાઞ્જિકાદિપિષ્ટૈઃ પ્રલેપનં, બદરીત્વક્સૈન્ધવૈર્વા પ્રલેપનમ્| કપાલં પક્વમૃદ્ભાણ્ડખણ્ડઃ| અહિપૂતનોક્તશ્ચ ધાત્રીશોધનવર્જં ઘૃતપાનાદિઃ||૫૭-૬૦||

Adhikarana 23 (61-63) · Śloka 63

ગુદભ્રંશે ગુદં સ્વિન્નં સ્નેહાભ્યક્તં પ્રવેશયેત્ | કારયેદ્ગોફણાબન્ધં મધ્યચ્છિદ્રેણ ચર્મણા ||૬૧|| વિનિર્ગમાર્થં વાયોશ્ચ સ્વેદયેચ્ચ મુહુર્મુહુઃ | ક્ષીરે મહત્પઞ્ચમૂલં મૂષિકાં ચાન્ત્રવર્જિતામ્ ||૬૨|| પક્ત્વા તસ્મિન્ પચેત્તૈલં વાતઘ્નૌષધસંયુતમ્ | ગુદભ્રંશમિદં કૃચ્છ્રં પાનાભ્યઙ્ગાત્ પ્રસાધયેત્ ||૬૩||

ગુદેત્યાદિ| મૂષિકાં નિર્ગતાન્ત્રાં કૃત્વા મહત્પઞ્ચમૂલસ્ય પ્રસ્થં ક્ષીરપ્રસ્થે ત્રિગુણિતજલે વિપચેત્, ક્ષીરપ્રસ્થેઽવશિષ્ટૈ તૈલકુડવં દત્ત્વા, ભદ્રદાર્વાદિકલ્કપાદં કૃત્વા, પચેત્; તદ્યથાબલં પાનાભ્યઙ્ગાભ્યાં ગુદભ્રંશં સાધયેત્||૬૧-૬૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 20

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ક્ષુદ્રરોગચિકિત્સિતં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૦||