Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો મહાકુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो महाकुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
અથાત ઇત્યાદિ| અસ્મિન્નધ્યાયે મહતાં ક્ષુદ્રાણાં ચ કુષ્ઠાનાં ચિકિત્સિતસ્ય પ્રોક્તત્વાન્મહચ્ચ તત્ કુષ્ઠચિકિત્સિતં ચેત્યેકે વ્યાચક્ષતે; તન્ન, “કુષ્ઠાનાં મહતાં ચાપિ” (સૂ.અ.૩) ઇત્યાદિકેનાધ્યાપનસમ્પ્રદાનીયોક્તેન વિરોધાત્; તસ્માદ્ધાત્વનુપ્રવિષ્ટાનિ સપ્ત કુષ્ઠાનિ મહાન્તીત્યતો મહતાં ધાત્વનુપ્રવિષ્ટાનાં કુષ્ઠાનાં ચિકિત્સિતમિતિ વ્યાખ્યા જ્યાયસીતિ; ગયી તુ મહતાં સપ્તાનાં કાકણકવર્જિતાનામિત્યાહ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
કુષ્ઠેષુ મેહેષુ કફામયેષુ સર્વાઙ્ગશોફેષુ ચ દારુણેષુ |
કૃશત્વમિચ્છત્સુ ચ મેદુરેષુ યોગાનિમાનગ્ર્યમતિર્વિદધ્યાત્ ||૩||
View original
कुष्ठेषु मेहेषु कफामयेषु सर्वाङ्गशोफेषु च दारुणेषु |
कृशत्वमिच्छत्सु च मेदुरेषु योगानिमानग्र्यमतिर्विदध्यात् ||३||
કુષ્ઠેષ્વિત્યાદિ| કુષ્ઠાદીનાં ચતુર્ણામપિ દારુણેષ્વિતિ વિશેષણમ્| કફામયા અગ્નિસાદકફપ્રસેકાદયઃ| મેદુરા મેદસ્વિનઃ| અગ્ર્યમતિરિતિ વૈદ્યસ્ય વિશેષણં વિહિતમ્, અગ્ર્યમતિઃ કુશાગ્રીયમતિઃ; પ્રકૃતિવયોબલશરીરાદીનામવસ્થાન્તરાણિ યો જાનાતીત્યર્થઃ||૩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ક્ષુણ્ણાન્ યવાન્નિષ્પૂતાન્ રાત્રૌ ગોમૂત્રપર્યુષિતાન્ મહતિ કિલિઞ્જે શોષયેત્, એવં સપ્તરાત્રં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ, તતસ્તાન્ કપાલભૃષ્ટાન્ શક્તૂન્ કારયિત્વા, પ્રાતઃ પ્રાતરેવ કુષ્ઠિનં પ્રમેહિણં વા સાલસારાદિકષાયેણ કણ્ટકિવૃક્ષકષાયેણ વા પાયયેદ્ભલ્લાતકપ્રપુન્નાડાવલ્ગુજાર્કચિત્રકવિડઙ્ગમુસ્તચૂર્ણચતુર્ભાગયુક્તાન્; એવમેવ સાલસારાદિકષાયપરિપીતાનામારગ્વધાદિકષાયપરિપીતાનાં વા ગવાશ્વાશકૃદ્ભૂતાનાં વા યવાનાં શક્તૂન્ કારયિત્વા ભલ્લાતકાદીનાં ચૂર્ણાન્યાવાપ્ય ખદિરાશનનિમ્બરાજવૃક્ષરોહીતકગુડૂચીનામન્યતમસ્ય કષાયેણ શર્કરામધુમધુરેણ દ્રાક્ષાયુક્તેન દાડિમામલકવેતસામ્લેન સૈન્ધવલવણાન્વિતેન પાયયેત્; એષ સર્વમન્થકલ્પઃ ||૪||
યાવકાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ ધાનોલુમ્બકકુલ્માષાપૂપપૂર્ણકોશોત્કારિકાશષ્કુલિકાકુણાવીપ્રભૃતીન્ સેવેત; યવવિધાનેન ગોધૂમવેણુયવાનુપયુઞ્જીત ||૫||
View original
क्षुण्णान् यवान्निष्पूतान् रात्रौ गोमूत्रपर्युषितान् महति किलिञ्जे शोषयेत्, एवं सप्तरात्रं भावयेच्छोषयेच्च, ततस्तान् कपालभृष्टान् शक्तून् कारयित्वा, प्रातः प्रातरेव कुष्ठिनं प्रमेहिणं वा सालसारादिकषायेण कण्टकिवृक्षकषायेण वा पाययेद्भल्लातकप्रपुन्नाडावल्गुजार्कचित्रकविडङ्गमुस्तचूर्णचतुर्भागयुक्तान्; एवमेव सालसारादिकषायपरिपीतानामारग्वधादिकषायपरिपीतानां वा गवाश्वाशकृद्भूतानां वा यवानां शक्तून् कारयित्वा भल्लातकादीनां चूर्णान्यावाप्य खदिराशननिम्बराजवृक्षरोहीतकगुडूचीनामन्यतमस्य कषायेण शर्करामधुमधुरेण द्राक्षायुक्तेन दाडिमामलकवेतसाम्लेन सैन्धवलवणान्वितेन पाययेत्; एष सर्वमन्थकल्पः ||४||
यावकांश्च भक्ष्यान् धानोलुम्बककुल्माषापूपपूर्णकोशोत्कारिकाशष्कुलिकाकुणावीप्रभृतीन् सेवेत; यवविधानेन गोधूमवेणुयवानुपयुञ्जीत ||५||
ક્ષુણ્ણાનિત્યાદિ| કિલિઞ્જો વંશાદિત્વગ્ગ્રથિતઃ પેટિકાકારઃ| કપાલો ઘટાદિકર્પરઃ| કણ્ટકિવૃક્ષાઃ ખદિરબદરારિમેદસ્રુગ્દારુપ્રભૃતયઃ| ભલ્લાતકાદિચૂર્ણચતુર્ભાગાનિતિ સર્વશક્તુપ્રયોગેષુ ચૂર્ણપ્રક્ષેપમાત્રાપરિભાષેયમ્| એવમિત્યાદિ| પરિપીતાનાં ભાવિતાનામ્| દાડિમામ્લવેતસસૈન્ધવાદીનામત્ર યાવતાઽમ્લલવણતા તાવતી પ્રક્ષેપપરિમાણમાત્રા| યાવકાનિત્યાદિ| ધાનાઃ શુષ્કભૃષ્ટયવાઃ, ઉલુમ્બકાઃ સરસા ભૃષ્ટયવાઃ, કુલ્માષા યવપિષ્ટમયા અમ્લરસસ્વિન્નાઃ શૃઙ્ગાટાદયઃ, અપૂપાઃ સ્થૂલપૂપાઃ, પૂર્ણકોશાઃ યવપિષ્ટમયા એવ કુષ્ઠહિતશમીધાન્યસ્વિન્નવિદલાદિપૂર્ણકોષ્ઠાઃ, ઉત્કારિકા સંયાવપ્રકારા, શષ્કુલ્યો યવપ્રકારેણ સંસ્કૃતૈસ્તિલૈર્યવપિષ્ટેન શષ્કુલીકલ્પેન વિધેયાઃ, કુણાવી યવપર્પટી, પ્રભૃતિગ્રહણાદન્તર્ગતગુડાદયઃ | કુણાવીત્યત્ર અન્યે તુ કોનાડિ(લિ)કેતિ પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| ગયી તુ ઉત્કારિકાગ્રે ચિત્રેતિ પઠતિ, ચિત્રા અપૂપવિશેષઃ| વેણુયવા વંશફલાનિ||૪-૫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
અરિષ્ટાનતો વક્ષ્યામઃ- પૂતીકચવ્યચિત્રકસુરદારુસારિવાદન્તીત્રિવૃત્ત્રિકટુકાનાં પ્રત્યેકં ષટ્પલિકા ભાગા બદરકુડવસ્ત્રિફલાકુડવ ઇત્યેતેષાં ચૂર્ણાનિ, તતઃ પિપ્પલીમધુઘૃતૈરન્તઃપ્રલિપ્તે ઘૃતભાજને પ્રાક્કૃતસંસ્કારે સપ્તોદકકુડવાનયોરજોઽર્ધકુડવમર્ધતુલાં ચ ગુડસ્યાભિહિતાનિ ચૂર્ણાન્યાવાપ્ય સ્વનુગુપ્તં કૃત્વા યવપલ્લે સપ્તરાત્રં વાસયેત્, તતો યથાબલમુપયુઞ્જીત, એષોઽરિષ્ટઃ કુષ્ઠમેહમેદઃપાણ્ડુરોગશ્વયથૂનપહન્તિ |
એવં શાલસારાદૌ ન્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ ચારિષ્ટાન્ કુર્વીત ||૬||
View original
अरिष्टानतो वक्ष्यामः- पूतीकचव्यचित्रकसुरदारुसारिवादन्तीत्रिवृत्त्रिकटुकानां प्रत्येकं षट्पलिका भागा बदरकुडवस्त्रिफलाकुडव इत्येतेषां चूर्णानि, ततः पिप्पलीमधुघृतैरन्तःप्रलिप्ते घृतभाजने प्राक्कृतसंस्कारे सप्तोदककुडवानयोरजोऽर्धकुडवमर्धतुलां च गुडस्याभिहितानि चूर्णान्यावाप्य स्वनुगुप्तं कृत्वा यवपल्ले सप्तरात्रं वासयेत्, ततो यथाबलमुपयुञ्जीत, एषोऽरिष्टः कुष्ठमेहमेदःपाण्डुरोगश्वयथूनपहन्ति |
एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ चारिष्टान् कुर्वीत ||६||
ઇદાનીં મદ્યસાત્મ્યાનાં વાતકફકુષ્ઠિનામરિષ્ટાંસ્તત આસવસુરે ચ નિર્દિશન્નાહ- અરિષ્ટાનિત્યાદિ| ત્રિફલાયાઃ સમુદિતાયાઃ કુડવ ઇતિ કેચિત્, અન્યે તુ સઞ્જ્ઞાયાઃ સઞ્જ્ઞિન એવ પ્રધાનત્વમિતિ પ્રત્યેકમેવ કુડવં મન્યન્તે| જલસ્ય સપ્ત કુડવા અષ્ટાવિંશતિપલાનીતિ જેજ્જટઃ; તન્નેચ્છતિ ગયી, સર્વેષ્વેવ તન્ત્રેષ્વષ્ટપલદ્રવસ્ય કુડવત્વાત્| એષ પિણ્ડારિષ્ટસઞ્જ્ઞકઃ કુષ્ઠહરખદિરાદિકષાયેણાલોડ્ય પાતવ્યઃ| પિણ્ડાસવસ્ય પલદ્વયં પલં વા, કુષ્ઠહરસ્ય ખદિરક્વાથસ્યાઞ્જલિમાત્રા; યથાનલમુપયુઞ્જીતેત્યેકે| અત્ર ચૂર્ણાનામતિબાહુલ્યાત્ પૂત એવારિષ્ટઃ પેય ઇત્યેકે, પિણ્ડાસવવદપૂત એવ પેય ઇત્યન્યે| અસ્મિન્ યોગે પાઠાન્તરં વ્યાખ્યાનાન્તરમપ્યસ્તિ, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્||૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
આસવાનતો વક્ષ્યામઃ- પલાશભસ્મપરિસ્રુતસ્યોષ્ણોદકસ્ય શીતીભૂતસ્ય ત્રયો ભાગા દ્વૌ ફાણિતસ્યૈકધ્યમરિષ્ટકલ્પેન વિદધ્યાત્, એવં તિલાદીનાં ક્ષારેષુ; શાલસારાદૌ ન્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ મૂત્રેષુ ચાસવાન્ વિદધ્યાત્ ||૭||
View original
आसवानतो वक्ष्यामः- पलाशभस्मपरिस्रुतस्योष्णोदकस्य शीतीभूतस्य त्रयो भागा द्वौ फाणितस्यैकध्यमरिष्टकल्पेन विदध्यात्, एवं तिलादीनां क्षारेषु; शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ मूत्रेषु चासवान् विदध्यात् ||७||
પલાશેત્યાદિ| ત્રયો ભાગા આઢકત્રયમ્| દ્વૌ ભાગૌ ફાણિતસ્ય આઢકદ્વયમ્| અરિષ્ટકલ્પેનેતિ પૂતીકાદિવત્| અત્ર ત્રિફલાયાશ્ચૂર્ણાદિ સર્વં પૂર્વોક્તમુન્નેયમ્| વિદધ્યાત્ કુર્યાદિત્યર્થઃ| તિલાદીનામિત્યાદિ તિલાદિરશ્મરીપઠિતઃ ‘તિલાપામાર્ગકદલીપલાલ’ (ચિ.અ.૭) ઇત્યાદિકઃ||૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
અથ સુરા વક્ષ્યામઃ- શિંશપાખદીરયોઃ સારમાદાયોત્પાટ્ય ચોત્તમારણીબ્રાહ્મીકોશવતીસ્તત્સર્વમેકતઃ કષાયકલ્પેન વિપાચ્યોદકમાદદીત મણ્ડોદકાર્થં, કિણ્વપિષ્ટમભિષુણુયાચ્ચ યથોક્તમ્ |
એવં સુરાઃ શાલસારાદૌ ન્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ ચ વિદધ્યાત્ ||૮||
View original
अथ सुरा वक्ष्यामः- शिंशपाखदीरयोः सारमादायोत्पाट्य चोत्तमारणीब्राह्मीकोशवतीस्तत्सर्वमेकतः कषायकल्पेन विपाच्योदकमाददीत मण्डोदकार्थं, किण्वपिष्टमभिषुणुयाच्च यथोक्तम् |
एवं सुराः शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च विदध्यात् ||८||
સુરાવિધાનમાહ- અથેત્યાદિ| ઉત્તમારણી ઉત્તમકરણી, કોશવતી દેવદાલી| ઉદકશબ્દોઽત્ર ક્વાથે વર્તતે| કિણ્વપિષ્ટમભિષુણુયાત્ સન્દધ્યાત્, યથોક્તં સૂત્રસ્થાને વિરેચનાધિકારે| કષાયકલ્પેન વિપાચ્યેતિ શિંશપાખદિરયોઃ સારભાગદ્વયમાદાય, એકં ચ ભાગમુત્તમારણ્યાદીનાં; કુત એતદિતિ? સારાણાં કુષ્ઠહરત્વાત્; તુલામેકાં ચતુર્ભિરુદકદ્રોણૈરુત્ક્વાથ્ય દ્રોણાવશિષ્ટમવતાર્ય, કિણ્વપિષ્ટયોરાસુતીબલવચનેન પ્રમાણાદિકલ્પનમ્| વિદધ્યાત્ સુરાં કુર્યાદિત્યર્થઃ||૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
અતોઽવલેહાન્ વક્ષ્યામઃ- ખદિરાસનનિમ્બરાજવૃક્ષશાલસારક્વાથે તત્સારપિણ્ડાઞ્છ્લક્ષ્ણપિષ્ટાન્ પ્રક્ષિપ્ય વિપચેત્, તતો નાતિદ્રવં નાતિસાન્દ્રમવતાર્ય તસ્ય પાણિતલં પૂર્ણમપ્રાતરાશો મધુમિશ્રં લિહ્યાત્; એવં શાલસારાદૌ ન્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ ચ લેહાન્ કારયેત્ ||૯||
View original
अतोऽवलेहान् वक्ष्यामः- खदिरासननिम्बराजवृक्षशालसारक्वाथे तत्सारपिण्डाञ्छ्लक्ष्णपिष्टान् प्रक्षिप्य विपचेत्, ततो नातिद्रवं नातिसान्द्रमवतार्य तस्य पाणितलं पूर्णमप्रातराशो मधुमिश्रं लिह्यात्; एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च लेहान् कारयेत् ||९||
અતોઽવલેહાનિત્યાદિ| ખદિરાદીનાં દ્રોણમેકં પાનીયસ્ય દ્રોણચતુષ્ટયમ્, એતદ્દ્રોણશેષં ગ્રાહ્યં, પુનઃ પાકાદ્ઘનીભવત્યસ્મિન્ ચરકકુટજાવલેહચૂર્ણપ્રક્ષેપણપ્રમાણોહબીજેન પ્રત્યેકં સાર્ધપલાનાં પઞ્ચાનામેવ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનાં પિણ્ડાન્ પ્રક્ષિપ્ય ફાણિતીભૂતમવતારયેત્; યદ્યપિ પાણિતલં કર્ષમિત્યુક્તં, તથાઽપિ પૂર્ણશબ્દાત્ પાણિતલં હસ્તતલમઙ્ગુલિરહિતં વ્યાખ્યાતમ્| અપ્રાતરાશઃ સાયમેવ ભુઞ્જાનઃ| ગયી તુ શાલસારં ન પઠતિ, ખદિરાદીનિ ચત્વાર્યેવ પઠતિ||૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
અતશ્ચૂર્ણક્રિયાં વક્ષ્યામઃ- શાલસારાદીનાં સારચૂર્ણપ્રસ્થમાહૃત્યારગ્વધાદિકષાયપરિપીતમનેકશઃ શાલસારાદિકષાયેણૈવ પાયયેત્; એવં ન્યગ્રોધાદીનાં ફલેષુ, પુષ્પેષ્વારગ્વધાદીનાં ચૂર્ણક્રિયાં કારયેત્ ||૧૦||
View original
अतश्चूर्णक्रियां वक्ष्यामः- शालसारादीनां सारचूर्णप्रस्थमाहृत्यारग्वधादिकषायपरिपीतमनेकशः शालसारादिकषायेणैव पाययेत्; एवं न्यग्रोधादीनां फलेषु, पुष्पेष्वारग्वधादीनां चूर्णक्रियां कारयेत् ||१०||
અત ઇત્યાદિ| પરિપીતં ભાવિતમ્| શાલસારાદિચૂર્ણપ્રસ્થે ભાવ્યે આરગ્વધાદિક્વથનીયદ્રવ્યસ્યાપિ પ્રસ્થમેવ , ચતુર્ભિરુદકપ્રસ્થૈરુત્ક્વાથ્યાષ્ટભાગાવશિષ્ટમવતાર્ય પ્રાગુક્તં ચૂર્ણમાર્દ્રીકૃત્ય શોષયેત્; એવં સપ્તાહં ભાવયિત્વા તતશ્ચૂર્ણકર્ષં, શાલસારાદિદ્રવ્યપલં, ષોડશભિરુદકપલૈર્નિઃક્વાથ્ય પાદાવશિષ્ટેન તેન ક્વાથેન ષોડશગુણેન પિબેત્, કુષ્ઠાનામુત્તમમાત્રાર્હત્વાત્||૧૦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
અત ઊર્ધ્વમયસ્કૃતીર્વક્ષ્યામઃ- તીક્ષ્ણલોહપત્રાણિ તનૂનિ લવણવર્ગપ્રદિગ્ધાનિ ગોમયાગ્નિપ્રતપ્તાનિ ત્રિફલાશાલસારાદિકષાયેણ નિર્વાપયેત્ ષોડશવારાન્, તતઃ ખદિરાઙ્ગારતપ્તાન્યુપશાન્તતાપાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેદ્ધનતાન્તવપરિસ્રાવિતાનિ , તતો યથાબલં માત્રાં સર્પિર્મધુભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત, જીર્ણે યથાવ્યાધ્યનમ્લમલવણમાહારં કુર્વીત, એવં તુલામુપયુજ્ય કુષ્ઠમેહમેદઃશ્વયથુપાણ્ડુરોગોન્માદાપસ્મારાનપહત્ય વર્ષશતં જીવતિ, તુલાયાં તુલાયાં વર્ષશતમુત્કર્ષઃ, એતેન સર્વલૌહેષ્વયસ્કૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૧||
View original
अत ऊर्ध्वमयस्कृतीर्वक्ष्यामः- तीक्ष्णलोहपत्राणि तनूनि लवणवर्गप्रदिग्धानि गोमयाग्निप्रतप्तानि त्रिफलाशालसारादिकषायेण निर्वापयेत् षोडशवारान्, ततः खदिराङ्गारतप्तान्युपशान्ततापानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेद्धनतान्तवपरिस्रावितानि , ततो यथाबलं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे यथाव्याध्यनम्लमलवणमाहारं कुर्वीत, एवं तुलामुपयुज्य कुष्ठमेहमेदःश्वयथुपाण्डुरोगोन्मादापस्मारानपहत्य वर्षशतं जीवति, तुलायां तुलायां वर्षशतमुत्कर्षः, एतेन सर्वलौहेष्वयस्कृतयो व्याख्याताः ||११||
અત ઇત્યાદિ| તનૂનિ અઘનાનિ તિલોત્સેધમાત્રાણિ| લવણવર્ગપ્રદિગ્ધાનિ સૈન્ધવસૌવર્ચલોદ્ભિદવિડસામુદ્રલવણાદિકલ્કેન લિપ્તાનિ| ખદિરાઙ્ગારતાપનમપિ ષોડશવારાન્| ઘનતાન્તવં નિબિડવસ્ત્રમ્| માત્રામિતિ અલ્પમિત્યર્થઃ, પઞ્ચગુઞ્જાદિક્રમવૃદ્ધ્યા લૌહમાષચતુષ્ટયમ્| સંસૃજ્ય સમ્યક્ સૃષ્ટ્વા, સમ્યક્સૃષ્ટિસ્તુ લૌહમયપાત્રે લૌહદણ્ડમર્દનેન મધુઘૃતલૌહૈઃ સમ્યગેકીભાવઃ| ઉપયુક્તે પુનરસ્મિન્ ષડઙ્ગકલ્પેન કુષ્ઠહરખદિરાદિક્વથિતજલં ષષ્ટિગુણમનુપાનં, પારમ્પર્યોપદેશાત્ | એવં પ્રમેહાદૌ પ્રમેહાદિહરક્વથિતમેવ જલમનુપાનમ્| એવમાહારોઽપિ યથાવ્યાધિ યથારોગમેવ કુષ્ઠે કુષ્ઠહરઃ, મેહે મેહહર ઇતિ; અનમ્લલવણસ્તુ સર્વથા વ્યાધિહરઃ| એતેનેત્યાદિ એતેન ક્વથિતલૌહરસાયનક્રમેણ, સર્વલૌહેષુ ત્રપુસીસતામ્રરજતસુવર્ણેષુ, અયસ્કૃતયો વિશેષેણ વ્યાખ્યાતાઃ પ્રકર્ષેણ કથિતાઃ||૧૧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ત્રિવૃચ્છયામાગ્નિમન્થસપ્તલાકેવુકશઙ્ખિનીતિલ્વકત્રિફલાપલાશશિંશપાનાં સ્વરસમાદાય પાલાશ્યાં દ્રોણ્યામભ્યાસિચ્ય ખદિરાઙ્ગારતપ્તમયઃપિણ્ડં ત્રિસપ્તકૃત્વો નિર્વાપ્ય તમાદાય પુનરાસિચ્ય સ્થાલ્યાં ગોમયાગ્નિના વિપચેત્, તતશ્ચતુર્થભાગાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય ભૂયોઽગ્નિતપ્તાન્યયઃપત્રાણિ પ્રક્ષિપેત્, સિધ્યતિ ચાસ્મિન્ પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણભાગં દ્વૌ મધુનસ્તાવદ્ધૃતસ્યેતિ દદ્યાત્, તતઃ પ્રશાન્તમાયસે પાત્રે સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતો યથાયોગં શુક્તિં પ્રકુઞ્ચં વોપયુઞ્જીત, જીર્ણે યથાવ્યાધ્યાહારમુપસેવેત |
એષૌષધાયસ્કૃતિરસાધ્યં કુષ્ઠં પ્રમેહં વા સાધયતિ, સ્થૂલમપકર્ષતિ, શોફમુપહન્તિ, સન્નમગ્નિમુદ્ધરતિ, વિશેષેણ ચોપદિશ્યતે રાજયક્ષ્મિણાં, વર્ષશતાયુશ્ચાનયા પુરુષો ભવતિ |
શાલસારાદિક્વાથમાસિચ્ય પાલાશ્યાં દ્રોણ્યામયોઘનાંસ્તપ્તાન્નિર્વાપ્ય કૃતસંસ્કારે કલશેઽભ્યાસિચ્ય પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણભાગં ક્ષૌદ્રં ગુડમિતિ ચ દત્ત્વા સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, એતાં મહૌષધાયસ્કૃતિં માસમર્ધમાસં વા સ્થિતાં યથાબલમુપયુઞ્જીત |
એવં ન્યગ્રોધાદાવારેવતાદિષુ ચ વિદધ્યાત્ ||૧૨||
View original
त्रिवृच्छयामाग्निमन्थसप्तलाकेवुकशङ्खिनीतिल्वकत्रिफलापलाशशिंशपानां स्वरसमादाय पालाश्यां द्रोण्यामभ्यासिच्य खदिराङ्गारतप्तमयःपिण्डं त्रिसप्तकृत्वो निर्वाप्य तमादाय पुनरासिच्य स्थाल्यां गोमयाग्निना विपचेत्, ततश्चतुर्थभागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य भूयोऽग्नितप्तान्ययःपत्राणि प्रक्षिपेत्, सिध्यति चास्मिन् पिप्पल्यादिचूर्णभागं द्वौ मधुनस्तावद्धृतस्येति दद्यात्, ततः प्रशान्तमायसे पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगं शुक्तिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, जीर्णे यथाव्याध्याहारमुपसेवेत |
एषौषधायस्कृतिरसाध्यं कुष्ठं प्रमेहं वा साधयति, स्थूलमपकर्षति, शोफमुपहन्ति, सन्नमग्निमुद्धरति, विशेषेण चोपदिश्यते राजयक्ष्मिणां, वर्षशतायुश्चानया पुरुषो भवति |
शालसारादिक्वाथमासिच्य पालाश्यां द्रोण्यामयोघनांस्तप्तान्निर्वाप्य कृतसंस्कारे कलशेऽभ्यासिच्य पिप्पल्यादिचूर्णभागं क्षौद्रं गुडमिति च दत्त्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्, एतां महौषधायस्कृतिं मासमर्धमासं वा स्थितां यथाबलमुपयुञ्जीत |
एवं न्यग्रोधादावारेवतादिषु च विदध्यात् ||१२||
ઔષધાયસ્કૃતિમુપદિશન્નાહ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| શ્યામા વૃદ્ધદારકઃ, સપ્તલા યવતિક્તા, શઙ્ખિની તદ્ભેદઃ, તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| સ્વરસમાદાયેતિ પઞ્ચશતપલાનિ; એષાં સ્વરસાલાભે પ્રતિનિધિઃ- તત્ર ચૂર્ણાનામાઢકમુદકદ્રોણે રાત્રિપર્યુષિતં સ્વરસવદ્ગ્રાહ્યં; વૃદ્ધવૈદ્યાસ્તુ ક્વાથેઽપિ સ્વરસશબ્દં મન્યન્તે; તત્ર ત્રિવૃદાદિક્વાથસ્ય પઞ્ચશતપલાનિ| ગયી તુ ત્રિવૃદાદીનાં શિંશપાન્તાનાં દ્વાદશાનાં દ્રોણમપાં ચતુર્ભિર્દ્રોણૈરુત્ક્વાથ્ય દ્રોણાવશિષ્ટં કષાયં ગ્રાહ્યમિતિ મન્યતે| પાલાશ્યાં દ્રોણ્યામભ્યાસિચ્યેતિ દ્રોણી જલપ્રક્ષેપણી, અભ્યાસિચ્ય પ્રક્ષિપ્ય, સા ચાર્દ્રપલાશમયી કર્તવ્યા| ખદિરાઙ્ગારેત્યાદિ| લૌહપિણ્ડં પઞ્ચાશત્પલપ્રમાણમ્| ત્રિસપ્તકૃત્વ ઇતિ એકવિંશતિવારાન્| તમાદાયેતિ દ્રવં પુનરાસિચ્ય સ્થાલ્યાં ગોમયાગ્નિના વિપચેદિતિ અયઃસ્થાલ્યાં પ્રક્ષિપ્ય ગોમયાગ્નિના વિપચેત્| તતશ્ચતુર્ભાગાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય ભૂયોઽગ્નિતપ્તાન્યયઃપત્રાણિ પ્રક્ષિપેદિતિ| તત્ર કષાયે પૂર્વલોહપત્રાણિ ખદિરાઙ્ગારતપ્તાનિ પુનરપિ નિર્વાપ્ય, એતાનિ ચ લોહપત્રાણિ તેનૈવ કષાયેણ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ, તસ્મિન્નેવ કષાયે પુનરાપચેત્, સિધ્યતિ ચાસ્મિન્ પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણભાગં દદ્યાલ્લોહપિણ્ડસમમેવ, સિદ્ધશીતે દ્વૌ મધુનઃ દ્વૌ ગુડસ્યેતિ પલશતમિત્યર્થઃ| ઘૃતસ્યાપિ તાવત્ પલશતં દદ્યાત્| ગયી તુ પિપ્પલ્યાદિમધુસર્પિષામન્યથા ભાગકલ્પનં કૃતવાન્, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્| તતઃ પ્રશાન્તમિત્યાદિ પ્રશાન્તં સિદ્ધમુચ્યતે| શુક્તિઃ અર્ધપલમ્| પ્રકુઞ્ચઃ પલમ્| સન્નમગ્નિમુદ્ધરતિ ઉત્કર્ષયતિ| અત ઔષધાયસ્કૃત્યરિષ્ટમાહ- શાલેત્યાદિ|- શાલસારાદિક્વાથદ્રોણં પલાશદ્રોણ્યામભ્યાસિચ્ય, અપરે પઞ્ચશતપલાનિ મન્યન્તે| અયોઘનં કર્મકારભાણ્ડિભિસ્તપ્તાયસ્તાડનાભિઃ પૂર્વવદેકવિંશતિવારાનભિસંયોજ્ય શીતીકૃત્ય, તાનિ ચ નિર્વાપણસાધિતલોહપત્રાણિ તેનૈવ કષાયેણ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ અરિષ્ટસંસ્કારવિધિના વિહિતસંસ્કારે કલશે યાવતા ચ મન્દકટુકમરિષ્ટં સ્યાત્તાવચ્ચૂર્ણાંશં દત્ત્વા, માસં શીતેઽર્ધમાસમુષ્ણે ચ સ્થાપયેત્| અત્ર મધુ પુરાણમવગન્તવ્યં, તચ્ચ કષાયચતુર્થાંશેન, તત્સમ એવ જીર્ણગુડઃ| ‘અયોઘનાંસ્તપ્તાન્’ ઇત્યત્ર ઘનશબ્દેનૈવ લોહપિણ્ડે પ્રાપ્તે અયઃશબ્દસ્તીક્ષ્ણલૌહપ્રાપણાય સીસકાદિપરિહારાય ચ| અન્યે તુ, અત્ર પિપ્પલ્યાદિ લૌહસમં તદ્વિગુણં ક્ષૌદ્રં ગુડં ચ દદ્યાત્, લૌહપ્રમાણં તુ પૂર્વયોગે વ્યાખ્યાતમ્| એવમિત્યાદિ આરેવતાદિષુ આરગ્વધાદિષુ| વિદધ્યાત્ અયસ્કૃતિં કુર્યાત્||૧૨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
અતઃ ખદિરવિધાનમુપદેક્ષ્યામઃ- પ્રશસ્તદેશજાતમનુપહતં મધ્યમવયસં ખદિરં પરિતઃ ખાનયિત્વા તસ્ય મધ્યમં મૂલં છિત્ત્વાઽયોમયં કુમ્ભં તસ્મિન્નન્તરે નિદધ્યાદ્યથા રસગ્રહણસમર્થો ભવતિ, તતસ્તં ગોમયમૃદાઽવલિપ્તમવકીર્યેન્ધનૈર્ગોમયમિશ્રૈરાદીપયેદ્યથાઽસ્ય દહ્યમાનસ્ય રસઃ સ્રવત્યધસ્તાત્, તદ્યદા જાનીયાત્ પૂર્ણં ભાજનમિતિ, અથૈનમુદ્ધૃત્ય પરિસ્રાવ્ય રસમન્યસ્મિન્ પાત્રે નિધાયાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતો યથાયોગં માત્રામામલકરસમધુસર્પિર્ભિઃ સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત, જીર્ણે ભલ્લાતકવિધાનવદાહારઃ પરિહારશ્ચ, પ્રસ્થે ચોપયુક્તે શતં વર્ષાણામાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ |
ખદિરસારતુલામુદકદ્રોણે વિપાચ્ય ષોડશાંશાવશિષ્ટમવતાર્યાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તમામલકરસમધુસર્પિર્ભિઃ સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત |
એષ એવ સર્વવૃક્ષસારેષુ કલ્પઃ |
ખદિરસારચૂર્ણતુલાં ખદિરસારક્વાથમાત્રાં વા પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત, ખદિરસારક્વાથસિદ્ધમાવિકં વા સર્પિઃ ||૧૩||
View original
अतः खदिरविधानमुपदेक्ष्यामः- प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा तस्य मध्यमं मूलं छित्त्वाऽयोमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निदध्याद्यथा रसग्रहणसमर्थो भवति, ततस्तं गोमयमृदाऽवलिप्तमवकीर्येन्धनैर्गोमयमिश्रैरादीपयेद्यथाऽस्य दह्यमानस्य रसः स्रवत्यधस्तात्, तद्यदा जानीयात् पूर्णं भाजनमिति, अथैनमुद्धृत्य परिस्राव्य रसमन्यस्मिन् पात्रे निधायानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च, प्रस्थे चोपयुक्ते शतं वर्षाणामायुषोऽभिवृद्धिर्भवति |
खदिरसारतुलामुदकद्रोणे विपाच्य षोडशांशावशिष्टमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, तमामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत |
एष एव सर्ववृक्षसारेषु कल्पः |
खदिरसारचूर्णतुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुपसेवेत, खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः ||१३||
અત ઇત્યાદિ| ખદિરરસેન તુલ્ય આમલકરસઃ| મધુઘૃતે તુ સમસ્તે તાવતી દ્રવ્યપાદિકે| ભલ્લાતકવિધાનવદત્રાહારે ક્ષીરં કુષ્ઠકરમપિ ન વિરુદ્ધં, રસાયનશક્તેરચિન્ત્યત્વાત્; શેષં સુબોધમ્| ખદિરસારસ્યાર્દ્રસ્ય સ્વરસાલાભેઽનુકલ્પિકં સ્વરસમુદ્દિશન્નાહ - ખદિરસારેત્યાદિ| સ્નેહકષાયપરિભાષાકલ્પનયા કષાયં કૃત્વા તસ્ય પાદિકં સર્પિઃ; અપથ્યમપ્યાવિકં સર્પિઃ પથ્યત્વેનાત્રાભિહિતં, દ્રવ્યસંયોગશક્તેરચિન્ત્યત્વાત્ ; અન્યે તુ સર્પિરેવ પઠન્તિ ન પુનરાવિકમ્||૧૩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
અમૃતવલ્લીસ્વરસં ક્વાથં વા પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત, તત્સિદ્ધં વા સર્પિઃ, અપરાહ્ણે સસર્પિષ્કમોદનમામલકયૂષેણ ભુઞ્જીત; એવં માસમુપયુજ્ય સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યત ઇતિ ||૧૪||
View original
अमृतवल्लीस्वरसं क्वाथं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत, तत्सिद्धं वा सर्पिः, अपराह्णे ससर्पिष्कमोदनमामलकयूषेण भुञ्जीत; एवं मासमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुच्यत इति ||१४||
અમૃતેત્યાદિ| અમૃતવલ્લી ગુડૂચી||૧૪||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
કૃષ્ણતિલભલ્લાતકતૈલામલકરસસર્પિષાં દ્રોણં શાલસારાદિકષાયસ્ય ચ, ત્રિફલાત્રિકટુકપરૂષફલમજ્જવિડઙ્ગફલસારચિત્રાર્કાવલ્ગુજહરિદ્રાદ્વયત્રિવૃદ્દન્તીદ્રવન્તીન્દ્રયવયષ્ટીમધુકાતિવિષારસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગૂણાં પાલિકા ભાગાસ્તાનૈકધ્યં સ્નેહપાકવિધાનેન પચેત્, તત્ સાધુસિદ્ધમવતાર્ય પરિસ્રાવ્યાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તત ઉપસંસ્કૃતશરીરઃ પ્રાતઃ પ્રાતરુત્થાય પાણિશુક્તિમાત્રં ક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસંસૃજ્યોપયુઞ્જીત, જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન સર્પિષ્મન્તં ખદિરોદકસિદ્ધં મૃદ્વોદનમશ્નીયાત્ ખદિરોદકસેવી, ઇત્યેવં દ્રોણમુપયુજ્ય સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુક્તઃ શુદ્ધતનુઃ સ્મૃતિમાન્ વર્ષશતાયુરરોગો ભવતિ ||૧૫||
ભવતિ ચાત્ર- સુરામન્થાસવારિષ્ટાંલ્લેહાંશ્ચૂર્ણાન્યયસ્કૃતીઃ |
સહસ્રશોઽપિ કુર્વીત બીજેનાનેન બુદ્ધિમાન્ ||૧૬||
View original
कृष्णतिलभल्लातकतैलामलकरससर्पिषां द्रोणं शालसारादिकषायस्य च, त्रिफलात्रिकटुकपरूषफलमज्जविडङ्गफलसारचित्रार्कावल्गुजहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूणां पालिका भागास्तानैकध्यं स्नेहपाकविधानेन पचेत्, तत् साधुसिद्धमवतार्य परिस्राव्यानुगुप्तं निदध्यात्, तत उपसंस्कृतशरीरः प्रातः प्रातरुत्थाय पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मन्तं खदिरोदकसिद्धं मृद्वोदनमश्नीयात् खदिरोदकसेवी, इत्येवं द्रोणमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृतिमान् वर्षशतायुररोगो भवति ||१५||
भवति चात्र- सुरामन्थासवारिष्टांल्लेहांश्चूर्णान्ययस्कृतीः |
सहस्रशोऽपि कुर्वीत बीजेनानेन बुद्धिमान् ||१६||
સ્નેહસામાન્યાન્મિશ્રકં સ્નેહવિશેષં નિર્દિશન્નાહ- કૃષ્ણતિલેત્યાદિ| કૃષ્ણતિલાનાં ભલ્લાતકાનાં ચ તૈલમ્| તદેતત્ સર્પિષા સહ સ્નેહદ્રોણત્રયમામલકરસશાલસારાદિકષાયદ્રોણાભ્યાં ત્રિફલાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈર્વિપચેત્| ઉપસંસ્કૃતશરીરો વમનાદિભિરિત્યર્થઃ| પાણિશુક્તિઃ પલમિત્યર્થઃ| સહસ્રશોઽપીત્યપિશબ્દાત્ ખદિરસારપ્રયોગેણ સારસ્નેહયોરનુક્તયોરુક્તેન કલ્પેન કલ્પનમિતિ સમુચ્ચિનોતિ||૧૫-૧૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મહાકુષ્ઠચિકિત્સિતં નામ દશમોઽધ્યાયઃ ||૧૦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महाकुष्ठचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||