Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ മഹാവാതവ്യാധിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
ദ്വിവിധം വാതശോണിതമുത്താനമവഗാഢം ചേത്യേകേ ഭാഷന്തേ; തത്തു ന സമ്യക്, തദ്ധി കുഷ്ഠവദുത്താനം ഭൂത്വാ കാലാന്തരേണാവഗാഢീഭവതി, തസ്മാന്ന ദ്വിവിധമ് ||൩||
View original
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||
പ്രതിജ്ഞാऽനന്തരം തന്ത്രാന്തരോക്തദ്വൈവിധ്യനിരാകരണമാഹ- ദ്വിവിധമിത്യാദി| ഉത്താനം ത്വങ്മാംസാശ്രയമ്, അവഗാഢമന്തരാശ്രയമ്||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭിഃ പ്രകുപിതസ്യ വായോര്ഗുരൂഷ്ണാധ്യശനശീലസ്യ പ്രദുഷ്ടം ശോണിതം മാര്ഗമാവൃത്യ വാതേന സഹൈകീഭൂതം യുഗപദ്വാതരക്തനിമിത്താം വേദനാം ജനയതീതി വാതരക്തമ് |
തത്തു പൂര്വം ഹസ്തപാദയോരവസ്ഥാനം കൃത്വാ പശ്ചാദ്ദേഹം വ്യാപ്നോതി |
തസ്യ പൂര്വരൂപാണിതോദദാഹകണ്ഡൂശോഫസ്തമ്ഭത്വക്പാരുഷ്യസിരാസ്നായുധമനീസ്പന്ദനസക്ഥിദൌര്ബല്യാനി ശ്യാവാരുണമണ്ഡലോത്പത്തിശ്ചാകസ്മാത് പാണിപാദതലാങ്ഗുലിഗുല്ഫമണിബന്ധപ്രഭൃതിഷു, തത്രാപ്രതികാരിണോऽപചാരിണശ്ച രോഗോ വ്യക്തതരഃ, തസ്യ ലക്ഷണമുക്തം; തത്രാപ്രതികാരിണോ വൈകല്യം ഭവതി ||൪||
View original
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति |
तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||
തസ്യേദാനീം സമ്പ്രാപ്തിപൂര്വികാം നിരുക്തിം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ബലവദ്വിഗ്രഹാദയോ വ്രണപ്രശ്നോക്താഃ, ഗുരൂഷ്ണാധ്യശനാദയശ്ച തത്രേവോക്താഃ| യുഗപത് ഏകകാലമ്| തസ്യേത്യാദി| മണിബന്ധഃ പാണിമൂലമ്| തത്ര ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭിരിത്യാരഭ്യ യാവദപചാരിണശ്ചേത്യത്ര ഗ്രന്ഥസ്യാര്ഥോ നിദാനപരിപഠിതോऽപി വാതരക്തസ്യ ദുഃസാധ്യത്വജ്ഞാപനായാത്രാപി പഠനീയഃ| തത്രേത്യാദി| തത്രേതി പൂര്വരൂപേ| അപചാരിണഃ അയഥാര്ഥകാരിണഃ| രോഗോ വ്യക്തതരഃ വികാരഃ പ്രകടോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| തത്രേതി രോഗവ്യക്തൌ| വൈകല്യം വികലതാ| ഏതേനാസാധ്യത്വമുക്തമ്||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ഭവതി ചാത്ര- പ്രായശഃ സുകുമാരാണാം മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാമ് |
സ്ഥൂലാനാം സുഖിനാം ചാപി വാതരക്തം പ്രകുപ്യതി ||൫||
View original
भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||
ഇദാനീം വിശേഷേണ വാതശോണിതാശ്രയം നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രായശ ഇത്യാദി| അസുകുമാരാണാമസ്ഥൂലാനാം ദുഃഖിതാനാം ച പ്രായേണ വ്യായാമാശ്രയത്വാത്, വ്യായാമേന മിഥ്യാഹാരവിഹാരയോരപ്യദോഷത്വാദല്പദോഷത്വാദ്വാ വികാരാസമ്ഭവഃ||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
തത്ര പ്രാണമാംസക്ഷയപിപാസാജ്വരമൂര്ച്ഛാശ്വാസകാസസ്തമ്ഭാരോചകാവിപാകവിസരണസങ്കോചനൈരനുപദ്രുതം ബലവന്തമാത്മവന്തമുപകരണവന്തം ചോപക്രമേത് ||൬||
View original
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||
കീദൃശ ഉപക്രമ്യസ്തദാഹ- തത്രേത്യാദി| ബലവന്തമിതി ഉപചയശക്തിലക്ഷണോഭയബലയുക്തം; പ്രാണമാംസക്ഷയശബ്ദേനോഭയലക്ഷണസ്യ നിവൃത്തിവിഷയത്വാദേവ പ്രവൃത്തിവിഷയമപ്യുഭയലക്ഷണമേവ ബലമ്||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
തത്ര, ആദാവേവ ബഹുവാതരൂക്ഷമ്ലാനാങ്ഗാദൃതേ മാര്ഗാവരണാദ്ദുഷ്ടശോണിതമസകൃദല്പാല്പമവസിഞ്ചേദ്വാതകോപഭയാത് |
തതോ വമനാദിഭിരുപക്രമൈരുപപാദ്യ പ്രതിസംസൃഷ്ടഭക്തം വാതപ്രബലേ പുരാണഘൃതം പായയേത് |
അജാക്ഷീരം വാऽര്ധതൈലം മധുകാക്ഷയയുക്തം, ശൃഗാലവിന്നാസിദ്ധം വാ ശര്കരാമധുമധുരം, ശുണ്ഠീശൃങ്ഗാടകകശേരുകസിദ്ധം വാ, ശ്യാമാരാസ്നാസുഷവീശൃഗാലവിന്നാപീലുശതാവരീശ്വദംഷ്ട്രാദ്വിപഞ്ചമൂലീസിദ്ധം വാ |
ദ്വിപഞ്ചമൂലീക്വാഥാഷ്ടഗുണസിദ്ധേന പയസാ മധുകമേഷശൃങ്ഗീശ്വദംഷ്ട്രാസരലഭദ്രദാരുവചാസുരഭികല്കപ്രതീവാപം തൈലം പാചയിത്വാ പാനാദിഷൂപയുഞ്ജീത, ശതാവരീമയൂരകകിണിഹ്യജമോദാമധുകക്ഷീരവിദാരീബലാതിബലാതൃണപഞ്ചമൂലീക്വാഥസിദ്ധം വാ കാകോല്യാദിപ്രതിവാപം, ബലാതൈലം ശതപാകം വേതി |
വാതഹരമൂലസിദ്ധേന ച പയസാ പരിഷേചനമമ്ലൈര്വാ കുര്വീത |
യവമധുകൈരണ്ഡതിലവര്ഷാഭൂഭിര്വാ പ്രദേഹഃ കാര്യഃ |
തത്ര ചൂര്ണിതേഷു യവഗോധൂമതിലമുദ്ഗമാഷേഷു പ്രത്യേകശഃ കാകോലീക്ഷീരകാകോലീജീവകര്ഷഭകബലാതിബലാബിസമൃണാലശൃഗാലവിന്നാമേഷശൃങ്ഗീ- പ്രിയാലശര്കരാകശേരുകസുരഭിവചാകല്കമിശ്രേഷൂപനാഹാര്ഥം സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജദുഗ്ധസിദ്ധാഃ പഞ്ച പായസാ വ്യാഖ്യാതാഃ, സ്നൈഹികഫലസാരോത്കാരികാ വാ, ചൂര്ണിതേഷു യവഗോധൂമതിലമുദ്വമാഷേഷു മത്സ്യപിശിതവേശവാരോ വാ, ബില്വപേശികാതഗരദേവദാരുസരലാരാസ്നാഹരേണുകുഷ്ഠശതപുഷ്പൈലാസുരാദധിമസ്തുയുക്ത ഉപനാഹഃ, മാതുലുങ്ഗാമ്ലസൈന്ധവഘൃതമിശ്രം മധുശിഗ്രുമൂലമാലേപസ്തിലകല്കോ വേതി വാതപ്രബലേ ||൭||
View original
तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् |
ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् |
अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||
തത്ര ദോഷദൂഷ്യയോഃ പൂര്വം ദൂഷ്യചികിത്സിതമേവ നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ബഹുവാതത്വേന ഹേതുനാ രൂക്ഷമസ്നിഗ്ധം, മ്ലാനം ശുഷ്യദങ്ഗം, യസ്യ ദേഹിനസ്തസ്മാദൃതേ ഇത്യര്ഥഃ| മാര്ഗാവരണം മാര്ഗാവരോധനം, തസ്മാദ്ദുഷ്ടശോണിതം പ്രകുപിതരുധിരമ്| അസകൃത് അനേകവാരാന്| അവസിഞ്ചേത് സ്രാവയേദിത്യര്ഥഃ| ദോഷചികിത്സിതമാഹ- തതോ വമനാദിഭിരിത്യാദി| ആദിശബ്ദാദ്വിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനാദിഭിരുപക്രമൈശ്ചികിത്സാധികാരോക്തൈഃ| ഉപപാദ്യ യോജയിത്വാ| പ്രതിസംസൃഷ്ടഭക്തമിതി പ്രതിസംസൃഷ്ടം പേയാദിക്രമേണ ത്യ(യു)ക്തം ഭക്തം യസ്യ പുരുഷസ്യേത്യര്ഥഃ| വാതപ്രബലേ വാതരക്തേ| പുരാണഘൃതം കാലേനൈവ പക്വമ്| തത്ര പാണിഗതം വാതരക്തമൂര്ധ്വഗതദോഷേണ, പാദഗതം വാതരക്തമധോഗതേന ദോഷേണ ഭവതി; തത്ര പാണിഗതേ കഫപിത്താനുബന്ധേ വമനവിരേചനേ, തത്രൈവ ജീര്ണഘൃതപാനം; പാദഗതേ വാതാനുബന്ധേ ആസ്ഥാപനപൂര്വകമനുവാസനമ്| തത്രൈകം ശുദ്ധിദിനമ്, അന്നസംസര്ജനദിനാനി ഷട്, അഷ്ടമേ സ്നേഹാങ്ഗഭോജനം, നവമേ പുരാണഘൃതപാനമിതി| അജാക്ഷീരമര്ധതൈലം യഷ്ടിമധുകര്ഷയുക്തം; തദേവ പൃശ്നിപര്ണ്യാദിസിദ്ധം, ശുണ്ഠ്യാദിസിദ്ധം, ശ്യാമാദിസിദ്ധം വാ, ഇത്യേവം ചതുര്ഷു യോഗേഷ്വജാക്ഷീരമര്ധതൈലമഭിസമ്ബധ്യതേ; തത്രാര്ധതൈലമിതി അജാക്ഷീരസ്യ ഭാഗദ്വയം തൈലസ്യൈക ഇത്യര്ഥഃ| ശൃഗാലവിന്നാ പൃശ്നിപര്ണീ, തയാ സിദ്ധം ക്ഷീരപാകകല്പനയാ| ശ്യാമാ ത്രിവൃദ്വിശേഷഃ, ‘വൃദ്ധദാരുക’ ഇത്യന്യേ| രാസ്നാ സുരസാ | സുഷവീ പാനീയവല്ലീ| പുരാണഘൃതതൈലം നിര്ദിശ്യ പക്വതൈലം നിര്ദിശന്നാഹ- ദ്വിപഞ്ചമൂലീത്യാദി| ദ്വിപഞ്ചമൂലീം കഷായകല്പേന വിപാച്യ പാദശേഷേണ തേനാഷ്ടഗുണേന ക്ഷീരം സാധയേത്, ക്ഷീരശേഷമവതാര്യ തേന മധുകാദികല്കയുക്തം തൈലം സാധയേദിതി| സുരഭിഃ രാസ്നാ| പ്രതിവാപഃ പ്രക്ഷേപഃ| പാനാദിഷ്വിത്യാദിശബ്ദാദഭ്യങ്ഗപരിഷേകാദയഃ| ശതാവരീത്യാദി ‘സിദ്ധം തൈലമ്’ ഇതി ശേഷഃ| മയൂരകോऽപാമാര്ഗഃ| ക്ഷീരവിദാരീ ദീര്ഘകന്ദാ ഭൃശം മധുരാ| തൃണപഞ്ചമൂലീ “കുശകാശനലദര്ഭകാണ്ഡേക്ഷുകാ” (സൂ. ൩൮) ഇതി തൃണസഞ്ജ്ഞാ| ശതപാകമിതി ബലാക്വാഥകല്കാഭ്യാം ശതശഃ കൃത്വാ വിപാച്യ പ്രയോജ്യം; ശ്രീജേജ്ജടസ്തു ബലാതൈലം മൂഢഗര്ഭോക്തമാഹ, ശതപാകം തു സഹസ്രപാകതുല്യമേവാഹ| ഏതേ ച യോഗാ ദോഷാദീനവേക്ഷ്യ യഥാവസ്ഥം യോജ്യാഃ| അന്തഃപരിമാര്ജനമഭിധായ ബഹിഃപരിമാര്ജനം നിര്ദിശന്നാഹ- വാതഹരേത്യാദി| വാതഹരം ദശമൂലമ്| അമ്ലൈരിതി സുരാസൌവീരകതുഷോദകാദിഭിഃ| പ്രദേഹഃ പ്രലേപഃ| തത്രേത്യാദി തത്ര ചൂര്ണിതേഷു യവാദിഷു പഞ്ചസു പ്രത്യേകം കാകോല്യാദിവചാന്തകല്കമിശ്രേഷൂപനാഹാര്ഥം സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജദുഗ്ധസിദ്ധാഃ പഞ്ച പായസാ വ്യാഖ്യാതാഃ| തേ തു നാതിദ്രവാ നാതിസാന്ദ്രാഃ പ്രദേഹയോഗ്യാ യോജ്യാഃ| പയസാ സംസ്കൃതാഃ പായസാഃ| യദ്യപി സര്പിരാദീനി സംസ്കാരകത്വേനോപന്യസ്താനി തഥാऽപി പയ ഏവ പ്രധാനമിതി തദ്വ്യപദേശഃ| സ്നൈഹികഫലാനി തിലൈരണ്ഡാതസീബിഭീതകാദീനി, തേഷാം യഥാസമ്ഭവം സാരോ മജ്ജാ| അത്രാനുക്തമപി ക്ഷീരം സ്നേഹഫലകല്കപാകനിഷ്പത്തയേ കല്പനീയമ്| ഉത്കാരികാ ലപ്സികാ| ചൂര്ണിതേഷ്വിത്യാദി| പിശിതവേശവാരഃ മാംസമയോ വേശവാരഃ ഖാനിഷ്കാപരപര്യായഃ| അന്യേ തു ‘നലമീനമത്സ്യാമിഷവേശവാരോ വാ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- നലമീനോ രോഹിതഭേദഃ, പാമരേഷു ‘മിഉക്വ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, തീരഭുക്തൌ തു ജനാസ്തം തിലപിത്തമാഹുഃ; തദ്ഗ്രഹണം വിശേഷാര്ഥം, മത്സ്യശബ്ദേന തു സര്വേ ഏവ ഗൃഹ്യന്തേ| അന്യേ തു ‘ആനൂപമത്സ്യാമിഷവേശവാരൈഃ’ ഇതി പഠന്തി, ആമിഷശബ്ദേനാനൂപമാംസമാഹുഃ| തഥാ ച വാതരക്തേ ചരകഃ- “ഔദകപ്രസഹാനൂപവേശവാരാഃ സുസംസ്കൃതാഃ| ജീവനീയൌഷധസ്നേഹയുക്താഃ സ്യുരുപനാഹനേ” (ച. ചി. ൨൯)- ഇതി| ‘വിചിത്രമത്സ്യപിശിതവേശവാരോ വാ’ ഇതി ക്വചിത് | ബില്വേത്യാദി ബില്വപേശികാദി പേഷ്യം, സുരാദി തസ്യ പേഷണായ ദ്രവദ്രവ്യം; ബില്വപേശികാ ബാലബില്വഗിരഃ, സരലാ ത്രിവൃത്| മാതുലുങ്ഗേത്യാദി| മാതുലുങ്ഗാദിഭിഃ സഹ ശോഭാഞ്ജനകമൂലം സസൈന്ധവമാലേപഃ| തിലകല്കോ വേതി തിലാനാം മാതുലുങ്ഗാദിരസപിഷ്ടാനാം പൂര്വവദേവാലേപ ഇത്യേകേ, കേവല ഏവ തിലകല്ക ഇത്യന്യേ||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
പിത്തപ്രബലേ ദ്രാക്ഷാരേവതകട്ഫലപയസ്യാമധുകചന്ദനകാശ്മര്യകഷായം ശര്കരാമധുമധുരം പായയേത്, ശതാവരീമധുകപടോലത്രിഫലാകടുരോഹിണീകഷായം , ഗുഡൂചീകഷായം വാ, പിത്തജ്വരഹരം വാ ചന്ദനാദികഷായം ശര്കരാമധുമധുരം, മധുരതിക്തകഷായസിദ്ധം വാ സര്പിഃ; ബിസമൃണാലഭദ്രശ്രിയപദ്മകകഷായേണാര്ധക്ഷീരേണ പരിഷേകഃ, ക്ഷീരേക്ഷുരസൈര്മധുകശര്കരാതണ്ഡുലോദകൈര്വാ ദ്രാക്ഷേക്ഷുകഷായമിശ്രൈര്വാ മസ്തുമദ്യധാന്യാമ്ലൈഃ; ജീവനീയസിദ്ധേന വാ സര്പിഷാऽഭ്യങ്ഗഃ, ശതധൌതഘൃതേന വാ, കാകോല്യാദികല്കകഷായവിപക്വേന വാ സര്പിഷാ; ശാലിഷഷ്ടികനലവഞ്ജുലതാലീസശൃങ്ഗാടകഗലോഡ്യഗൌരീഗൈരികശൈവലപദ്മകപദ്മപത്രപ്രഭൃതിഭിര്ധാന്യാമ്ലപിഷ്ടൈഃ പ്രദേഹോ ഘൃതമിശ്രഃ, വാതപ്രബലേऽപ്യേഷ സുഖോഷ്ണഃ പ്രദേഹഃ കാര്യഃ ||൮||
View original
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||
പിത്താനുബന്ധസ്യ ചികിത്സാം നിര്ദിശന്നാഹ- പിത്തേത്യാദി| ആരേവതകഃ കിരമാലകഃ| പയസാ അര്കപുഷ്പീ, ക്ഷീരവിദാരികേത്യന്യേ| ശതാവരീത്യാദി| മധുരാണി കാകോല്യാദീനി, തിക്താനി പടോലാദീനി, കഷായാണി ത്രിഫലാദീനി, തേഷാം കഷായകല്കാഭ്യാം സിദ്ധം ഘൃതം പായയേദിത്യര്ഥഃ| ബിസേത്യാദി| ബിസം ഭിഷണ്ടകമിതി ലോകേ, മൃണാലം പദ്മനാലം, ഭദ്രശ്രിയം ശുക്ലചന്ദനമ്| പരിഷേകഃ സര്വതോ ധാരാസേചനമ്| ക്ഷീരേത്യാദി| ക്ഷീരേക്ഷുരസാഭ്യാമേകോ യോഗഃ, മധുകാദിഭിര്ദ്വിതീയോ യോഗഃ, ദ്രാക്ഷാദികഷായമിശ്രൈര്മസ്ത്വാദിഭിസ്തൃതീയഃ| ജീവനീയേത്യാദി| കാകോല്യാദികഷായകല്കവിപക്വേന സര്പിഷാऽഭ്യങ്ഗഃ, ശതധൌതഘൃതേന വാऽഭ്യങ്ഗ ഇത്യര്ഥഃ| ശാലീത്യാദി| വഞ്ജുലോ വേതസഃ, ഗലോഡ്യം പദ്മബീജം, ഗൌരീ ഹരിദ്രാ, ശൈവലം ശൈവാലമ്| ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികമ്| അയം ച പ്രദേഹഃ ശീതോऽബഹുലശ്ച കര്തവ്യഃ (വാതപ്രബലേऽപ്യേഷ പ്രദേഹഃ സുഖോഷ്ണഃ കാര്യഃ ) ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
രക്തപ്രബലേऽപ്യേവം, ബഹുശശ്ച ശോണിതമവസേചയേത്, ശീതതമാശ്ച പ്രദേഹാഃ കാര്യാ ഇതി ||൯||
View original
रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||
പിത്തപ്രബലചികിത്സിതമുക്തമന്യത്രാപ്യതിദിശന്നാഹ- രക്തേത്യാദി||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ശ്ലേഷ്മപ്രബലേ ത്വാമലകഹരിദ്രാകഷായം മധുമധുരം പായയേത്, ത്രിഫലാകഷായം വാ ; മധുകശൃങ്ഗവേരഹരീതകീതിക്തരോഹിണീകല്കം വാ സക്ഷൌദ്രം, മൂത്രതോയയോരന്യതരേണ ഗുഡഹരീതകീം വാ ഭക്ഷയേത്; തൈലമൂത്രക്ഷാരോദകസുരാശുക്തകഫഘ്നൌഷധനിഃക്വാഥൈശ്ച പരിഷേകഃ, ആരഗ്വധാദികഷായൈര്വോഷ്ണൈഃ; മസ്തുമൂത്രസുരാശുക്തമധുകസാരിവാപദ്മകസിദ്ധം വാ ഘൃതമഭ്യങ്ഗഃ; തിലസര്ഷപാതസീയവചൂര്ണാനി ശ്ലേഷ്മാതകകപിത്ഥമധുശിഗ്രുമിശ്രാണി ക്ഷാരമൂത്രപിഷ്ടാനി പ്രദേഹഃ; ശ്വേതസര്ഷപകല്കഃ, തിലാശ്വഗന്ധാകല്കഃ, പ്രിയാലസേലുകപിത്ഥകല്കഃ, മധുശിഗ്രുപുനര്നവാകല്കഃ, വ്യോഷതിക്താപൃഥക്പര്ണീബൃഹതീകല്ക ഇത്യേതേഷാം പഞ്ച പ്രദേഹാഃ സുഖോഷ്ണാഃ ക്ഷാരോദകപിഷ്ടാഃ, ശാലിപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ ബൃഹത്യൌ വാ ക്ഷീരപിഷ്ടാസ്തര്പണമിശ്രാഃ ||൧൦||
View original
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||
രോഹിണീകല്കമിത്യത്രാപി ചൂര്ണമിത്യേകേ, തത് സക്ഷൌദ്രമ്| മൂത്രതോയയോരന്യതരേണ ഗുഡഹരീതകീം വാ ഭക്ഷയേത്| തൈലേത്യാദി തൈലാദിഭിഃ കോഷ്ണൈഃ പരിഷേകഃ| ആരഗ്വധാദീത്യാദി ‘പരിഷേക’ ഇതി ശേഷഃ| മസ്ത്വിത്യാദി| പ്രത്യേകം മസ്ത്വാദിഭിശ്ചതുര്ഭിര്ഘൃതസമൈര്മധുകാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ പാദകല്കൈഃ പക്വേന സര്പിഷാऽഭ്യങ്ഗഃ| തിലേത്യാദി| ശ്ലേഷ്മാതകഃ ശേലുഃ ‘ലിസോഡാ’ ഇതി ലോകേ| അപരാന് പഞ്ച പ്രദേഹാനാഹ- ശ്വേതേത്യാദി| പ്രഥമ ഏകാങ്ഗഃ, ദ്വിതീയോ ദ്വ്യങ്ഗഃ, തൃതീയസ്ത്ര്യങ്ഗഃ, ചതുര്ഥോ ദ്വ്യങ്ഗഃ, പഞ്ചമഃ ഷഡങ്ഗ ഇതി| അപരമേകം പ്രദേഹമാഹ- ശാലിപര്ണീത്യാദി| തര്പണമിശ്രാ യവശക്തുയുതാഃ||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
സംസര്ഗേ സന്നിപാതേ ച ക്രിയാപഥമുക്തം മിശ്രം കുര്യാത് ||൧൧||
View original
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||
അനുബന്ധഭൂതദോഷദ്വയത്രയജന്മനോ വാതശോണിതസ്യ ചികിത്സിതം ദര്ശയന്നാഹ- സംസര്ഗ ഇത്യാദി| തത്ര സംസര്ഗേ ദ്വയോര്ദ്വയോര്ദോഷയോര്മിശ്രീകൃത്യ, സന്നിപാതേ തു ത്രയാണാമപ്യേതേ ചോപക്രമാഃ||൧൧||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
സര്വേഷു ച ഗുഡഹരീതകീമാസേവേത; പിപ്പലീര്വാ ക്ഷീരപിഷ്ടാ വാരിപിഷ്ടാ വാ പഞ്ചാഭിവൃദ്ധ്യാ ദശാഭിവൃദ്ധ്യാ വാ പിബേത് ക്ഷീരൌദനാഹാരോ ദശരാത്രം, ഭൂയശ്ചാപകര്ഷയേത്, ഏവം യാവത് പഞ്ച ദശ വേതി; തദേതത് പിപ്പലീവര്ധമാനകം വാതശോണിതവിഷമജ്വരാരോചകപാണ്ഡുരോഗപ്ലീഹോദരാര്ശഃകാസശ്വാസശോഫശോഷാഗ്നിസാദഹൃദ്രോഗോദരാണ്യപഹന്തി; ജീവനീയപ്രതീവാപം സര്പിഃ പയസാ പാചയിത്വാऽഭ്യജ്യാത്; സഹാസഹദേവാചന്ദനമൂര്വാമുസ്താപ്രിയാലശതാവരീകശേരുപദ്മകമധുകശതപുഷ്പാവിദാരീകുഷ്ഠാനി ക്ഷീരപിഷ്ടഃ പ്രദേഹോ ഘൃതമണ്ഡയുക്തഃ, സൈരേയകാടരൂഷകബലാതിബലാജീവന്തീസുഷവീകല്കോ വാ ച്ഛാഗക്ഷീരപിഷ്ടഃ, ഗോക്ഷീരപിഷ്ടഃ കാശ്മര്യമധുകതര്പണകല്കോ വാ; മധൂച്ഛിഷ്ടമഞ്ജിഷ്ഠാസര്ജരസസാരിവാക്ഷീരസിദ്ധം പിണ്ഡതൈലമഭ്യങ്ഗഃ; സര്വേഷു ച പുരാണഘൃതമാമലകരസവിപക്വം വാ പാനാര്ഥേ; ജീവനീയസിദ്ധം പരിഷേകാര്ഥേ, കാകോല്യാദിക്വാഥകല്കസിദ്ധം വാ; സുഷവീക്വാഥകല്കസിദ്ധം വാ, കാരവേല്ലകക്വാഥമാത്രസിദ്ധം വാ; ബലാതൈലം വാ പരിഷേകാവഗാഹബസ്തിഭോജനേഷു; ശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമാന്നമനവം ഭുഞ്ജീത പയസാ ജാങ്ഗലരസേന വാ മുദ്ഗയൂഷേണ വാऽനമ്ലേന; ശോണിതമോക്ഷം ചാഭീക്ഷ്ണം കുര്വീത; ഉച്ഛ്രിതദോഷേ ച വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനകര്മ കര്തവ്യമ് ||൧൨||
(പടോലത്രിഫലാഭീരുഗുഡൂചീകടുകാകൃതമ് |
ക്വാഥം പീത്വാ ജയത്യാശു വാതശോണിതജാം രുജമ് ) ||൧൩||
View original
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२||
(पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् |
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||
ശുദ്ധദേഹസ്യ സാമാന്യം ചികിത്സിതം രോഗമാത്രപ്രത്യനീകം നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വേഷ്വിത്യാദി| പിപ്പലീവര്ധമാനകേ ‘ത്ര്യഭിവൃദ്ധ്യാ, സപ്താഭിവൃദ്ധ്യാ വാ’ ഇതി ക്വചിത്പാഠഃ, സ തു നാതിപ്രസിദ്ധഃ| സഹേത്യാദി| സഹാ മാഷപര്ണീ, സഹദേവാ ഗാങ്ഗേരുകീതി പ്രസിദ്ധാ, മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ, പ്രിയാലശ്ചാരഃ, ഘൃതമണ്ഡോ ഘൃതസ്യോപരിര്യച്ഛോ ഭാഗഃ| സൈരേയകേത്യാദി സൈരേയഃ കണ്ടശേലുവാകഃ, സുഷവീ പാനീയവല്ലീ| മധൂച്ഛിഷ്ടേത്യാദി| ക്ഷീരമത്ര ചതുര്ഗുണമ്| പിണ്ഡതൈലമിതി അപരീസ്രുതം കിട്ടയുക്തം; കേചിത് പിണ്ഡതൈലേ ശതാവരീത്യധീയതേ| സര്വേഷ്വിത്യാദി സര്വേഷു പഞ്ചസ്വപി വാതരക്തേഷു ഏക- ത്രിദോഷജേഷു, പ്രയോഗപ്രഭാവോऽയമ്| കാകോല്യാദിക്വാഥകല്കമാത്രസിദ്ധം “ഘൃതമ്’ ഇതി ശേഷഃ| കാരവേല്ലകക്വാഥമാത്രസിദ്ധം വാ ‘ഘൃതമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ബലേത്യാദി ബലാതൈലം മൂഢഗര്ഭോക്തമ്| ശാലീത്യാദി| പയസാ പിത്തോത്തരേ, ജാങ്ഗലരസേന വാതോത്തരേ, മുദ്ഗരസേന കഫോത്തരേ; സാത്മ്യാപേക്ഷയാ വാ| ശോണിതേത്യാദി| അഭീക്ഷ്ണമ് അനവരതമ്| സ്നിഗ്ധാദിഭിര്നിര്ജിതേ വാതേ നിശ്ചിതേ തു ശോണിതാവരണേ പുരുഷവ്യാധിബലകാലമവലോക്യ കുര്വീത| വമനേത്യാദി വമനാദികം യദ്യപി സാമാന്യേനോക്തം, തഥാऽപി കഫോത്കടേ വമനം, വിരേചനം പിത്തരക്തോത്കടേ, അനുവാസനാസ്ഥാപനകര്മണീ വാതോത്കടേ ച കര്തവ്യേ||൧൨-൧൩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ഭവന്തി ചാത്ര- ഏവമാദ്യൈഃ ക്രിയായോഗൈരചിരോത്പതിതം സുഖമ് |
വാതാസൃക് സാധ്യതേ വൈദ്യൈര്യാപ്യതേ തു ചിരോത്ഥിതമ് ||൧൪||
View original
भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||
ഏവമാദ്യൈഃ ഏവമ്പ്രകാരൈഃ| ക്രിയായോഗൈഃ ഉപായൈഃ| അചിരോത്പതിതമ് അല്പകാലോത്പന്നമ്||൧൪||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ഉപനാഹപരീഷേകപ്രദേഹാഭ്യഞ്ജനാനി ച |
ശരണാന്യപ്രവാതാനി മനോജ്ഞാനി മഹാന്തി ച ||൧൫||
മൃദുഗണ്ഡോപധാനാനി ശയനാനി സുഖാനി ച |
വാതരക്തേ പ്രശസ്യന്തേ മൃദുസംവാഹനാനി ച ||൧൬||
View original
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च |
शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५||
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च |
वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||
ക്രിയായോഗാനുക്താനനുക്താംശ്ച സങ്ഗ്രഹാര്ഥം നിര്ദിശന്നാഹ- ഉപനാഹേത്യാദി| ശരണാനി ഗൃഹാണി| അപ്രവാതാനി നിവാതാനി| മനോജ്ഞാനി ഹര്ഷദാനി| മഹാന്തി വിശാലാനി| ഗണ്ഡോപധാനാനി ഗല്ലമസൂ(സ്ത)രികാദീനി; ഗണ്ഡപദേന മസ്തകാദീനാമപ്യുപധാനാനി ബോധ്യാനി| സുഖാനി ചേതി ചകാരാന്മൃദൂനി ച| സംവാഹനാനി കരമര്ദനാനി||൧൫-൧൬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
വ്യായാമം മൈഥുനം കോപമുഷ്ണാമ്ലലവണാശനമ് |
ദിവാസ്വപ്നമഭിഷ്യന്ദി ഗുരു ചാന്നം വിവര്ജയേത് ||൧൭||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् |
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||
ആഹാരാചാരം നിഷിദ്ധം ദര്ശയന്നാഹ- വ്യായാമമിത്യാദി| വ്യായാമമൈഥുനേ കായകര്മണീ, കോപോ മാനസം കര്മ| ഉഷ്ണമ് ഉഷ്ണവീര്യം; തേനാനൂപമാംസം മധുരതിക്തം കാകമാച്യാദി കടു ച യത്കിഞ്ചിദുഷ്ണവീര്യം തദ്ഗൃഹ്യതേ| അമ്ലലവണേ തു വിശേഷാര്ഥം പൃഥഗേവ പഠിതേ| അഭിഷ്യന്ദി ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമ്||൧൭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
അപതാനകിനമസ്രസ്താക്ഷമവക്രഭ്രുവമസ്തബ്ധമേഢ്രമസ്വേദനമവേപനമപ്രലാപിനമഖട്വാപാതിനമബഹിരായാമിനം ചോപക്രമേത് |
തത്ര പ്രാഗേവ സ്നേഹാഭ്യക്തം സ്വിന്നശരീരമവപീഡനേന തീക്ഷ്ണേനോപക്രമേത ശിരഃശുദ്ധ്യര്ഥം; അനന്തരം വിദാരിഗന്ധാദിക്വാഥമാംസരസക്ഷീരദധിപക്വം സര്പിരച്ഛം പായയേത്, തഥാ ഹി നാതിമാത്രം വായുഃ പ്രസരതി; തതോ ഭദ്രദാര്വാദിവാതഘ്നഗണമാഹൃത്യ സയവകോലകുലത്ഥം സാനൂപൌദകമാംസം പഞ്ചവര്ഗമേകതഃ പ്രക്വാഥ്യ തമാദായ കഷായമമ്ലക്ഷീരൈഃ സഹോന്മിശ്ര്യ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജഭിഃ സഹ വിപചേന്മധുരകപ്രതീവാപം, തദേതത്ത്രൈവൃതമപതാനകിനാം പരിഷേകാവഗാഹാഭ്യങ്ഗപാനഭോജനാനുവാസനനസ്യേഷു വിദധ്യാത്; യഥോക്തൈശ്ച സ്വേദവിധാനൈഃ സ്വേദയേത്, ബലീയസി വാതേ സുഖോഷ്ണതുഷബുസകരീഷപൂര്ണേ കൂപേ നിദധ്യാദാമുഖാത്, തപ്തായാം വാ രഥകാരചുല്ല്യാം തപ്തായാം വാ ശിലായാം സുരാപരിഷിക്തായാം പലാശദലച്ഛന്നായാം ശായയേത്, കൃശരാവേശവാരപായസൈര്വാ സ്വേദയേത് |
മൂലകോരുബൂസ്ഫൂര്ജാര്ജകാര്കസപ്തലാശങ്ഖിനീസ്വരസസിദ്ധം തൈലമപതാനകിനാം പരിഷേകാദിഷൂപയോജ്യമ് |
അഭുക്തവതാ പീതമമ്ലം ദധി മരിചവചായുക്തമപതാനകം ഹന്തി; തൈലസര്പിര്വസാക്ഷൌദ്രാണി വാ |
ഏതച്ഛുദ്ധവാതാപതാനകവിധാനമുക്തം, സംസൃഷ്ടേ സംസൃഷ്ടം കര്തവ്യമ് |
വേഗാന്തരേഷു ചാവപീഡം ദദ്യാത്; താമ്രചൂഡകര്കടകൃഷ്ണമത്സ്യശിശുമാരവരാഹവസാശ്ചാസേവേത, ക്ഷീരാണി വാ വാതഹരസിദ്ധാനി, യവകോലകുലത്ഥമൂലകദധിഘൃതതൈലസിദ്ധാ വാ യവാഗൂഃ; സ്നേഹവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനൈശ്ചൈനം ദശരാത്രാഹൃതവേഗമുപക്രമേത ; വാതവ്യാധിചികിത്സിതം ചാവേക്ഷേത; രക്ഷാകര്മ ച കുര്യാദിതി ||൧൮||
View original
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् |
मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||
അപതാനകചികിത്സാമാഹ- അപതാനകിനമിത്യാദി| അസ്രസ്താക്ഷമ് അനതിപതിതനയനമ് | അപ്രലാപിനം നാസമ്ബദ്ധഭാഷിണമ്| അഖട്വാപാതിനം ഖട്വായാ ന പതതീതി അഖട്വാപാതിനമ്; അയമര്ഥഃ- അപതാനകവേഗേന പതന്നേവ പാണിഭ്യാം ഭൂതലമവലമ്ബതേ, ഹസ്തപാദദ്വയേന ഖട്വാപാദകല്പേന പതനശീലഃ ഖട്വാപാതീ, നൈതാദൃഗ്വിധ ഇത്യര്ഥഃ| അബഹിരായാമിനമ് അപശ്ചാന്മുഖഗാമിനമ്| ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി പിഷ്ട്വാ അവപീഡ്യ ദീയത ഇത്യവപീഡഃ| ശുദ്ധവാതാപതാനകേऽപ്യത്ര ശിരോവിരേചനം വായോഃ കഫസ്ഥാനഗതത്വേന സദ്യഃ സഞ്ജ്ഞാപ്രബോധാര്ഥമ്| അനന്തരമിതി ശിരോവിരേചനസ്യോര്ധ്വമിത്യര്ഥഃ| ഘൃതം ച വിദാരിഗന്ധാദിക്വാഥാദിഭിശ്ചതുര്ഭിര്ദ്രവൈര്വിദാരിഗന്ധാദികല്കപാദികം സാധനീയമിതി| പാനാര്ഹം ഘൃതമുക്ത്വാ സര്വകാര്യോപയോഗിനം മഹാസ്നേഹമാഹ- ഭദ്രേത്യാദി| ഭദ്രദാര്വാദിഃ ഭദ്രദാരുകുഷ്ഠഹരിദ്രാവരുണേത്യാദിഃ| ഭദ്രദാര്വാദിയവകോലാദ്യാനൂപൌദകപഞ്ചവര്ഗക്വാഥസ്യ കാഞ്ജികക്ഷീരയോശ്ച പ്രത്യേകം ചത്വാരോ ഭാഗാ ഇത്യേകേ; ഗയദാസസ്ത്വത്ര ക്ഷീരം സ്നേഹസമം മന്യതേ| ആനൂപൌദകമാംസം പഞ്ചവര്ഗമിതി കൂലചരാഃ, പ്ലവാഃ, കോശസ്ഥാഃ, പാദിനോ, മത്സ്യാശ്ചേതി ജേജ്ജടഃ; ഗയദാസസ്തു ‘സാനൂപൌദകമാംസവര്ഗമ്’ ഇത്യേവം പാഠം മന്യതേ; സാനൂപൌദകമിത്യനേന പരേഷാം പഞ്ചാനാമപി വര്ഗാണാം ഗ്രഹണാത്| അമ്ലാനി സുരാസൌവീരകധാന്യാമ്ലാദീനി| സര്പിര്വിപചേത് തൈലവസാമജ്ജഭിഃ സഹ, തൈലാദി പ്രത്യേകം ഘൃതതുല്യം ദത്ത്വാ| മധുരകപ്രതിവാപം കാകോല്യാദികല്കപ്രക്ഷേപമ്| ത്രൈവൃതമിതി സര്പിഷോऽത്ര ത്രിഭിര്വൃതത്വാത് ത്രൈവൃതമ്| സ്വേദവിധാനൈരിതി സ്വേദാവചാരണീയാഭിഹിതൈഃ| നിദധ്യാത് സ്ഥാപയേത്; ഊഷ്മസ്വേദോऽയമ്| രഥകാരോ ലോഹകാരഃ| കൃശരേത്യാദി അയമുപനാഹസ്വേദഃ| ഉരുബൂകഃ ശുക്ലൈരണ്ഡഃ, സ്ഫൂര്ജകഃ ഫണിജ്ജകാകാരഃ പ്രായശഃ പാരിയാത്രേ ഭവതി, അര്ജകഃ കുഠേരകഃ, ശങ്ഖിനീ യവതിക്താഭേദഃ; മൂലകാദീനാം സ്നേഹചതുര്ഗുണേന രസേന സിദ്ധം; മൂലകാദിപാദകല്കമകല്കം വാ പക്ത്വാ സുഖോഷ്ണം പരിഷേകേ ദ്രവസ്വേദേ ഇത്യര്ഥഃ; ആദിശബ്ദാദഭ്യങ്ഗാദിഷു| മരിചവചായുക്തമിതി അല്പവചാമരിചമ്| സംസൃഷ്ടേ സംസൃഷ്ടം കര്തവ്യമിതി അനുബന്ധഭൂതയോഃ പിത്തകഫയോഃ സംസര്ഗമുപലഭ്യ പിത്തകഫഹരം സംസൃഷ്ടം തദേവ കര്തവ്യം; ജേജ്ജടസ്തു സംസൃഷ്ടേ വാതരക്തവച്ചികിത്സാ കര്തവ്യേത്യാഹ| വേഗാന്തരേഷു വേഗോപരമേഷു| താമ്രചൂഡഃ കുക്കുടഃ, കൃഷ്ണമത്സ്യഃ കുലീരമത്സ്യാകാരോऽശല്കഃ| താമ്രചൂഡാദിവസാ പാനേ; തദുക്തം വൃദ്ധവാഗ്ഭടേ- “കുക്കുടകുലീരശിശുമാരവരാഹവസാഃ പായയേത്”- (അ. സം. ചി. ൨൩) ഇതി||൧൮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
പക്ഷാഘാതോപദ്രുതമമ്ലാനഗാത്രം സരുജമാത്മവന്തമുപകരണവന്തം ചോപക്രമേത് |
തത്ര പ്രാഗേവ സ്നേഹസ്വേദോപപന്നം മൃദുനാ ശോധനേന സംശോധ്യാനുവാസ്യാസ്ഥാപ്യ ച യഥാകാലമാക്ഷേപകവിധാനേനോപചരേത്; വൈശേഷികശ്ചാത്ര മസ്തിഷ്ക്യഃ ശിരോബസ്തിഃ , അണുതൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥേ, സാല്വണമുപനാഹാര്ഥേ, ബലാതൈലമനുവാസനാര്ഥേ; ഏവമതന്ദ്രിതസ്ത്രീംശ്ചതുരോ വാ മാസാന് ക്രിയാപഥമുപസേവേത ||൧൯||
View original
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||
പക്ഷാഘാതചികിത്സിതമാഹ- പക്ഷാഘാതേത്യാദി| അമ്ലാനഗാത്രമ് അഹീനഗാത്രമ്| സരുജമിതി സഹ രുജയാ വര്തതേ യഃ സഃ തമ്| യസ്യ തു പക്ഷാര്ധമചേതനമവേദനം ച സോऽസാധ്യഃ, യദാ തു പുനരീഷത്കര്മണ്യമീഷച്ചേതനം ച തദാ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| യഥാകാലം കാലസ്യാനതിക്രമേണ; തദ്യഥാ- വാന്തസ്യ പക്ഷാദ്വിരേചനം, വിരിക്തസ്യ സപ്തരാത്രാദനുവാസനമ്, അനുവാസിതസ്യ സ്നേഹലക്ഷണേ സത്യാസ്ഥാപനമ്, ആസ്ഥാപിതസ്യ സദ്യഃ പുനരനുവാസനമിതി| ആക്ഷേപകവിധാനേന അപതാനകവിധാനേനേത്യര്ഥഃ, ആക്ഷേപകാപതാനകയോരേകവിഷയത്വാത്| വൈശേഷികമിത്യാദി| മസ്തിഷ്ക്യഃ ശിരോബസ്തിവിശേഷഃ, സ ച സ്നേഹാക്തപിചുപ്ലോതാദിധാരണേന യോജനീയഃ| ഏവമിത്യാദി| അതന്ദ്രിതഃ അനലസഃ||൧൯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
മന്യാസ്തമ്ഭേऽപ്യേതദേവ വിധാനം, വിശേഷതോ വാതശ്ലേഷ്മഹരൈര്നസ്യൈ രൂക്ഷസ്വേദൈശ്ചോപചരേത് ||൨൦||
View original
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||
അത്ര മന്യാസ്തമ്ഭചികിത്സിതം കൈശ്ചിദധീയതേ- മന്യാസ്തമ്ഭേ ഇത്യാദി||൨൦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
അപതന്ത്രകാതുരം നാപതര്പയേത്, വമനാനുവാസനാസ്ഥാപനാനി ന നിഷേവേത, വാതശ്ലേഷ്മോപരുദ്ധോച്ഛ്വാസം തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രധ്മാപനൈര്മോക്ഷയേത്, തുമ്ബുരുപുഷ്കരാഹ്വഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസപഥ്യാലവണത്രയം യവക്വാഥേന പാതും പ്രയച്ഛേത്, പഥ്യാശതാര്ധേ സൌവര്ചലദ്വിപലേ ചതുര്ഗുണേ പയസി സര്പിഃ പ്രസ്ഥം സിദ്ധം; വാതശ്ലേഷ്മാപനുച്ച കര്മ കുര്യാത് ||൨൧||
View original
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||
അപതന്ത്രചികിത്സിതമപി കൈശ്ചിദഭിധീയതേ- അപതന്ത്രകാതുരമിത്യാദി| തുമ്ബുര്വാദിചൂര്ണാക്ഷം യവക്വാഥപലദ്വയേന പ്രയച്ഛേത്| പഥ്യാശതാര്ധ ഇതി പഥ്യാഫലാനാം ശതാര്ധേ സര്പിഃപ്രസ്ഥം സിദ്ധം പാതും പ്രയച്ഛേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ന കേവലമേതദ്ധൃതമേവ പാതും പ്രയച്ഛേദിത്യാഹ- വാതശ്ലേഷ്മേത്യാദി|- വാതം ശ്ലേഷ്മാണം ച യത് കര്മ നുദതി ഹന്തി തച്ച കുര്യാത്||൨൧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
അര്ദിതാതുരം ബലവന്തമാത്മവന്തമുപകരണവന്തം ച വാതവ്യാധിവിധാനേനോപചരേത്, വൈശേഷികൈശ്ച മസ്തിഷ്ക്യശിരോബസ്തിനസ്യധൂമോപനാഹസ്നേഹനാഡീസ്വേദാദിഭിഃ; തതഃ സതൃണം മഹാപഞ്ചമൂലം കാകോല്യാദിം വിദാരിഗന്ധാദിമൌദകാനൂപമാംസം തഥൈവൌദകകന്ദാംശ്ചാഹൃത്യ ദ്വിഗുണോദകേ ക്ഷീരദ്രോണേ നിഃക്വാഥ്യ ക്ഷീരാവശിഷ്ടമവതാര്യ പരിസ്രാവ്യ തൈലപ്രസ്ഥേനോന്മിശ്ര്യ പുനരഗ്നാവധിശ്രയേത്, തതസ്തൈലം ക്ഷീരാനുഗതമവതാര്യ ശീതീഭൂതമഭിമഥ്നീയാത്, തത്ര യഃ സ്നേഹ ഉത്തിഷ്ഠേത്തമാദായ മധുരൌഷധസഹാക്ഷീരയുക്തം വിപചേത്, ഏതത് ക്ഷീരതൈലമര്ദിതാതുരാണാം പാനാഭ്യങ്ഗാദിഷൂപയോജ്യം, തൈലഹീനം വാ ക്ഷീരസര്പിരക്ഷിതര്പണമിതി ||൨൨||
View original
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||
അര്ദിതചികിത്സാമാഹ- അര്ദിതാതുരമിത്യാദി| നസ്യധൂമാവത്ര സ്നേഹനൌ| തത ഇത്യാദി| “കുശകാശനലദര്ഭകാണ്ഡേക്ഷുകാ” (സൂ. ൩൮)| ഇതി തൃണസഞ്ജ്ഞമ്| മഹാപഞ്ചമൂലം ബില്വാദി| ഔദകമാംസം മത്സ്യകര്കടകശിശുമാരപ്രഭൃതീനാമ്; ആനൂപം മാംസം പ്രധാനകല്പനയാ വരാഹാദീനാമ്| ഔദകാഃ കന്ദാഃ കശേരുശൃങ്ഗാടകശാലൂകാദയഃ| അന്യേ- “ആനൂപമാംസാന്യൌദകാന് കന്ദാംശ്ച സംഹൃത്യ”- ഇതി പഠന്തി| സര്വദ്രവ്യാണാം സമഭാഗാനാമാഢകം ക്ഷീരദ്രോണേന ജലദ്വിദ്രോണസഹിതേന വിപചേത്| തൈലപ്രസ്ഥേനേതി തൈലപ്രസ്ഥേന ദ്വാത്രിംശത്പലാത്മകേന| ക്ഷീരാനുഗതം ക്ഷീരേണ സഹൈകാവയവീഭൂതമ്| മധുരൌഷധാനി കാകോല്യാദീനി, സഹാ മാഷപര്ണീ, ക്ഷീരം ചതുര്ഗുണമ്| കേചിന്മധുരൌഷധസഹാസ്ഥാനേ പൂര്വോക്തക്വാഥ്യദ്രവ്യാണാമേവ പാദികം കല്കം പ്രക്ഷിപന്തി, ന തു മധുരകാദീനി||൨൨||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
ഗൃധ്രസീവിശ്വാചീക്രോഷ്ടുകശിരഃഖഞ്ജപങ്ഗുലവാതകണ്ടകപാദദാഹപാദഹര്ഷാവബാഹുകബാധിര്യധമനീഗതവാതരോഗേഷു യഥോക്തം യഥോദ്ദേശം ച സിരാവ്യധം കുര്യാത്, അന്യത്രാവബാഹുകാത്; വാതവ്യാധിചികിത്സിതം ചാവേക്ഷേത ||൨൩||
View original
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||
ഗൃധ്രസ്യാദീനാം ചികിത്സാവിധാനമാഹ- ഗൃധ്രസീത്യാദി| വാതവ്യാധിചികിത്സിതം ചേതി ചകാരേണ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷകവാതശോണിതചികിത്സാവേക്ഷണം ച| ധാതുക്ഷയനിമിത്തവാതകോപജനിതോऽവബാഹുകഃ, അതോऽന്യാത്രാവബാഹുകാദിതി വാക്യേന സിരാവ്യധോ നിഷിധ്യതേ| ഗയീ തു, അന്യത്രാവബാഹുകാദ് വാതവ്യാധിചികിത്സിതമവേക്ഷേതേതി സമ്ബധ്നാതി; തഥാഹി വാതവ്യാധിചികിത്സിതേ യത് സ്നേഹസ്വേദാദികം തദവബാഹുകേ കഫസ്ഥാനസമ്ഭവത്വേന കഫാവൃതവാതജേ വിരുദ്ധം, തത്ര ഹി സ്വേദനസ്യാദികം വിധേയം രൂക്ഷമേവഃ, ന തു ‘സിരാവ്യധം കുര്യാദന്യത്രാവബാഹുകാത്’ ഇതി സമ്ബന്ധഃ, യതോംऽസശോഷേऽവബാഹുകേ ച സിരാമോക്ഷസ്യ സിരാവ്യധവിധാനേ ചോക്തത്വാത്| ഗൃധ്രസ്യാദിഷു വാതവ്യാധിചികിത്സിതേ കൃതേ പശ്ചാച്ഛോണിതാവരണം നിശ്ചിത്യ സിരാവ്യധോ വിധേയ ഇതി||൨൩||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
കര്ണശൂലേ തു ശൃങ്ഗവേരരസം തൈലമധുസംസൃഷ്ടം സൈന്ധവോപഹിതം സുഖോഷ്ണം കര്ണേ ദദ്യാത്, അജാമൂത്രമധുതൈലാനി വാ, മാതുലുങ്ഗദാഡിമതിന്തിഡീകസ്വരസമൂത്രസിദ്ധം തൈലം, ശുക്തസുരാതക്രമൂത്രലവണസിദ്ധം വാ; നാഡീസ്വേദൈശ്ച സ്വേദയേത്, വാതവ്യാധിചികിത്സാം ചാവേക്ഷേത; ഭൂയശ്ചോത്തരേ വക്ഷ്യാമഃ ||൨൪||
View original
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||
കര്ണശൂലചികിത്സാമാഹ- കര്ണശൂല ഇത്യാദി| ശൃങ്ഗവേരരസമ് ആര്ദ്രകരസമ്| ശുക്തം ചുക്രമ്| നാഡീത്യാദി നലാദിശുഷിരനാഡീസ്വേദഃ| വാതവ്യാധിചികിത്സാം ചേതി ചകാരേണ പിത്തരക്താവരണേ തു വാതരക്തചികിത്സിതമനുക്തം സമുച്ചിനോതി| ഭൂയശ്ചേത്യാദി| കര്ണരോഗേഷൂത്തരതന്ത്രേ പുനരപി വദിഷ്യാമഃ||൨൪||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
തൂനീപ്രതൂന്യോഃ സ്നേഹലവണമുഷ്ണോദകേന പായയേത്, പിപ്പല്യാദിചൂര്ണം വാ, ഹിങ്ഗുയവക്ഷാരപ്രഗാഢം വാ സര്പിഃ, ബസ്തിഭിശ്ചൈനമുപക്രമേത് ||൨൫||
View original
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||
തൂനീപ്രതൂനീചികിത്സാമാഹ- തൂനീത്യാദി| സാമാന്യബസ്തിഗ്രഹണാത്ത്രിവിധബസ്ത്യവബോധഃ||൨൫||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
ആധ്മാനേ ത്വപതര്പണപാണിതാപ(ദീപനചൂര്ണ )ഫലവര്തിക്രിയാപാചനീയദീപനീയബസ്തിഭിരുപാചരേത്; ലങ്ഘനാനന്തരം ചാന്നകാലേ ധാന്യകജീരകാദിദീപനസിദ്ധാന്യന്നാനി |
പ്രത്യാധ്മാനേ ഛര്ദനാപതര്പണദീപനാനി കുര്യാത് ||൨൬||
View original
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||
ആധ്മാനചികിത്സാമാഹ- ആധ്മാന ഇത്യാദി| പാചനീയാനി പഞ്ചകോലാദീനി| പ്രത്യാധ്മാനചികിത്സാമാഹ- പ്രത്യാധ്മാന ഇത്യാദി||൨൬||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
അഷ്ഠീലാപ്രത്യഷ്ഠീലയോര്ഗുല്മാഭ്യന്തരവിദ്രധിവത് ക്രിയാവിഭാഗ ഇതി ||൨൭||
View original
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||
അഷ്ഠീലാചികിത്സാമാഹ- അഷ്ഠീലേത്യാദി||൨൭||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 28
ഹിങ്ഗുത്രികടുവചാജമോദാധാന്യാജഗന്ധാദാഡിമതിന്തിഡീകപാഠാചിത്രകയവക്ഷാരസൈന്ധവവിഡസൌര്വചല- സ്വര്ജികാപിപ്പലീമൂലാമ്ലവേതസശടീപുഷ്കരമൂലഹപുഷാചവ്യാജാജീപഥ്യാശ്ചൂര്ണയിത്വാ മാതുലുങ്ഗാമ്ലേന ബഹുശഃ പരിഭാവ്യാക്ഷമാത്രാ ഗുടികാഃ കാരയേത്, തതഃ പ്രാതരേകൈകാം വാതവികാരീ ഭക്ഷയേത്, ഏഷ യോഗഃ കാസശ്വാസഗുല്മോദരാരോചകഹൃദ്രോഗാധ്മാനപാര്ശ്വോദരബസ്തിശൂലാനാഹമൂത്രകൃച്ഛ്രപ്ലീഹാര്ശസ്തൂനീപ്രതൂനീരപഹന്തി ||൨൮||
View original
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||
ഹിങ്ഗ്വാദിമുത്പാദയതി- ഹിങ്ഗ്വിത്യാദിനാ| അജഗന്ധാ ‘ബോവയികാ’ ഇതി; ഗയീ തു ‘അജഗന്ധാ ക്ഷേത്രയവാനീ’ ഇത്യാഹ| മാതുലുങ്ഗാമ്ലഃ ബീജപൂരകരസഃ| ഏതച്ചൂര്ണം ഗുടികാ ച, പരതന്ത്രപ്രത്യയാത്; ഹിങ്ഗ്വാദിഗുടികാ വാതഗുല്മിനാം കൃതേ ദ്വിഗുണക്ഷാരഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസാഃ കാര്യാഃ, ഉക്തം ച- “യച്ചൂര്ണം ഗുടികാ യാശ്ച കര്തവ്യാ വാതഗുല്മിനാമ്| ദ്വിഗുണക്ഷാരഹിങ്ഗ്വമ്ലവേതസാസ്താ ഹിതാ” ഇതി||൨൮||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
ഭവന്തി ചാത്ര- കേവലോ ദോഷയുക്തോ വാ ധാതുഭിര്വാऽऽവൃതോऽനിലഃ |
വിജ്ഞേയോ ലക്ഷണോഹാഭ്യാം ചികിത്സ്യശ്ചാവിരോധതഃ ||൨൯||
View original
भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||
ശുദ്ധവാതചികിത്സാമഭിധായ സംസൃഷ്ടാവൃതസ്യ ചികിത്സാമാഹ- ഭവന്തീത്യാദി| കേവലോ ദോഷാദ്യസംസൃഷ്ടഃ| അത്ര ഹി സംയുക്തസ്യൈവ ചികിത്സാവിധിരുച്യതേ ന തു കേവലസ്യ, ഉക്തത്വാത് ‘അവിരോധതഃ’ ഇതി വചനാച്ച; ന ഹി കേവലസ്യ വായോശ്ചികിത്സായാം വിരോധോऽസ്തി, ഏകമുഖ്യത്വാത്| ദോഷൈര്വാതപിത്തകഫൈര്യുക്തോ ദോഷയുക്തഃ; അനേന സംയോഗമാത്രമഭിഹിതം, നാവരകത്വമ്| ധാതവോ രസരക്തമാംസമേദോമജ്ജശുക്രാണി സ്വേദവിണ്മൂത്രാണി വാതപിത്തകഫാശ്ചോച്യന്തേ, തേഷാമപി ശരീരധാരകത്വാത്; തൈരാവൃതഃ| തസ്യ ദ്വിവിധസ്യാപി വിജ്ഞാനോപായം ദര്ശയന്നാഹ- ലക്ഷണോഹാഭ്യാമിതി|- വാതസ്യ ലക്ഷണം തോദാദികം കൃഷ്ണാരുണത്വം കമ്പാദികം ച; പിത്തസ്യ ചോഷാദിപീതാദിദാഹാദികം; കഫസ്യ കണ്ഡ്വാദിശുക്ലാദിപ്രസേകാദികമ്| ഊഹഃ പുനരശ്രുതസ്യ പരികല്പനാ| നനു, പിത്തകഫാഭ്യാം ധാതുഭിശ്ചാമൂത്രൈരാവരണം യുജ്യതേ, കഥം വാതേനേത്യാഹ- പ്രാണാദീനാം പഞ്ചാനാം വായൂനാം പരസ്പരമാവാര്യാവരകഭേദേന വിംശതിരാവരണാനി ചരകാചാര്യേണോക്താനി| തഥാ ച- “മാരുതാനാം തു പഞ്ചാനാമന്യോന്യാവരണം ശൃണു| ലിങ്ഗം വ്യാസസമാസാഭ്യാമുച്യമാനം മയാऽനഘ|| പ്രാണോ വൃണോത്യുദാനാദ്യാന് പ്രാണം വൃണ്വന്തി തേऽപി ച| ഉദാനാദ്യാസ്തഥാऽന്യോന്യം സര്വ ഏവ യഥാക്രമമ്|| വിംശത്യാവരണാന്യേതാന്യുല്ബണാനാം പരസ്പരമ്| മാരുതാനാം തു പഞ്ചാനാം താനി സമ്യക് പ്രതര്കയേത്” (ച. ചി. ൨൮) ഇതി; ഗയദാസേനാപ്യുക്തം- “അഷ്ടാവാദ്യേ ദ്വിതീയേ ഷട് തൃതീയേ ച ചതുഷ്ടയമ്| ദ്വേ ചതുര്ഥേऽനിലേऽപ്യേവം പഞ്ചധാऽऽവൃതിവിംശതിഃ”- ഇതി| ആവരണേഷു വാതാനാം പ്രാണോദാനയോരേവ ഗുരുതരമാവരണം ദ്രഷ്ടവ്യം, ധാത്വാവരണേഷു മേദോവൃതവാതസ്യ| തത്രോര്ധ്വം ഗച്ഛന്നുദാനഃ പ്രാണോ വാऽപാനസ്യാധോഗാമിനോ ഗതിനിരോധം കുര്വന്നാവരക ഇത്യുച്യതേ; അഥവാ ദ്വയോര്മാരുതയോരഭിമുഖമഭിസര്പതോര്ബലവതാ ദുര്ബലോऽഭിഭൂതഃ പ്രത്യാവൃത്തഃ സന് ‘ആവൃതഃ’ ഇത്യുച്യതേ||൨൯||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
രുജാവന്തം ഘനം ശീതം ശോഫം മേദോയുതോऽനിലഃ |
കരോതി യസ്യ തം വൈദ്യഃ ശോഥവത് സമുപാചരേത് ||൩൦||
View original
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||
മേദോവൃതവാതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച നിര്ദിശന്നാഹ- രുജാവന്തമിത്യാദി| ശോഫമിതി അപക്വശോഫമ്||൩൦||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33
കഫമേദോവൃതോ വായുര്യദോരൂ പ്രതിപദ്യതേ |
തദാऽങ്ഗമര്ദസ്തൈമിത്യ രോമഹര്ഷരുജാജ്വരൈഃ ||൩൧||
നിദ്രയാ ചാര്ദിതൌ സ്തബ്ധൌ ശീതലാവപ്രചേതനൌ |
ഗുരുകാവസ്ഥിരാവൂരൂ ന സ്വാവിവ ച മന്യതേ ||൩൨||
തമൂരുസ്തമ്ഭമിത്യാഹുരാഢ്യവാതമഥാപരേ |൩൩|
View original
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते |
तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१||
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ |
गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२||
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|
മേദോവൃതവാതപ്രസങ്ഗേന സ്ഥാനവിശേഷാശ്രയം കഫമേദോവൃതം വാതം നിര്ദിശന്നാഹ- കഫേത്യാദി| അസ്ഥിരൌ അകഠിനൌ| ന സ്വാവിവ ച മന്യതേ അന്യസ്യേവ മന്യതേ, സ്പര്ശാജ്ഞാനാത് പരകീയാവിവ||൩൧-൩൨||-
Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36
സ്നേഹവര്ജം പിബേത്തത്ര ചൂര്ണം ഷഡ്ധരണം നരഃ ||൩൩||
ഹിതമുഷ്ണാമ്ബുനാ തദ്വത് പിപ്പല്യാദിഗണൈഃ കൃതമ് |
ലിഹ്യാദ്വാ ത്രൈഫലം ചൂര്ണം ക്ഷൌദ്രേണ കടുകാന്വിതമ് ||൩൪||
മൂത്രൈര്വാ ഗുഗ്ഗുലം ശ്രേഷ്ഠം പിബേദ്വാऽപി ശിലാജതു |
തതോ ഹന്തി കഫാക്രാന്തം സമേദസ്കം പ്രഭഞ്ജനമ് ||൩൫||
ഹൃദ്രോഗമരുചിം ഗുല്മം തഥാऽഭ്യന്തരവിദ്രധിമ് |൩൬|
View original
स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४||
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|
തസ്യ ചികിത്സാമാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| സ്നേഹവര്ജം ചതുഃസ്നേഹരഹിതം, കഫമേദസോരതിരൂക്ഷണീയത്വാത്; അന്യദപി ക്ഷീരമാംസവര്ജം സ്നിഗ്ധം വര്ജനീയമേവ| പിപ്പല്യാദിഗണൈഃ കൃതം ‘ചൂര്ണമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രഭഞ്ജനം വാതമിത്യര്ഥഃ||൩൩-൩൫||-
Adhikarana 29 (36) · Śloka 37
സക്ഷാരമൂത്രസ്വേദാംശ്ച രൂക്ഷാണ്യുത്സാദനാനി ച ||൩൬||
കുര്യാദ്ദിഹ്യാച്ച മൂത്രാഢ്യൈഃ കരഞ്ജഫലസര്ഷപൈഃ |൩൭|
View original
सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|
അഭ്യന്തരചികിത്സാമുപദിശ്യ ബഹിരാശ്രയാമുപദിശതി- സക്ഷാരേത്യാദി| ഉത്സാദനാനി ഉദ്വര്തനാനി സയവക്ഷാരഗോമൂത്രാണി| ദിഹ്യാത് ലേപയേത്, കരഞ്ജഫലശ്വേതസര്ഷപൈര്ഗോമൂത്രപിഷ്ടൈരുഷ്ണൈഃ||൩൬||-
Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38
ഭോജ്യാഃ പുരാണശ്യാമാകകോദ്രവോദ്ദാലശാലയഃ ||൩൭||
ശുഷ്കമൂലകയൂഷേണ പടോലസ്യ രസേന വാ |
ജാങ്ഗലൈരഘൃതൈര്മാംസൈഃ ശാകൈശ്ചാലവണൈര്ഹിതൈഃ ||൩൮||
View original
भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७||
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा |
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||
ഉദ്ദാല ആരണ്യകോദ്രവഃ| അഘൃതൈര്ഘൃതരഹിതൈഃ| സര്ഷപതൈലം പുനരുഷ്ണത്വാത് കഫമേദോഹരത്വാച്ച ദേയമപീതി ന പ്രതിഷിദ്ധം ന വിഹിതം ച| അലവണൈര്ലവണരഹിതൈഃ ശാകൈഃ; തദര്ഥം തു യവക്ഷാരാദിക്ഷാരാണാം രൌക്ഷ്യേണ കഫമേദോഹരത്വാദവചാരണമ്||൩൭-൩൮||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
യദാ സ്യാതാം പരിക്ഷീണേ ഭൂയിഷ്ഠേ കഫമേദസീ |
തദാ സ്നേഹാദികം കര്മ പുനരത്രാവചാരയേത് ||൩൯||
View original
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी |
तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||
അവസ്ഥായാം സ്നേഹാവചാരണസ്യ പ്രതിപ്രസവം നിര്ദിശന്നാഹ- യദേത്യാദി| പരിക്ഷീണേ സര്വതഃ ക്ഷീണേ||൩൯||
Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45
സുഗന്ധിഃ സുലഘുഃ സൂക്ഷ്മസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ കടുകോ രസേ |
കടുപാകഃ സരോ ഹൃദ്യോ ഗുഗ്ഗുലുഃ സ്നിഗ്ധപിച്ഛിലഃ ||൪൦||
സ നവോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യഃ പുരാണസ്ത്വപകര്ഷണഃ |
തൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യാത്കഫവാതഘ്നഃ സരത്വാന്മലപിത്തനുത് ||൪൧||
സൌഗന്ധ്യാത് പൂതികോഷ്ഠഘ്നഃ സൌക്ഷ്മ്യാച്ചാനലദീപനഃ |
തം പ്രാതസ്ത്രിഫലാദാര്വീപടോലകുശവാരിഭിഃ ||൪൨||
പിബേദാവാപ്യ വാ മൂത്രൈഃ ക്ഷാരൈരുഷ്ണോദകേന വാ |
ജീര്ണേ യൂഷരസൈഃ ക്ഷീരൈര്ഭുഞ്ജാനോ ഹന്തി മാസതഃ ||൪൩||
ഗുല്മം മേഹമുദാവര്തമുദരം സഭഗന്ദരമ് |
കൃമികണ്ഡ്വരുചിശ്വിത്രാണ്യര്ബുദം ഗ്രന്ഥിമേവ ച ||൪൪||
നാഡ്യാഢ്യവാതശ്വയഥൂന് കുഷ്ഠദുഷ്ടവ്രണാംശ്ച സഃ |
കോഷ്ഠസന്ധ്യസ്ഥിഗം വായും വൃക്ഷമിന്ദ്രാശനിര്യഥാ ||൪൫||
View original
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०||
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः |
तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२||
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३||
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् |
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||
അസ്മാദനന്തരമൂരുസ്തമ്ഭസ്യോപയോഗാര്ഹത്വാദ്ഗുഗ്ഗുലുകല്പമാഹ- സുഗന്ധിരിത്യാദി| സൂക്ഷ്മമാര്ഗാവഗാഹിത്വാത് സൂക്ഷ്മഃ| അത്ര ത്രിഫലാദാര്വീപടോലൈഃ ത്രിഭിര്ദ്രവ്യൈരേകോ യോഗഃ, കുശേനേതി ദ്വിതീയഃ| വാരിശബ്ദോऽത്ര ക്വാഥേ വര്തതേ, തര്ഹി ദ്വിവചനമേവ കഥം ന ദത്തം? സത്യം, ബഹുവചനാച്ചതുര്ഭിരപി ദ്രവ്യൈരന്യോ യോഗോ മന്തവ്യ ഇതി| ക്ഷാരൈരിതി ക്ഷാരോദകൈഃ; ‘ക്ഷീരൈഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| പാനം ഭോജനം ച വാതപിത്തകഫരോഗാപേക്ഷയാ പ്രകൃത്യപേക്ഷയാ സാത്മ്യാപേക്ഷയാ വാ| സുഗന്ധിരിത്യാദി പാഠം ജേജ്ജടാചാര്യോऽനാര്ഷം വര്ണയതി, ഗയദാസേന വ്യാഖ്യാതത്വാന്മയാऽപി വ്യാഖ്യാതഃ||൪൦-൪൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ മഹാവാതവ്യാധിചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ ||൫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||