Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતો મહાવાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
દ્વિવિધં વાતશોણિતમુત્તાનમવગાઢં ચેત્યેકે ભાષન્તે; તત્તુ ન સમ્યક્, તદ્ધિ કુષ્ઠવદુત્તાનં ભૂત્વા કાલાન્તરેણાવગાઢીભવતિ, તસ્માન્ન દ્વિવિધમ્ ||૩||
View original
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||
પ્રતિજ્ઞાઽનન્તરં તન્ત્રાન્તરોક્તદ્વૈવિધ્યનિરાકરણમાહ- દ્વિવિધમિત્યાદિ| ઉત્તાનં ત્વઙ્માંસાશ્રયમ્, અવગાઢમન્તરાશ્રયમ્||૧-૩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
તત્ર બલવદ્વિગ્રહાદિભિઃ પ્રકુપિતસ્ય વાયોર્ગુરૂષ્ણાધ્યશનશીલસ્ય પ્રદુષ્ટં શોણિતં માર્ગમાવૃત્ય વાતેન સહૈકીભૂતં યુગપદ્વાતરક્તનિમિત્તાં વેદનાં જનયતીતિ વાતરક્તમ્ |
તત્તુ પૂર્વં હસ્તપાદયોરવસ્થાનં કૃત્વા પશ્ચાદ્દેહં વ્યાપ્નોતિ |
તસ્ય પૂર્વરૂપાણિતોદદાહકણ્ડૂશોફસ્તમ્ભત્વક્પારુષ્યસિરાસ્નાયુધમનીસ્પન્દનસક્થિદૌર્બલ્યાનિ શ્યાવારુણમણ્ડલોત્પત્તિશ્ચાકસ્માત્ પાણિપાદતલાઙ્ગુલિગુલ્ફમણિબન્ધપ્રભૃતિષુ, તત્રાપ્રતિકારિણોઽપચારિણશ્ચ રોગો વ્યક્તતરઃ, તસ્ય લક્ષણમુક્તં; તત્રાપ્રતિકારિણો વૈકલ્યં ભવતિ ||૪||
View original
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति |
तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||
તસ્યેદાનીં સમ્પ્રાપ્તિપૂર્વિકાં નિરુક્તિં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| બલવદ્વિગ્રહાદયો વ્રણપ્રશ્નોક્તાઃ, ગુરૂષ્ણાધ્યશનાદયશ્ચ તત્રેવોક્તાઃ| યુગપત્ એકકાલમ્| તસ્યેત્યાદિ| મણિબન્ધઃ પાણિમૂલમ્| તત્ર બલવદ્વિગ્રહાદિભિરિત્યારભ્ય યાવદપચારિણશ્ચેત્યત્ર ગ્રન્થસ્યાર્થો નિદાનપરિપઠિતોઽપિ વાતરક્તસ્ય દુઃસાધ્યત્વજ્ઞાપનાયાત્રાપિ પઠનીયઃ| તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ પૂર્વરૂપે| અપચારિણઃ અયથાર્થકારિણઃ| રોગો વ્યક્તતરઃ વિકારઃ પ્રકટો ભવતીત્યર્થઃ| તત્રેતિ રોગવ્યક્તૌ| વૈકલ્યં વિકલતા| એતેનાસાધ્યત્વમુક્તમ્||૪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ભવતિ ચાત્ર- પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્ |
સ્થૂલાનાં સુખિનાં ચાપિ વાતરક્તં પ્રકુપ્યતિ ||૫||
View original
भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||
ઇદાનીં વિશેષેણ વાતશોણિતાશ્રયં નિર્દિશન્નાહ- પ્રાયશ ઇત્યાદિ| અસુકુમારાણામસ્થૂલાનાં દુઃખિતાનાં ચ પ્રાયેણ વ્યાયામાશ્રયત્વાત્, વ્યાયામેન મિથ્યાહારવિહારયોરપ્યદોષત્વાદલ્પદોષત્વાદ્વા વિકારાસમ્ભવઃ||૫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
તત્ર પ્રાણમાંસક્ષયપિપાસાજ્વરમૂર્ચ્છાશ્વાસકાસસ્તમ્ભારોચકાવિપાકવિસરણસઙ્કોચનૈરનુપદ્રુતં બલવન્તમાત્મવન્તમુપકરણવન્તં ચોપક્રમેત્ ||૬||
View original
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||
કીદૃશ ઉપક્રમ્યસ્તદાહ- તત્રેત્યાદિ| બલવન્તમિતિ ઉપચયશક્તિલક્ષણોભયબલયુક્તં; પ્રાણમાંસક્ષયશબ્દેનોભયલક્ષણસ્ય નિવૃત્તિવિષયત્વાદેવ પ્રવૃત્તિવિષયમપ્યુભયલક્ષણમેવ બલમ્||૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
તત્ર, આદાવેવ બહુવાતરૂક્ષમ્લાનાઙ્ગાદૃતે માર્ગાવરણાદ્દુષ્ટશોણિતમસકૃદલ્પાલ્પમવસિઞ્ચેદ્વાતકોપભયાત્ |
તતો વમનાદિભિરુપક્રમૈરુપપાદ્ય પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તં વાતપ્રબલે પુરાણઘૃતં પાયયેત્ |
અજાક્ષીરં વાઽર્ધતૈલં મધુકાક્ષયયુક્તં, શૃગાલવિન્નાસિદ્ધં વા શર્કરામધુમધુરં, શુણ્ઠીશૃઙ્ગાટકકશેરુકસિદ્ધં વા, શ્યામારાસ્નાસુષવીશૃગાલવિન્નાપીલુશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાદ્વિપઞ્ચમૂલીસિદ્ધં વા |
દ્વિપઞ્ચમૂલીક્વાથાષ્ટગુણસિદ્ધેન પયસા મધુકમેષશૃઙ્ગીશ્વદંષ્ટ્રાસરલભદ્રદારુવચાસુરભિકલ્કપ્રતીવાપં તૈલં પાચયિત્વા પાનાદિષૂપયુઞ્જીત, શતાવરીમયૂરકકિણિહ્યજમોદામધુકક્ષીરવિદારીબલાતિબલાતૃણપઞ્ચમૂલીક્વાથસિદ્ધં વા કાકોલ્યાદિપ્રતિવાપં, બલાતૈલં શતપાકં વેતિ |
વાતહરમૂલસિદ્ધેન ચ પયસા પરિષેચનમમ્લૈર્વા કુર્વીત |
યવમધુકૈરણ્ડતિલવર્ષાભૂભિર્વા પ્રદેહઃ કાર્યઃ |
તત્ર ચૂર્ણિતેષુ યવગોધૂમતિલમુદ્ગમાષેષુ પ્રત્યેકશઃ કાકોલીક્ષીરકાકોલીજીવકર્ષભકબલાતિબલાબિસમૃણાલશૃગાલવિન્નામેષશૃઙ્ગી- પ્રિયાલશર્કરાકશેરુકસુરભિવચાકલ્કમિશ્રેષૂપનાહાર્થં સર્પિસ્તૈલવસામજ્જદુગ્ધસિદ્ધાઃ પઞ્ચ પાયસા વ્યાખ્યાતાઃ, સ્નૈહિકફલસારોત્કારિકા વા, ચૂર્ણિતેષુ યવગોધૂમતિલમુદ્વમાષેષુ મત્સ્યપિશિતવેશવારો વા, બિલ્વપેશિકાતગરદેવદારુસરલારાસ્નાહરેણુકુષ્ઠશતપુષ્પૈલાસુરાદધિમસ્તુયુક્ત ઉપનાહઃ, માતુલુઙ્ગામ્લસૈન્ધવઘૃતમિશ્રં મધુશિગ્રુમૂલમાલેપસ્તિલકલ્કો વેતિ વાતપ્રબલે ||૭||
View original
तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् |
ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् |
अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||
તત્ર દોષદૂષ્યયોઃ પૂર્વં દૂષ્યચિકિત્સિતમેવ નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| બહુવાતત્વેન હેતુના રૂક્ષમસ્નિગ્ધં, મ્લાનં શુષ્યદઙ્ગં, યસ્ય દેહિનસ્તસ્માદૃતે ઇત્યર્થઃ| માર્ગાવરણં માર્ગાવરોધનં, તસ્માદ્દુષ્ટશોણિતં પ્રકુપિતરુધિરમ્| અસકૃત્ અનેકવારાન્| અવસિઞ્ચેત્ સ્રાવયેદિત્યર્થઃ| દોષચિકિત્સિતમાહ- તતો વમનાદિભિરિત્યાદિ| આદિશબ્દાદ્વિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનાદિભિરુપક્રમૈશ્ચિકિત્સાધિકારોક્તૈઃ| ઉપપાદ્ય યોજયિત્વા| પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તમિતિ પ્રતિસંસૃષ્ટં પેયાદિક્રમેણ ત્ય(યુ)ક્તં ભક્તં યસ્ય પુરુષસ્યેત્યર્થઃ| વાતપ્રબલે વાતરક્તે| પુરાણઘૃતં કાલેનૈવ પક્વમ્| તત્ર પાણિગતં વાતરક્તમૂર્ધ્વગતદોષેણ, પાદગતં વાતરક્તમધોગતેન દોષેણ ભવતિ; તત્ર પાણિગતે કફપિત્તાનુબન્ધે વમનવિરેચને, તત્રૈવ જીર્ણઘૃતપાનં; પાદગતે વાતાનુબન્ધે આસ્થાપનપૂર્વકમનુવાસનમ્| તત્રૈકં શુદ્ધિદિનમ્, અન્નસંસર્જનદિનાનિ ષટ્, અષ્ટમે સ્નેહાઙ્ગભોજનં, નવમે પુરાણઘૃતપાનમિતિ| અજાક્ષીરમર્ધતૈલં યષ્ટિમધુકર્ષયુક્તં; તદેવ પૃશ્નિપર્ણ્યાદિસિદ્ધં, શુણ્ઠ્યાદિસિદ્ધં, શ્યામાદિસિદ્ધં વા, ઇત્યેવં ચતુર્ષુ યોગેષ્વજાક્ષીરમર્ધતૈલમભિસમ્બધ્યતે; તત્રાર્ધતૈલમિતિ અજાક્ષીરસ્ય ભાગદ્વયં તૈલસ્યૈક ઇત્યર્થઃ| શૃગાલવિન્ના પૃશ્નિપર્ણી, તયા સિદ્ધં ક્ષીરપાકકલ્પનયા| શ્યામા ત્રિવૃદ્વિશેષઃ, ‘વૃદ્ધદારુક’ ઇત્યન્યે| રાસ્ના સુરસા | સુષવી પાનીયવલ્લી| પુરાણઘૃતતૈલં નિર્દિશ્ય પક્વતૈલં નિર્દિશન્નાહ- દ્વિપઞ્ચમૂલીત્યાદિ| દ્વિપઞ્ચમૂલીં કષાયકલ્પેન વિપાચ્ય પાદશેષેણ તેનાષ્ટગુણેન ક્ષીરં સાધયેત્, ક્ષીરશેષમવતાર્ય તેન મધુકાદિકલ્કયુક્તં તૈલં સાધયેદિતિ| સુરભિઃ રાસ્ના| પ્રતિવાપઃ પ્રક્ષેપઃ| પાનાદિષ્વિત્યાદિશબ્દાદભ્યઙ્ગપરિષેકાદયઃ| શતાવરીત્યાદિ ‘સિદ્ધં તૈલમ્’ ઇતિ શેષઃ| મયૂરકોઽપામાર્ગઃ| ક્ષીરવિદારી દીર્ઘકન્દા ભૃશં મધુરા| તૃણપઞ્ચમૂલી “કુશકાશનલદર્ભકાણ્ડેક્ષુકા” (સૂ. ૩૮) ઇતિ તૃણસઞ્જ્ઞા| શતપાકમિતિ બલાક્વાથકલ્કાભ્યાં શતશઃ કૃત્વા વિપાચ્ય પ્રયોજ્યં; શ્રીજેજ્જટસ્તુ બલાતૈલં મૂઢગર્ભોક્તમાહ, શતપાકં તુ સહસ્રપાકતુલ્યમેવાહ| એતે ચ યોગા દોષાદીનવેક્ષ્ય યથાવસ્થં યોજ્યાઃ| અન્તઃપરિમાર્જનમભિધાય બહિઃપરિમાર્જનં નિર્દિશન્નાહ- વાતહરેત્યાદિ| વાતહરં દશમૂલમ્| અમ્લૈરિતિ સુરાસૌવીરકતુષોદકાદિભિઃ| પ્રદેહઃ પ્રલેપઃ| તત્રેત્યાદિ તત્ર ચૂર્ણિતેષુ યવાદિષુ પઞ્ચસુ પ્રત્યેકં કાકોલ્યાદિવચાન્તકલ્કમિશ્રેષૂપનાહાર્થં સર્પિસ્તૈલવસામજ્જદુગ્ધસિદ્ધાઃ પઞ્ચ પાયસા વ્યાખ્યાતાઃ| તે તુ નાતિદ્રવા નાતિસાન્દ્રાઃ પ્રદેહયોગ્યા યોજ્યાઃ| પયસા સંસ્કૃતાઃ પાયસાઃ| યદ્યપિ સર્પિરાદીનિ સંસ્કારકત્વેનોપન્યસ્તાનિ તથાઽપિ પય એવ પ્રધાનમિતિ તદ્વ્યપદેશઃ| સ્નૈહિકફલાનિ તિલૈરણ્ડાતસીબિભીતકાદીનિ, તેષાં યથાસમ્ભવં સારો મજ્જા| અત્રાનુક્તમપિ ક્ષીરં સ્નેહફલકલ્કપાકનિષ્પત્તયે કલ્પનીયમ્| ઉત્કારિકા લપ્સિકા| ચૂર્ણિતેષ્વિત્યાદિ| પિશિતવેશવારઃ માંસમયો વેશવારઃ ખાનિષ્કાપરપર્યાયઃ| અન્યે તુ ‘નલમીનમત્સ્યામિષવેશવારો વા’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- નલમીનો રોહિતભેદઃ, પામરેષુ ‘મિઉક્વ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, તીરભુક્તૌ તુ જનાસ્તં તિલપિત્તમાહુઃ; તદ્ગ્રહણં વિશેષાર્થં, મત્સ્યશબ્દેન તુ સર્વે એવ ગૃહ્યન્તે| અન્યે તુ ‘આનૂપમત્સ્યામિષવેશવારૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, આમિષશબ્દેનાનૂપમાંસમાહુઃ| તથા ચ વાતરક્તે ચરકઃ- “ઔદકપ્રસહાનૂપવેશવારાઃ સુસંસ્કૃતાઃ| જીવનીયૌષધસ્નેહયુક્તાઃ સ્યુરુપનાહને” (ચ. ચિ. ૨૯)- ઇતિ| ‘વિચિત્રમત્સ્યપિશિતવેશવારો વા’ ઇતિ ક્વચિત્ | બિલ્વેત્યાદિ બિલ્વપેશિકાદિ પેષ્યં, સુરાદિ તસ્ય પેષણાય દ્રવદ્રવ્યં; બિલ્વપેશિકા બાલબિલ્વગિરઃ, સરલા ત્રિવૃત્| માતુલુઙ્ગેત્યાદિ| માતુલુઙ્ગાદિભિઃ સહ શોભાઞ્જનકમૂલં સસૈન્ધવમાલેપઃ| તિલકલ્કો વેતિ તિલાનાં માતુલુઙ્ગાદિરસપિષ્ટાનાં પૂર્વવદેવાલેપ ઇત્યેકે, કેવલ એવ તિલકલ્ક ઇત્યન્યે||૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
પિત્તપ્રબલે દ્રાક્ષારેવતકટ્ફલપયસ્યામધુકચન્દનકાશ્મર્યકષાયં શર્કરામધુમધુરં પાયયેત્, શતાવરીમધુકપટોલત્રિફલાકટુરોહિણીકષાયં , ગુડૂચીકષાયં વા, પિત્તજ્વરહરં વા ચન્દનાદિકષાયં શર્કરામધુમધુરં, મધુરતિક્તકષાયસિદ્ધં વા સર્પિઃ; બિસમૃણાલભદ્રશ્રિયપદ્મકકષાયેણાર્ધક્ષીરેણ પરિષેકઃ, ક્ષીરેક્ષુરસૈર્મધુકશર્કરાતણ્ડુલોદકૈર્વા દ્રાક્ષેક્ષુકષાયમિશ્રૈર્વા મસ્તુમદ્યધાન્યામ્લૈઃ; જીવનીયસિદ્ધેન વા સર્પિષાઽભ્યઙ્ગઃ, શતધૌતઘૃતેન વા, કાકોલ્યાદિકલ્કકષાયવિપક્વેન વા સર્પિષા; શાલિષષ્ટિકનલવઞ્જુલતાલીસશૃઙ્ગાટકગલોડ્યગૌરીગૈરિકશૈવલપદ્મકપદ્મપત્રપ્રભૃતિભિર્ધાન્યામ્લપિષ્ટૈઃ પ્રદેહો ઘૃતમિશ્રઃ, વાતપ્રબલેઽપ્યેષ સુખોષ્ણઃ પ્રદેહઃ કાર્યઃ ||૮||
View original
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||
પિત્તાનુબન્ધસ્ય ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- પિત્તેત્યાદિ| આરેવતકઃ કિરમાલકઃ| પયસા અર્કપુષ્પી, ક્ષીરવિદારિકેત્યન્યે| શતાવરીત્યાદિ| મધુરાણિ કાકોલ્યાદીનિ, તિક્તાનિ પટોલાદીનિ, કષાયાણિ ત્રિફલાદીનિ, તેષાં કષાયકલ્કાભ્યાં સિદ્ધં ઘૃતં પાયયેદિત્યર્થઃ| બિસેત્યાદિ| બિસં ભિષણ્ટકમિતિ લોકે, મૃણાલં પદ્મનાલં, ભદ્રશ્રિયં શુક્લચન્દનમ્| પરિષેકઃ સર્વતો ધારાસેચનમ્| ક્ષીરેત્યાદિ| ક્ષીરેક્ષુરસાભ્યામેકો યોગઃ, મધુકાદિભિર્દ્વિતીયો યોગઃ, દ્રાક્ષાદિકષાયમિશ્રૈર્મસ્ત્વાદિભિસ્તૃતીયઃ| જીવનીયેત્યાદિ| કાકોલ્યાદિકષાયકલ્કવિપક્વેન સર્પિષાઽભ્યઙ્ગઃ, શતધૌતઘૃતેન વાઽભ્યઙ્ગ ઇત્યર્થઃ| શાલીત્યાદિ| વઞ્જુલો વેતસઃ, ગલોડ્યં પદ્મબીજં, ગૌરી હરિદ્રા, શૈવલં શૈવાલમ્| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકમ્| અયં ચ પ્રદેહઃ શીતોઽબહુલશ્ચ કર્તવ્યઃ (વાતપ્રબલેઽપ્યેષ પ્રદેહઃ સુખોષ્ણઃ કાર્યઃ ) ||૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
રક્તપ્રબલેઽપ્યેવં, બહુશશ્ચ શોણિતમવસેચયેત્, શીતતમાશ્ચ પ્રદેહાઃ કાર્યા ઇતિ ||૯||
View original
रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||
પિત્તપ્રબલચિકિત્સિતમુક્તમન્યત્રાપ્યતિદિશન્નાહ- રક્તેત્યાદિ||૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
શ્લેષ્મપ્રબલે ત્વામલકહરિદ્રાકષાયં મધુમધુરં પાયયેત્, ત્રિફલાકષાયં વા ; મધુકશૃઙ્ગવેરહરીતકીતિક્તરોહિણીકલ્કં વા સક્ષૌદ્રં, મૂત્રતોયયોરન્યતરેણ ગુડહરીતકીં વા ભક્ષયેત્; તૈલમૂત્રક્ષારોદકસુરાશુક્તકફઘ્નૌષધનિઃક્વાથૈશ્ચ પરિષેકઃ, આરગ્વધાદિકષાયૈર્વોષ્ણૈઃ; મસ્તુમૂત્રસુરાશુક્તમધુકસારિવાપદ્મકસિદ્ધં વા ઘૃતમભ્યઙ્ગઃ; તિલસર્ષપાતસીયવચૂર્ણાનિ શ્લેષ્માતકકપિત્થમધુશિગ્રુમિશ્રાણિ ક્ષારમૂત્રપિષ્ટાનિ પ્રદેહઃ; શ્વેતસર્ષપકલ્કઃ, તિલાશ્વગન્ધાકલ્કઃ, પ્રિયાલસેલુકપિત્થકલ્કઃ, મધુશિગ્રુપુનર્નવાકલ્કઃ, વ્યોષતિક્તાપૃથક્પર્ણીબૃહતીકલ્ક ઇત્યેતેષાં પઞ્ચ પ્રદેહાઃ સુખોષ્ણાઃ ક્ષારોદકપિષ્ટાઃ, શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી બૃહત્યૌ વા ક્ષીરપિષ્ટાસ્તર્પણમિશ્રાઃ ||૧૦||
View original
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||
રોહિણીકલ્કમિત્યત્રાપિ ચૂર્ણમિત્યેકે, તત્ સક્ષૌદ્રમ્| મૂત્રતોયયોરન્યતરેણ ગુડહરીતકીં વા ભક્ષયેત્| તૈલેત્યાદિ તૈલાદિભિઃ કોષ્ણૈઃ પરિષેકઃ| આરગ્વધાદીત્યાદિ ‘પરિષેક’ ઇતિ શેષઃ| મસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રત્યેકં મસ્ત્વાદિભિશ્ચતુર્ભિર્ઘૃતસમૈર્મધુકાદિભિસ્ત્રિભિઃ પાદકલ્કૈઃ પક્વેન સર્પિષાઽભ્યઙ્ગઃ| તિલેત્યાદિ| શ્લેષ્માતકઃ શેલુઃ ‘લિસોડા’ ઇતિ લોકે| અપરાન્ પઞ્ચ પ્રદેહાનાહ- શ્વેતેત્યાદિ| પ્રથમ એકાઙ્ગઃ, દ્વિતીયો દ્વ્યઙ્ગઃ, તૃતીયસ્ત્ર્યઙ્ગઃ, ચતુર્થો દ્વ્યઙ્ગઃ, પઞ્ચમઃ ષડઙ્ગ ઇતિ| અપરમેકં પ્રદેહમાહ- શાલિપર્ણીત્યાદિ| તર્પણમિશ્રા યવશક્તુયુતાઃ||૧૦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ ક્રિયાપથમુક્તં મિશ્રં કુર્યાત્ ||૧૧||
View original
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||
અનુબન્ધભૂતદોષદ્વયત્રયજન્મનો વાતશોણિતસ્ય ચિકિત્સિતં દર્શયન્નાહ- સંસર્ગ ઇત્યાદિ| તત્ર સંસર્ગે દ્વયોર્દ્વયોર્દોષયોર્મિશ્રીકૃત્ય, સન્નિપાતે તુ ત્રયાણામપ્યેતે ચોપક્રમાઃ||૧૧||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
સર્વેષુ ચ ગુડહરીતકીમાસેવેત; પિપ્પલીર્વા ક્ષીરપિષ્ટા વારિપિષ્ટા વા પઞ્ચાભિવૃદ્ધ્યા દશાભિવૃદ્ધ્યા વા પિબેત્ ક્ષીરૌદનાહારો દશરાત્રં, ભૂયશ્ચાપકર્ષયેત્, એવં યાવત્ પઞ્ચ દશ વેતિ; તદેતત્ પિપ્પલીવર્ધમાનકં વાતશોણિતવિષમજ્વરારોચકપાણ્ડુરોગપ્લીહોદરાર્શઃકાસશ્વાસશોફશોષાગ્નિસાદહૃદ્રોગોદરાણ્યપહન્તિ; જીવનીયપ્રતીવાપં સર્પિઃ પયસા પાચયિત્વાઽભ્યજ્યાત્; સહાસહદેવાચન્દનમૂર્વામુસ્તાપ્રિયાલશતાવરીકશેરુપદ્મકમધુકશતપુષ્પાવિદારીકુષ્ઠાનિ ક્ષીરપિષ્ટઃ પ્રદેહો ઘૃતમણ્ડયુક્તઃ, સૈરેયકાટરૂષકબલાતિબલાજીવન્તીસુષવીકલ્કો વા ચ્છાગક્ષીરપિષ્ટઃ, ગોક્ષીરપિષ્ટઃ કાશ્મર્યમધુકતર્પણકલ્કો વા; મધૂચ્છિષ્ટમઞ્જિષ્ઠાસર્જરસસારિવાક્ષીરસિદ્ધં પિણ્ડતૈલમભ્યઙ્ગઃ; સર્વેષુ ચ પુરાણઘૃતમામલકરસવિપક્વં વા પાનાર્થે; જીવનીયસિદ્ધં પરિષેકાર્થે, કાકોલ્યાદિક્વાથકલ્કસિદ્ધં વા; સુષવીક્વાથકલ્કસિદ્ધં વા, કારવેલ્લકક્વાથમાત્રસિદ્ધં વા; બલાતૈલં વા પરિષેકાવગાહબસ્તિભોજનેષુ; શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાન્નમનવં ભુઞ્જીત પયસા જાઙ્ગલરસેન વા મુદ્ગયૂષેણ વાઽનમ્લેન; શોણિતમોક્ષં ચાભીક્ષ્ણં કુર્વીત; ઉચ્છ્રિતદોષે ચ વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનકર્મ કર્તવ્યમ્ ||૧૨||
(પટોલત્રિફલાભીરુગુડૂચીકટુકાકૃતમ્ |
ક્વાથં પીત્વા જયત્યાશુ વાતશોણિતજાં રુજમ્ ) ||૧૩||
View original
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२||
(पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् |
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||
શુદ્ધદેહસ્ય સામાન્યં ચિકિત્સિતં રોગમાત્રપ્રત્યનીકં નિર્દિશન્નાહ- સર્વેષ્વિત્યાદિ| પિપ્પલીવર્ધમાનકે ‘ત્ર્યભિવૃદ્ધ્યા, સપ્તાભિવૃદ્ધ્યા વા’ ઇતિ ક્વચિત્પાઠઃ, સ તુ નાતિપ્રસિદ્ધઃ| સહેત્યાદિ| સહા માષપર્ણી, સહદેવા ગાઙ્ગેરુકીતિ પ્રસિદ્ધા, મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ, પ્રિયાલશ્ચારઃ, ઘૃતમણ્ડો ઘૃતસ્યોપરિર્યચ્છો ભાગઃ| સૈરેયકેત્યાદિ સૈરેયઃ કણ્ટશેલુવાકઃ, સુષવી પાનીયવલ્લી| મધૂચ્છિષ્ટેત્યાદિ| ક્ષીરમત્ર ચતુર્ગુણમ્| પિણ્ડતૈલમિતિ અપરીસ્રુતં કિટ્ટયુક્તં; કેચિત્ પિણ્ડતૈલે શતાવરીત્યધીયતે| સર્વેષ્વિત્યાદિ સર્વેષુ પઞ્ચસ્વપિ વાતરક્તેષુ એક- ત્રિદોષજેષુ, પ્રયોગપ્રભાવોઽયમ્| કાકોલ્યાદિક્વાથકલ્કમાત્રસિદ્ધં “ઘૃતમ્’ ઇતિ શેષઃ| કારવેલ્લકક્વાથમાત્રસિદ્ધં વા ‘ઘૃતમ્’ ઇતિ શેષઃ| બલેત્યાદિ બલાતૈલં મૂઢગર્ભોક્તમ્| શાલીત્યાદિ| પયસા પિત્તોત્તરે, જાઙ્ગલરસેન વાતોત્તરે, મુદ્ગરસેન કફોત્તરે; સાત્મ્યાપેક્ષયા વા| શોણિતેત્યાદિ| અભીક્ષ્ણમ્ અનવરતમ્| સ્નિગ્ધાદિભિર્નિર્જિતે વાતે નિશ્ચિતે તુ શોણિતાવરણે પુરુષવ્યાધિબલકાલમવલોક્ય કુર્વીત| વમનેત્યાદિ વમનાદિકં યદ્યપિ સામાન્યેનોક્તં, તથાઽપિ કફોત્કટે વમનં, વિરેચનં પિત્તરક્તોત્કટે, અનુવાસનાસ્થાપનકર્મણી વાતોત્કટે ચ કર્તવ્યે||૧૨-૧૩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ભવન્તિ ચાત્ર- એવમાદ્યૈઃ ક્રિયાયોગૈરચિરોત્પતિતં સુખમ્ |
વાતાસૃક્ સાધ્યતે વૈદ્યૈર્યાપ્યતે તુ ચિરોત્થિતમ્ ||૧૪||
View original
भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||
એવમાદ્યૈઃ એવમ્પ્રકારૈઃ| ક્રિયાયોગૈઃ ઉપાયૈઃ| અચિરોત્પતિતમ્ અલ્પકાલોત્પન્નમ્||૧૪||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ઉપનાહપરીષેકપ્રદેહાભ્યઞ્જનાનિ ચ |
શરણાન્યપ્રવાતાનિ મનોજ્ઞાનિ મહાન્તિ ચ ||૧૫||
મૃદુગણ્ડોપધાનાનિ શયનાનિ સુખાનિ ચ |
વાતરક્તે પ્રશસ્યન્તે મૃદુસંવાહનાનિ ચ ||૧૬||
View original
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च |
शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५||
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च |
वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||
ક્રિયાયોગાનુક્તાનનુક્તાંશ્ચ સઙ્ગ્રહાર્થં નિર્દિશન્નાહ- ઉપનાહેત્યાદિ| શરણાનિ ગૃહાણિ| અપ્રવાતાનિ નિવાતાનિ| મનોજ્ઞાનિ હર્ષદાનિ| મહાન્તિ વિશાલાનિ| ગણ્ડોપધાનાનિ ગલ્લમસૂ(સ્ત)રિકાદીનિ; ગણ્ડપદેન મસ્તકાદીનામપ્યુપધાનાનિ બોધ્યાનિ| સુખાનિ ચેતિ ચકારાન્મૃદૂનિ ચ| સંવાહનાનિ કરમર્દનાનિ||૧૫-૧૬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
વ્યાયામં મૈથુનં કોપમુષ્ણામ્લલવણાશનમ્ |
દિવાસ્વપ્નમભિષ્યન્દિ ગુરુ ચાન્નં વિવર્જયેત્ ||૧૭||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् |
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||
આહારાચારં નિષિદ્ધં દર્શયન્નાહ- વ્યાયામમિત્યાદિ| વ્યાયામમૈથુને કાયકર્મણી, કોપો માનસં કર્મ| ઉષ્ણમ્ ઉષ્ણવીર્યં; તેનાનૂપમાંસં મધુરતિક્તં કાકમાચ્યાદિ કટુ ચ યત્કિઞ્ચિદુષ્ણવીર્યં તદ્ગૃહ્યતે| અમ્લલવણે તુ વિશેષાર્થં પૃથગેવ પઠિતે| અભિષ્યન્દિ દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનનમ્||૧૭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
અપતાનકિનમસ્રસ્તાક્ષમવક્રભ્રુવમસ્તબ્ધમેઢ્રમસ્વેદનમવેપનમપ્રલાપિનમખટ્વાપાતિનમબહિરાયામિનં ચોપક્રમેત્ |
તત્ર પ્રાગેવ સ્નેહાભ્યક્તં સ્વિન્નશરીરમવપીડનેન તીક્ષ્ણેનોપક્રમેત શિરઃશુદ્ધ્યર્થં; અનન્તરં વિદારિગન્ધાદિક્વાથમાંસરસક્ષીરદધિપક્વં સર્પિરચ્છં પાયયેત્, તથા હિ નાતિમાત્રં વાયુઃ પ્રસરતિ; તતો ભદ્રદાર્વાદિવાતઘ્નગણમાહૃત્ય સયવકોલકુલત્થં સાનૂપૌદકમાંસં પઞ્ચવર્ગમેકતઃ પ્રક્વાથ્ય તમાદાય કષાયમમ્લક્ષીરૈઃ સહોન્મિશ્ર્ય સર્પિસ્તૈલવસામજ્જભિઃ સહ વિપચેન્મધુરકપ્રતીવાપં, તદેતત્ત્રૈવૃતમપતાનકિનાં પરિષેકાવગાહાભ્યઙ્ગપાનભોજનાનુવાસનનસ્યેષુ વિદધ્યાત્; યથોક્તૈશ્ચ સ્વેદવિધાનૈઃ સ્વેદયેત્, બલીયસિ વાતે સુખોષ્ણતુષબુસકરીષપૂર્ણે કૂપે નિદધ્યાદામુખાત્, તપ્તાયાં વા રથકારચુલ્લ્યાં તપ્તાયાં વા શિલાયાં સુરાપરિષિક્તાયાં પલાશદલચ્છન્નાયાં શાયયેત્, કૃશરાવેશવારપાયસૈર્વા સ્વેદયેત્ |
મૂલકોરુબૂસ્ફૂર્જાર્જકાર્કસપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધં તૈલમપતાનકિનાં પરિષેકાદિષૂપયોજ્યમ્ |
અભુક્તવતા પીતમમ્લં દધિ મરિચવચાયુક્તમપતાનકં હન્તિ; તૈલસર્પિર્વસાક્ષૌદ્રાણિ વા |
એતચ્છુદ્ધવાતાપતાનકવિધાનમુક્તં, સંસૃષ્ટે સંસૃષ્ટં કર્તવ્યમ્ |
વેગાન્તરેષુ ચાવપીડં દદ્યાત્; તામ્રચૂડકર્કટકૃષ્ણમત્સ્યશિશુમારવરાહવસાશ્ચાસેવેત, ક્ષીરાણિ વા વાતહરસિદ્ધાનિ, યવકોલકુલત્થમૂલકદધિઘૃતતૈલસિદ્ધા વા યવાગૂઃ; સ્નેહવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનૈશ્ચૈનં દશરાત્રાહૃતવેગમુપક્રમેત ; વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં ચાવેક્ષેત; રક્ષાકર્મ ચ કુર્યાદિતિ ||૧૮||
View original
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् |
मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||
અપતાનકચિકિત્સામાહ- અપતાનકિનમિત્યાદિ| અસ્રસ્તાક્ષમ્ અનતિપતિતનયનમ્ | અપ્રલાપિનં નાસમ્બદ્ધભાષિણમ્| અખટ્વાપાતિનં ખટ્વાયા ન પતતીતિ અખટ્વાપાતિનમ્; અયમર્થઃ- અપતાનકવેગેન પતન્નેવ પાણિભ્યાં ભૂતલમવલમ્બતે, હસ્તપાદદ્વયેન ખટ્વાપાદકલ્પેન પતનશીલઃ ખટ્વાપાતી, નૈતાદૃગ્વિધ ઇત્યર્થઃ| અબહિરાયામિનમ્ અપશ્ચાન્મુખગામિનમ્| શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ પિષ્ટ્વા અવપીડ્ય દીયત ઇત્યવપીડઃ| શુદ્ધવાતાપતાનકેઽપ્યત્ર શિરોવિરેચનં વાયોઃ કફસ્થાનગતત્વેન સદ્યઃ સઞ્જ્ઞાપ્રબોધાર્થમ્| અનન્તરમિતિ શિરોવિરેચનસ્યોર્ધ્વમિત્યર્થઃ| ઘૃતં ચ વિદારિગન્ધાદિક્વાથાદિભિશ્ચતુર્ભિર્દ્રવૈર્વિદારિગન્ધાદિકલ્કપાદિકં સાધનીયમિતિ| પાનાર્હં ઘૃતમુક્ત્વા સર્વકાર્યોપયોગિનં મહાસ્નેહમાહ- ભદ્રેત્યાદિ| ભદ્રદાર્વાદિઃ ભદ્રદારુકુષ્ઠહરિદ્રાવરુણેત્યાદિઃ| ભદ્રદાર્વાદિયવકોલાદ્યાનૂપૌદકપઞ્ચવર્ગક્વાથસ્ય કાઞ્જિકક્ષીરયોશ્ચ પ્રત્યેકં ચત્વારો ભાગા ઇત્યેકે; ગયદાસસ્ત્વત્ર ક્ષીરં સ્નેહસમં મન્યતે| આનૂપૌદકમાંસં પઞ્ચવર્ગમિતિ કૂલચરાઃ, પ્લવાઃ, કોશસ્થાઃ, પાદિનો, મત્સ્યાશ્ચેતિ જેજ્જટઃ; ગયદાસસ્તુ ‘સાનૂપૌદકમાંસવર્ગમ્’ ઇત્યેવં પાઠં મન્યતે; સાનૂપૌદકમિત્યનેન પરેષાં પઞ્ચાનામપિ વર્ગાણાં ગ્રહણાત્| અમ્લાનિ સુરાસૌવીરકધાન્યામ્લાદીનિ| સર્પિર્વિપચેત્ તૈલવસામજ્જભિઃ સહ, તૈલાદિ પ્રત્યેકં ઘૃતતુલ્યં દત્ત્વા| મધુરકપ્રતિવાપં કાકોલ્યાદિકલ્કપ્રક્ષેપમ્| ત્રૈવૃતમિતિ સર્પિષોઽત્ર ત્રિભિર્વૃતત્વાત્ ત્રૈવૃતમ્| સ્વેદવિધાનૈરિતિ સ્વેદાવચારણીયાભિહિતૈઃ| નિદધ્યાત્ સ્થાપયેત્; ઊષ્મસ્વેદોઽયમ્| રથકારો લોહકારઃ| કૃશરેત્યાદિ અયમુપનાહસ્વેદઃ| ઉરુબૂકઃ શુક્લૈરણ્ડઃ, સ્ફૂર્જકઃ ફણિજ્જકાકારઃ પ્રાયશઃ પારિયાત્રે ભવતિ, અર્જકઃ કુઠેરકઃ, શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ; મૂલકાદીનાં સ્નેહચતુર્ગુણેન રસેન સિદ્ધં; મૂલકાદિપાદકલ્કમકલ્કં વા પક્ત્વા સુખોષ્ણં પરિષેકે દ્રવસ્વેદે ઇત્યર્થઃ; આદિશબ્દાદભ્યઙ્ગાદિષુ| મરિચવચાયુક્તમિતિ અલ્પવચામરિચમ્| સંસૃષ્ટે સંસૃષ્ટં કર્તવ્યમિતિ અનુબન્ધભૂતયોઃ પિત્તકફયોઃ સંસર્ગમુપલભ્ય પિત્તકફહરં સંસૃષ્ટં તદેવ કર્તવ્યં; જેજ્જટસ્તુ સંસૃષ્ટે વાતરક્તવચ્ચિકિત્સા કર્તવ્યેત્યાહ| વેગાન્તરેષુ વેગોપરમેષુ| તામ્રચૂડઃ કુક્કુટઃ, કૃષ્ણમત્સ્યઃ કુલીરમત્સ્યાકારોઽશલ્કઃ| તામ્રચૂડાદિવસા પાને; તદુક્તં વૃદ્ધવાગ્ભટે- “કુક્કુટકુલીરશિશુમારવરાહવસાઃ પાયયેત્”- (અ. સં. ચિ. ૨૩) ઇતિ||૧૮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
પક્ષાઘાતોપદ્રુતમમ્લાનગાત્રં સરુજમાત્મવન્તમુપકરણવન્તં ચોપક્રમેત્ |
તત્ર પ્રાગેવ સ્નેહસ્વેદોપપન્નં મૃદુના શોધનેન સંશોધ્યાનુવાસ્યાસ્થાપ્ય ચ યથાકાલમાક્ષેપકવિધાનેનોપચરેત્; વૈશેષિકશ્ચાત્ર મસ્તિષ્ક્યઃ શિરોબસ્તિઃ , અણુતૈલમભ્યઙ્ગાર્થે, સાલ્વણમુપનાહાર્થે, બલાતૈલમનુવાસનાર્થે; એવમતન્દ્રિતસ્ત્રીંશ્ચતુરો વા માસાન્ ક્રિયાપથમુપસેવેત ||૧૯||
View original
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||
પક્ષાઘાતચિકિત્સિતમાહ- પક્ષાઘાતેત્યાદિ| અમ્લાનગાત્રમ્ અહીનગાત્રમ્| સરુજમિતિ સહ રુજયા વર્તતે યઃ સઃ તમ્| યસ્ય તુ પક્ષાર્ધમચેતનમવેદનં ચ સોઽસાધ્યઃ, યદા તુ પુનરીષત્કર્મણ્યમીષચ્ચેતનં ચ તદા કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| યથાકાલં કાલસ્યાનતિક્રમેણ; તદ્યથા- વાન્તસ્ય પક્ષાદ્વિરેચનં, વિરિક્તસ્ય સપ્તરાત્રાદનુવાસનમ્, અનુવાસિતસ્ય સ્નેહલક્ષણે સત્યાસ્થાપનમ્, આસ્થાપિતસ્ય સદ્યઃ પુનરનુવાસનમિતિ| આક્ષેપકવિધાનેન અપતાનકવિધાનેનેત્યર્થઃ, આક્ષેપકાપતાનકયોરેકવિષયત્વાત્| વૈશેષિકમિત્યાદિ| મસ્તિષ્ક્યઃ શિરોબસ્તિવિશેષઃ, સ ચ સ્નેહાક્તપિચુપ્લોતાદિધારણેન યોજનીયઃ| એવમિત્યાદિ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ||૧૯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
મન્યાસ્તમ્ભેઽપ્યેતદેવ વિધાનં, વિશેષતો વાતશ્લેષ્મહરૈર્નસ્યૈ રૂક્ષસ્વેદૈશ્ચોપચરેત્ ||૨૦||
View original
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||
અત્ર મન્યાસ્તમ્ભચિકિત્સિતં કૈશ્ચિદધીયતે- મન્યાસ્તમ્ભે ઇત્યાદિ||૨૦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
અપતન્ત્રકાતુરં નાપતર્પયેત્, વમનાનુવાસનાસ્થાપનાનિ ન નિષેવેત, વાતશ્લેષ્મોપરુદ્ધોચ્છ્વાસં તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધ્માપનૈર્મોક્ષયેત્, તુમ્બુરુપુષ્કરાહ્વહિઙ્ગ્વમ્લવેતસપથ્યાલવણત્રયં યવક્વાથેન પાતું પ્રયચ્છેત્, પથ્યાશતાર્ધે સૌવર્ચલદ્વિપલે ચતુર્ગુણે પયસિ સર્પિઃ પ્રસ્થં સિદ્ધં; વાતશ્લેષ્માપનુચ્ચ કર્મ કુર્યાત્ ||૨૧||
View original
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||
અપતન્ત્રચિકિત્સિતમપિ કૈશ્ચિદભિધીયતે- અપતન્ત્રકાતુરમિત્યાદિ| તુમ્બુર્વાદિચૂર્ણાક્ષં યવક્વાથપલદ્વયેન પ્રયચ્છેત્| પથ્યાશતાર્ધ ઇતિ પથ્યાફલાનાં શતાર્ધે સર્પિઃપ્રસ્થં સિદ્ધં પાતું પ્રયચ્છેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ન કેવલમેતદ્ધૃતમેવ પાતું પ્રયચ્છેદિત્યાહ- વાતશ્લેષ્મેત્યાદિ|- વાતં શ્લેષ્માણં ચ યત્ કર્મ નુદતિ હન્તિ તચ્ચ કુર્યાત્||૨૧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
અર્દિતાતુરં બલવન્તમાત્મવન્તમુપકરણવન્તં ચ વાતવ્યાધિવિધાનેનોપચરેત્, વૈશેષિકૈશ્ચ મસ્તિષ્ક્યશિરોબસ્તિનસ્યધૂમોપનાહસ્નેહનાડીસ્વેદાદિભિઃ; તતઃ સતૃણં મહાપઞ્ચમૂલં કાકોલ્યાદિં વિદારિગન્ધાદિમૌદકાનૂપમાંસં તથૈવૌદકકન્દાંશ્ચાહૃત્ય દ્વિગુણોદકે ક્ષીરદ્રોણે નિઃક્વાથ્ય ક્ષીરાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય તૈલપ્રસ્થેનોન્મિશ્ર્ય પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્, તતસ્તૈલં ક્ષીરાનુગતમવતાર્ય શીતીભૂતમભિમથ્નીયાત્, તત્ર યઃ સ્નેહ ઉત્તિષ્ઠેત્તમાદાય મધુરૌષધસહાક્ષીરયુક્તં વિપચેત્, એતત્ ક્ષીરતૈલમર્દિતાતુરાણાં પાનાભ્યઙ્ગાદિષૂપયોજ્યં, તૈલહીનં વા ક્ષીરસર્પિરક્ષિતર્પણમિતિ ||૨૨||
View original
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||
અર્દિતચિકિત્સામાહ- અર્દિતાતુરમિત્યાદિ| નસ્યધૂમાવત્ર સ્નેહનૌ| તત ઇત્યાદિ| “કુશકાશનલદર્ભકાણ્ડેક્ષુકા” (સૂ. ૩૮)| ઇતિ તૃણસઞ્જ્ઞમ્| મહાપઞ્ચમૂલં બિલ્વાદિ| ઔદકમાંસં મત્સ્યકર્કટકશિશુમારપ્રભૃતીનામ્; આનૂપં માંસં પ્રધાનકલ્પનયા વરાહાદીનામ્| ઔદકાઃ કન્દાઃ કશેરુશૃઙ્ગાટકશાલૂકાદયઃ| અન્યે- “આનૂપમાંસાન્યૌદકાન્ કન્દાંશ્ચ સંહૃત્ય”- ઇતિ પઠન્તિ| સર્વદ્રવ્યાણાં સમભાગાનામાઢકં ક્ષીરદ્રોણેન જલદ્વિદ્રોણસહિતેન વિપચેત્| તૈલપ્રસ્થેનેતિ તૈલપ્રસ્થેન દ્વાત્રિંશત્પલાત્મકેન| ક્ષીરાનુગતં ક્ષીરેણ સહૈકાવયવીભૂતમ્| મધુરૌષધાનિ કાકોલ્યાદીનિ, સહા માષપર્ણી, ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્| કેચિન્મધુરૌષધસહાસ્થાને પૂર્વોક્તક્વાથ્યદ્રવ્યાણામેવ પાદિકં કલ્કં પ્રક્ષિપન્તિ, ન તુ મધુરકાદીનિ||૨૨||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
ગૃધ્રસીવિશ્વાચીક્રોષ્ટુકશિરઃખઞ્જપઙ્ગુલવાતકણ્ટકપાદદાહપાદહર્ષાવબાહુકબાધિર્યધમનીગતવાતરોગેષુ યથોક્તં યથોદ્દેશં ચ સિરાવ્યધં કુર્યાત્, અન્યત્રાવબાહુકાત્; વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં ચાવેક્ષેત ||૨૩||
View original
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||
ગૃધ્રસ્યાદીનાં ચિકિત્સાવિધાનમાહ- ગૃધ્રસીત્યાદિ| વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં ચેતિ ચકારેણ ક્રોષ્ટુકશીર્ષકવાતશોણિતચિકિત્સાવેક્ષણં ચ| ધાતુક્ષયનિમિત્તવાતકોપજનિતોઽવબાહુકઃ, અતોઽન્યાત્રાવબાહુકાદિતિ વાક્યેન સિરાવ્યધો નિષિધ્યતે| ગયી તુ, અન્યત્રાવબાહુકાદ્ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમવેક્ષેતેતિ સમ્બધ્નાતિ; તથાહિ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતે યત્ સ્નેહસ્વેદાદિકં તદવબાહુકે કફસ્થાનસમ્ભવત્વેન કફાવૃતવાતજે વિરુદ્ધં, તત્ર હિ સ્વેદનસ્યાદિકં વિધેયં રૂક્ષમેવઃ, ન તુ ‘સિરાવ્યધં કુર્યાદન્યત્રાવબાહુકાત્’ ઇતિ સમ્બન્ધઃ, યતોંઽસશોષેઽવબાહુકે ચ સિરામોક્ષસ્ય સિરાવ્યધવિધાને ચોક્તત્વાત્| ગૃધ્રસ્યાદિષુ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતે કૃતે પશ્ચાચ્છોણિતાવરણં નિશ્ચિત્ય સિરાવ્યધો વિધેય ઇતિ||૨૩||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
કર્ણશૂલે તુ શૃઙ્ગવેરરસં તૈલમધુસંસૃષ્ટં સૈન્ધવોપહિતં સુખોષ્ણં કર્ણે દદ્યાત્, અજામૂત્રમધુતૈલાનિ વા, માતુલુઙ્ગદાડિમતિન્તિડીકસ્વરસમૂત્રસિદ્ધં તૈલં, શુક્તસુરાતક્રમૂત્રલવણસિદ્ધં વા; નાડીસ્વેદૈશ્ચ સ્વેદયેત્, વાતવ્યાધિચિકિત્સાં ચાવેક્ષેત; ભૂયશ્ચોત્તરે વક્ષ્યામઃ ||૨૪||
View original
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||
કર્ણશૂલચિકિત્સામાહ- કર્ણશૂલ ઇત્યાદિ| શૃઙ્ગવેરરસમ્ આર્દ્રકરસમ્| શુક્તં ચુક્રમ્| નાડીત્યાદિ નલાદિશુષિરનાડીસ્વેદઃ| વાતવ્યાધિચિકિત્સાં ચેતિ ચકારેણ પિત્તરક્તાવરણે તુ વાતરક્તચિકિત્સિતમનુક્તં સમુચ્ચિનોતિ| ભૂયશ્ચેત્યાદિ| કર્ણરોગેષૂત્તરતન્ત્રે પુનરપિ વદિષ્યામઃ||૨૪||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
તૂનીપ્રતૂન્યોઃ સ્નેહલવણમુષ્ણોદકેન પાયયેત્, પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં વા, હિઙ્ગુયવક્ષારપ્રગાઢં વા સર્પિઃ, બસ્તિભિશ્ચૈનમુપક્રમેત્ ||૨૫||
View original
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||
તૂનીપ્રતૂનીચિકિત્સામાહ- તૂનીત્યાદિ| સામાન્યબસ્તિગ્રહણાત્ત્રિવિધબસ્ત્યવબોધઃ||૨૫||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
આધ્માને ત્વપતર્પણપાણિતાપ(દીપનચૂર્ણ )ફલવર્તિક્રિયાપાચનીયદીપનીયબસ્તિભિરુપાચરેત્; લઙ્ઘનાનન્તરં ચાન્નકાલે ધાન્યકજીરકાદિદીપનસિદ્ધાન્યન્નાનિ |
પ્રત્યાધ્માને છર્દનાપતર્પણદીપનાનિ કુર્યાત્ ||૨૬||
View original
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||
આધ્માનચિકિત્સામાહ- આધ્માન ઇત્યાદિ| પાચનીયાનિ પઞ્ચકોલાદીનિ| પ્રત્યાધ્માનચિકિત્સામાહ- પ્રત્યાધ્માન ઇત્યાદિ||૨૬||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
અષ્ઠીલાપ્રત્યષ્ઠીલયોર્ગુલ્માભ્યન્તરવિદ્રધિવત્ ક્રિયાવિભાગ ઇતિ ||૨૭||
View original
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||
અષ્ઠીલાચિકિત્સામાહ- અષ્ઠીલેત્યાદિ||૨૭||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 28
હિઙ્ગુત્રિકટુવચાજમોદાધાન્યાજગન્ધાદાડિમતિન્તિડીકપાઠાચિત્રકયવક્ષારસૈન્ધવવિડસૌર્વચલ- સ્વર્જિકાપિપ્પલીમૂલામ્લવેતસશટીપુષ્કરમૂલહપુષાચવ્યાજાજીપથ્યાશ્ચૂર્ણયિત્વા માતુલુઙ્ગામ્લેન બહુશઃ પરિભાવ્યાક્ષમાત્રા ગુટિકાઃ કારયેત્, તતઃ પ્રાતરેકૈકાં વાતવિકારી ભક્ષયેત્, એષ યોગઃ કાસશ્વાસગુલ્મોદરારોચકહૃદ્રોગાધ્માનપાર્શ્વોદરબસ્તિશૂલાનાહમૂત્રકૃચ્છ્રપ્લીહાર્શસ્તૂનીપ્રતૂનીરપહન્તિ ||૨૮||
View original
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||
હિઙ્ગ્વાદિમુત્પાદયતિ- હિઙ્ગ્વિત્યાદિના| અજગન્ધા ‘બોવયિકા’ ઇતિ; ગયી તુ ‘અજગન્ધા ક્ષેત્રયવાની’ ઇત્યાહ| માતુલુઙ્ગામ્લઃ બીજપૂરકરસઃ| એતચ્ચૂર્ણં ગુટિકા ચ, પરતન્ત્રપ્રત્યયાત્; હિઙ્ગ્વાદિગુટિકા વાતગુલ્મિનાં કૃતે દ્વિગુણક્ષારહિઙ્ગ્વમ્લવેતસાઃ કાર્યાઃ, ઉક્તં ચ- “યચ્ચૂર્ણં ગુટિકા યાશ્ચ કર્તવ્યા વાતગુલ્મિનામ્| દ્વિગુણક્ષારહિઙ્ગ્વમ્લવેતસાસ્તા હિતા” ઇતિ||૨૮||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
ભવન્તિ ચાત્ર- કેવલો દોષયુક્તો વા ધાતુભિર્વાઽઽવૃતોઽનિલઃ |
વિજ્ઞેયો લક્ષણોહાભ્યાં ચિકિત્સ્યશ્ચાવિરોધતઃ ||૨૯||
View original
भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||
શુદ્ધવાતચિકિત્સામભિધાય સંસૃષ્ટાવૃતસ્ય ચિકિત્સામાહ- ભવન્તીત્યાદિ| કેવલો દોષાદ્યસંસૃષ્ટઃ| અત્ર હિ સંયુક્તસ્યૈવ ચિકિત્સાવિધિરુચ્યતે ન તુ કેવલસ્ય, ઉક્તત્વાત્ ‘અવિરોધતઃ’ ઇતિ વચનાચ્ચ; ન હિ કેવલસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સાયાં વિરોધોઽસ્તિ, એકમુખ્યત્વાત્| દોષૈર્વાતપિત્તકફૈર્યુક્તો દોષયુક્તઃ; અનેન સંયોગમાત્રમભિહિતં, નાવરકત્વમ્| ધાતવો રસરક્તમાંસમેદોમજ્જશુક્રાણિ સ્વેદવિણ્મૂત્રાણિ વાતપિત્તકફાશ્ચોચ્યન્તે, તેષામપિ શરીરધારકત્વાત્; તૈરાવૃતઃ| તસ્ય દ્વિવિધસ્યાપિ વિજ્ઞાનોપાયં દર્શયન્નાહ- લક્ષણોહાભ્યામિતિ|- વાતસ્ય લક્ષણં તોદાદિકં કૃષ્ણારુણત્વં કમ્પાદિકં ચ; પિત્તસ્ય ચોષાદિપીતાદિદાહાદિકં; કફસ્ય કણ્ડ્વાદિશુક્લાદિપ્રસેકાદિકમ્| ઊહઃ પુનરશ્રુતસ્ય પરિકલ્પના| નનુ, પિત્તકફાભ્યાં ધાતુભિશ્ચામૂત્રૈરાવરણં યુજ્યતે, કથં વાતેનેત્યાહ- પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનાં વાયૂનાં પરસ્પરમાવાર્યાવરકભેદેન વિંશતિરાવરણાનિ ચરકાચાર્યેણોક્તાનિ| તથા ચ- “મારુતાનાં તુ પઞ્ચાનામન્યોન્યાવરણં શૃણુ| લિઙ્ગં વ્યાસસમાસાભ્યામુચ્યમાનં મયાઽનઘ|| પ્રાણો વૃણોત્યુદાનાદ્યાન્ પ્રાણં વૃણ્વન્તિ તેઽપિ ચ| ઉદાનાદ્યાસ્તથાઽન્યોન્યં સર્વ એવ યથાક્રમમ્|| વિંશત્યાવરણાન્યેતાન્યુલ્બણાનાં પરસ્પરમ્| મારુતાનાં તુ પઞ્ચાનાં તાનિ સમ્યક્ પ્રતર્કયેત્” (ચ. ચિ. ૨૮) ઇતિ; ગયદાસેનાપ્યુક્તં- “અષ્ટાવાદ્યે દ્વિતીયે ષટ્ તૃતીયે ચ ચતુષ્ટયમ્| દ્વે ચતુર્થેઽનિલેઽપ્યેવં પઞ્ચધાઽઽવૃતિવિંશતિઃ”- ઇતિ| આવરણેષુ વાતાનાં પ્રાણોદાનયોરેવ ગુરુતરમાવરણં દ્રષ્ટવ્યં, ધાત્વાવરણેષુ મેદોવૃતવાતસ્ય| તત્રોર્ધ્વં ગચ્છન્નુદાનઃ પ્રાણો વાઽપાનસ્યાધોગામિનો ગતિનિરોધં કુર્વન્નાવરક ઇત્યુચ્યતે; અથવા દ્વયોર્મારુતયોરભિમુખમભિસર્પતોર્બલવતા દુર્બલોઽભિભૂતઃ પ્રત્યાવૃત્તઃ સન્ ‘આવૃતઃ’ ઇત્યુચ્યતે||૨૯||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
રુજાવન્તં ઘનં શીતં શોફં મેદોયુતોઽનિલઃ |
કરોતિ યસ્ય તં વૈદ્યઃ શોથવત્ સમુપાચરેત્ ||૩૦||
View original
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||
મેદોવૃતવાતસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચ નિર્દિશન્નાહ- રુજાવન્તમિત્યાદિ| શોફમિતિ અપક્વશોફમ્||૩૦||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33
કફમેદોવૃતો વાયુર્યદોરૂ પ્રતિપદ્યતે |
તદાઽઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્ય રોમહર્ષરુજાજ્વરૈઃ ||૩૧||
નિદ્રયા ચાર્દિતૌ સ્તબ્ધૌ શીતલાવપ્રચેતનૌ |
ગુરુકાવસ્થિરાવૂરૂ ન સ્વાવિવ ચ મન્યતે ||૩૨||
તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે |૩૩|
View original
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते |
तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१||
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ |
गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२||
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|
મેદોવૃતવાતપ્રસઙ્ગેન સ્થાનવિશેષાશ્રયં કફમેદોવૃતં વાતં નિર્દિશન્નાહ- કફેત્યાદિ| અસ્થિરૌ અકઠિનૌ| ન સ્વાવિવ ચ મન્યતે અન્યસ્યેવ મન્યતે, સ્પર્શાજ્ઞાનાત્ પરકીયાવિવ||૩૧-૩૨||-
Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36
સ્નેહવર્જં પિબેત્તત્ર ચૂર્ણં ષડ્ધરણં નરઃ ||૩૩||
હિતમુષ્ણામ્બુના તદ્વત્ પિપ્પલ્યાદિગણૈઃ કૃતમ્ |
લિહ્યાદ્વા ત્રૈફલં ચૂર્ણં ક્ષૌદ્રેણ કટુકાન્વિતમ્ ||૩૪||
મૂત્રૈર્વા ગુગ્ગુલં શ્રેષ્ઠં પિબેદ્વાઽપિ શિલાજતુ |
તતો હન્તિ કફાક્રાન્તં સમેદસ્કં પ્રભઞ્જનમ્ ||૩૫||
હૃદ્રોગમરુચિં ગુલ્મં તથાઽભ્યન્તરવિદ્રધિમ્ |૩૬|
View original
स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४||
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|
તસ્ય ચિકિત્સામાહ- સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહવર્જં ચતુઃસ્નેહરહિતં, કફમેદસોરતિરૂક્ષણીયત્વાત્; અન્યદપિ ક્ષીરમાંસવર્જં સ્નિગ્ધં વર્જનીયમેવ| પિપ્પલ્યાદિગણૈઃ કૃતં ‘ચૂર્ણમ્’ ઇતિ શેષઃ| પ્રભઞ્જનં વાતમિત્યર્થઃ||૩૩-૩૫||-
Adhikarana 29 (36) · Śloka 37
સક્ષારમૂત્રસ્વેદાંશ્ચ રૂક્ષાણ્યુત્સાદનાનિ ચ ||૩૬||
કુર્યાદ્દિહ્યાચ્ચ મૂત્રાઢ્યૈઃ કરઞ્જફલસર્ષપૈઃ |૩૭|
View original
सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|
અભ્યન્તરચિકિત્સામુપદિશ્ય બહિરાશ્રયામુપદિશતિ- સક્ષારેત્યાદિ| ઉત્સાદનાનિ ઉદ્વર્તનાનિ સયવક્ષારગોમૂત્રાણિ| દિહ્યાત્ લેપયેત્, કરઞ્જફલશ્વેતસર્ષપૈર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈરુષ્ણૈઃ||૩૬||-
Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38
ભોજ્યાઃ પુરાણશ્યામાકકોદ્રવોદ્દાલશાલયઃ ||૩૭||
શુષ્કમૂલકયૂષેણ પટોલસ્ય રસેન વા |
જાઙ્ગલૈરઘૃતૈર્માંસૈઃ શાકૈશ્ચાલવણૈર્હિતૈઃ ||૩૮||
View original
भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७||
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा |
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||
ઉદ્દાલ આરણ્યકોદ્રવઃ| અઘૃતૈર્ઘૃતરહિતૈઃ| સર્ષપતૈલં પુનરુષ્ણત્વાત્ કફમેદોહરત્વાચ્ચ દેયમપીતિ ન પ્રતિષિદ્ધં ન વિહિતં ચ| અલવણૈર્લવણરહિતૈઃ શાકૈઃ; તદર્થં તુ યવક્ષારાદિક્ષારાણાં રૌક્ષ્યેણ કફમેદોહરત્વાદવચારણમ્||૩૭-૩૮||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
યદા સ્યાતાં પરિક્ષીણે ભૂયિષ્ઠે કફમેદસી |
તદા સ્નેહાદિકં કર્મ પુનરત્રાવચારયેત્ ||૩૯||
View original
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी |
तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||
અવસ્થાયાં સ્નેહાવચારણસ્ય પ્રતિપ્રસવં નિર્દિશન્નાહ- યદેત્યાદિ| પરિક્ષીણે સર્વતઃ ક્ષીણે||૩૯||
Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45
સુગન્ધિઃ સુલઘુઃ સૂક્ષ્મસ્તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કટુકો રસે |
કટુપાકઃ સરો હૃદ્યો ગુગ્ગુલુઃ સ્નિગ્ધપિચ્છિલઃ ||૪૦||
સ નવો બૃંહણો વૃષ્યઃ પુરાણસ્ત્વપકર્ષણઃ |
તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યાત્કફવાતઘ્નઃ સરત્વાન્મલપિત્તનુત્ ||૪૧||
સૌગન્ધ્યાત્ પૂતિકોષ્ઠઘ્નઃ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચાનલદીપનઃ |
તં પ્રાતસ્ત્રિફલાદાર્વીપટોલકુશવારિભિઃ ||૪૨||
પિબેદાવાપ્ય વા મૂત્રૈઃ ક્ષારૈરુષ્ણોદકેન વા |
જીર્ણે યૂષરસૈઃ ક્ષીરૈર્ભુઞ્જાનો હન્તિ માસતઃ ||૪૩||
ગુલ્મં મેહમુદાવર્તમુદરં સભગન્દરમ્ |
કૃમિકણ્ડ્વરુચિશ્વિત્રાણ્યર્બુદં ગ્રન્થિમેવ ચ ||૪૪||
નાડ્યાઢ્યવાતશ્વયથૂન્ કુષ્ઠદુષ્ટવ્રણાંશ્ચ સઃ |
કોષ્ઠસન્ધ્યસ્થિગં વાયું વૃક્ષમિન્દ્રાશનિર્યથા ||૪૫||
View original
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०||
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः |
तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२||
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३||
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् |
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||
અસ્માદનન્તરમૂરુસ્તમ્ભસ્યોપયોગાર્હત્વાદ્ગુગ્ગુલુકલ્પમાહ- સુગન્ધિરિત્યાદિ| સૂક્ષ્મમાર્ગાવગાહિત્વાત્ સૂક્ષ્મઃ| અત્ર ત્રિફલાદાર્વીપટોલૈઃ ત્રિભિર્દ્રવ્યૈરેકો યોગઃ, કુશેનેતિ દ્વિતીયઃ| વારિશબ્દોઽત્ર ક્વાથે વર્તતે, તર્હિ દ્વિવચનમેવ કથં ન દત્તં? સત્યં, બહુવચનાચ્ચતુર્ભિરપિ દ્રવ્યૈરન્યો યોગો મન્તવ્ય ઇતિ| ક્ષારૈરિતિ ક્ષારોદકૈઃ; ‘ક્ષીરૈઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| પાનં ભોજનં ચ વાતપિત્તકફરોગાપેક્ષયા પ્રકૃત્યપેક્ષયા સાત્મ્યાપેક્ષયા વા| સુગન્ધિરિત્યાદિ પાઠં જેજ્જટાચાર્યોઽનાર્ષં વર્ણયતિ, ગયદાસેન વ્યાખ્યાતત્વાન્મયાઽપિ વ્યાખ્યાતઃ||૪૦-૪૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મહાવાતવ્યાધિચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||