Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ മഹാകുഷ്ഠചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो महाकुष्ठचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അഥാത ഇത്യാദി| അസ്മിന്നധ്യായേ മഹതാം ക്ഷുദ്രാണാം ച കുഷ്ഠാനാം ചികിത്സിതസ്യ പ്രോക്തത്വാന്മഹച്ച തത് കുഷ്ഠചികിത്സിതം ചേത്യേകേ വ്യാചക്ഷതേ; തന്ന, “കുഷ്ഠാനാം മഹതാം ചാപി” (സൂ.അ.൩) ഇത്യാദികേനാധ്യാപനസമ്പ്രദാനീയോക്തേന വിരോധാത്; തസ്മാദ്ധാത്വനുപ്രവിഷ്ടാനി സപ്ത കുഷ്ഠാനി മഹാന്തീത്യതോ മഹതാം ധാത്വനുപ്രവിഷ്ടാനാം കുഷ്ഠാനാം ചികിത്സിതമിതി വ്യാഖ്യാ ജ്യായസീതി; ഗയീ തു മഹതാം സപ്താനാം കാകണകവര്ജിതാനാമിത്യാഹ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
കുഷ്ഠേഷു മേഹേഷു കഫാമയേഷു സര്വാങ്ഗശോഫേഷു ച ദാരുണേഷു |
കൃശത്വമിച്ഛത്സു ച മേദുരേഷു യോഗാനിമാനഗ്ര്യമതിര്വിദധ്യാത് ||൩||
View original
कुष्ठेषु मेहेषु कफामयेषु सर्वाङ्गशोफेषु च दारुणेषु |
कृशत्वमिच्छत्सु च मेदुरेषु योगानिमानग्र्यमतिर्विदध्यात् ||३||
കുഷ്ഠേഷ്വിത്യാദി| കുഷ്ഠാദീനാം ചതുര്ണാമപി ദാരുണേഷ്വിതി വിശേഷണമ്| കഫാമയാ അഗ്നിസാദകഫപ്രസേകാദയഃ| മേദുരാ മേദസ്വിനഃ| അഗ്ര്യമതിരിതി വൈദ്യസ്യ വിശേഷണം വിഹിതമ്, അഗ്ര്യമതിഃ കുശാഗ്രീയമതിഃ; പ്രകൃതിവയോബലശരീരാദീനാമവസ്ഥാന്തരാണി യോ ജാനാതീത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ക്ഷുണ്ണാന് യവാന്നിഷ്പൂതാന് രാത്രൌ ഗോമൂത്രപര്യുഷിതാന് മഹതി കിലിഞ്ജേ ശോഷയേത്, ഏവം സപ്തരാത്രം ഭാവയേച്ഛോഷയേച്ച, തതസ്താന് കപാലഭൃഷ്ടാന് ശക്തൂന് കാരയിത്വാ, പ്രാതഃ പ്രാതരേവ കുഷ്ഠിനം പ്രമേഹിണം വാ സാലസാരാദികഷായേണ കണ്ടകിവൃക്ഷകഷായേണ വാ പായയേദ്ഭല്ലാതകപ്രപുന്നാഡാവല്ഗുജാര്കചിത്രകവിഡങ്ഗമുസ്തചൂര്ണചതുര്ഭാഗയുക്താന്; ഏവമേവ സാലസാരാദികഷായപരിപീതാനാമാരഗ്വധാദികഷായപരിപീതാനാം വാ ഗവാശ്വാശകൃദ്ഭൂതാനാം വാ യവാനാം ശക്തൂന് കാരയിത്വാ ഭല്ലാതകാദീനാം ചൂര്ണാന്യാവാപ്യ ഖദിരാശനനിമ്ബരാജവൃക്ഷരോഹീതകഗുഡൂചീനാമന്യതമസ്യ കഷായേണ ശര്കരാമധുമധുരേണ ദ്രാക്ഷായുക്തേന ദാഡിമാമലകവേതസാമ്ലേന സൈന്ധവലവണാന്വിതേന പായയേത്; ഏഷ സര്വമന്ഥകല്പഃ ||൪||
യാവകാംശ്ച ഭക്ഷ്യാന് ധാനോലുമ്ബകകുല്മാഷാപൂപപൂര്ണകോശോത്കാരികാശഷ്കുലികാകുണാവീപ്രഭൃതീന് സേവേത; യവവിധാനേന ഗോധൂമവേണുയവാനുപയുഞ്ജീത ||൫||
View original
क्षुण्णान् यवान्निष्पूतान् रात्रौ गोमूत्रपर्युषितान् महति किलिञ्जे शोषयेत्, एवं सप्तरात्रं भावयेच्छोषयेच्च, ततस्तान् कपालभृष्टान् शक्तून् कारयित्वा, प्रातः प्रातरेव कुष्ठिनं प्रमेहिणं वा सालसारादिकषायेण कण्टकिवृक्षकषायेण वा पाययेद्भल्लातकप्रपुन्नाडावल्गुजार्कचित्रकविडङ्गमुस्तचूर्णचतुर्भागयुक्तान्; एवमेव सालसारादिकषायपरिपीतानामारग्वधादिकषायपरिपीतानां वा गवाश्वाशकृद्भूतानां वा यवानां शक्तून् कारयित्वा भल्लातकादीनां चूर्णान्यावाप्य खदिराशननिम्बराजवृक्षरोहीतकगुडूचीनामन्यतमस्य कषायेण शर्करामधुमधुरेण द्राक्षायुक्तेन दाडिमामलकवेतसाम्लेन सैन्धवलवणान्वितेन पाययेत्; एष सर्वमन्थकल्पः ||४||
यावकांश्च भक्ष्यान् धानोलुम्बककुल्माषापूपपूर्णकोशोत्कारिकाशष्कुलिकाकुणावीप्रभृतीन् सेवेत; यवविधानेन गोधूमवेणुयवानुपयुञ्जीत ||५||
ക്ഷുണ്ണാനിത്യാദി| കിലിഞ്ജോ വംശാദിത്വഗ്ഗ്രഥിതഃ പേടികാകാരഃ| കപാലോ ഘടാദികര്പരഃ| കണ്ടകിവൃക്ഷാഃ ഖദിരബദരാരിമേദസ്രുഗ്ദാരുപ്രഭൃതയഃ| ഭല്ലാതകാദിചൂര്ണചതുര്ഭാഗാനിതി സര്വശക്തുപ്രയോഗേഷു ചൂര്ണപ്രക്ഷേപമാത്രാപരിഭാഷേയമ്| ഏവമിത്യാദി| പരിപീതാനാം ഭാവിതാനാമ്| ദാഡിമാമ്ലവേതസസൈന്ധവാദീനാമത്ര യാവതാऽമ്ലലവണതാ താവതീ പ്രക്ഷേപപരിമാണമാത്രാ| യാവകാനിത്യാദി| ധാനാഃ ശുഷ്കഭൃഷ്ടയവാഃ, ഉലുമ്ബകാഃ സരസാ ഭൃഷ്ടയവാഃ, കുല്മാഷാ യവപിഷ്ടമയാ അമ്ലരസസ്വിന്നാഃ ശൃങ്ഗാടാദയഃ, അപൂപാഃ സ്ഥൂലപൂപാഃ, പൂര്ണകോശാഃ യവപിഷ്ടമയാ ഏവ കുഷ്ഠഹിതശമീധാന്യസ്വിന്നവിദലാദിപൂര്ണകോഷ്ഠാഃ, ഉത്കാരികാ സംയാവപ്രകാരാ, ശഷ്കുല്യോ യവപ്രകാരേണ സംസ്കൃതൈസ്തിലൈര്യവപിഷ്ടേന ശഷ്കുലീകല്പേന വിധേയാഃ, കുണാവീ യവപര്പടീ, പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദന്തര്ഗതഗുഡാദയഃ | കുണാവീത്യത്ര അന്യേ തു കോനാഡി(ലി)കേതി പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| ഗയീ തു ഉത്കാരികാഗ്രേ ചിത്രേതി പഠതി, ചിത്രാ അപൂപവിശേഷഃ| വേണുയവാ വംശഫലാനി||൪-൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
അരിഷ്ടാനതോ വക്ഷ്യാമഃ- പൂതീകചവ്യചിത്രകസുരദാരുസാരിവാദന്തീത്രിവൃത്ത്രികടുകാനാം പ്രത്യേകം ഷട്പലികാ ഭാഗാ ബദരകുഡവസ്ത്രിഫലാകുഡവ ഇത്യേതേഷാം ചൂര്ണാനി, തതഃ പിപ്പലീമധുഘൃതൈരന്തഃപ്രലിപ്തേ ഘൃതഭാജനേ പ്രാക്കൃതസംസ്കാരേ സപ്തോദകകുഡവാനയോരജോऽര്ധകുഡവമര്ധതുലാം ച ഗുഡസ്യാഭിഹിതാനി ചൂര്ണാന്യാവാപ്യ സ്വനുഗുപ്തം കൃത്വാ യവപല്ലേ സപ്തരാത്രം വാസയേത്, തതോ യഥാബലമുപയുഞ്ജീത, ഏഷോऽരിഷ്ടഃ കുഷ്ഠമേഹമേദഃപാണ്ഡുരോഗശ്വയഥൂനപഹന്തി |
ഏവം ശാലസാരാദൌ ന്യഗ്രോധാദാവാരഗ്വധാദൌ ചാരിഷ്ടാന് കുര്വീത ||൬||
View original
अरिष्टानतो वक्ष्यामः- पूतीकचव्यचित्रकसुरदारुसारिवादन्तीत्रिवृत्त्रिकटुकानां प्रत्येकं षट्पलिका भागा बदरकुडवस्त्रिफलाकुडव इत्येतेषां चूर्णानि, ततः पिप्पलीमधुघृतैरन्तःप्रलिप्ते घृतभाजने प्राक्कृतसंस्कारे सप्तोदककुडवानयोरजोऽर्धकुडवमर्धतुलां च गुडस्याभिहितानि चूर्णान्यावाप्य स्वनुगुप्तं कृत्वा यवपल्ले सप्तरात्रं वासयेत्, ततो यथाबलमुपयुञ्जीत, एषोऽरिष्टः कुष्ठमेहमेदःपाण्डुरोगश्वयथूनपहन्ति |
एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ चारिष्टान् कुर्वीत ||६||
ഇദാനീം മദ്യസാത്മ്യാനാം വാതകഫകുഷ്ഠിനാമരിഷ്ടാംസ്തത ആസവസുരേ ച നിര്ദിശന്നാഹ- അരിഷ്ടാനിത്യാദി| ത്രിഫലായാഃ സമുദിതായാഃ കുഡവ ഇതി കേചിത്, അന്യേ തു സഞ്ജ്ഞായാഃ സഞ്ജ്ഞിന ഏവ പ്രധാനത്വമിതി പ്രത്യേകമേവ കുഡവം മന്യന്തേ| ജലസ്യ സപ്ത കുഡവാ അഷ്ടാവിംശതിപലാനീതി ജേജ്ജടഃ; തന്നേച്ഛതി ഗയീ, സര്വേഷ്വേവ തന്ത്രേഷ്വഷ്ടപലദ്രവസ്യ കുഡവത്വാത്| ഏഷ പിണ്ഡാരിഷ്ടസഞ്ജ്ഞകഃ കുഷ്ഠഹരഖദിരാദികഷായേണാലോഡ്യ പാതവ്യഃ| പിണ്ഡാസവസ്യ പലദ്വയം പലം വാ, കുഷ്ഠഹരസ്യ ഖദിരക്വാഥസ്യാഞ്ജലിമാത്രാ; യഥാനലമുപയുഞ്ജീതേത്യേകേ| അത്ര ചൂര്ണാനാമതിബാഹുല്യാത് പൂത ഏവാരിഷ്ടഃ പേയ ഇത്യേകേ, പിണ്ഡാസവവദപൂത ഏവ പേയ ഇത്യന്യേ| അസ്മിന് യോഗേ പാഠാന്തരം വ്യാഖ്യാനാന്തരമപ്യസ്തി, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ആസവാനതോ വക്ഷ്യാമഃ- പലാശഭസ്മപരിസ്രുതസ്യോഷ്ണോദകസ്യ ശീതീഭൂതസ്യ ത്രയോ ഭാഗാ ദ്വൌ ഫാണിതസ്യൈകധ്യമരിഷ്ടകല്പേന വിദധ്യാത്, ഏവം തിലാദീനാം ക്ഷാരേഷു; ശാലസാരാദൌ ന്യഗ്രോധാദാവാരഗ്വധാദൌ മൂത്രേഷു ചാസവാന് വിദധ്യാത് ||൭||
View original
आसवानतो वक्ष्यामः- पलाशभस्मपरिस्रुतस्योष्णोदकस्य शीतीभूतस्य त्रयो भागा द्वौ फाणितस्यैकध्यमरिष्टकल्पेन विदध्यात्, एवं तिलादीनां क्षारेषु; शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ मूत्रेषु चासवान् विदध्यात् ||७||
പലാശേത്യാദി| ത്രയോ ഭാഗാ ആഢകത്രയമ്| ദ്വൌ ഭാഗൌ ഫാണിതസ്യ ആഢകദ്വയമ്| അരിഷ്ടകല്പേനേതി പൂതീകാദിവത്| അത്ര ത്രിഫലായാശ്ചൂര്ണാദി സര്വം പൂര്വോക്തമുന്നേയമ്| വിദധ്യാത് കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| തിലാദീനാമിത്യാദി തിലാദിരശ്മരീപഠിതഃ ‘തിലാപാമാര്ഗകദലീപലാല’ (ചി.അ.൭) ഇത്യാദികഃ||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
അഥ സുരാ വക്ഷ്യാമഃ- ശിംശപാഖദീരയോഃ സാരമാദായോത്പാട്യ ചോത്തമാരണീബ്രാഹ്മീകോശവതീസ്തത്സര്വമേകതഃ കഷായകല്പേന വിപാച്യോദകമാദദീത മണ്ഡോദകാര്ഥം, കിണ്വപിഷ്ടമഭിഷുണുയാച്ച യഥോക്തമ് |
ഏവം സുരാഃ ശാലസാരാദൌ ന്യഗ്രോധാദാവാരഗ്വധാദൌ ച വിദധ്യാത് ||൮||
View original
अथ सुरा वक्ष्यामः- शिंशपाखदीरयोः सारमादायोत्पाट्य चोत्तमारणीब्राह्मीकोशवतीस्तत्सर्वमेकतः कषायकल्पेन विपाच्योदकमाददीत मण्डोदकार्थं, किण्वपिष्टमभिषुणुयाच्च यथोक्तम् |
एवं सुराः शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च विदध्यात् ||८||
സുരാവിധാനമാഹ- അഥേത്യാദി| ഉത്തമാരണീ ഉത്തമകരണീ, കോശവതീ ദേവദാലീ| ഉദകശബ്ദോऽത്ര ക്വാഥേ വര്തതേ| കിണ്വപിഷ്ടമഭിഷുണുയാത് സന്ദധ്യാത്, യഥോക്തം സൂത്രസ്ഥാനേ വിരേചനാധികാരേ| കഷായകല്പേന വിപാച്യേതി ശിംശപാഖദിരയോഃ സാരഭാഗദ്വയമാദായ, ഏകം ച ഭാഗമുത്തമാരണ്യാദീനാം; കുത ഏതദിതി? സാരാണാം കുഷ്ഠഹരത്വാത്; തുലാമേകാം ചതുര്ഭിരുദകദ്രോണൈരുത്ക്വാഥ്യ ദ്രോണാവശിഷ്ടമവതാര്യ, കിണ്വപിഷ്ടയോരാസുതീബലവചനേന പ്രമാണാദികല്പനമ്| വിദധ്യാത് സുരാം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
അതോऽവലേഹാന് വക്ഷ്യാമഃ- ഖദിരാസനനിമ്ബരാജവൃക്ഷശാലസാരക്വാഥേ തത്സാരപിണ്ഡാഞ്ഛ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാന് പ്രക്ഷിപ്യ വിപചേത്, തതോ നാതിദ്രവം നാതിസാന്ദ്രമവതാര്യ തസ്യ പാണിതലം പൂര്ണമപ്രാതരാശോ മധുമിശ്രം ലിഹ്യാത്; ഏവം ശാലസാരാദൌ ന്യഗ്രോധാദാവാരഗ്വധാദൌ ച ലേഹാന് കാരയേത് ||൯||
View original
अतोऽवलेहान् वक्ष्यामः- खदिरासननिम्बराजवृक्षशालसारक्वाथे तत्सारपिण्डाञ्छ्लक्ष्णपिष्टान् प्रक्षिप्य विपचेत्, ततो नातिद्रवं नातिसान्द्रमवतार्य तस्य पाणितलं पूर्णमप्रातराशो मधुमिश्रं लिह्यात्; एवं शालसारादौ न्यग्रोधादावारग्वधादौ च लेहान् कारयेत् ||९||
അതോऽവലേഹാനിത്യാദി| ഖദിരാദീനാം ദ്രോണമേകം പാനീയസ്യ ദ്രോണചതുഷ്ടയമ്, ഏതദ്ദ്രോണശേഷം ഗ്രാഹ്യം, പുനഃ പാകാദ്ഘനീഭവത്യസ്മിന് ചരകകുടജാവലേഹചൂര്ണപ്രക്ഷേപണപ്രമാണോഹബീജേന പ്രത്യേകം സാര്ധപലാനാം പഞ്ചാനാമേവ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാനാം പിണ്ഡാന് പ്രക്ഷിപ്യ ഫാണിതീഭൂതമവതാരയേത്; യദ്യപി പാണിതലം കര്ഷമിത്യുക്തം, തഥാऽപി പൂര്ണശബ്ദാത് പാണിതലം ഹസ്തതലമങ്ഗുലിരഹിതം വ്യാഖ്യാതമ്| അപ്രാതരാശഃ സായമേവ ഭുഞ്ജാനഃ| ഗയീ തു ശാലസാരം ന പഠതി, ഖദിരാദീനി ചത്വാര്യേവ പഠതി||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
അതശ്ചൂര്ണക്രിയാം വക്ഷ്യാമഃ- ശാലസാരാദീനാം സാരചൂര്ണപ്രസ്ഥമാഹൃത്യാരഗ്വധാദികഷായപരിപീതമനേകശഃ ശാലസാരാദികഷായേണൈവ പായയേത്; ഏവം ന്യഗ്രോധാദീനാം ഫലേഷു, പുഷ്പേഷ്വാരഗ്വധാദീനാം ചൂര്ണക്രിയാം കാരയേത് ||൧൦||
View original
अतश्चूर्णक्रियां वक्ष्यामः- शालसारादीनां सारचूर्णप्रस्थमाहृत्यारग्वधादिकषायपरिपीतमनेकशः शालसारादिकषायेणैव पाययेत्; एवं न्यग्रोधादीनां फलेषु, पुष्पेष्वारग्वधादीनां चूर्णक्रियां कारयेत् ||१०||
അത ഇത്യാദി| പരിപീതം ഭാവിതമ്| ശാലസാരാദിചൂര്ണപ്രസ്ഥേ ഭാവ്യേ ആരഗ്വധാദിക്വഥനീയദ്രവ്യസ്യാപി പ്രസ്ഥമേവ , ചതുര്ഭിരുദകപ്രസ്ഥൈരുത്ക്വാഥ്യാഷ്ടഭാഗാവശിഷ്ടമവതാര്യ പ്രാഗുക്തം ചൂര്ണമാര്ദ്രീകൃത്യ ശോഷയേത്; ഏവം സപ്താഹം ഭാവയിത്വാ തതശ്ചൂര്ണകര്ഷം, ശാലസാരാദിദ്രവ്യപലം, ഷോഡശഭിരുദകപലൈര്നിഃക്വാഥ്യ പാദാവശിഷ്ടേന തേന ക്വാഥേന ഷോഡശഗുണേന പിബേത്, കുഷ്ഠാനാമുത്തമമാത്രാര്ഹത്വാത്||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
അത ഊര്ധ്വമയസ്കൃതീര്വക്ഷ്യാമഃ- തീക്ഷ്ണലോഹപത്രാണി തനൂനി ലവണവര്ഗപ്രദിഗ്ധാനി ഗോമയാഗ്നിപ്രതപ്താനി ത്രിഫലാശാലസാരാദികഷായേണ നിര്വാപയേത് ഷോഡശവാരാന്, തതഃ ഖദിരാങ്ഗാരതപ്താന്യുപശാന്തതാപാനി സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയേദ്ധനതാന്തവപരിസ്രാവിതാനി , തതോ യഥാബലം മാത്രാം സര്പിര്മധുഭ്യാം സംസൃജ്യോപയുഞ്ജീത, ജീര്ണേ യഥാവ്യാധ്യനമ്ലമലവണമാഹാരം കുര്വീത, ഏവം തുലാമുപയുജ്യ കുഷ്ഠമേഹമേദഃശ്വയഥുപാണ്ഡുരോഗോന്മാദാപസ്മാരാനപഹത്യ വര്ഷശതം ജീവതി, തുലായാം തുലായാം വര്ഷശതമുത്കര്ഷഃ, ഏതേന സര്വലൌഹേഷ്വയസ്കൃതയോ വ്യാഖ്യാതാഃ ||൧൧||
View original
अत ऊर्ध्वमयस्कृतीर्वक्ष्यामः- तीक्ष्णलोहपत्राणि तनूनि लवणवर्गप्रदिग्धानि गोमयाग्निप्रतप्तानि त्रिफलाशालसारादिकषायेण निर्वापयेत् षोडशवारान्, ततः खदिराङ्गारतप्तान्युपशान्ततापानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेद्धनतान्तवपरिस्रावितानि , ततो यथाबलं मात्रां सर्पिर्मधुभ्यां संसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे यथाव्याध्यनम्लमलवणमाहारं कुर्वीत, एवं तुलामुपयुज्य कुष्ठमेहमेदःश्वयथुपाण्डुरोगोन्मादापस्मारानपहत्य वर्षशतं जीवति, तुलायां तुलायां वर्षशतमुत्कर्षः, एतेन सर्वलौहेष्वयस्कृतयो व्याख्याताः ||११||
അത ഇത്യാദി| തനൂനി അഘനാനി തിലോത്സേധമാത്രാണി| ലവണവര്ഗപ്രദിഗ്ധാനി സൈന്ധവസൌവര്ചലോദ്ഭിദവിഡസാമുദ്രലവണാദികല്കേന ലിപ്താനി| ഖദിരാങ്ഗാരതാപനമപി ഷോഡശവാരാന്| ഘനതാന്തവം നിബിഡവസ്ത്രമ്| മാത്രാമിതി അല്പമിത്യര്ഥഃ, പഞ്ചഗുഞ്ജാദിക്രമവൃദ്ധ്യാ ലൌഹമാഷചതുഷ്ടയമ്| സംസൃജ്യ സമ്യക് സൃഷ്ട്വാ, സമ്യക്സൃഷ്ടിസ്തു ലൌഹമയപാത്രേ ലൌഹദണ്ഡമര്ദനേന മധുഘൃതലൌഹൈഃ സമ്യഗേകീഭാവഃ| ഉപയുക്തേ പുനരസ്മിന് ഷഡങ്ഗകല്പേന കുഷ്ഠഹരഖദിരാദിക്വഥിതജലം ഷഷ്ടിഗുണമനുപാനം, പാരമ്പര്യോപദേശാത് | ഏവം പ്രമേഹാദൌ പ്രമേഹാദിഹരക്വഥിതമേവ ജലമനുപാനമ്| ഏവമാഹാരോऽപി യഥാവ്യാധി യഥാരോഗമേവ കുഷ്ഠേ കുഷ്ഠഹരഃ, മേഹേ മേഹഹര ഇതി; അനമ്ലലവണസ്തു സര്വഥാ വ്യാധിഹരഃ| ഏതേനേത്യാദി ഏതേന ക്വഥിതലൌഹരസായനക്രമേണ, സര്വലൌഹേഷു ത്രപുസീസതാമ്രരജതസുവര്ണേഷു, അയസ്കൃതയോ വിശേഷേണ വ്യാഖ്യാതാഃ പ്രകര്ഷേണ കഥിതാഃ||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ത്രിവൃച്ഛയാമാഗ്നിമന്ഥസപ്തലാകേവുകശങ്ഖിനീതില്വകത്രിഫലാപലാശശിംശപാനാം സ്വരസമാദായ പാലാശ്യാം ദ്രോണ്യാമഭ്യാസിച്യ ഖദിരാങ്ഗാരതപ്തമയഃപിണ്ഡം ത്രിസപ്തകൃത്വോ നിര്വാപ്യ തമാദായ പുനരാസിച്യ സ്ഥാല്യാം ഗോമയാഗ്നിനാ വിപചേത്, തതശ്ചതുര്ഥഭാഗാവശിഷ്ടമവതാര്യ പരിസ്രാവ്യ ഭൂയോऽഗ്നിതപ്താന്യയഃപത്രാണി പ്രക്ഷിപേത്, സിധ്യതി ചാസ്മിന് പിപ്പല്യാദിചൂര്ണഭാഗം ദ്വൌ മധുനസ്താവദ്ധൃതസ്യേതി ദദ്യാത്, തതഃ പ്രശാന്തമായസേ പാത്രേ സ്വനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, തതോ യഥായോഗം ശുക്തിം പ്രകുഞ്ചം വോപയുഞ്ജീത, ജീര്ണേ യഥാവ്യാധ്യാഹാരമുപസേവേത |
ഏഷൌഷധായസ്കൃതിരസാധ്യം കുഷ്ഠം പ്രമേഹം വാ സാധയതി, സ്ഥൂലമപകര്ഷതി, ശോഫമുപഹന്തി, സന്നമഗ്നിമുദ്ധരതി, വിശേഷേണ ചോപദിശ്യതേ രാജയക്ഷ്മിണാം, വര്ഷശതായുശ്ചാനയാ പുരുഷോ ഭവതി |
ശാലസാരാദിക്വാഥമാസിച്യ പാലാശ്യാം ദ്രോണ്യാമയോഘനാംസ്തപ്താന്നിര്വാപ്യ കൃതസംസ്കാരേ കലശേऽഭ്യാസിച്യ പിപ്പല്യാദിചൂര്ണഭാഗം ക്ഷൌദ്രം ഗുഡമിതി ച ദത്ത്വാ സ്വനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, ഏതാം മഹൌഷധായസ്കൃതിം മാസമര്ധമാസം വാ സ്ഥിതാം യഥാബലമുപയുഞ്ജീത |
ഏവം ന്യഗ്രോധാദാവാരേവതാദിഷു ച വിദധ്യാത് ||൧൨||
View original
त्रिवृच्छयामाग्निमन्थसप्तलाकेवुकशङ्खिनीतिल्वकत्रिफलापलाशशिंशपानां स्वरसमादाय पालाश्यां द्रोण्यामभ्यासिच्य खदिराङ्गारतप्तमयःपिण्डं त्रिसप्तकृत्वो निर्वाप्य तमादाय पुनरासिच्य स्थाल्यां गोमयाग्निना विपचेत्, ततश्चतुर्थभागावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य भूयोऽग्नितप्तान्ययःपत्राणि प्रक्षिपेत्, सिध्यति चास्मिन् पिप्पल्यादिचूर्णभागं द्वौ मधुनस्तावद्धृतस्येति दद्यात्, ततः प्रशान्तमायसे पात्रे स्वनुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगं शुक्तिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, जीर्णे यथाव्याध्याहारमुपसेवेत |
एषौषधायस्कृतिरसाध्यं कुष्ठं प्रमेहं वा साधयति, स्थूलमपकर्षति, शोफमुपहन्ति, सन्नमग्निमुद्धरति, विशेषेण चोपदिश्यते राजयक्ष्मिणां, वर्षशतायुश्चानया पुरुषो भवति |
शालसारादिक्वाथमासिच्य पालाश्यां द्रोण्यामयोघनांस्तप्तान्निर्वाप्य कृतसंस्कारे कलशेऽभ्यासिच्य पिप्पल्यादिचूर्णभागं क्षौद्रं गुडमिति च दत्त्वा स्वनुगुप्तं निदध्यात्, एतां महौषधायस्कृतिं मासमर्धमासं वा स्थितां यथाबलमुपयुञ्जीत |
एवं न्यग्रोधादावारेवतादिषु च विदध्यात् ||१२||
ഔഷധായസ്കൃതിമുപദിശന്നാഹ- ത്രിവൃദിത്യാദി| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരകഃ, സപ്തലാ യവതിക്താ, ശങ്ഖിനീ തദ്ഭേദഃ, തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രഃ| സ്വരസമാദായേതി പഞ്ചശതപലാനി; ഏഷാം സ്വരസാലാഭേ പ്രതിനിധിഃ- തത്ര ചൂര്ണാനാമാഢകമുദകദ്രോണേ രാത്രിപര്യുഷിതം സ്വരസവദ്ഗ്രാഹ്യം; വൃദ്ധവൈദ്യാസ്തു ക്വാഥേऽപി സ്വരസശബ്ദം മന്യന്തേ; തത്ര ത്രിവൃദാദിക്വാഥസ്യ പഞ്ചശതപലാനി| ഗയീ തു ത്രിവൃദാദീനാം ശിംശപാന്താനാം ദ്വാദശാനാം ദ്രോണമപാം ചതുര്ഭിര്ദ്രോണൈരുത്ക്വാഥ്യ ദ്രോണാവശിഷ്ടം കഷായം ഗ്രാഹ്യമിതി മന്യതേ| പാലാശ്യാം ദ്രോണ്യാമഭ്യാസിച്യേതി ദ്രോണീ ജലപ്രക്ഷേപണീ, അഭ്യാസിച്യ പ്രക്ഷിപ്യ, സാ ചാര്ദ്രപലാശമയീ കര്തവ്യാ| ഖദിരാങ്ഗാരേത്യാദി| ലൌഹപിണ്ഡം പഞ്ചാശത്പലപ്രമാണമ്| ത്രിസപ്തകൃത്വ ഇതി ഏകവിംശതിവാരാന്| തമാദായേതി ദ്രവം പുനരാസിച്യ സ്ഥാല്യാം ഗോമയാഗ്നിനാ വിപചേദിതി അയഃസ്ഥാല്യാം പ്രക്ഷിപ്യ ഗോമയാഗ്നിനാ വിപചേത്| തതശ്ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടമവതാര്യ പരിസ്രാവ്യ ഭൂയോऽഗ്നിതപ്താന്യയഃപത്രാണി പ്രക്ഷിപേദിതി| തത്ര കഷായേ പൂര്വലോഹപത്രാണി ഖദിരാങ്ഗാരതപ്താനി പുനരപി നിര്വാപ്യ, ഏതാനി ച ലോഹപത്രാണി തേനൈവ കഷായേണ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാനി, തസ്മിന്നേവ കഷായേ പുനരാപചേത്, സിധ്യതി ചാസ്മിന് പിപ്പല്യാദിചൂര്ണഭാഗം ദദ്യാല്ലോഹപിണ്ഡസമമേവ, സിദ്ധശീതേ ദ്വൌ മധുനഃ ദ്വൌ ഗുഡസ്യേതി പലശതമിത്യര്ഥഃ| ഘൃതസ്യാപി താവത് പലശതം ദദ്യാത്| ഗയീ തു പിപ്പല്യാദിമധുസര്പിഷാമന്യഥാ ഭാഗകല്പനം കൃതവാന്, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്| തതഃ പ്രശാന്തമിത്യാദി പ്രശാന്തം സിദ്ധമുച്യതേ| ശുക്തിഃ അര്ധപലമ്| പ്രകുഞ്ചഃ പലമ്| സന്നമഗ്നിമുദ്ധരതി ഉത്കര്ഷയതി| അത ഔഷധായസ്കൃത്യരിഷ്ടമാഹ- ശാലേത്യാദി|- ശാലസാരാദിക്വാഥദ്രോണം പലാശദ്രോണ്യാമഭ്യാസിച്യ, അപരേ പഞ്ചശതപലാനി മന്യന്തേ| അയോഘനം കര്മകാരഭാണ്ഡിഭിസ്തപ്തായസ്താഡനാഭിഃ പൂര്വവദേകവിംശതിവാരാനഭിസംയോജ്യ ശീതീകൃത്യ, താനി ച നിര്വാപണസാധിതലോഹപത്രാണി തേനൈവ കഷായേണ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാനി അരിഷ്ടസംസ്കാരവിധിനാ വിഹിതസംസ്കാരേ കലശേ യാവതാ ച മന്ദകടുകമരിഷ്ടം സ്യാത്താവച്ചൂര്ണാംശം ദത്ത്വാ, മാസം ശീതേऽര്ധമാസമുഷ്ണേ ച സ്ഥാപയേത്| അത്ര മധു പുരാണമവഗന്തവ്യം, തച്ച കഷായചതുര്ഥാംശേന, തത്സമ ഏവ ജീര്ണഗുഡഃ| ‘അയോഘനാംസ്തപ്താന്’ ഇത്യത്ര ഘനശബ്ദേനൈവ ലോഹപിണ്ഡേ പ്രാപ്തേ അയഃശബ്ദസ്തീക്ഷ്ണലൌഹപ്രാപണായ സീസകാദിപരിഹാരായ ച| അന്യേ തു, അത്ര പിപ്പല്യാദി ലൌഹസമം തദ്വിഗുണം ക്ഷൌദ്രം ഗുഡം ച ദദ്യാത്, ലൌഹപ്രമാണം തു പൂര്വയോഗേ വ്യാഖ്യാതമ്| ഏവമിത്യാദി ആരേവതാദിഷു ആരഗ്വധാദിഷു| വിദധ്യാത് അയസ്കൃതിം കുര്യാത്||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
അതഃ ഖദിരവിധാനമുപദേക്ഷ്യാമഃ- പ്രശസ്തദേശജാതമനുപഹതം മധ്യമവയസം ഖദിരം പരിതഃ ഖാനയിത്വാ തസ്യ മധ്യമം മൂലം ഛിത്ത്വാऽയോമയം കുമ്ഭം തസ്മിന്നന്തരേ നിദധ്യാദ്യഥാ രസഗ്രഹണസമര്ഥോ ഭവതി, തതസ്തം ഗോമയമൃദാऽവലിപ്തമവകീര്യേന്ധനൈര്ഗോമയമിശ്രൈരാദീപയേദ്യഥാऽസ്യ ദഹ്യമാനസ്യ രസഃ സ്രവത്യധസ്താത്, തദ്യദാ ജാനീയാത് പൂര്ണം ഭാജനമിതി, അഥൈനമുദ്ധൃത്യ പരിസ്രാവ്യ രസമന്യസ്മിന് പാത്രേ നിധായാനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, തതോ യഥായോഗം മാത്രാമാമലകരസമധുസര്പിര്ഭിഃ സംസൃജ്യോപയുഞ്ജീത, ജീര്ണേ ഭല്ലാതകവിധാനവദാഹാരഃ പരിഹാരശ്ച, പ്രസ്ഥേ ചോപയുക്തേ ശതം വര്ഷാണാമായുഷോऽഭിവൃദ്ധിര്ഭവതി |
ഖദിരസാരതുലാമുദകദ്രോണേ വിപാച്യ ഷോഡശാംശാവശിഷ്ടമവതാര്യാനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, തമാമലകരസമധുസര്പിര്ഭിഃ സംസൃജ്യോപയുഞ്ജീത |
ഏഷ ഏവ സര്വവൃക്ഷസാരേഷു കല്പഃ |
ഖദിരസാരചൂര്ണതുലാം ഖദിരസാരക്വാഥമാത്രാം വാ പ്രാതഃ പ്രാതരുപസേവേത, ഖദിരസാരക്വാഥസിദ്ധമാവികം വാ സര്പിഃ ||൧൩||
View original
अतः खदिरविधानमुपदेक्ष्यामः- प्रशस्तदेशजातमनुपहतं मध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा तस्य मध्यमं मूलं छित्त्वाऽयोमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निदध्याद्यथा रसग्रहणसमर्थो भवति, ततस्तं गोमयमृदाऽवलिप्तमवकीर्येन्धनैर्गोमयमिश्रैरादीपयेद्यथाऽस्य दह्यमानस्य रसः स्रवत्यधस्तात्, तद्यदा जानीयात् पूर्णं भाजनमिति, अथैनमुद्धृत्य परिस्राव्य रसमन्यस्मिन् पात्रे निधायानुगुप्तं निदध्यात्, ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च, प्रस्थे चोपयुक्ते शतं वर्षाणामायुषोऽभिवृद्धिर्भवति |
खदिरसारतुलामुदकद्रोणे विपाच्य षोडशांशावशिष्टमवतार्यानुगुप्तं निदध्यात्, तमामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृज्योपयुञ्जीत |
एष एव सर्ववृक्षसारेषु कल्पः |
खदिरसारचूर्णतुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुपसेवेत, खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः ||१३||
അത ഇത്യാദി| ഖദിരരസേന തുല്യ ആമലകരസഃ| മധുഘൃതേ തു സമസ്തേ താവതീ ദ്രവ്യപാദികേ| ഭല്ലാതകവിധാനവദത്രാഹാരേ ക്ഷീരം കുഷ്ഠകരമപി ന വിരുദ്ധം, രസായനശക്തേരചിന്ത്യത്വാത്; ശേഷം സുബോധമ്| ഖദിരസാരസ്യാര്ദ്രസ്യ സ്വരസാലാഭേऽനുകല്പികം സ്വരസമുദ്ദിശന്നാഹ - ഖദിരസാരേത്യാദി| സ്നേഹകഷായപരിഭാഷാകല്പനയാ കഷായം കൃത്വാ തസ്യ പാദികം സര്പിഃ; അപഥ്യമപ്യാവികം സര്പിഃ പഥ്യത്വേനാത്രാഭിഹിതം, ദ്രവ്യസംയോഗശക്തേരചിന്ത്യത്വാത് ; അന്യേ തു സര്പിരേവ പഠന്തി ന പുനരാവികമ്||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
അമൃതവല്ലീസ്വരസം ക്വാഥം വാ പ്രാതഃ പ്രാതരുപസേവേത, തത്സിദ്ധം വാ സര്പിഃ, അപരാഹ്ണേ സസര്പിഷ്കമോദനമാമലകയൂഷേണ ഭുഞ്ജീത; ഏവം മാസമുപയുജ്യ സര്വകുഷ്ഠൈര്വിമുച്യത ഇതി ||൧൪||
View original
अमृतवल्लीस्वरसं क्वाथं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत, तत्सिद्धं वा सर्पिः, अपराह्णे ससर्पिष्कमोदनमामलकयूषेण भुञ्जीत; एवं मासमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुच्यत इति ||१४||
അമൃതേത്യാദി| അമൃതവല്ലീ ഗുഡൂചീ||൧൪||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
കൃഷ്ണതിലഭല്ലാതകതൈലാമലകരസസര്പിഷാം ദ്രോണം ശാലസാരാദികഷായസ്യ ച, ത്രിഫലാത്രികടുകപരൂഷഫലമജ്ജവിഡങ്ഗഫലസാരചിത്രാര്കാവല്ഗുജഹരിദ്രാദ്വയത്രിവൃദ്ദന്തീദ്രവന്തീന്ദ്രയവയഷ്ടീമധുകാതിവിഷാരസാഞ്ജനപ്രിയങ്ഗൂണാം പാലികാ ഭാഗാസ്താനൈകധ്യം സ്നേഹപാകവിധാനേന പചേത്, തത് സാധുസിദ്ധമവതാര്യ പരിസ്രാവ്യാനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്, തത ഉപസംസ്കൃതശരീരഃ പ്രാതഃ പ്രാതരുത്ഥായ പാണിശുക്തിമാത്രം ക്ഷൌദ്രേണ പ്രതിസംസൃജ്യോപയുഞ്ജീത, ജീര്ണേ മുദ്ഗാമലകയൂഷേണാലവണേന സര്പിഷ്മന്തം ഖദിരോദകസിദ്ധം മൃദ്വോദനമശ്നീയാത് ഖദിരോദകസേവീ, ഇത്യേവം ദ്രോണമുപയുജ്യ സര്വകുഷ്ഠൈര്വിമുക്തഃ ശുദ്ധതനുഃ സ്മൃതിമാന് വര്ഷശതായുരരോഗോ ഭവതി ||൧൫||
ഭവതി ചാത്ര- സുരാമന്ഥാസവാരിഷ്ടാംല്ലേഹാംശ്ചൂര്ണാന്യയസ്കൃതീഃ |
സഹസ്രശോऽപി കുര്വീത ബീജേനാനേന ബുദ്ധിമാന് ||൧൬||
View original
कृष्णतिलभल्लातकतैलामलकरससर्पिषां द्रोणं शालसारादिकषायस्य च, त्रिफलात्रिकटुकपरूषफलमज्जविडङ्गफलसारचित्रार्कावल्गुजहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीद्रवन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूणां पालिका भागास्तानैकध्यं स्नेहपाकविधानेन पचेत्, तत् साधुसिद्धमवतार्य परिस्राव्यानुगुप्तं निदध्यात्, तत उपसंस्कृतशरीरः प्रातः प्रातरुत्थाय पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मन्तं खदिरोदकसिद्धं मृद्वोदनमश्नीयात् खदिरोदकसेवी, इत्येवं द्रोणमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृतिमान् वर्षशतायुररोगो भवति ||१५||
भवति चात्र- सुरामन्थासवारिष्टांल्लेहांश्चूर्णान्ययस्कृतीः |
सहस्रशोऽपि कुर्वीत बीजेनानेन बुद्धिमान् ||१६||
സ്നേഹസാമാന്യാന്മിശ്രകം സ്നേഹവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- കൃഷ്ണതിലേത്യാദി| കൃഷ്ണതിലാനാം ഭല്ലാതകാനാം ച തൈലമ്| തദേതത് സര്പിഷാ സഹ സ്നേഹദ്രോണത്രയമാമലകരസശാലസാരാദികഷായദ്രോണാഭ്യാം ത്രിഫലാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈര്വിപചേത്| ഉപസംസ്കൃതശരീരോ വമനാദിഭിരിത്യര്ഥഃ| പാണിശുക്തിഃ പലമിത്യര്ഥഃ| സഹസ്രശോऽപീത്യപിശബ്ദാത് ഖദിരസാരപ്രയോഗേണ സാരസ്നേഹയോരനുക്തയോരുക്തേന കല്പേന കല്പനമിതി സമുച്ചിനോതി||൧൫-൧൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ മഹാകുഷ്ഠചികിത്സിതം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ ||൧൦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महाकुष्ठचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||