Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਮਹਾਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮੁਤ੍ਤਾਨਮਵਗਾਢਂ ਚੇਤ੍ਯੇਕੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ; ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍, ਤਦ੍ਧਿ ਕੁਸ੍ਠਵਦੁਤ੍ਤਾਨਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣਾਵਗਾਢੀਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍ ||੩||
View original
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||
ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਨਿਰਾਕਰਣਮਾਹ- ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਤਾਨਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਮ੍, ਅਵਗਾਢਮਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਮ੍||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਗੁਰੂਸ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਵਤ੍ਯ ਵਾਤੇਨ ਸਹੈਕੀਭੂਤਂ ਯੁਗਪਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤਾਂ ਵੇਦਨਾਂ ਜਨਯਤੀਤਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮ੍ |
ਤਤ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਸ੍ਤਪਾਦਯੋਰਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ |
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡੂਸ਼ੋਫਸ੍ਤਮ੍ਭਤ੍ਵਕ੍ਪਾਰੁਸ੍ਯਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਸ੍ਪਨ੍ਦਨਸਕ੍ਥਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨਿ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਮਣ੍ਡਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਾਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਾਣਿਪਾਦਤਲਾਙ੍ਗੁਲਿਗੁਲ੍ਫਮਣਿਬਨ੍ਧਪ੍ਰਭਤਿਸੁ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਕਾਰਿਣੋਪਚਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਰੋਗੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ; ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਕਾਰਿਣੋ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ||੪||
View original
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति |
तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||
ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪੂਰ੍ਵਿਕਾਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਯੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤਾਃ, ਗੁਰੂਸ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੇਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਯੁਗਪਤ੍ ਏਕਕਾਲਮ੍| ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਣਿਬਨ੍ਧਃ ਪਾਣਿਮੂਲਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਦਪਚਾਰਿਣਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯਾਰ੍ਥੋ ਨਿਦਾਨਪਰਿਪਠਿਤੋਪਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਯਾਤ੍ਰਾਪਿ ਪਠਨੀਯਃ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ| ਅਪਚਾਰਿਣਃ ਅਯਥਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ| ਰੋਗੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਰਃ ਵਿਕਾਰਃ ਪ੍ਰਕਟੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਰੋਗਵ੍ਯਕ੍ਤੌ| ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਵਿਕਲਤਾ| ਏਤੇਨਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ |
ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਸੁਖਿਨਾਂ ਚਾਪਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੫||
View original
भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||
ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਸ਼੍ਰਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਮਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਦੁਃਖਿਤਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਯੋਰਪ੍ਯਦੋਸਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਦੋਸਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ ਵਿਕਾਰਾਸਮ੍ਭਵਃ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਮਾਂਸਕ੍ਸਯਪਿਪਾਸਾਜ੍ਵਰਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਵਿਸਰਣਸਙ੍ਕੋਚਨੈਰਨੁਪਦ੍ਰੁਤਂ ਬਲਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਮੁਪਕਰਣਵਨ੍ਤਂ ਚੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ||੬||
View original
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||
ਕੀਦਸ਼ ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਤਦਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਉਪਚਯਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣੋਭਯਬਲਯੁਕ੍ਤਂ; ਪ੍ਰਾਣਮਾਂਸਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਭਯਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਨਿਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਤ੍ਵਾਦੇਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਮਪ੍ਯੁਭਯਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਬਲਮ੍||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ, ਆਦਾਵੇਵ ਬਹੁਵਾਤਰੂਕ੍ਸਮ੍ਲਾਨਾਙ੍ਗਾਦਤੇ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਮਸਕਦਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮਵਸਿਞ੍ਚੇਦ੍ਵਾਤਕੋਪਭਯਾਤ੍ |
ਤਤੋ ਵਮਨਾਦਿਭਿਰੁਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਪਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤਂ ਵਾਤਪ੍ਰਬਲੇ ਪੁਰਾਣਘਤਂ ਪਾਯਯੇਤ੍ |
ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾਰ੍ਧਤੈਲਂ ਮਧੁਕਾਕ੍ਸਯਯੁਕ੍ਤਂ, ਸ਼ਗਾਲਵਿਨ੍ਨਾਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਧੁਰਂ, ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸ਼ੇਰੁਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਰਾਸ੍ਨਾਸੁਸਵੀਸ਼ਗਾਲਵਿਨ੍ਨਾਪੀਲੁਸ਼ਤਾਵਰੀਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲੀਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ |
ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲੀਕ੍ਵਾਥਾਸ੍ਟਗੁਣਸਿਦ੍ਧੇਨ ਪਯਸਾ ਮਧੁਕਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸਰਲਭਦ੍ਰਦਾਰੁਵਚਾਸੁਰਭਿਕਲ੍ਕਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਤੈਲਂ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਪਾਨਾਦਿਸੂਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਸ਼ਤਾਵਰੀਮਯੂਰਕਕਿਣਿਹ੍ਯਜਮੋਦਾਮਧੁਕਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀਬਲਾਤਿਬਲਾਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲੀਕ੍ਵਾਥਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਤਿਵਾਪਂ, ਬਲਾਤੈਲਂ ਸ਼ਤਪਾਕਂ ਵੇਤਿ |
ਵਾਤਹਰਮੂਲਸਿਦ੍ਧੇਨ ਚ ਪਯਸਾ ਪਰਿਸੇਚਨਮਮ੍ਲੈਰ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਵੀਤ |
ਯਵਮਧੁਕੈਰਣ੍ਡਤਿਲਵਰ੍ਸਾਭੂਭਿਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਕਾਰ੍ਯਃ |
ਤਤ੍ਰ ਚੂਰ੍ਣਿਤੇਸੁ ਯਵਗੋਧੂਮਤਿਲਮੁਦ੍ਗਮਾਸੇਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ਃ ਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਬਲਾਤਿਬਲਾਬਿਸਮਣਾਲਸ਼ਗਾਲਵਿਨ੍ਨਾਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀ- ਪ੍ਰਿਯਾਲਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਸ਼ੇਰੁਕਸੁਰਭਿਵਚਾਕਲ੍ਕਮਿਸ਼੍ਰੇਸੂਪਨਾਹਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਦੁਗ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਾਯਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਸ੍ਨੈਹਿਕਫਲਸਾਰੋਤ੍ਕਾਰਿਕਾ ਵਾ, ਚੂਰ੍ਣਿਤੇਸੁ ਯਵਗੋਧੂਮਤਿਲਮੁਦ੍ਵਮਾਸੇਸੁ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਿਸ਼ਿਤਵੇਸ਼ਵਾਰੋ ਵਾ, ਬਿਲ੍ਵਪੇਸ਼ਿਕਾਤਗਰਦੇਵਦਾਰੁਸਰਲਾਰਾਸ੍ਨਾਹਰੇਣੁਕੁਸ੍ਠਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪੈਲਾਸੁਰਾਦਧਿਮਸ੍ਤੁਯੁਕ੍ਤ ਉਪਨਾਹਃ, ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਲਸੈਨ੍ਧਵਘਤਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮੂਲਮਾਲੇਪਸ੍ਤਿਲਕਲ੍ਕੋ ਵੇਤਿ ਵਾਤਪ੍ਰਬਲੇ ||੭||
View original
तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् |
ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् |
अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੂਸ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੇਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਵਾਤਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਰੂਕ੍ਸਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਮ੍ਲਾਨਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਦਙ੍ਗਂ, ਯਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਂ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਰੁਧਿਰਮ੍| ਅਸਕਤ੍ ਅਨੇਕਵਾਰਾਨ੍| ਅਵਸਿਞ੍ਚੇਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਤਤੋ ਵਮਨਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਾਦਿਭਿਰੁਪਕ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਾਰੋਕ੍ਤੈਃ| ਉਪਪਾਦ੍ਯ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ| ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਸ੍ਟਭਕ੍ਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਸਂਸਸ੍ਟਂ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਤ੍ਯ(ਯੁ)ਕ੍ਤਂ ਭਕ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਤਪ੍ਰਬਲੇ ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ| ਪੁਰਾਣਘਤਂ ਕਾਲੇਨੈਵ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪਾਣਿਗਤਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਦੋਸੇਣ, ਪਾਦਗਤਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮਧੋਗਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪਾਣਿਗਤੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ, ਤਤ੍ਰੈਵ ਜੀਰ੍ਣਘਤਪਾਨਂ; ਪਾਦਗਤੇ ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਆਸ੍ਥਾਪਨਪੂਰ੍ਵਕਮਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਤਤ੍ਰੈਕਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਦਿਨਮ੍, ਅਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਦਿਨਾਨਿ ਸਟ੍, ਅਸ੍ਟਮੇ ਸ੍ਨੇਹਾਙ੍ਗਭੋਜਨਂ, ਨਵਮੇ ਪੁਰਾਣਘਤਪਾਨਮਿਤਿ| ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਮਰ੍ਧਤੈਲਂ ਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਰ੍ਸਯੁਕ੍ਤਂ; ਤਦੇਵ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਦਿਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ, ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਯੋਗੇਸ੍ਵਜਾਕ੍ਸੀਰਮਰ੍ਧਤੈਲਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਧਤੈਲਮਿਤਿ ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਭਾਗਦ੍ਵਯਂ ਤੈਲਸ੍ਯੈਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਗਾਲਵਿਨ੍ਨਾ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ, ਤਯਾ ਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਪਾਕਕਲ੍ਪਨਯਾ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ, ‘ਵਦ੍ਧਦਾਰੁਕ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਰਾਸ੍ਨਾ ਸੁਰਸਾ | ਸੁਸਵੀ ਪਾਨੀਯਵਲ੍ਲੀ| ਪੁਰਾਣਘਤਤੈਲਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਪਕ੍ਵਤੈਲਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲੀਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪੇਨ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਪਾਦਸ਼ੇਸੇਣ ਤੇਨਾਸ੍ਟਗੁਣੇਨ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੇਸਮਵਤਾਰ੍ਯ ਤੇਨ ਮਧੁਕਾਦਿਕਲ੍ਕਯੁਕ੍ਤਂ ਤੈਲਂ ਸਾਧਯੇਦਿਤਿ| ਸੁਰਭਿਃ ਰਾਸ੍ਨਾ| ਪ੍ਰਤਿਵਾਪਃ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਃ| ਪਾਨਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਦਯਃ| ਸ਼ਤਾਵਰੀਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਯੂਰਕੋਪਾਮਾਰ੍ਗਃ| ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀ ਦੀਰ੍ਘਕਨ੍ਦਾ ਭਸ਼ਂ ਮਧੁਰਾ| ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲੀ “ਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਨਲਦਰ੍ਭਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸੁਕਾ” (ਸੂ. ੩੮) ਇਤਿ ਤਣਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਸ਼ਤਪਾਕਮਿਤਿ ਬਲਾਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਤਸ਼ਃ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ; ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਬਲਾਤੈਲਂ ਮੂਢਗਰ੍ਭੋਕ੍ਤਮਾਹ, ਸ਼ਤਪਾਕਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਤੁਲ੍ਯਮੇਵਾਹ| ਏਤੇ ਚ ਯੋਗਾ ਦੋਸਾਦੀਨਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਯੋਜ੍ਯਾਃ| ਅਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮਭਿਧਾਯ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤਹਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਹਰਂ ਦਸ਼ਮੂਲਮ੍| ਅਮ੍ਲੈਰਿਤਿ ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਪ੍ਰਲੇਪਃ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤ੍ਰ ਚੂਰ੍ਣਿਤੇਸੁ ਯਵਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਵਚਾਨ੍ਤਕਲ੍ਕਮਿਸ਼੍ਰੇਸੂਪਨਾਹਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਦੁਗ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਾਯਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਤੇ ਤੁ ਨਾਤਿਦ੍ਰਵਾ ਨਾਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਦੇਹਯੋਗ੍ਯਾ ਯੋਜ੍ਯਾਃ| ਪਯਸਾ ਸਂਸ੍ਕਤਾਃ ਪਾਯਸਾਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਪਿਰਾਦੀਨਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨੋਪਨ੍ਯਸ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾਪਿ ਪਯ ਏਵ ਪ੍ਰਧਾਨਮਿਤਿ ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਸ੍ਨੈਹਿਕਫਲਾਨਿ ਤਿਲੈਰਣ੍ਡਾਤਸੀਬਿਭੀਤਕਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਸਾਰੋ ਮਜ੍ਜਾ| ਅਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਨੇਹਫਲਕਲ੍ਕਪਾਕਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ ਲਪ੍ਸਿਕਾ| ਚੂਰ੍ਣਿਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਸ਼ਿਤਵੇਸ਼ਵਾਰਃ ਮਾਂਸਮਯੋ ਵੇਸ਼ਵਾਰਃ ਖਾਨਿਸ੍ਕਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਨਲਮੀਨਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿਸਵੇਸ਼ਵਾਰੋ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਨਲਮੀਨੋ ਰੋਹਿਤਭੇਦਃ, ਪਾਮਰੇਸੁ ‘ਮਿਉਕ੍ਵ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਤੀਰਭੁਕ੍ਤੌ ਤੁ ਜਨਾਸ੍ਤਂ ਤਿਲਪਿਤ੍ਤਮਾਹੁਃ; ਤਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਂ, ਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਏਵ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਆਨੂਪਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿਸਵੇਸ਼ਵਾਰੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਆਮਿਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਨੂਪਮਾਂਸਮਾਹੁਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ ਚਰਕਃ- “ਔਦਕਪ੍ਰਸਹਾਨੂਪਵੇਸ਼ਵਾਰਾਃ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਾਃ| ਜੀਵਨੀਯੌਸਧਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰੁਪਨਾਹਨੇ” (ਚ. ਚਿ. ੨੯)- ਇਤਿ| ‘ਵਿਚਿਤ੍ਰਮਤ੍ਸ੍ਯਪਿਸ਼ਿਤਵੇਸ਼ਵਾਰੋ ਵਾ’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ | ਬਿਲ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਿਲ੍ਵਪੇਸ਼ਿਕਾਦਿ ਪੇਸ੍ਯਂ, ਸੁਰਾਦਿ ਤਸ੍ਯ ਪੇਸਣਾਯ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਂ; ਬਿਲ੍ਵਪੇਸ਼ਿਕਾ ਬਾਲਬਿਲ੍ਵਗਿਰਃ, ਸਰਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਮੂਲਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮਾਲੇਪਃ| ਤਿਲਕਲ੍ਕੋ ਵੇਤਿ ਤਿਲਾਨਾਂ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਰਸਪਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵਾਲੇਪ ਇਤ੍ਯੇਕੇ, ਕੇਵਲ ਏਵ ਤਿਲਕਲ੍ਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਬਲੇ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰੇਵਤਕਟ੍ਫਲਪਯਸ੍ਯਾਮਧੁਕਚਨ੍ਦਨਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਕਸਾਯਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਧੁਰਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਸ਼ਤਾਵਰੀਮਧੁਕਪਟੋਲਤ੍ਰਿਫਲਾਕਟੁਰੋਹਿਣੀਕਸਾਯਂ , ਗੁਡੂਚੀਕਸਾਯਂ ਵਾ, ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਹਰਂ ਵਾ ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਕਸਾਯਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਧੁਰਂ, ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਃ; ਬਿਸਮਣਾਲਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰਿਯਪਦ੍ਮਕਕਸਾਯੇਣਾਰ੍ਧਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪਰਿਸੇਕਃ, ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸੈਰ੍ਮਧੁਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤਣ੍ਡੁਲੋਦਕੈਰ੍ਵਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸੇਕ੍ਸੁਕਸਾਯਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਵਾ ਮਸ੍ਤੁਮਦ੍ਯਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੈਃ; ਜੀਵਨੀਯਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਸ਼ਤਧੌਤਘਤੇਨ ਵਾ, ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕਕਸਾਯਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾ; ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਨਲਵਞ੍ਜੁਲਤਾਲੀਸਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਗਲੋਡ੍ਯਗੌਰੀਗੈਰਿਕਸ਼ੈਵਲਪਦ੍ਮਕਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਘਤਮਿਸ਼੍ਰਃ, ਵਾਤਪ੍ਰਬਲੇਪ੍ਯੇਸ ਸੁਖੋਸ੍ਣਃ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ||੮||
View original
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||
ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਰੇਵਤਕਃ ਕਿਰਮਾਲਕਃ| ਪਯਸਾ ਅਰ੍ਕਪੁਸ੍ਪੀ, ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰਿਕੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸ਼ਤਾਵਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਾਣਿ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਪਟੋਲਾਦੀਨਿ, ਕਸਾਯਾਣਿ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਿਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਿਸਂ ਭਿਸਣ੍ਟਕਮਿਤਿ ਲੋਕੇ, ਮਣਾਲਂ ਪਦ੍ਮਨਾਲਂ, ਭਦ੍ਰਸ਼੍ਰਿਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਪਰਿਸੇਕਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਧਾਰਾਸੇਚਨਮ੍| ਕ੍ਸੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਾਭ੍ਯਾਮੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਮਧੁਕਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਯੋਗਃ, ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਿਕਸਾਯਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਭਿਸ੍ਤਤੀਯਃ| ਜੀਵਨੀਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਕਲ੍ਕਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਸ਼ਤਧੌਤਘਤੇਨ ਵਾਭ੍ਯਙ੍ਗ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਾਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਞ੍ਜੁਲੋ ਵੇਤਸਃ, ਗਲੋਡ੍ਯਂ ਪਦ੍ਮਬੀਜਂ, ਗੌਰੀ ਹਰਿਦ੍ਰਾ, ਸ਼ੈਵਲਂ ਸ਼ੈਵਾਲਮ੍| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਅਯਂ ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਸ਼ੀਤੋਬਹੁਲਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ (ਵਾਤਪ੍ਰਬਲੇਪ੍ਯੇਸ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ) ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਬਲੇਪ੍ਯੇਵਂ, ਬਹੁਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਮਵਸੇਚਯੇਤ੍, ਸ਼ੀਤਤਮਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਇਤਿ ||੯||
View original
रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਬਲਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਬਲੇ ਤ੍ਵਾਮਲਕਹਰਿਦ੍ਰਾਕਸਾਯਂ ਮਧੁਮਧੁਰਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਤ੍ਰਿਫਲਾਕਸਾਯਂ ਵਾ ; ਮਧੁਕਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਹਰੀਤਕੀਤਿਕ੍ਤਰੋਹਿਣੀਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ, ਮੂਤ੍ਰਤੋਯਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣ ਗੁਡਹਰੀਤਕੀਂ ਵਾ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍; ਤੈਲਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰੋਦਕਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਕਫਘ੍ਨੌਸਧਨਿਃਕ੍ਵਾਥੈਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸੇਕਃ, ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਕਸਾਯੈਰ੍ਵੋਸ੍ਣੈਃ; ਮਸ੍ਤੁਮੂਤ੍ਰਸੁਰਾਸ਼ੁਕ੍ਤਮਧੁਕਸਾਰਿਵਾਪਦ੍ਮਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਘਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਃ; ਤਿਲਸਰ੍ਸਪਾਤਸੀਯਵਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਕਪਿਤ੍ਥਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਕ੍ਸਾਰਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪ੍ਰਦੇਹਃ; ਸ਼੍ਵੇਤਸਰ੍ਸਪਕਲ੍ਕਃ, ਤਿਲਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਕਲ੍ਕਃ, ਪ੍ਰਿਯਾਲਸੇਲੁਕਪਿਤ੍ਥਕਲ੍ਕਃ, ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਪੁਨਰ੍ਨਵਾਕਲ੍ਕਃ, ਵ੍ਯੋਸਤਿਕ੍ਤਾਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣੀਬਹਤੀਕਲ੍ਕ ਇਤ੍ਯੇਤੇਸਾਂ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਃ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕਪਿਸ੍ਟਾਃ, ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਬਹਤ੍ਯੌ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤਰ੍ਪਣਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ||੧੦||
View original
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||
ਰੋਹਿਣੀਕਲ੍ਕਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਚੂਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯੇਕੇ, ਤਤ੍ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਤੋਯਯੋਰਨ੍ਯਤਰੇਣ ਗੁਡਹਰੀਤਕੀਂ ਵਾ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਤੈਲੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤੈਲਾਦਿਭਿਃ ਕੋਸ੍ਣੈਃ ਪਰਿਸੇਕਃ| ਆਰਗ੍ਵਧਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ ‘ਪਰਿਸੇਕ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਘਤਸਮੈਰ੍ਮਧੁਕਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪਾਦਕਲ੍ਕੈਃ ਪਕ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਪਿਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ| ਤਿਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਃ ਸ਼ੇਲੁਃ ‘ਲਿਸੋਡਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਅਪਰਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਦੇਹਾਨਾਹ- ਸ਼੍ਵੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮ ਏਕਾਙ੍ਗਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਤਤੀਯਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਪਞ੍ਚਮਃ ਸਡਙ੍ਗ ਇਤਿ| ਅਪਰਮੇਕਂ ਪ੍ਰਦੇਹਮਾਹ- ਸ਼ਾਲਿਪਰ੍ਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰ੍ਪਣਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਵਸ਼ਕ੍ਤੁਯੁਤਾਃ||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਪਥਮੁਕ੍ਤਂ ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੧੧||
View original
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||
ਅਨੁਬਨ੍ਧਭੂਤਦੋਸਦ੍ਵਯਤ੍ਰਯਜਨ੍ਮਨੋ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਂਸਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰੀਕਤ੍ਯ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪ੍ਯੇਤੇ ਚੋਪਕ੍ਰਮਾਃ||੧੧||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚ ਗੁਡਹਰੀਤਕੀਮਾਸੇਵੇਤ; ਪਿਪ੍ਪਲੀਰ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਾ ਵਾਰਿਪਿਸ੍ਟਾ ਵਾ ਪਞ੍ਚਾਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਦਸ਼ਾਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰੌਦਨਾਹਾਰੋ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਂ, ਭੂਯਸ਼੍ਚਾਪਕਰ੍ਸਯੇਤ੍, ਏਵਂ ਯਾਵਤ੍ ਪਞ੍ਚ ਦਸ਼ ਵੇਤਿ; ਤਦੇਤਤ੍ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਰ੍ਧਮਾਨਕਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਰੋਚਕਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਃਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ੋਫਸ਼ੋਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਹਦ੍ਰੋਗੋਦਰਾਣ੍ਯਪਹਨ੍ਤਿ; ਜੀਵਨੀਯਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਯਸਾ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾਭ੍ਯਜ੍ਯਾਤ੍; ਸਹਾਸਹਦੇਵਾਚਨ੍ਦਨਮੂਰ੍ਵਾਮੁਸ੍ਤਾਪ੍ਰਿਯਾਲਸ਼ਤਾਵਰੀਕਸ਼ੇਰੁਪਦ੍ਮਕਮਧੁਕਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਵਿਦਾਰੀਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਘਤਮਣ੍ਡਯੁਕ੍ਤਃ, ਸੈਰੇਯਕਾਟਰੂਸਕਬਲਾਤਿਬਲਾਜੀਵਨ੍ਤੀਸੁਸਵੀਕਲ੍ਕੋ ਵਾ ਚ੍ਛਾਗਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਃ, ਗੋਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਃ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਧੁਕਤਰ੍ਪਣਕਲ੍ਕੋ ਵਾ; ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਸਰ੍ਜਰਸਸਾਰਿਵਾਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਪਿਣ੍ਡਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਃ; ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚ ਪੁਰਾਣਘਤਮਾਮਲਕਰਸਵਿਪਕ੍ਵਂ ਵਾ ਪਾਨਾਰ੍ਥੇ; ਜੀਵਨੀਯਸਿਦ੍ਧਂ ਪਰਿਸੇਕਾਰ੍ਥੇ, ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ; ਸੁਸਵੀਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ, ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਕ੍ਵਾਥਮਾਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ; ਬਲਾਤੈਲਂ ਵਾ ਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਬਸ੍ਤਿਭੋਜਨੇਸੁ; ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਾਨ੍ਨਮਨਵਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਪਯਸਾ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸੇਣ ਵਾਨਮ੍ਲੇਨ; ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਂ ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਦੋਸੇ ਚ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ||੧੨||
(ਪਟੋਲਤ੍ਰਿਫਲਾਭੀਰੁਗੁਡੂਚੀਕਟੁਕਾਕਤਮ੍ |
ਕ੍ਵਾਥਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਜਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਾਂ ਰੁਜਮ੍ ) ||੧੩||
View original
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२||
(पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् |
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||
ਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਰੋਗਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਰ੍ਧਮਾਨਕੇ ‘ਤ੍ਰ੍ਯਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ, ਸਪ੍ਤਾਭਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਾ’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਠਃ, ਸ ਤੁ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਸਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹਾ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ, ਸਹਦੇਵਾ ਗਾਙ੍ਗੇਰੁਕੀਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਮੂਰ੍ਵਾ ਚੋਰਸ੍ਨਾਯੁਃ, ਪ੍ਰਿਯਾਲਸ਼੍ਚਾਰਃ, ਘਤਮਣ੍ਡੋ ਘਤਸ੍ਯੋਪਰਿਰ੍ਯਚ੍ਛੋ ਭਾਗਃ| ਸੈਰੇਯਕੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੈਰੇਯਃ ਕਣ੍ਟਸ਼ੇਲੁਵਾਕਃ, ਸੁਸਵੀ ਪਾਨੀਯਵਲ੍ਲੀ| ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਪਿਣ੍ਡਤੈਲਮਿਤਿ ਅਪਰੀਸ੍ਰੁਤਂ ਕਿਟ੍ਟਯੁਕ੍ਤਂ; ਕੇਚਿਤ੍ ਪਿਣ੍ਡਤੈਲੇ ਸ਼ਤਾਵਰੀਤ੍ਯਧੀਯਤੇ| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਪਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤੇਸੁ ਏਕ- ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇਸੁ, ਪ੍ਰਯੋਗਪ੍ਰਭਾਵੋਯਮ੍| ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਮਾਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ “ਘਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਾਰਵੇਲ੍ਲਕਕ੍ਵਾਥਮਾਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ‘ਘਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਬਲੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਲਾਤੈਲਂ ਮੂਢਗਰ੍ਭੋਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ਾਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯਸਾ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਤਰੇ, ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾਤੋਤ੍ਤਰੇ, ਮੁਦ੍ਗਰਸੇਨ ਕਫੋਤ੍ਤਰੇ; ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਾ| ਸ਼ੋਣਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍ ਅਨਵਰਤਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਜਿਤੇ ਵਾਤੇ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤੇ ਤੁ ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਰਣੇ ਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਧਿਬਲਕਾਲਮਵਲੋਕ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਵਮਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਮਨਾਦਿਕਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਕਫੋਤ੍ਕਟੇ ਵਮਨਂ, ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੋਤ੍ਕਟੇ, ਅਨੁਵਾਸਨਾਸ੍ਥਾਪਨਕਰ੍ਮਣੀ ਵਾਤੋਤ੍ਕਟੇ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ||੧੨-੧੩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਏਵਮਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੈਰਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਂ ਸੁਖਮ੍ |
ਵਾਤਾਸਕ੍ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਵੈਦ੍ਯੈਰ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ ਤੁ ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ||੧੪||
View original
भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||
ਏਵਮਾਦ੍ਯੈਃ ਏਵਮ੍ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ| ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੈਃ ਉਪਾਯੈਃ| ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਤਿਤਮ੍ ਅਲ੍ਪਕਾਲੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮ੍||੧੪||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ਉਪਨਾਹਪਰੀਸੇਕਪ੍ਰਦੇਹਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਿ ਚ |
ਸ਼ਰਣਾਨ੍ਯਪ੍ਰਵਾਤਾਨਿ ਮਨੋਜ੍ਞਾਨਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ ||੧੫||
ਮਦੁਗਣ੍ਡੋਪਧਾਨਾਨਿ ਸ਼ਯਨਾਨਿ ਸੁਖਾਨਿ ਚ |
ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਦੁਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਚ ||੧੬||
View original
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च |
शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५||
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च |
वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||
ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਾਨੁਕ੍ਤਾਨਨੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਉਪਨਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰਣਾਨਿ ਗਹਾਣਿ| ਅਪ੍ਰਵਾਤਾਨਿ ਨਿਵਾਤਾਨਿ| ਮਨੋਜ੍ਞਾਨਿ ਹਰ੍ਸਦਾਨਿ| ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲਾਨਿ| ਗਣ੍ਡੋਪਧਾਨਾਨਿ ਗਲ੍ਲਮਸੂ(ਸ੍ਤ)ਰਿਕਾਦੀਨਿ; ਗਣ੍ਡਪਦੇਨ ਮਸ੍ਤਕਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯੁਪਧਾਨਾਨਿ ਬੋਧ੍ਯਾਨਿ| ਸੁਖਾਨਿ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਨ੍ਮਦੂਨਿ ਚ| ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਕਰਮਰ੍ਦਨਾਨਿ||੧੫-੧੬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਮੈਥੁਨਂ ਕੋਪਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣਾਸ਼ਨਮ੍ |
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਗੁਰੁ ਚਾਨ੍ਨਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੭||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् |
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||
ਆਹਾਰਾਚਾਰਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮੈਥੁਨੇ ਕਾਯਕਰ੍ਮਣੀ, ਕੋਪੋ ਮਾਨਸਂ ਕਰ੍ਮ| ਉਸ੍ਣਮ੍ ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ; ਤੇਨਾਨੂਪਮਾਂਸਂ ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਂ ਕਾਕਮਾਚ੍ਯਾਦਿ ਕਟੁ ਚ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਤਦ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਮ੍ਲਲਵਣੇ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਂ ਪਥਗੇਵ ਪਠਿਤੇ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮ੍||੧੭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਅਪਤਾਨਕਿਨਮਸ੍ਰਸ੍ਤਾਕ੍ਸਮਵਕ੍ਰਭ੍ਰੁਵਮਸ੍ਤਬ੍ਧਮੇਢ੍ਰਮਸ੍ਵੇਦਨਮਵੇਪਨਮਪ੍ਰਲਾਪਿਨਮਖਟ੍ਵਾਪਾਤਿਨਮਬਹਿਰਾਯਾਮਿਨਂ ਚੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ਼ਰੀਰਮਵਪੀਡਨੇਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ; ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਕ੍ਵਾਥਮਾਂਸਰਸਕ੍ਸੀਰਦਧਿਪਕ੍ਵਂ ਸਰ੍ਪਿਰਚ੍ਛਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਤਥਾ ਹਿ ਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਸਰਤਿ; ਤਤੋ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਵਾਤਘ੍ਨਗਣਮਾਹਤ੍ਯ ਸਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਂ ਸਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਂ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਮੇਕਤਃ ਪ੍ਰਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਤਮਾਦਾਯ ਕਸਾਯਮਮ੍ਲਕ੍ਸੀਰੈਃ ਸਹੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਭਿਃ ਸਹ ਵਿਪਚੇਨ੍ਮਧੁਰਕਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ, ਤਦੇਤਤ੍ਤ੍ਰੈਵਤਮਪਤਾਨਕਿਨਾਂ ਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪਾਨਭੋਜਨਾਨੁਵਾਸਨਨਸ੍ਯੇਸੁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍; ਯਥੋਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਾਨੈਃ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਬਲੀਯਸਿ ਵਾਤੇ ਸੁਖੋਸ੍ਣਤੁਸਬੁਸਕਰੀਸਪੂਰ੍ਣੇ ਕੂਪੇ ਨਿਦਧ੍ਯਾਦਾਮੁਖਾਤ੍, ਤਪ੍ਤਾਯਾਂ ਵਾ ਰਥਕਾਰਚੁਲ੍ਲ੍ਯਾਂ ਤਪ੍ਤਾਯਾਂ ਵਾ ਸ਼ਿਲਾਯਾਂ ਸੁਰਾਪਰਿਸਿਕ੍ਤਾਯਾਂ ਪਲਾਸ਼ਦਲਚ੍ਛਨ੍ਨਾਯਾਂ ਸ਼ਾਯਯੇਤ੍, ਕਸ਼ਰਾਵੇਸ਼ਵਾਰਪਾਯਸੈਰ੍ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍ |
ਮੂਲਕੋਰੁਬੂਸ੍ਫੂਰ੍ਜਾਰ੍ਜਕਾਰ੍ਕਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਸ੍ਵਰਸਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਮਪਤਾਨਕਿਨਾਂ ਪਰਿਸੇਕਾਦਿਸੂਪਯੋਜ੍ਯਮ੍ |
ਅਭੁਕ੍ਤਵਤਾ ਪੀਤਮਮ੍ਲਂ ਦਧਿ ਮਰਿਚਵਚਾਯੁਕ੍ਤਮਪਤਾਨਕਂ ਹਨ੍ਤਿ; ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਣਿ ਵਾ |
ਏਤਚ੍ਛੁਦ੍ਧਵਾਤਾਪਤਾਨਕਵਿਧਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ |
ਵੇਗਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚਾਵਪੀਡਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍; ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਕਰ੍ਕਟਕਸ੍ਣਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਵਰਾਹਵਸਾਸ਼੍ਚਾਸੇਵੇਤ, ਕ੍ਸੀਰਾਣਿ ਵਾ ਵਾਤਹਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ, ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਮੂਲਕਦਧਿਘਤਤੈਲਸਿਦ੍ਧਾ ਵਾ ਯਵਾਗੂਃ; ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨੈਸ਼੍ਚੈਨਂ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਹਤਵੇਗਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ; ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸੇਤ; ਰਕ੍ਸਾਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ||੧੮||
View original
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् |
मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||
ਅਪਤਾਨਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਪਤਾਨਕਿਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਰਸ੍ਤਾਕ੍ਸਮ੍ ਅਨਤਿਪਤਿਤਨਯਨਮ੍ | ਅਪ੍ਰਲਾਪਿਨਂ ਨਾਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਿਣਮ੍| ਅਖਟ੍ਵਾਪਾਤਿਨਂ ਖਟ੍ਵਾਯਾ ਨ ਪਤਤੀਤਿ ਅਖਟ੍ਵਾਪਾਤਿਨਮ੍; ਅਯਮਰ੍ਥਃ- ਅਪਤਾਨਕਵੇਗੇਨ ਪਤਨ੍ਨੇਵ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਭੂਤਲਮਵਲਮ੍ਬਤੇ, ਹਸ੍ਤਪਾਦਦ੍ਵਯੇਨ ਖਟ੍ਵਾਪਾਦਕਲ੍ਪੇਨ ਪਤਨਸ਼ੀਲਃ ਖਟ੍ਵਾਪਾਤੀ, ਨੈਤਾਦਗ੍ਵਿਧ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਬਹਿਰਾਯਾਮਿਨਮ੍ ਅਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਮੁਖਗਾਮਿਨਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਅਵਪੀਡ੍ਯ ਦੀਯਤ ਇਤ੍ਯਵਪੀਡਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਾਪਤਾਨਕੇਪ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਵਾਯੋਃ ਕਫਸ੍ਥਾਨਗਤਤ੍ਵੇਨ ਸਦ੍ਯਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਬੋਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਘਤਂ ਚ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਕ੍ਵਾਥਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵੈਰ੍ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਕਲ੍ਕਪਾਦਿਕਂ ਸਾਧਨੀਯਮਿਤਿ| ਪਾਨਾਰ੍ਹਂ ਘਤਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯੋਪਯੋਗਿਨਂ ਮਹਾਸ੍ਨੇਹਮਾਹ- ਭਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਃ ਭਦ੍ਰਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠਹਰਿਦ੍ਰਾਵਰੁਣੇਤ੍ਯਾਦਿਃ| ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਯਵਕੋਲਾਦ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯ ਕਾਞ੍ਜਿਕਕ੍ਸੀਰਯੋਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਭਾਗਾ ਇਤ੍ਯੇਕੇ; ਗਯਦਾਸਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਨੇਹਸਮਂ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਆਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਂ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਮਿਤਿ ਕੂਲਚਰਾਃ, ਪ੍ਲਵਾਃ, ਕੋਸ਼ਸ੍ਥਾਃ, ਪਾਦਿਨੋ, ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ; ਗਯਦਾਸਸ੍ਤੁ ‘ਸਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਵਰ੍ਗਮ੍’ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਾਠਂ ਮਨ੍ਯਤੇ; ਸਾਨੂਪੌਦਕਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਰੇਸਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਪਿ ਵਰ੍ਗਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਅਮ੍ਲਾਨਿ ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਾਦੀਨਿ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਪਚੇਤ੍ ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਭਿਃ ਸਹ, ਤੈਲਾਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਘਤਤੁਲ੍ਯਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ| ਮਧੁਰਕਪ੍ਰਤਿਵਾਪਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਮ੍| ਤ੍ਰੈਵਤਮਿਤਿ ਸਰ੍ਪਿਸੋਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਤ੍ਰੈਵਤਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਾਨੈਰਿਤਿ ਸ੍ਵੇਦਾਵਚਾਰਣੀਯਾਭਿਹਿਤੈਃ| ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍; ਊਸ੍ਮਸ੍ਵੇਦੋਯਮ੍| ਰਥਕਾਰੋ ਲੋਹਕਾਰਃ| ਕਸ਼ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਯਮੁਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਃ| ਉਰੁਬੂਕਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰਣ੍ਡਃ, ਸ੍ਫੂਰ੍ਜਕਃ ਫਣਿਜ੍ਜਕਾਕਾਰਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰੇ ਭਵਤਿ, ਅਰ੍ਜਕਃ ਕੁਠੇਰਕਃ, ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਯਵਤਿਕ੍ਤਾਭੇਦਃ; ਮੂਲਕਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਰਸੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ; ਮੂਲਕਾਦਿਪਾਦਕਲ੍ਕਮਕਲ੍ਕਂ ਵਾ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਪਰਿਸੇਕੇ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਸੁ| ਮਰਿਚਵਚਾਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਲ੍ਪਵਚਾਮਰਿਚਮ੍| ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਅਨੁਬਨ੍ਧਭੂਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਮੁਪਲਭ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਕਫਹਰਂ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਤਦੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਂਸਸ੍ਟੇ ਵਾਤਰਕ੍ਤਵਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ| ਵੇਗਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਵੇਗੋਪਰਮੇਸੁ| ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ, ਕਸ੍ਣਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਕੁਲੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਕਾਰੋਸ਼ਲ੍ਕਃ| ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਾਦਿਵਸਾ ਪਾਨੇ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇ- “ਕੁਕ੍ਕੁਟਕੁਲੀਰਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਵਰਾਹਵਸਾਃ ਪਾਯਯੇਤ੍”- (ਅ. ਸਂ. ਚਿ. ੨੩) ਇਤਿ||੧੮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
ਪਕ੍ਸਾਘਾਤੋਪਦ੍ਰੁਤਮਮ੍ਲਾਨਗਾਤ੍ਰਂ ਸਰੁਜਮਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਮੁਪਕਰਣਵਨ੍ਤਂ ਚੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਨ੍ਨਂ ਮਦੁਨਾ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਚ ਯਥਾਕਾਲਮਾਕ੍ਸੇਪਕਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍; ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕ੍ਯਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਃ , ਅਣੁਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥੇ, ਸਾਲ੍ਵਣਮੁਪਨਾਹਾਰ੍ਥੇ, ਬਲਾਤੈਲਮਨੁਵਾਸਨਾਰ੍ਥੇ; ਏਵਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਮਾਸਾਨ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਪਥਮੁਪਸੇਵੇਤ ||੧੯||
View original
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||
ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪਕ੍ਸਾਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲਾਨਗਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਹੀਨਗਾਤ੍ਰਮ੍| ਸਰੁਜਮਿਤਿ ਸਹ ਰੁਜਯਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਃ ਸਃ ਤਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਪਕ੍ਸਾਰ੍ਧਮਚੇਤਨਮਵੇਦਨਂ ਚ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ, ਯਦਾ ਤੁ ਪੁਨਰੀਸਤ੍ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮੀਸਚ੍ਚੇਤਨਂ ਚ ਤਦਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਯਥਾਕਾਲਂ ਕਾਲਸ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ, ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦਨੁਵਾਸਨਮ੍, ਅਨੁਵਾਸਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਲਕ੍ਸਣੇ ਸਤ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨਮ੍, ਆਸ੍ਥਾਪਿਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਯਃ ਪੁਨਰਨੁਵਾਸਨਮਿਤਿ| ਆਕ੍ਸੇਪਕਵਿਧਾਨੇਨ ਅਪਤਾਨਕਵਿਧਾਨੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਪਤਾਨਕਯੋਰੇਕਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕ੍ਯਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਸ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਪਿਚੁਪ੍ਲੋਤਾਦਿਧਾਰਣੇਨ ਯੋਜਨੀਯਃ| ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਅਨਲਸਃ||੧੯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇਪ੍ਯੇਤਦੇਵ ਵਿਧਾਨਂ, ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰੈਰ੍ਨਸ੍ਯੈ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਵੇਦੈਸ਼੍ਚੋਪਚਰੇਤ੍ ||੨੦||
View original
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||
ਅਤ੍ਰ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦਧੀਯਤੇ- ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਤੁਰਂ ਨਾਪਤਰ੍ਪਯੇਤ੍, ਵਮਨਾਨੁਵਾਸਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਨ ਨਿਸੇਵੇਤ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਰੁਦ੍ਧੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਨੈਰ੍ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਪੁਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵਹਿਙ੍ਗ੍ਵਮ੍ਲਵੇਤਸਪਥ੍ਯਾਲਵਣਤ੍ਰਯਂ ਯਵਕ੍ਵਾਥੇਨ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍, ਪਥ੍ਯਾਸ਼ਤਾਰ੍ਧੇ ਸੌਵਰ੍ਚਲਦ੍ਵਿਪਲੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ ਪਯਸਿ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸਿਦ੍ਧਂ; ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਪਨੁਚ੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੨੧||
View original
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||
ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਪਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦਭਿਧੀਯਤੇ- ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਤੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਮ੍ਬੁਰ੍ਵਾਦਿਚੂਰ੍ਣਾਕ੍ਸਂ ਯਵਕ੍ਵਾਥਪਲਦ੍ਵਯੇਨ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍| ਪਥ੍ਯਾਸ਼ਤਾਰ੍ਧ ਇਤਿ ਪਥ੍ਯਾਫਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧੇ ਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤਦ੍ਧਤਮੇਵ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਾਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਚ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਨੁਦਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਤਚ੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍||੨੧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ਅਰ੍ਦਿਤਾਤੁਰਂ ਬਲਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਮੁਪਕਰਣਵਨ੍ਤਂ ਚ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍, ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੈਸ਼੍ਚ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕ੍ਯਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਧੂਮੋਪਨਾਹਸ੍ਨੇਹਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦਾਦਿਭਿਃ; ਤਤਃ ਸਤਣਂ ਮਹਾਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਂ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਿਮੌਦਕਾਨੂਪਮਾਂਸਂ ਤਥੈਵੌਦਕਕਨ੍ਦਾਂਸ਼੍ਚਾਹਤ੍ਯ ਦ੍ਵਿਗੁਣੋਦਕੇ ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰੋਣੇ ਨਿਃਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮਵਤਾਰ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰ੍ਯ ਪੁਨਰਗ੍ਨਾਵਧਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍, ਤਤਸ੍ਤੈਲਂ ਕ੍ਸੀਰਾਨੁਗਤਮਵਤਾਰ੍ਯ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਮਭਿਮਥ੍ਨੀਯਾਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਯਃ ਸ੍ਨੇਹ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਤਮਾਦਾਯ ਮਧੁਰੌਸਧਸਹਾਕ੍ਸੀਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਏਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਤੈਲਮਰ੍ਦਿਤਾਤੁਰਾਣਾਂ ਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਸੂਪਯੋਜ੍ਯਂ, ਤੈਲਹੀਨਂ ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਮਿਤਿ ||੨੨||
View original
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||
ਅਰ੍ਦਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਰ੍ਦਿਤਾਤੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਸ੍ਯਧੂਮਾਵਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਨੌ| ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਕੁਸ਼ਕਾਸ਼ਨਲਦਰ੍ਭਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸੁਕਾ” (ਸੂ. ੩੮)| ਇਤਿ ਤਣਸਞ੍ਜ੍ਞਮ੍| ਮਹਾਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿ| ਔਦਕਮਾਂਸਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਕਰ੍ਕਟਕਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍; ਆਨੂਪਂ ਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਲ੍ਪਨਯਾ ਵਰਾਹਾਦੀਨਾਮ੍| ਔਦਕਾਃ ਕਨ੍ਦਾਃ ਕਸ਼ੇਰੁਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਸ਼ਾਲੂਕਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ- “ਆਨੂਪਮਾਂਸਾਨ੍ਯੌਦਕਾਨ੍ ਕਨ੍ਦਾਂਸ਼੍ਚ ਸਂਹਤ੍ਯ”- ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸਮਭਾਗਾਨਾਮਾਢਕਂ ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰੋਣੇਨ ਜਲਦ੍ਵਿਦ੍ਰੋਣਸਹਿਤੇਨ ਵਿਪਚੇਤ੍| ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨੇਤਿ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਾਤ੍ਮਕੇਨ| ਕ੍ਸੀਰਾਨੁਗਤਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਹੈਕਾਵਯਵੀਭੂਤਮ੍| ਮਧੁਰੌਸਧਾਨਿ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਸਹਾ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ, ਕ੍ਸੀਰਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਕੇਚਿਨ੍ਮਧੁਰੌਸਧਸਹਾਸ੍ਥਾਨੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੇਵ ਪਾਦਿਕਂ ਕਲ੍ਕਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪਨ੍ਤਿ, ਨ ਤੁ ਮਧੁਰਕਾਦੀਨਿ||੨੨||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ਿਰਃਖਞ੍ਜਪਙ੍ਗੁਲਵਾਤਕਣ੍ਟਕਪਾਦਦਾਹਪਾਦਹਰ੍ਸਾਵਬਾਹੁਕਬਾਧਿਰ੍ਯਧਮਨੀਗਤਵਾਤਰੋਗੇਸੁ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਂ ਚ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਬਾਹੁਕਾਤ੍; ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸੇਤ ||੨੩||
View original
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||
ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਾਨਮਾਹ- ਗਧ੍ਰਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਕਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵੇਕ੍ਸਣਂ ਚ| ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਨਿਮਿਤ੍ਤਵਾਤਕੋਪਜਨਿਤੋਵਬਾਹੁਕਃ, ਅਤੋਨ੍ਯਾਤ੍ਰਾਵਬਾਹੁਕਾਦਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੋ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ| ਗਯੀ ਤੁ, ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਬਾਹੁਕਾਦ੍ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਵੇਕ੍ਸੇਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਨਾਤਿ; ਤਥਾਹਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਯਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿਕਂ ਤਦਵਬਾਹੁਕੇ ਕਫਸ੍ਥਾਨਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨ ਕਫਾਵਤਵਾਤਜੇ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਸ੍ਵੇਦਨਸ੍ਯਾਦਿਕਂ ਵਿਧੇਯਂ ਰੂਕ੍ਸਮੇਵਃ, ਨ ਤੁ ‘ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਵਬਾਹੁਕਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਯਤੋਂਸਸ਼ੋਸੇਵਬਾਹੁਕੇ ਚ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧਾਨੇ ਚੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਕਤੇ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛੋਣਿਤਾਵਰਣਂ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੋ ਵਿਧੇਯ ਇਤਿ||੨੩||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇ ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਰਸਂ ਤੈਲਮਧੁਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸੈਨ੍ਧਵੋਪਹਿਤਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਕਰ੍ਣੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਅਜਾਮੂਤ੍ਰਮਧੁਤੈਲਾਨਿ ਵਾ, ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਦਾਡਿਮਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕਸ੍ਵਰਸਮੂਤ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਸੁਰਾਤਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਲਵਣਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ; ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸੇਤ; ਭੂਯਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੨੪||
View original
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||
ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਰਸਮ੍ ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਰਸਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਮ੍| ਨਾਡੀਤ੍ਯਾਦਿ ਨਲਾਦਿਸ਼ੁਸਿਰਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦਃ| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਵਰਣੇ ਤੁ ਵਾਤਰਕ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਨੁਕ੍ਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਭੂਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਣਰੋਗੇਸੂਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪੁਨਰਪਿ ਵਦਿਸ੍ਯਾਮਃ||੨੪||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
ਤੂਨੀਪ੍ਰਤੂਨ੍ਯੋਃ ਸ੍ਨੇਹਲਵਣਮੁਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣਂ ਵਾ, ਹਿਙ੍ਗੁਯਵਕ੍ਸਾਰਪ੍ਰਗਾਢਂ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਃ, ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ਚੈਨਮੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍ ||੨੫||
View original
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||
ਤੂਨੀਪ੍ਰਤੂਨੀਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਤੂਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਬਸ੍ਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਬਸ੍ਤ੍ਯਵਬੋਧਃ||੨੫||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
ਆਧ੍ਮਾਨੇ ਤ੍ਵਪਤਰ੍ਪਣਪਾਣਿਤਾਪ(ਦੀਪਨਚੂਰ੍ਣ )ਫਲਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਪਾਚਨੀਯਦੀਪਨੀਯਬਸ੍ਤਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍; ਲਙ੍ਘਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਚਾਨ੍ਨਕਾਲੇ ਧਾਨ੍ਯਕਜੀਰਕਾਦਿਦੀਪਨਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ |
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨੇ ਛਰ੍ਦਨਾਪਤਰ੍ਪਣਦੀਪਨਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ||੨੬||
View original
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||
ਆਧ੍ਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਆਧ੍ਮਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਚਨੀਯਾਨਿ ਪਞ੍ਚਕੋਲਾਦੀਨਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੬||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
ਅਸ੍ਠੀਲਾਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਯੋਰ੍ਗੁਲ੍ਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿਦ੍ਰਧਿਵਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਭਾਗ ਇਤਿ ||੨੭||
View original
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||
ਅਸ੍ਠੀਲਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਸ੍ਠੀਲੇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੭||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 28
ਹਿਙ੍ਗੁਤ੍ਰਿਕਟੁਵਚਾਜਮੋਦਾਧਾਨ੍ਯਾਜਗਨ੍ਧਾਦਾਡਿਮਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕਪਾਠਾਚਿਤ੍ਰਕਯਵਕ੍ਸਾਰਸੈਨ੍ਧਵਵਿਡਸੌਰ੍ਵਚਲ- ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਾਮ੍ਲਵੇਤਸਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਹਪੁਸਾਚਵ੍ਯਾਜਾਜੀਪਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਯਿਤ੍ਵਾ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਲੇਨ ਬਹੁਸ਼ਃ ਪਰਿਭਾਵ੍ਯਾਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਾ ਗੁਟਿਕਾਃ ਕਾਰਯੇਤ੍, ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰੇਕੈਕਾਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰੀ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍, ਏਸ ਯੋਗਃ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਰੋਚਕਹਦ੍ਰੋਗਾਧ੍ਮਾਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਾਨਾਹਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਲੀਹਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤੂਨੀਪ੍ਰਤੂਨੀਰਪਹਨ੍ਤਿ ||੨੮||
View original
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||
ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ- ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਜਗਨ੍ਧਾ ‘ਬੋਵਯਿਕਾ’ ਇਤਿ; ਗਯੀ ਤੁ ‘ਅਜਗਨ੍ਧਾ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਯਵਾਨੀ’ ਇਤ੍ਯਾਹ| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਮ੍ਲਃ ਬੀਜਪੂਰਕਰਸਃ| ਏਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਗੁਟਿਕਾ ਚ, ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਤ੍; ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਗੁਟਿਕਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਿਨਾਂ ਕਤੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣਕ੍ਸਾਰਹਿਙ੍ਗ੍ਵਮ੍ਲਵੇਤਸਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ, ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਯਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਗੁਟਿਕਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮ੍| ਦ੍ਵਿਗੁਣਕ੍ਸਾਰਹਿਙ੍ਗ੍ਵਮ੍ਲਵੇਤਸਾਸ੍ਤਾ ਹਿਤਾ” ਇਤਿ||੨੮||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕੇਵਲੋ ਦੋਸਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾ ਧਾਤੁਭਿਰ੍ਵਾਵਤੋਨਿਲਃ |
ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਲਕ੍ਸਣੋਹਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਸ਼੍ਚਾਵਿਰੋਧਤਃ ||੨੯||
View original
भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||
ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਭਿਧਾਯ ਸਂਸਸ੍ਟਾਵਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਵਲੋ ਦੋਸਾਦ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟਃ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਤੁ ਕੇਵਲਸ੍ਯ, ਉਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ‘ਅਵਿਰੋਧਤਃ’ ਇਤਿ ਵਚਨਾਚ੍ਚ; ਨ ਹਿ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਿਰੋਧੋਸ੍ਤਿ, ਏਕਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੋਸੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਦੋਸਯੁਕ੍ਤਃ; ਅਨੇਨ ਸਂਯੋਗਮਾਤ੍ਰਮਭਿਹਿਤਂ, ਨਾਵਰਕਤ੍ਵਮ੍| ਧਾਤਵੋ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦੋਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵੇਦਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਸ਼੍ਚੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਮਪਿ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਕਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੈਰਾਵਤਃ| ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਲਕ੍ਸਣੋਹਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ|- ਵਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੋਦਾਦਿਕਂ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਤ੍ਵਂ ਕਮ੍ਪਾਦਿਕਂ ਚ; ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚੋਸਾਦਿਪੀਤਾਦਿਦਾਹਾਦਿਕਂ; ਕਫਸ੍ਯ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦਿਪ੍ਰਸੇਕਾਦਿਕਮ੍| ਊਹਃ ਪੁਨਰਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾ| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਧਾਤੁਭਿਸ਼੍ਚਾਮੂਤ੍ਰੈਰਾਵਰਣਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਕਥਂ ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਾਯੂਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਾਵਾਰ੍ਯਾਵਰਕਭੇਦੇਨ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਵਰਣਾਨਿ ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯੇਣੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਤਥਾ ਚ- “ਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣਂ ਸ਼ਣੁ| ਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਸਸਮਾਸਾਭ੍ਯਾਮੁਚ੍ਯਮਾਨਂ ਮਯਾਨਘ|| ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਣੋਤ੍ਯੁਦਾਨਾਦ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਂ ਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੇਪਿ ਚ| ਉਦਾਨਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍|| ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਾਵਰਣਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੁਲ੍ਬਣਾਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਤਾਨਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਰ੍ਕਯੇਤ੍” (ਚ. ਚਿ. ੨੮) ਇਤਿ; ਗਯਦਾਸੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਅਸ੍ਟਾਵਾਦ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਸਟ੍ ਤਤੀਯੇ ਚ ਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਦ੍ਵੇ ਚਤੁਰ੍ਥੇਨਿਲੇਪ੍ਯੇਵਂ ਪਞ੍ਚਧਾਵਤਿਵਿਂਸ਼ਤਿਃ”- ਇਤਿ| ਆਵਰਣੇਸੁ ਵਾਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਯੋਰੇਵ ਗੁਰੁਤਰਮਾਵਰਣਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਧਾਤ੍ਵਾਵਰਣੇਸੁ ਮੇਦੋਵਤਵਾਤਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨੁਦਾਨਃ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਪਾਨਸ੍ਯਾਧੋਗਾਮਿਨੋ ਗਤਿਨਿਰੋਧਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਵਰਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਥਵਾ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਮਾਰੁਤਯੋਰਭਿਮੁਖਮਭਿਸਰ੍ਪਤੋਰ੍ਬਲਵਤਾ ਦੁਰ੍ਬਲੋਭਿਭੂਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਵਤ੍ਤਃ ਸਨ੍ ‘ਆਵਤਃ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੨੯||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
ਰੁਜਾਵਨ੍ਤਂ ਘਨਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੋਫਂ ਮੇਦੋਯੁਤੋਨਿਲਃ |
ਕਰੋਤਿ ਯਸ੍ਯ ਤਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸ਼ੋਥਵਤ੍ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੩੦||
View original
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||
ਮੇਦੋਵਤਵਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਰੁਜਾਵਨ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਫਮਿਤਿ ਅਪਕ੍ਵਸ਼ੋਫਮ੍||੩੦||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33
ਕਫਮੇਦੋਵਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦੋਰੂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ |
ਤਦਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯ ਰੋਮਹਰ੍ਸਰੁਜਾਜ੍ਵਰੈਃ ||੩੧||
ਨਿਦ੍ਰਯਾ ਚਾਰ੍ਦਿਤੌ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤਲਾਵਪ੍ਰਚੇਤਨੌ |
ਗੁਰੁਕਾਵਸ੍ਥਿਰਾਵੂਰੂ ਨ ਸ੍ਵਾਵਿਵ ਚ ਮਨ੍ਯਤੇ ||੩੨||
ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਾਢ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ |੩੩|
View original
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते |
तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१||
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ |
गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२||
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|
ਮੇਦੋਵਤਵਾਤਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਰਯਂ ਕਫਮੇਦੋਵਤਂ ਵਾਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਥਿਰੌ ਅਕਠਿਨੌ| ਨ ਸ੍ਵਾਵਿਵ ਚ ਮਨ੍ਯਤੇ ਅਨ੍ਯਸ੍ਯੇਵ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਪਰਕੀਯਾਵਿਵ||੩੧-੩੨||-
Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36
ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਜਂ ਪਿਬੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਡ੍ਧਰਣਂ ਨਰਃ ||੩੩||
ਹਿਤਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਗਣੈਃ ਕਤਮ੍ |
ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਤ੍ਰੈਫਲਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਕਟੁਕਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੩੪||
ਮੂਤ੍ਰੈਰ੍ਵਾ ਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਪਿ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ |
ਤਤੋ ਹਨ੍ਤਿ ਕਫਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਸਮੇਦਸ੍ਕਂ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਮ੍ ||੩੫||
ਹਦ੍ਰੋਗਮਰੁਚਿਂ ਗੁਲ੍ਮਂ ਤਥਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿਦ੍ਰਧਿਮ੍ |੩੬|
View original
स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४||
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|
ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਵਰ੍ਜਂ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਰਹਿਤਂ, ਕਫਮੇਦਸੋਰਤਿਰੂਕ੍ਸਣੀਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਵਰ੍ਜਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਰ੍ਜਨੀਯਮੇਵ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਗਣੈਃ ਕਤਂ ‘ਚੂਰ੍ਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਂ ਵਾਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੩-੩੫||-
Adhikarana 29 (36) · Śloka 37
ਸਕ੍ਸਾਰਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਣ੍ਯੁਤ੍ਸਾਦਨਾਨਿ ਚ ||੩੬||
ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦਿਹ੍ਯਾਚ੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਾਢ੍ਯੈਃ ਕਰਞ੍ਜਫਲਸਰ੍ਸਪੈਃ |੩੭|
View original
सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|
ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯ ਬਹਿਰਾਸ਼੍ਰਯਾਮੁਪਦਿਸ਼ਤਿ- ਸਕ੍ਸਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਸਾਦਨਾਨਿ ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਾਨਿ ਸਯਵਕ੍ਸਾਰਗੋਮੂਤ੍ਰਾਣਿ| ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲੇਪਯੇਤ੍, ਕਰਞ੍ਜਫਲਸ਼੍ਵੇਤਸਰ੍ਸਪੈਰ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟੈਰੁਸ੍ਣੈਃ||੩੬||-
Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38
ਭੋਜ੍ਯਾਃ ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਯਾਮਾਕਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਸ਼ਾਲਯਃ ||੩੭||
ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕਯੂਸੇਣ ਪਟੋਲਸ੍ਯ ਰਸੇਨ ਵਾ |
ਜਾਙ੍ਗਲੈਰਘਤੈਰ੍ਮਾਂਸੈਃ ਸ਼ਾਕੈਸ਼੍ਚਾਲਵਣੈਰ੍ਹਿਤੈਃ ||੩੮||
View original
भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७||
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा |
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||
ਉਦ੍ਦਾਲ ਆਰਣ੍ਯਕੋਦ੍ਰਵਃ| ਅਘਤੈਰ੍ਘਤਰਹਿਤੈਃ| ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਂ ਪੁਨਰੁਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਮੇਦੋਹਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦੇਯਮਪੀਤਿ ਨ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਂ ਨ ਵਿਹਿਤਂ ਚ| ਅਲਵਣੈਰ੍ਲਵਣਰਹਿਤੈਃ ਸ਼ਾਕੈਃ; ਤਦਰ੍ਥਂ ਤੁ ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਕ੍ਸਾਰਾਣਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਕਫਮੇਦੋਹਰਤ੍ਵਾਦਵਚਾਰਣਮ੍||੩੭-੩੮||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
ਯਦਾ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਪਰਿਕ੍ਸੀਣੇ ਭੂਯਿਸ੍ਠੇ ਕਫਮੇਦਸੀ |
ਤਦਾ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ ਪੁਨਰਤ੍ਰਾਵਚਾਰਯੇਤ੍ ||੩੯||
View original
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी |
तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||
ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਵਚਾਰਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਕ੍ਸੀਣੇ ਸਰ੍ਵਤਃ ਕ੍ਸੀਣੇ||੩੯||
Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45
ਸੁਗਨ੍ਧਿਃ ਸੁਲਘੁਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਃ ਕਟੁਕੋ ਰਸੇ |
ਕਟੁਪਾਕਃ ਸਰੋ ਹਦ੍ਯੋ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ||੪੦||
ਸ ਨਵੋ ਬਂਹਣੋ ਵਸ੍ਯਃ ਪੁਰਾਣਸ੍ਤ੍ਵਪਕਰ੍ਸਣਃ |
ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍ ||੪੧||
ਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਤਿਕੋਸ੍ਠਘ੍ਨਃ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨਲਦੀਪਨਃ |
ਤਂ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਦਾਰ੍ਵੀਪਟੋਲਕੁਸ਼ਵਾਰਿਭਿਃ ||੪੨||
ਪਿਬੇਦਾਵਾਪ੍ਯ ਵਾ ਮੂਤ੍ਰੈਃ ਕ੍ਸਾਰੈਰੁਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਵਾ |
ਜੀਰ੍ਣੇ ਯੂਸਰਸੈਃ ਕ੍ਸੀਰੈਰ੍ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਹਨ੍ਤਿ ਮਾਸਤਃ ||੪੩||
ਗੁਲ੍ਮਂ ਮੇਹਮੁਦਾਵਰ੍ਤਮੁਦਰਂ ਸਭਗਨ੍ਦਰਮ੍ |
ਕਮਿਕਣ੍ਡ੍ਵਰੁਚਿਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਾਣ੍ਯਰ੍ਬੁਦਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੇਵ ਚ ||੪੪||
ਨਾਡ੍ਯਾਢ੍ਯਵਾਤਸ਼੍ਵਯਥੂਨ੍ ਕੁਸ੍ਠਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਂਸ਼੍ਚ ਸਃ |
ਕੋਸ੍ਠਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਗਂ ਵਾਯੁਂ ਵਕ੍ਸਮਿਨ੍ਦ੍ਰਾਸ਼ਨਿਰ੍ਯਥਾ ||੪੫||
View original
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०||
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः |
तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२||
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३||
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् |
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||
ਅਸ੍ਮਾਦਨਨ੍ਤਰਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਯੋਪਯੋਗਾਰ੍ਹਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਕਲ੍ਪਮਾਹ- ਸੁਗਨ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਾਰ੍ਗਾਵਗਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ| ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦਾਰ੍ਵੀਪਟੋਲੈਃ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਕੁਸ਼ੇਨੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਵਾਰਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਥੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਰ੍ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਮੇਵ ਕਥਂ ਨ ਦਤ੍ਤਂ? ਸਤ੍ਯਂ, ਬਹੁਵਚਨਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਨ੍ਯੋ ਯੋਗੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ| ਕ੍ਸਾਰੈਰਿਤਿ ਕ੍ਸਾਰੋਦਕੈਃ; ‘ਕ੍ਸੀਰੈਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪਾਨਂ ਭੋਜਨਂ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਰੋਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਾ| ਸੁਗਨ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਂ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯੋਨਾਰ੍ਸਂ ਵਰ੍ਣਯਤਿ, ਗਯਦਾਸੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ||੪੦-੪੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮਹਾਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||