Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో మహావాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
ద్వివిధం వాతశోణితముత్తానమవగాఢం చేత్యేకే భాషంతే; తత్తు న సమ్యక్, తద్ధి కుష్ఠవదుత్తానం భూత్వా కాలాంతరేణావగాఢీభవతి, తస్మాన్న ద్వివిధం ||3||
View original
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||
ప్రతిజ్ఞాఽనంతరం తంత్రాంతరోక్తద్వైవిధ్యనిరాకరణమాహ- ద్వివిధమిత్యాది| ఉత్తానం త్వఙ్మాంసాశ్రయం, అవగాఢమంతరాశ్రయం||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర బలవద్విగ్రహాదిభిః ప్రకుపితస్య వాయోర్గురూష్ణాధ్యశనశీలస్య ప్రదుష్టం శోణితం మార్గమావృత్య వాతేన సహైకీభూతం యుగపద్వాతరక్తనిమిత్తాం వేదనాం జనయతీతి వాతరక్తం |
తత్తు పూర్వం హస్తపాదయోరవస్థానం కృత్వా పశ్చాద్దేహం వ్యాప్నోతి |
తస్య పూర్వరూపాణితోదదాహకండూశోఫస్తంభత్వక్పారుష్యసిరాస్నాయుధమనీస్పందనసక్థిదౌర్బల్యాని శ్యావారుణమండలోత్పత్తిశ్చాకస్మాత్ పాణిపాదతలాంగులిగుల్ఫమణిబంధప్రభృతిషు, తత్రాప్రతికారిణోఽపచారిణశ్చ రోగో వ్యక్తతరః, తస్య లక్షణముక్తం; తత్రాప్రతికారిణో వైకల్యం భవతి ||4||
View original
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति |
तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||
తస్యేదానీం సంప్రాప్తిపూర్వికాం నిరుక్తిం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| బలవద్విగ్రహాదయో వ్రణప్రశ్నోక్తాః, గురూష్ణాధ్యశనాదయశ్చ తత్రేవోక్తాః| యుగపత్ ఏకకాలం| తస్యేత్యాది| మణిబంధః పాణిమూలం| తత్ర బలవద్విగ్రహాదిభిరిత్యారభ్య యావదపచారిణశ్చేత్యత్ర గ్రంథస్యార్థో నిదానపరిపఠితోఽపి వాతరక్తస్య దుఃసాధ్యత్వజ్ఞాపనాయాత్రాపి పఠనీయః| తత్రేత్యాది| తత్రేతి పూర్వరూపే| అపచారిణః అయథార్థకారిణః| రోగో వ్యక్తతరః వికారః ప్రకటో భవతీత్యర్థః| తత్రేతి రోగవ్యక్తౌ| వైకల్యం వికలతా| ఏతేనాసాధ్యత్వముక్తం||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
భవతి చాత్ర- ప్రాయశః సుకుమారాణాం మిథ్యాహారవిహారిణాం |
స్థూలానాం సుఖినాం చాపి వాతరక్తం ప్రకుప్యతి ||5||
View original
भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||
ఇదానీం విశేషేణ వాతశోణితాశ్రయం నిర్దిశన్నాహ- ప్రాయశ ఇత్యాది| అసుకుమారాణామస్థూలానాం దుఃఖితానాం చ ప్రాయేణ వ్యాయామాశ్రయత్వాత్, వ్యాయామేన మిథ్యాహారవిహారయోరప్యదోషత్వాదల్పదోషత్వాద్వా వికారాసంభవః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తత్ర ప్రాణమాంసక్షయపిపాసాజ్వరమూర్చ్ఛాశ్వాసకాసస్తంభారోచకావిపాకవిసరణసంకోచనైరనుపద్రుతం బలవంతమాత్మవంతముపకరణవంతం చోపక్రమేత్ ||6||
View original
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||
కీదృశ ఉపక్రమ్యస్తదాహ- తత్రేత్యాది| బలవంతమితి ఉపచయశక్తిలక్షణోభయబలయుక్తం; ప్రాణమాంసక్షయశబ్దేనోభయలక్షణస్య నివృత్తివిషయత్వాదేవ ప్రవృత్తివిషయమప్యుభయలక్షణమేవ బలం||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తత్ర, ఆదావేవ బహువాతరూక్షమ్లానాంగాదృతే మార్గావరణాద్దుష్టశోణితమసకృదల్పాల్పమవసించేద్వాతకోపభయాత్ |
తతో వమనాదిభిరుపక్రమైరుపపాద్య ప్రతిసంసృష్టభక్తం వాతప్రబలే పురాణఘృతం పాయయేత్ |
అజాక్షీరం వాఽర్ధతైలం మధుకాక్షయయుక్తం, శృగాలవిన్నాసిద్ధం వా శర్కరామధుమధురం, శుంఠీశృంగాటకకశేరుకసిద్ధం వా, శ్యామారాస్నాసుషవీశృగాలవిన్నాపీలుశతావరీశ్వదంష్ట్రాద్విపంచమూలీసిద్ధం వా |
ద్విపంచమూలీక్వాథాష్టగుణసిద్ధేన పయసా మధుకమేషశృంగీశ్వదంష్ట్రాసరలభద్రదారువచాసురభికల్కప్రతీవాపం తైలం పాచయిత్వా పానాదిషూపయుంజీత, శతావరీమయూరకకిణిహ్యజమోదామధుకక్షీరవిదారీబలాతిబలాతృణపంచమూలీక్వాథసిద్ధం వా కాకోల్యాదిప్రతివాపం, బలాతైలం శతపాకం వేతి |
వాతహరమూలసిద్ధేన చ పయసా పరిషేచనమమ్లైర్వా కుర్వీత |
యవమధుకైరండతిలవర్షాభూభిర్వా ప్రదేహః కార్యః |
తత్ర చూర్ణితేషు యవగోధూమతిలముద్గమాషేషు ప్రత్యేకశః కాకోలీక్షీరకాకోలీజీవకర్షభకబలాతిబలాబిసమృణాలశృగాలవిన్నామేషశృంగీ- ప్రియాలశర్కరాకశేరుకసురభివచాకల్కమిశ్రేషూపనాహార్థం సర్పిస్తైలవసామజ్జదుగ్ధసిద్ధాః పంచ పాయసా వ్యాఖ్యాతాః, స్నైహికఫలసారోత్కారికా వా, చూర్ణితేషు యవగోధూమతిలముద్వమాషేషు మత్స్యపిశితవేశవారో వా, బిల్వపేశికాతగరదేవదారుసరలారాస్నాహరేణుకుష్ఠశతపుష్పైలాసురాదధిమస్తుయుక్త ఉపనాహః, మాతులుంగామ్లసైంధవఘృతమిశ్రం మధుశిగ్రుమూలమాలేపస్తిలకల్కో వేతి వాతప్రబలే ||7||
View original
तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् |
ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् |
अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||
తత్ర దోషదూష్యయోః పూర్వం దూష్యచికిత్సితమేవ నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| బహువాతత్వేన హేతునా రూక్షమస్నిగ్ధం, మ్లానం శుష్యదంగం, యస్య దేహినస్తస్మాదృతే ఇత్యర్థః| మార్గావరణం మార్గావరోధనం, తస్మాద్దుష్టశోణితం ప్రకుపితరుధిరం| అసకృత్ అనేకవారాన్| అవసించేత్ స్రావయేదిత్యర్థః| దోషచికిత్సితమాహ- తతో వమనాదిభిరిత్యాది| ఆదిశబ్దాద్విరేచనాస్థాపనానువాసనాదిభిరుపక్రమైశ్చికిత్సాధికారోక్తైః| ఉపపాద్య యోజయిత్వా| ప్రతిసంసృష్టభక్తమితి ప్రతిసంసృష్టం పేయాదిక్రమేణ త్య(యు)క్తం భక్తం యస్య పురుషస్యేత్యర్థః| వాతప్రబలే వాతరక్తే| పురాణఘృతం కాలేనైవ పక్వం| తత్ర పాణిగతం వాతరక్తమూర్ధ్వగతదోషేణ, పాదగతం వాతరక్తమధోగతేన దోషేణ భవతి; తత్ర పాణిగతే కఫపిత్తానుబంధే వమనవిరేచనే, తత్రైవ జీర్ణఘృతపానం; పాదగతే వాతానుబంధే ఆస్థాపనపూర్వకమనువాసనం| తత్రైకం శుద్ధిదినం, అన్నసంసర్జనదినాని షట్, అష్టమే స్నేహాంగభోజనం, నవమే పురాణఘృతపానమితి| అజాక్షీరమర్ధతైలం యష్టిమధుకర్షయుక్తం; తదేవ పృశ్నిపర్ణ్యాదిసిద్ధం, శుంఠ్యాదిసిద్ధం, శ్యామాదిసిద్ధం వా, ఇత్యేవం చతుర్షు యోగేష్వజాక్షీరమర్ధతైలమభిసంబధ్యతే; తత్రార్ధతైలమితి అజాక్షీరస్య భాగద్వయం తైలస్యైక ఇత్యర్థః| శృగాలవిన్నా పృశ్నిపర్ణీ, తయా సిద్ధం క్షీరపాకకల్పనయా| శ్యామా త్రివృద్విశేషః, ‘వృద్ధదారుక’ ఇత్యన్యే| రాస్నా సురసా | సుషవీ పానీయవల్లీ| పురాణఘృతతైలం నిర్దిశ్య పక్వతైలం నిర్దిశన్నాహ- ద్విపంచమూలీత్యాది| ద్విపంచమూలీం కషాయకల్పేన విపాచ్య పాదశేషేణ తేనాష్టగుణేన క్షీరం సాధయేత్, క్షీరశేషమవతార్య తేన మధుకాదికల్కయుక్తం తైలం సాధయేదితి| సురభిః రాస్నా| ప్రతివాపః ప్రక్షేపః| పానాదిష్విత్యాదిశబ్దాదభ్యంగపరిషేకాదయః| శతావరీత్యాది ‘సిద్ధం తైలం’ ఇతి శేషః| మయూరకోఽపామార్గః| క్షీరవిదారీ దీర్ఘకందా భృశం మధురా| తృణపంచమూలీ “కుశకాశనలదర్భకాండేక్షుకా” (సూ. 38) ఇతి తృణసంజ్ఞా| శతపాకమితి బలాక్వాథకల్కాభ్యాం శతశః కృత్వా విపాచ్య ప్రయోజ్యం; శ్రీజేజ్జటస్తు బలాతైలం మూఢగర్భోక్తమాహ, శతపాకం తు సహస్రపాకతుల్యమేవాహ| ఏతే చ యోగా దోషాదీనవేక్ష్య యథావస్థం యోజ్యాః| అంతఃపరిమార్జనమభిధాయ బహిఃపరిమార్జనం నిర్దిశన్నాహ- వాతహరేత్యాది| వాతహరం దశమూలం| అమ్లైరితి సురాసౌవీరకతుషోదకాదిభిః| ప్రదేహః ప్రలేపః| తత్రేత్యాది తత్ర చూర్ణితేషు యవాదిషు పంచసు ప్రత్యేకం కాకోల్యాదివచాంతకల్కమిశ్రేషూపనాహార్థం సర్పిస్తైలవసామజ్జదుగ్ధసిద్ధాః పంచ పాయసా వ్యాఖ్యాతాః| తే తు నాతిద్రవా నాతిసాంద్రాః ప్రదేహయోగ్యా యోజ్యాః| పయసా సంస్కృతాః పాయసాః| యద్యపి సర్పిరాదీని సంస్కారకత్వేనోపన్యస్తాని తథాఽపి పయ ఏవ ప్రధానమితి తద్వ్యపదేశః| స్నైహికఫలాని తిలైరండాతసీబిభీతకాదీని, తేషాం యథాసంభవం సారో మజ్జా| అత్రానుక్తమపి క్షీరం స్నేహఫలకల్కపాకనిష్పత్తయే కల్పనీయం| ఉత్కారికా లప్సికా| చూర్ణితేష్విత్యాది| పిశితవేశవారః మాంసమయో వేశవారః ఖానిష్కాపరపర్యాయః| అన్యే తు ‘నలమీనమత్స్యామిషవేశవారో వా’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- నలమీనో రోహితభేదః, పామరేషు ‘మిఉక్వ’ ఇతి ప్రసిద్ధః, తీరభుక్తౌ తు జనాస్తం తిలపిత్తమాహుః; తద్గ్రహణం విశేషార్థం, మత్స్యశబ్దేన తు సర్వే ఏవ గృహ్యంతే| అన్యే తు ‘ఆనూపమత్స్యామిషవేశవారైః’ ఇతి పఠంతి, ఆమిషశబ్దేనానూపమాంసమాహుః| తథా చ వాతరక్తే చరకః- “ఔదకప్రసహానూపవేశవారాః సుసంస్కృతాః| జీవనీయౌషధస్నేహయుక్తాః స్యురుపనాహనే” (చ. చి. 29)- ఇతి| ‘విచిత్రమత్స్యపిశితవేశవారో వా’ ఇతి క్వచిత్ | బిల్వేత్యాది బిల్వపేశికాది పేష్యం, సురాది తస్య పేషణాయ ద్రవద్రవ్యం; బిల్వపేశికా బాలబిల్వగిరః, సరలా త్రివృత్| మాతులుంగేత్యాది| మాతులుంగాదిభిః సహ శోభాంజనకమూలం ససైంధవమాలేపః| తిలకల్కో వేతి తిలానాం మాతులుంగాదిరసపిష్టానాం పూర్వవదేవాలేప ఇత్యేకే, కేవల ఏవ తిలకల్క ఇత్యన్యే||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
పిత్తప్రబలే ద్రాక్షారేవతకట్ఫలపయస్యామధుకచందనకాశ్మర్యకషాయం శర్కరామధుమధురం పాయయేత్, శతావరీమధుకపటోలత్రిఫలాకటురోహిణీకషాయం , గుడూచీకషాయం వా, పిత్తజ్వరహరం వా చందనాదికషాయం శర్కరామధుమధురం, మధురతిక్తకషాయసిద్ధం వా సర్పిః; బిసమృణాలభద్రశ్రియపద్మకకషాయేణార్ధక్షీరేణ పరిషేకః, క్షీరేక్షురసైర్మధుకశర్కరాతండులోదకైర్వా ద్రాక్షేక్షుకషాయమిశ్రైర్వా మస్తుమద్యధాన్యామ్లైః; జీవనీయసిద్ధేన వా సర్పిషాఽభ్యంగః, శతధౌతఘృతేన వా, కాకోల్యాదికల్కకషాయవిపక్వేన వా సర్పిషా; శాలిషష్టికనలవంజులతాలీసశృంగాటకగలోడ్యగౌరీగైరికశైవలపద్మకపద్మపత్రప్రభృతిభిర్ధాన్యామ్లపిష్టైః ప్రదేహో ఘృతమిశ్రః, వాతప్రబలేఽప్యేష సుఖోష్ణః ప్రదేహః కార్యః ||8||
View original
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||
పిత్తానుబంధస్య చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- పిత్తేత్యాది| ఆరేవతకః కిరమాలకః| పయసా అర్కపుష్పీ, క్షీరవిదారికేత్యన్యే| శతావరీత్యాది| మధురాణి కాకోల్యాదీని, తిక్తాని పటోలాదీని, కషాయాణి త్రిఫలాదీని, తేషాం కషాయకల్కాభ్యాం సిద్ధం ఘృతం పాయయేదిత్యర్థః| బిసేత్యాది| బిసం భిషంటకమితి లోకే, మృణాలం పద్మనాలం, భద్రశ్రియం శుక్లచందనం| పరిషేకః సర్వతో ధారాసేచనం| క్షీరేత్యాది| క్షీరేక్షురసాభ్యామేకో యోగః, మధుకాదిభిర్ద్వితీయో యోగః, ద్రాక్షాదికషాయమిశ్రైర్మస్త్వాదిభిస్తృతీయః| జీవనీయేత్యాది| కాకోల్యాదికషాయకల్కవిపక్వేన సర్పిషాఽభ్యంగః, శతధౌతఘృతేన వాఽభ్యంగ ఇత్యర్థః| శాలీత్యాది| వంజులో వేతసః, గలోడ్యం పద్మబీజం, గౌరీ హరిద్రా, శైవలం శైవాలం| ధాన్యామ్లం కాంజికం| అయం చ ప్రదేహః శీతోఽబహులశ్చ కర్తవ్యః (వాతప్రబలేఽప్యేష ప్రదేహః సుఖోష్ణః కార్యః ) ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
రక్తప్రబలేఽప్యేవం, బహుశశ్చ శోణితమవసేచయేత్, శీతతమాశ్చ ప్రదేహాః కార్యా ఇతి ||9||
View original
रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||
పిత్తప్రబలచికిత్సితముక్తమన్యత్రాప్యతిదిశన్నాహ- రక్తేత్యాది||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
శ్లేష్మప్రబలే త్వామలకహరిద్రాకషాయం మధుమధురం పాయయేత్, త్రిఫలాకషాయం వా ; మధుకశృంగవేరహరీతకీతిక్తరోహిణీకల్కం వా సక్షౌద్రం, మూత్రతోయయోరన్యతరేణ గుడహరీతకీం వా భక్షయేత్; తైలమూత్రక్షారోదకసురాశుక్తకఫఘ్నౌషధనిఃక్వాథైశ్చ పరిషేకః, ఆరగ్వధాదికషాయైర్వోష్ణైః; మస్తుమూత్రసురాశుక్తమధుకసారివాపద్మకసిద్ధం వా ఘృతమభ్యంగః; తిలసర్షపాతసీయవచూర్ణాని శ్లేష్మాతకకపిత్థమధుశిగ్రుమిశ్రాణి క్షారమూత్రపిష్టాని ప్రదేహః; శ్వేతసర్షపకల్కః, తిలాశ్వగంధాకల్కః, ప్రియాలసేలుకపిత్థకల్కః, మధుశిగ్రుపునర్నవాకల్కః, వ్యోషతిక్తాపృథక్పర్ణీబృహతీకల్క ఇత్యేతేషాం పంచ ప్రదేహాః సుఖోష్ణాః క్షారోదకపిష్టాః, శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ బృహత్యౌ వా క్షీరపిష్టాస్తర్పణమిశ్రాః ||10||
View original
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||
రోహిణీకల్కమిత్యత్రాపి చూర్ణమిత్యేకే, తత్ సక్షౌద్రం| మూత్రతోయయోరన్యతరేణ గుడహరీతకీం వా భక్షయేత్| తైలేత్యాది తైలాదిభిః కోష్ణైః పరిషేకః| ఆరగ్వధాదీత్యాది ‘పరిషేక’ ఇతి శేషః| మస్త్విత్యాది| ప్రత్యేకం మస్త్వాదిభిశ్చతుర్భిర్ఘృతసమైర్మధుకాదిభిస్త్రిభిః పాదకల్కైః పక్వేన సర్పిషాఽభ్యంగః| తిలేత్యాది| శ్లేష్మాతకః శేలుః ‘లిసోడా’ ఇతి లోకే| అపరాన్ పంచ ప్రదేహానాహ- శ్వేతేత్యాది| ప్రథమ ఏకాంగః, ద్వితీయో ద్వ్యంగః, తృతీయస్త్ర్యంగః, చతుర్థో ద్వ్యంగః, పంచమః షడంగ ఇతి| అపరమేకం ప్రదేహమాహ- శాలిపర్ణీత్యాది| తర్పణమిశ్రా యవశక్తుయుతాః||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
సంసర్గే సన్నిపాతే చ క్రియాపథముక్తం మిశ్రం కుర్యాత్ ||11||
View original
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||
అనుబంధభూతదోషద్వయత్రయజన్మనో వాతశోణితస్య చికిత్సితం దర్శయన్నాహ- సంసర్గ ఇత్యాది| తత్ర సంసర్గే ద్వయోర్ద్వయోర్దోషయోర్మిశ్రీకృత్య, సన్నిపాతే తు త్రయాణామప్యేతే చోపక్రమాః||11||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
సర్వేషు చ గుడహరీతకీమాసేవేత; పిప్పలీర్వా క్షీరపిష్టా వారిపిష్టా వా పంచాభివృద్ధ్యా దశాభివృద్ధ్యా వా పిబేత్ క్షీరౌదనాహారో దశరాత్రం, భూయశ్చాపకర్షయేత్, ఏవం యావత్ పంచ దశ వేతి; తదేతత్ పిప్పలీవర్ధమానకం వాతశోణితవిషమజ్వరారోచకపాండురోగప్లీహోదరార్శఃకాసశ్వాసశోఫశోషాగ్నిసాదహృద్రోగోదరాణ్యపహంతి; జీవనీయప్రతీవాపం సర్పిః పయసా పాచయిత్వాఽభ్యజ్యాత్; సహాసహదేవాచందనమూర్వాముస్తాప్రియాలశతావరీకశేరుపద్మకమధుకశతపుష్పావిదారీకుష్ఠాని క్షీరపిష్టః ప్రదేహో ఘృతమండయుక్తః, సైరేయకాటరూషకబలాతిబలాజీవంతీసుషవీకల్కో వా చ్ఛాగక్షీరపిష్టః, గోక్షీరపిష్టః కాశ్మర్యమధుకతర్పణకల్కో వా; మధూచ్ఛిష్టమంజిష్ఠాసర్జరససారివాక్షీరసిద్ధం పిండతైలమభ్యంగః; సర్వేషు చ పురాణఘృతమామలకరసవిపక్వం వా పానార్థే; జీవనీయసిద్ధం పరిషేకార్థే, కాకోల్యాదిక్వాథకల్కసిద్ధం వా; సుషవీక్వాథకల్కసిద్ధం వా, కారవేల్లకక్వాథమాత్రసిద్ధం వా; బలాతైలం వా పరిషేకావగాహబస్తిభోజనేషు; శాలిషష్టికయవగోధూమాన్నమనవం భుంజీత పయసా జాంగలరసేన వా ముద్గయూషేణ వాఽనమ్లేన; శోణితమోక్షం చాభీక్ష్ణం కుర్వీత; ఉచ్ఛ్రితదోషే చ వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనకర్మ కర్తవ్యం ||12||
(పటోలత్రిఫలాభీరుగుడూచీకటుకాకృతం |
క్వాథం పీత్వా జయత్యాశు వాతశోణితజాం రుజం ) ||13||
View original
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२||
(पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् |
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||
శుద్ధదేహస్య సామాన్యం చికిత్సితం రోగమాత్రప్రత్యనీకం నిర్దిశన్నాహ- సర్వేష్విత్యాది| పిప్పలీవర్ధమానకే ‘త్ర్యభివృద్ధ్యా, సప్తాభివృద్ధ్యా వా’ ఇతి క్వచిత్పాఠః, స తు నాతిప్రసిద్ధః| సహేత్యాది| సహా మాషపర్ణీ, సహదేవా గాంగేరుకీతి ప్రసిద్ధా, మూర్వా చోరస్నాయుః, ప్రియాలశ్చారః, ఘృతమండో ఘృతస్యోపరిర్యచ్ఛో భాగః| సైరేయకేత్యాది సైరేయః కంటశేలువాకః, సుషవీ పానీయవల్లీ| మధూచ్ఛిష్టేత్యాది| క్షీరమత్ర చతుర్గుణం| పిండతైలమితి అపరీస్రుతం కిట్టయుక్తం; కేచిత్ పిండతైలే శతావరీత్యధీయతే| సర్వేష్విత్యాది సర్వేషు పంచస్వపి వాతరక్తేషు ఏక- త్రిదోషజేషు, ప్రయోగప్రభావోఽయం| కాకోల్యాదిక్వాథకల్కమాత్రసిద్ధం “ఘృతం’ ఇతి శేషః| కారవేల్లకక్వాథమాత్రసిద్ధం వా ‘ఘృతం’ ఇతి శేషః| బలేత్యాది బలాతైలం మూఢగర్భోక్తం| శాలీత్యాది| పయసా పిత్తోత్తరే, జాంగలరసేన వాతోత్తరే, ముద్గరసేన కఫోత్తరే; సాత్మ్యాపేక్షయా వా| శోణితేత్యాది| అభీక్ష్ణం అనవరతం| స్నిగ్ధాదిభిర్నిర్జితే వాతే నిశ్చితే తు శోణితావరణే పురుషవ్యాధిబలకాలమవలోక్య కుర్వీత| వమనేత్యాది వమనాదికం యద్యపి సామాన్యేనోక్తం, తథాఽపి కఫోత్కటే వమనం, విరేచనం పిత్తరక్తోత్కటే, అనువాసనాస్థాపనకర్మణీ వాతోత్కటే చ కర్తవ్యే||12-13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
భవంతి చాత్ర- ఏవమాద్యైః క్రియాయోగైరచిరోత్పతితం సుఖం |
వాతాసృక్ సాధ్యతే వైద్యైర్యాప్యతే తు చిరోత్థితం ||14||
View original
भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||
ఏవమాద్యైః ఏవంప్రకారైః| క్రియాయోగైః ఉపాయైః| అచిరోత్పతితం అల్పకాలోత్పన్నం||14||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ఉపనాహపరీషేకప్రదేహాభ్యంజనాని చ |
శరణాన్యప్రవాతాని మనోజ్ఞాని మహాంతి చ ||15||
మృదుగండోపధానాని శయనాని సుఖాని చ |
వాతరక్తే ప్రశస్యంతే మృదుసంవాహనాని చ ||16||
View original
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च |
शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५||
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च |
वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||
క్రియాయోగానుక్తాననుక్తాంశ్చ సంగ్రహార్థం నిర్దిశన్నాహ- ఉపనాహేత్యాది| శరణాని గృహాణి| అప్రవాతాని నివాతాని| మనోజ్ఞాని హర్షదాని| మహాంతి విశాలాని| గండోపధానాని గల్లమసూ(స్త)రికాదీని; గండపదేన మస్తకాదీనామప్యుపధానాని బోధ్యాని| సుఖాని చేతి చకారాన్మృదూని చ| సంవాహనాని కరమర్దనాని||15-16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
వ్యాయామం మైథునం కోపముష్ణామ్లలవణాశనం |
దివాస్వప్నమభిష్యంది గురు చాన్నం వివర్జయేత్ ||17||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् |
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||
ఆహారాచారం నిషిద్ధం దర్శయన్నాహ- వ్యాయామమిత్యాది| వ్యాయామమైథునే కాయకర్మణీ, కోపో మానసం కర్మ| ఉష్ణం ఉష్ణవీర్యం; తేనానూపమాంసం మధురతిక్తం కాకమాచ్యాది కటు చ యత్కించిదుష్ణవీర్యం తద్గృహ్యతే| అమ్లలవణే తు విశేషార్థం పృథగేవ పఠితే| అభిష్యంది దోషధాతుమలస్రోతసాం క్లేదప్రాప్తిజననం||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
అపతానకినమస్రస్తాక్షమవక్రభ్రువమస్తబ్ధమేఢ్రమస్వేదనమవేపనమప్రలాపినమఖట్వాపాతినమబహిరాయామినం చోపక్రమేత్ |
తత్ర ప్రాగేవ స్నేహాభ్యక్తం స్విన్నశరీరమవపీడనేన తీక్ష్ణేనోపక్రమేత శిరఃశుద్ధ్యర్థం; అనంతరం విదారిగంధాదిక్వాథమాంసరసక్షీరదధిపక్వం సర్పిరచ్ఛం పాయయేత్, తథా హి నాతిమాత్రం వాయుః ప్రసరతి; తతో భద్రదార్వాదివాతఘ్నగణమాహృత్య సయవకోలకులత్థం సానూపౌదకమాంసం పంచవర్గమేకతః ప్రక్వాథ్య తమాదాయ కషాయమమ్లక్షీరైః సహోన్మిశ్ర్య సర్పిస్తైలవసామజ్జభిః సహ విపచేన్మధురకప్రతీవాపం, తదేతత్త్రైవృతమపతానకినాం పరిషేకావగాహాభ్యంగపానభోజనానువాసననస్యేషు విదధ్యాత్; యథోక్తైశ్చ స్వేదవిధానైః స్వేదయేత్, బలీయసి వాతే సుఖోష్ణతుషబుసకరీషపూర్ణే కూపే నిదధ్యాదాముఖాత్, తప్తాయాం వా రథకారచుల్ల్యాం తప్తాయాం వా శిలాయాం సురాపరిషిక్తాయాం పలాశదలచ్ఛన్నాయాం శాయయేత్, కృశరావేశవారపాయసైర్వా స్వేదయేత్ |
మూలకోరుబూస్ఫూర్జార్జకార్కసప్తలాశంఖినీస్వరససిద్ధం తైలమపతానకినాం పరిషేకాదిషూపయోజ్యం |
అభుక్తవతా పీతమమ్లం దధి మరిచవచాయుక్తమపతానకం హంతి; తైలసర్పిర్వసాక్షౌద్రాణి వా |
ఏతచ్ఛుద్ధవాతాపతానకవిధానముక్తం, సంసృష్టే సంసృష్టం కర్తవ్యం |
వేగాంతరేషు చావపీడం దద్యాత్; తామ్రచూడకర్కటకృష్ణమత్స్యశిశుమారవరాహవసాశ్చాసేవేత, క్షీరాణి వా వాతహరసిద్ధాని, యవకోలకులత్థమూలకదధిఘృతతైలసిద్ధా వా యవాగూః; స్నేహవిరేచనాస్థాపనానువాసనైశ్చైనం దశరాత్రాహృతవేగముపక్రమేత ; వాతవ్యాధిచికిత్సితం చావేక్షేత; రక్షాకర్మ చ కుర్యాదితి ||18||
View original
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् |
मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||
అపతానకచికిత్సామాహ- అపతానకినమిత్యాది| అస్రస్తాక్షం అనతిపతితనయనం | అప్రలాపినం నాసంబద్ధభాషిణం| అఖట్వాపాతినం ఖట్వాయా న పతతీతి అఖట్వాపాతినం; అయమర్థః- అపతానకవేగేన పతన్నేవ పాణిభ్యాం భూతలమవలంబతే, హస్తపాదద్వయేన ఖట్వాపాదకల్పేన పతనశీలః ఖట్వాపాతీ, నైతాదృగ్విధ ఇత్యర్థః| అబహిరాయామినం అపశ్చాన్ముఖగామినం| శిరోవిరేచనద్రవ్యాణి పిష్ట్వా అవపీడ్య దీయత ఇత్యవపీడః| శుద్ధవాతాపతానకేఽప్యత్ర శిరోవిరేచనం వాయోః కఫస్థానగతత్వేన సద్యః సంజ్ఞాప్రబోధార్థం| అనంతరమితి శిరోవిరేచనస్యోర్ధ్వమిత్యర్థః| ఘృతం చ విదారిగంధాదిక్వాథాదిభిశ్చతుర్భిర్ద్రవైర్విదారిగంధాదికల్కపాదికం సాధనీయమితి| పానార్హం ఘృతముక్త్వా సర్వకార్యోపయోగినం మహాస్నేహమాహ- భద్రేత్యాది| భద్రదార్వాదిః భద్రదారుకుష్ఠహరిద్రావరుణేత్యాదిః| భద్రదార్వాదియవకోలాద్యానూపౌదకపంచవర్గక్వాథస్య కాంజికక్షీరయోశ్చ ప్రత్యేకం చత్వారో భాగా ఇత్యేకే; గయదాసస్త్వత్ర క్షీరం స్నేహసమం మన్యతే| ఆనూపౌదకమాంసం పంచవర్గమితి కూలచరాః, ప్లవాః, కోశస్థాః, పాదినో, మత్స్యాశ్చేతి జేజ్జటః; గయదాసస్తు ‘సానూపౌదకమాంసవర్గం’ ఇత్యేవం పాఠం మన్యతే; సానూపౌదకమిత్యనేన పరేషాం పంచానామపి వర్గాణాం గ్రహణాత్| అమ్లాని సురాసౌవీరకధాన్యామ్లాదీని| సర్పిర్విపచేత్ తైలవసామజ్జభిః సహ, తైలాది ప్రత్యేకం ఘృతతుల్యం దత్త్వా| మధురకప్రతివాపం కాకోల్యాదికల్కప్రక్షేపం| త్రైవృతమితి సర్పిషోఽత్ర త్రిభిర్వృతత్వాత్ త్రైవృతం| స్వేదవిధానైరితి స్వేదావచారణీయాభిహితైః| నిదధ్యాత్ స్థాపయేత్; ఊష్మస్వేదోఽయం| రథకారో లోహకారః| కృశరేత్యాది అయముపనాహస్వేదః| ఉరుబూకః శుక్లైరండః, స్ఫూర్జకః ఫణిజ్జకాకారః ప్రాయశః పారియాత్రే భవతి, అర్జకః కుఠేరకః, శంఖినీ యవతిక్తాభేదః; మూలకాదీనాం స్నేహచతుర్గుణేన రసేన సిద్ధం; మూలకాదిపాదకల్కమకల్కం వా పక్త్వా సుఖోష్ణం పరిషేకే ద్రవస్వేదే ఇత్యర్థః; ఆదిశబ్దాదభ్యంగాదిషు| మరిచవచాయుక్తమితి అల్పవచామరిచం| సంసృష్టే సంసృష్టం కర్తవ్యమితి అనుబంధభూతయోః పిత్తకఫయోః సంసర్గముపలభ్య పిత్తకఫహరం సంసృష్టం తదేవ కర్తవ్యం; జేజ్జటస్తు సంసృష్టే వాతరక్తవచ్చికిత్సా కర్తవ్యేత్యాహ| వేగాంతరేషు వేగోపరమేషు| తామ్రచూడః కుక్కుటః, కృష్ణమత్స్యః కులీరమత్స్యాకారోఽశల్కః| తామ్రచూడాదివసా పానే; తదుక్తం వృద్ధవాగ్భటే- “కుక్కుటకులీరశిశుమారవరాహవసాః పాయయేత్”- (అ. సం. చి. 23) ఇతి||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
పక్షాఘాతోపద్రుతమమ్లానగాత్రం సరుజమాత్మవంతముపకరణవంతం చోపక్రమేత్ |
తత్ర ప్రాగేవ స్నేహస్వేదోపపన్నం మృదునా శోధనేన సంశోధ్యానువాస్యాస్థాప్య చ యథాకాలమాక్షేపకవిధానేనోపచరేత్; వైశేషికశ్చాత్ర మస్తిష్క్యః శిరోబస్తిః , అణుతైలమభ్యంగార్థే, సాల్వణముపనాహార్థే, బలాతైలమనువాసనార్థే; ఏవమతంద్రితస్త్రీంశ్చతురో వా మాసాన్ క్రియాపథముపసేవేత ||19||
View original
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||
పక్షాఘాతచికిత్సితమాహ- పక్షాఘాతేత్యాది| అమ్లానగాత్రం అహీనగాత్రం| సరుజమితి సహ రుజయా వర్తతే యః సః తం| యస్య తు పక్షార్ధమచేతనమవేదనం చ సోఽసాధ్యః, యదా తు పునరీషత్కర్మణ్యమీషచ్చేతనం చ తదా కృచ్ఛ్రసాధ్యః| యథాకాలం కాలస్యానతిక్రమేణ; తద్యథా- వాంతస్య పక్షాద్విరేచనం, విరిక్తస్య సప్తరాత్రాదనువాసనం, అనువాసితస్య స్నేహలక్షణే సత్యాస్థాపనం, ఆస్థాపితస్య సద్యః పునరనువాసనమితి| ఆక్షేపకవిధానేన అపతానకవిధానేనేత్యర్థః, ఆక్షేపకాపతానకయోరేకవిషయత్వాత్| వైశేషికమిత్యాది| మస్తిష్క్యః శిరోబస్తివిశేషః, స చ స్నేహాక్తపిచుప్లోతాదిధారణేన యోజనీయః| ఏవమిత్యాది| అతంద్రితః అనలసః||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
మన్యాస్తంభేఽప్యేతదేవ విధానం, విశేషతో వాతశ్లేష్మహరైర్నస్యై రూక్షస్వేదైశ్చోపచరేత్ ||20||
View original
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||
అత్ర మన్యాస్తంభచికిత్సితం కైశ్చిదధీయతే- మన్యాస్తంభే ఇత్యాది||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
అపతంత్రకాతురం నాపతర్పయేత్, వమనానువాసనాస్థాపనాని న నిషేవేత, వాతశ్లేష్మోపరుద్ధోచ్ఛ్వాసం తీక్ష్ణైః ప్రధ్మాపనైర్మోక్షయేత్, తుంబురుపుష్కరాహ్వహింగ్వమ్లవేతసపథ్యాలవణత్రయం యవక్వాథేన పాతుం ప్రయచ్ఛేత్, పథ్యాశతార్ధే సౌవర్చలద్విపలే చతుర్గుణే పయసి సర్పిః ప్రస్థం సిద్ధం; వాతశ్లేష్మాపనుచ్చ కర్మ కుర్యాత్ ||21||
View original
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||
అపతంత్రచికిత్సితమపి కైశ్చిదభిధీయతే- అపతంత్రకాతురమిత్యాది| తుంబుర్వాదిచూర్ణాక్షం యవక్వాథపలద్వయేన ప్రయచ్ఛేత్| పథ్యాశతార్ధ ఇతి పథ్యాఫలానాం శతార్ధే సర్పిఃప్రస్థం సిద్ధం పాతుం ప్రయచ్ఛేదితి సంబంధః| న కేవలమేతద్ధృతమేవ పాతుం ప్రయచ్ఛేదిత్యాహ- వాతశ్లేష్మేత్యాది|- వాతం శ్లేష్మాణం చ యత్ కర్మ నుదతి హంతి తచ్చ కుర్యాత్||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
అర్దితాతురం బలవంతమాత్మవంతముపకరణవంతం చ వాతవ్యాధివిధానేనోపచరేత్, వైశేషికైశ్చ మస్తిష్క్యశిరోబస్తినస్యధూమోపనాహస్నేహనాడీస్వేదాదిభిః; తతః సతృణం మహాపంచమూలం కాకోల్యాదిం విదారిగంధాదిమౌదకానూపమాంసం తథైవౌదకకందాంశ్చాహృత్య ద్విగుణోదకే క్షీరద్రోణే నిఃక్వాథ్య క్షీరావశిష్టమవతార్య పరిస్రావ్య తైలప్రస్థేనోన్మిశ్ర్య పునరగ్నావధిశ్రయేత్, తతస్తైలం క్షీరానుగతమవతార్య శీతీభూతమభిమథ్నీయాత్, తత్ర యః స్నేహ ఉత్తిష్ఠేత్తమాదాయ మధురౌషధసహాక్షీరయుక్తం విపచేత్, ఏతత్ క్షీరతైలమర్దితాతురాణాం పానాభ్యంగాదిషూపయోజ్యం, తైలహీనం వా క్షీరసర్పిరక్షితర్పణమితి ||22||
View original
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||
అర్దితచికిత్సామాహ- అర్దితాతురమిత్యాది| నస్యధూమావత్ర స్నేహనౌ| తత ఇత్యాది| “కుశకాశనలదర్భకాండేక్షుకా” (సూ. 38)| ఇతి తృణసంజ్ఞం| మహాపంచమూలం బిల్వాది| ఔదకమాంసం మత్స్యకర్కటకశిశుమారప్రభృతీనాం; ఆనూపం మాంసం ప్రధానకల్పనయా వరాహాదీనాం| ఔదకాః కందాః కశేరుశృంగాటకశాలూకాదయః| అన్యే- “ఆనూపమాంసాన్యౌదకాన్ కందాంశ్చ సంహృత్య”- ఇతి పఠంతి| సర్వద్రవ్యాణాం సమభాగానామాఢకం క్షీరద్రోణేన జలద్విద్రోణసహితేన విపచేత్| తైలప్రస్థేనేతి తైలప్రస్థేన ద్వాత్రింశత్పలాత్మకేన| క్షీరానుగతం క్షీరేణ సహైకావయవీభూతం| మధురౌషధాని కాకోల్యాదీని, సహా మాషపర్ణీ, క్షీరం చతుర్గుణం| కేచిన్మధురౌషధసహాస్థానే పూర్వోక్తక్వాథ్యద్రవ్యాణామేవ పాదికం కల్కం ప్రక్షిపంతి, న తు మధురకాదీని||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
గృధ్రసీవిశ్వాచీక్రోష్టుకశిరఃఖంజపంగులవాతకంటకపాదదాహపాదహర్షావబాహుకబాధిర్యధమనీగతవాతరోగేషు యథోక్తం యథోద్దేశం చ సిరావ్యధం కుర్యాత్, అన్యత్రావబాహుకాత్; వాతవ్యాధిచికిత్సితం చావేక్షేత ||23||
View original
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||
గృధ్రస్యాదీనాం చికిత్సావిధానమాహ- గృధ్రసీత్యాది| వాతవ్యాధిచికిత్సితం చేతి చకారేణ క్రోష్టుకశీర్షకవాతశోణితచికిత్సావేక్షణం చ| ధాతుక్షయనిమిత్తవాతకోపజనితోఽవబాహుకః, అతోఽన్యాత్రావబాహుకాదితి వాక్యేన సిరావ్యధో నిషిధ్యతే| గయీ తు, అన్యత్రావబాహుకాద్ వాతవ్యాధిచికిత్సితమవేక్షేతేతి సంబధ్నాతి; తథాహి వాతవ్యాధిచికిత్సితే యత్ స్నేహస్వేదాదికం తదవబాహుకే కఫస్థానసంభవత్వేన కఫావృతవాతజే విరుద్ధం, తత్ర హి స్వేదనస్యాదికం విధేయం రూక్షమేవః, న తు ‘సిరావ్యధం కుర్యాదన్యత్రావబాహుకాత్’ ఇతి సంబంధః, యతోంఽసశోషేఽవబాహుకే చ సిరామోక్షస్య సిరావ్యధవిధానే చోక్తత్వాత్| గృధ్రస్యాదిషు వాతవ్యాధిచికిత్సితే కృతే పశ్చాచ్ఛోణితావరణం నిశ్చిత్య సిరావ్యధో విధేయ ఇతి||23||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
కర్ణశూలే తు శృంగవేరరసం తైలమధుసంసృష్టం సైంధవోపహితం సుఖోష్ణం కర్ణే దద్యాత్, అజామూత్రమధుతైలాని వా, మాతులుంగదాడిమతింతిడీకస్వరసమూత్రసిద్ధం తైలం, శుక్తసురాతక్రమూత్రలవణసిద్ధం వా; నాడీస్వేదైశ్చ స్వేదయేత్, వాతవ్యాధిచికిత్సాం చావేక్షేత; భూయశ్చోత్తరే వక్ష్యామః ||24||
View original
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||
కర్ణశూలచికిత్సామాహ- కర్ణశూల ఇత్యాది| శృంగవేరరసం ఆర్ద్రకరసం| శుక్తం చుక్రం| నాడీత్యాది నలాదిశుషిరనాడీస్వేదః| వాతవ్యాధిచికిత్సాం చేతి చకారేణ పిత్తరక్తావరణే తు వాతరక్తచికిత్సితమనుక్తం సముచ్చినోతి| భూయశ్చేత్యాది| కర్ణరోగేషూత్తరతంత్రే పునరపి వదిష్యామః||24||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
తూనీప్రతూన్యోః స్నేహలవణముష్ణోదకేన పాయయేత్, పిప్పల్యాదిచూర్ణం వా, హింగుయవక్షారప్రగాఢం వా సర్పిః, బస్తిభిశ్చైనముపక్రమేత్ ||25||
View original
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||
తూనీప్రతూనీచికిత్సామాహ- తూనీత్యాది| సామాన్యబస్తిగ్రహణాత్త్రివిధబస్త్యవబోధః||25||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
ఆధ్మానే త్వపతర్పణపాణితాప(దీపనచూర్ణ )ఫలవర్తిక్రియాపాచనీయదీపనీయబస్తిభిరుపాచరేత్; లంఘనానంతరం చాన్నకాలే ధాన్యకజీరకాదిదీపనసిద్ధాన్యన్నాని |
ప్రత్యాధ్మానే ఛర్దనాపతర్పణదీపనాని కుర్యాత్ ||26||
View original
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||
ఆధ్మానచికిత్సామాహ- ఆధ్మాన ఇత్యాది| పాచనీయాని పంచకోలాదీని| ప్రత్యాధ్మానచికిత్సామాహ- ప్రత్యాధ్మాన ఇత్యాది||26||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
అష్ఠీలాప్రత్యష్ఠీలయోర్గుల్మాభ్యంతరవిద్రధివత్ క్రియావిభాగ ఇతి ||27||
View original
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||
అష్ఠీలాచికిత్సామాహ- అష్ఠీలేత్యాది||27||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 28
హింగుత్రికటువచాజమోదాధాన్యాజగంధాదాడిమతింతిడీకపాఠాచిత్రకయవక్షారసైంధవవిడసౌర్వచల- స్వర్జికాపిప్పలీమూలామ్లవేతసశటీపుష్కరమూలహపుషాచవ్యాజాజీపథ్యాశ్చూర్ణయిత్వా మాతులుంగామ్లేన బహుశః పరిభావ్యాక్షమాత్రా గుటికాః కారయేత్, తతః ప్రాతరేకైకాం వాతవికారీ భక్షయేత్, ఏష యోగః కాసశ్వాసగుల్మోదరారోచకహృద్రోగాధ్మానపార్శ్వోదరబస్తిశూలానాహమూత్రకృచ్ఛ్రప్లీహార్శస్తూనీప్రతూనీరపహంతి ||28||
View original
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||
హింగ్వాదిముత్పాదయతి- హింగ్విత్యాదినా| అజగంధా ‘బోవయికా’ ఇతి; గయీ తు ‘అజగంధా క్షేత్రయవానీ’ ఇత్యాహ| మాతులుంగామ్లః బీజపూరకరసః| ఏతచ్చూర్ణం గుటికా చ, పరతంత్రప్రత్యయాత్; హింగ్వాదిగుటికా వాతగుల్మినాం కృతే ద్విగుణక్షారహింగ్వమ్లవేతసాః కార్యాః, ఉక్తం చ- “యచ్చూర్ణం గుటికా యాశ్చ కర్తవ్యా వాతగుల్మినాం| ద్విగుణక్షారహింగ్వమ్లవేతసాస్తా హితా” ఇతి||28||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
భవంతి చాత్ర- కేవలో దోషయుక్తో వా ధాతుభిర్వాఽఽవృతోఽనిలః |
విజ్ఞేయో లక్షణోహాభ్యాం చికిత్స్యశ్చావిరోధతః ||29||
View original
भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||
శుద్ధవాతచికిత్సామభిధాయ సంసృష్టావృతస్య చికిత్సామాహ- భవంతీత్యాది| కేవలో దోషాద్యసంసృష్టః| అత్ర హి సంయుక్తస్యైవ చికిత్సావిధిరుచ్యతే న తు కేవలస్య, ఉక్తత్వాత్ ‘అవిరోధతః’ ఇతి వచనాచ్చ; న హి కేవలస్య వాయోశ్చికిత్సాయాం విరోధోఽస్తి, ఏకముఖ్యత్వాత్| దోషైర్వాతపిత్తకఫైర్యుక్తో దోషయుక్తః; అనేన సంయోగమాత్రమభిహితం, నావరకత్వం| ధాతవో రసరక్తమాంసమేదోమజ్జశుక్రాణి స్వేదవిణ్మూత్రాణి వాతపిత్తకఫాశ్చోచ్యంతే, తేషామపి శరీరధారకత్వాత్; తైరావృతః| తస్య ద్వివిధస్యాపి విజ్ఞానోపాయం దర్శయన్నాహ- లక్షణోహాభ్యామితి|- వాతస్య లక్షణం తోదాదికం కృష్ణారుణత్వం కంపాదికం చ; పిత్తస్య చోషాదిపీతాదిదాహాదికం; కఫస్య కండ్వాదిశుక్లాదిప్రసేకాదికం| ఊహః పునరశ్రుతస్య పరికల్పనా| నను, పిత్తకఫాభ్యాం ధాతుభిశ్చామూత్రైరావరణం యుజ్యతే, కథం వాతేనేత్యాహ- ప్రాణాదీనాం పంచానాం వాయూనాం పరస్పరమావార్యావరకభేదేన వింశతిరావరణాని చరకాచార్యేణోక్తాని| తథా చ- “మారుతానాం తు పంచానామన్యోన్యావరణం శృణు| లింగం వ్యాససమాసాభ్యాముచ్యమానం మయాఽనఘ|| ప్రాణో వృణోత్యుదానాద్యాన్ ప్రాణం వృణ్వంతి తేఽపి చ| ఉదానాద్యాస్తథాఽన్యోన్యం సర్వ ఏవ యథాక్రమం|| వింశత్యావరణాన్యేతాన్యుల్బణానాం పరస్పరం| మారుతానాం తు పంచానాం తాని సమ్యక్ ప్రతర్కయేత్” (చ. చి. 28) ఇతి; గయదాసేనాప్యుక్తం- “అష్టావాద్యే ద్వితీయే షట్ తృతీయే చ చతుష్టయం| ద్వే చతుర్థేఽనిలేఽప్యేవం పంచధాఽఽవృతివింశతిః”- ఇతి| ఆవరణేషు వాతానాం ప్రాణోదానయోరేవ గురుతరమావరణం ద్రష్టవ్యం, ధాత్వావరణేషు మేదోవృతవాతస్య| తత్రోర్ధ్వం గచ్ఛన్నుదానః ప్రాణో వాఽపానస్యాధోగామినో గతినిరోధం కుర్వన్నావరక ఇత్యుచ్యతే; అథవా ద్వయోర్మారుతయోరభిముఖమభిసర్పతోర్బలవతా దుర్బలోఽభిభూతః ప్రత్యావృత్తః సన్ ‘ఆవృతః’ ఇత్యుచ్యతే||29||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
రుజావంతం ఘనం శీతం శోఫం మేదోయుతోఽనిలః |
కరోతి యస్య తం వైద్యః శోథవత్ సముపాచరేత్ ||30||
View original
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||
మేదోవృతవాతస్య లక్షణం చికిత్సితం చ నిర్దిశన్నాహ- రుజావంతమిత్యాది| శోఫమితి అపక్వశోఫం||30||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33
కఫమేదోవృతో వాయుర్యదోరూ ప్రతిపద్యతే |
తదాఽంగమర్దస్తైమిత్య రోమహర్షరుజాజ్వరైః ||31||
నిద్రయా చార్దితౌ స్తబ్ధౌ శీతలావప్రచేతనౌ |
గురుకావస్థిరావూరూ న స్వావివ చ మన్యతే ||32||
తమూరుస్తంభమిత్యాహురాఢ్యవాతమథాపరే |33|
View original
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते |
तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१||
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ |
गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२||
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|
మేదోవృతవాతప్రసంగేన స్థానవిశేషాశ్రయం కఫమేదోవృతం వాతం నిర్దిశన్నాహ- కఫేత్యాది| అస్థిరౌ అకఠినౌ| న స్వావివ చ మన్యతే అన్యస్యేవ మన్యతే, స్పర్శాజ్ఞానాత్ పరకీయావివ||31-32||-
Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36
స్నేహవర్జం పిబేత్తత్ర చూర్ణం షడ్ధరణం నరః ||33||
హితముష్ణాంబునా తద్వత్ పిప్పల్యాదిగణైః కృతం |
లిహ్యాద్వా త్రైఫలం చూర్ణం క్షౌద్రేణ కటుకాన్వితం ||34||
మూత్రైర్వా గుగ్గులం శ్రేష్ఠం పిబేద్వాఽపి శిలాజతు |
తతో హంతి కఫాక్రాంతం సమేదస్కం ప్రభంజనం ||35||
హృద్రోగమరుచిం గుల్మం తథాఽభ్యంతరవిద్రధిం |36|
View original
स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४||
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|
తస్య చికిత్సామాహ- స్నేహేత్యాది| స్నేహవర్జం చతుఃస్నేహరహితం, కఫమేదసోరతిరూక్షణీయత్వాత్; అన్యదపి క్షీరమాంసవర్జం స్నిగ్ధం వర్జనీయమేవ| పిప్పల్యాదిగణైః కృతం ‘చూర్ణం’ ఇతి శేషః| ప్రభంజనం వాతమిత్యర్థః||33-35||-
Adhikarana 29 (36) · Śloka 37
సక్షారమూత్రస్వేదాంశ్చ రూక్షాణ్యుత్సాదనాని చ ||36||
కుర్యాద్దిహ్యాచ్చ మూత్రాఢ్యైః కరంజఫలసర్షపైః |37|
View original
सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|
అభ్యంతరచికిత్సాముపదిశ్య బహిరాశ్రయాముపదిశతి- సక్షారేత్యాది| ఉత్సాదనాని ఉద్వర్తనాని సయవక్షారగోమూత్రాణి| దిహ్యాత్ లేపయేత్, కరంజఫలశ్వేతసర్షపైర్గోమూత్రపిష్టైరుష్ణైః||36||-
Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38
భోజ్యాః పురాణశ్యామాకకోద్రవోద్దాలశాలయః ||37||
శుష్కమూలకయూషేణ పటోలస్య రసేన వా |
జాంగలైరఘృతైర్మాంసైః శాకైశ్చాలవణైర్హితైః ||38||
View original
भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७||
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा |
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||
ఉద్దాల ఆరణ్యకోద్రవః| అఘృతైర్ఘృతరహితైః| సర్షపతైలం పునరుష్ణత్వాత్ కఫమేదోహరత్వాచ్చ దేయమపీతి న ప్రతిషిద్ధం న విహితం చ| అలవణైర్లవణరహితైః శాకైః; తదర్థం తు యవక్షారాదిక్షారాణాం రౌక్ష్యేణ కఫమేదోహరత్వాదవచారణం||37-38||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
యదా స్యాతాం పరిక్షీణే భూయిష్ఠే కఫమేదసీ |
తదా స్నేహాదికం కర్మ పునరత్రావచారయేత్ ||39||
View original
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी |
तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||
అవస్థాయాం స్నేహావచారణస్య ప్రతిప్రసవం నిర్దిశన్నాహ- యదేత్యాది| పరిక్షీణే సర్వతః క్షీణే||39||
Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45
సుగంధిః సులఘుః సూక్ష్మస్తీక్ష్ణోష్ణః కటుకో రసే |
కటుపాకః సరో హృద్యో గుగ్గులుః స్నిగ్ధపిచ్ఛిలః ||40||
స నవో బృంహణో వృష్యః పురాణస్త్వపకర్షణః |
తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యాత్కఫవాతఘ్నః సరత్వాన్మలపిత్తనుత్ ||41||
సౌగంధ్యాత్ పూతికోష్ఠఘ్నః సౌక్ష్మ్యాచ్చానలదీపనః |
తం ప్రాతస్త్రిఫలాదార్వీపటోలకుశవారిభిః ||42||
పిబేదావాప్య వా మూత్రైః క్షారైరుష్ణోదకేన వా |
జీర్ణే యూషరసైః క్షీరైర్భుంజానో హంతి మాసతః ||43||
గుల్మం మేహముదావర్తముదరం సభగందరం |
కృమికండ్వరుచిశ్విత్రాణ్యర్బుదం గ్రంథిమేవ చ ||44||
నాడ్యాఢ్యవాతశ్వయథూన్ కుష్ఠదుష్టవ్రణాంశ్చ సః |
కోష్ఠసంధ్యస్థిగం వాయుం వృక్షమింద్రాశనిర్యథా ||45||
View original
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०||
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः |
तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२||
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३||
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् |
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||
అస్మాదనంతరమూరుస్తంభస్యోపయోగార్హత్వాద్గుగ్గులుకల్పమాహ- సుగంధిరిత్యాది| సూక్ష్మమార్గావగాహిత్వాత్ సూక్ష్మః| అత్ర త్రిఫలాదార్వీపటోలైః త్రిభిర్ద్రవ్యైరేకో యోగః, కుశేనేతి ద్వితీయః| వారిశబ్దోఽత్ర క్వాథే వర్తతే, తర్హి ద్వివచనమేవ కథం న దత్తం? సత్యం, బహువచనాచ్చతుర్భిరపి ద్రవ్యైరన్యో యోగో మంతవ్య ఇతి| క్షారైరితి క్షారోదకైః; ‘క్షీరైః’ ఇత్యన్యే పఠంతి| పానం భోజనం చ వాతపిత్తకఫరోగాపేక్షయా ప్రకృత్యపేక్షయా సాత్మ్యాపేక్షయా వా| సుగంధిరిత్యాది పాఠం జేజ్జటాచార్యోఽనార్షం వర్ణయతి, గయదాసేన వ్యాఖ్యాతత్వాన్మయాఽపి వ్యాఖ్యాతః||40-45||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే మహావాతవ్యాధిచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః ||5||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే పంచమోఽధ్యాయః||5||