Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో మహావాతవ్యాధిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
ద్వివిధం వాతశోణితముత్తానమవగాఢం చేత్యేకే భాషంతే; తత్తు న సమ్యక్, తద్ధి కుష్ఠవదుత్తానం భూత్వా కాలాంతరేణావగాఢీభవతి, తస్మాన్న ద్వివిధం ||3||
View original
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
తత్ర బలవద్విగ్రహాదిభిః ప్రకుపితస్య వాయోర్గురూష్ణాధ్యశనశీలస్య ప్రదుష్టం శోణితం మార్గమావృత్య వాతేన సహైకీభూతం యుగపద్వాతరక్తనిమిత్తాం వేదనాం జనయతీతి వాతరక్తం |
తత్తు పూర్వం హస్తపాదయోరవస్థానం కృత్వా పశ్చాద్దేహం వ్యాప్నోతి |
తస్య పూర్వరూపాణితోదదాహకండూశోఫస్తంభత్వక్పారుష్యసిరాస్నాయుధమనీస్పందనసక్థిదౌర్బల్యాని శ్యావారుణమండలోత్పత్తిశ్చాకస్మాత్ పాణిపాదతలాంగులిగుల్ఫమణిబంధప్రభృతిషు, తత్రాప్రతికారిణోఽపచారిణశ్చ రోగో వ్యక్తతరః, తస్య లక్షణముక్తం; తత్రాప్రతికారిణో వైకల్యం భవతి ||4||
View original
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति |
तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
భవతి చాత్ర- ప్రాయశః సుకుమారాణాం మిథ్యాహారవిహారిణాం |
స్థూలానాం సుఖినాం చాపి వాతరక్తం ప్రకుప్యతి ||5||
View original
भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తత్ర ప్రాణమాంసక్షయపిపాసాజ్వరమూర్చ్ఛాశ్వాసకాసస్తంభారోచకావిపాకవిసరణసంకోచనైరనుపద్రుతం బలవంతమాత్మవంతముపకరణవంతం చోపక్రమేత్ ||6||
View original
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తత్ర, ఆదావేవ బహువాతరూక్షమ్లానాంగాదృతే మార్గావరణాద్దుష్టశోణితమసకృదల్పాల్పమవసించేద్వాతకోపభయాత్ |
తతో వమనాదిభిరుపక్రమైరుపపాద్య ప్రతిసంసృష్టభక్తం వాతప్రబలే పురాణఘృతం పాయయేత్ |
అజాక్షీరం వాఽర్ధతైలం మధుకాక్షయయుక్తం, శృగాలవిన్నాసిద్ధం వా శర్కరామధుమధురం, శుంఠీశృంగాటకకశేరుకసిద్ధం వా, శ్యామారాస్నాసుషవీశృగాలవిన్నాపీలుశతావరీశ్వదంష్ట్రాద్విపంచమూలీసిద్ధం వా |
ద్విపంచమూలీక్వాథాష్టగుణసిద్ధేన పయసా మధుకమేషశృంగీశ్వదంష్ట్రాసరలభద్రదారువచాసురభికల్కప్రతీవాపం తైలం పాచయిత్వా పానాదిషూపయుంజీత, శతావరీమయూరకకిణిహ్యజమోదామధుకక్షీరవిదారీబలాతిబలాతృణపంచమూలీక్వాథసిద్ధం వా కాకోల్యాదిప్రతివాపం, బలాతైలం శతపాకం వేతి |
వాతహరమూలసిద్ధేన చ పయసా పరిషేచనమమ్లైర్వా కుర్వీత |
యవమధుకైరండతిలవర్షాభూభిర్వా ప్రదేహః కార్యః |
తత్ర చూర్ణితేషు యవగోధూమతిలముద్గమాషేషు ప్రత్యేకశః కాకోలీక్షీరకాకోలీజీవకర్షభకబలాతిబలాబిసమృణాలశృగాలవిన్నామేషశృంగీ- ప్రియాలశర్కరాకశేరుకసురభివచాకల్కమిశ్రేషూపనాహార్థం సర్పిస్తైలవసామజ్జదుగ్ధసిద్ధాః పంచ పాయసా వ్యాఖ్యాతాః, స్నైహికఫలసారోత్కారికా వా, చూర్ణితేషు యవగోధూమతిలముద్వమాషేషు మత్స్యపిశితవేశవారో వా, బిల్వపేశికాతగరదేవదారుసరలారాస్నాహరేణుకుష్ఠశతపుష్పైలాసురాదధిమస్తుయుక్త ఉపనాహః, మాతులుంగామ్లసైంధవఘృతమిశ్రం మధుశిగ్రుమూలమాలేపస్తిలకల్కో వేతి వాతప్రబలే ||7||
View original
तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् |
ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् |
अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
పిత్తప్రబలే ద్రాక్షారేవతకట్ఫలపయస్యామధుకచందనకాశ్మర్యకషాయం శర్కరామధుమధురం పాయయేత్, శతావరీమధుకపటోలత్రిఫలాకటురోహిణీకషాయం , గుడూచీకషాయం వా, పిత్తజ్వరహరం వా చందనాదికషాయం శర్కరామధుమధురం, మధురతిక్తకషాయసిద్ధం వా సర్పిః; బిసమృణాలభద్రశ్రియపద్మకకషాయేణార్ధక్షీరేణ పరిషేకః, క్షీరేక్షురసైర్మధుకశర్కరాతండులోదకైర్వా ద్రాక్షేక్షుకషాయమిశ్రైర్వా మస్తుమద్యధాన్యామ్లైః; జీవనీయసిద్ధేన వా సర్పిషాఽభ్యంగః, శతధౌతఘృతేన వా, కాకోల్యాదికల్కకషాయవిపక్వేన వా సర్పిషా; శాలిషష్టికనలవంజులతాలీసశృంగాటకగలోడ్యగౌరీగైరికశైవలపద్మకపద్మపత్రప్రభృతిభిర్ధాన్యామ్లపిష్టైః ప్రదేహో ఘృతమిశ్రః, వాతప్రబలేఽప్యేష సుఖోష్ణః ప్రదేహః కార్యః ||8||
View original
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
రక్తప్రబలేఽప్యేవం, బహుశశ్చ శోణితమవసేచయేత్, శీతతమాశ్చ ప్రదేహాః కార్యా ఇతి ||9||
View original
रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
శ్లేష్మప్రబలే త్వామలకహరిద్రాకషాయం మధుమధురం పాయయేత్, త్రిఫలాకషాయం వా ; మధుకశృంగవేరహరీతకీతిక్తరోహిణీకల్కం వా సక్షౌద్రం, మూత్రతోయయోరన్యతరేణ గుడహరీతకీం వా భక్షయేత్; తైలమూత్రక్షారోదకసురాశుక్తకఫఘ్నౌషధనిఃక్వాథైశ్చ పరిషేకః, ఆరగ్వధాదికషాయైర్వోష్ణైః; మస్తుమూత్రసురాశుక్తమధుకసారివాపద్మకసిద్ధం వా ఘృతమభ్యంగః; తిలసర్షపాతసీయవచూర్ణాని శ్లేష్మాతకకపిత్థమధుశిగ్రుమిశ్రాణి క్షారమూత్రపిష్టాని ప్రదేహః; శ్వేతసర్షపకల్కః, తిలాశ్వగంధాకల్కః, ప్రియాలసేలుకపిత్థకల్కః, మధుశిగ్రుపునర్నవాకల్కః, వ్యోషతిక్తాపృథక్పర్ణీబృహతీకల్క ఇత్యేతేషాం పంచ ప్రదేహాః సుఖోష్ణాః క్షారోదకపిష్టాః, శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ బృహత్యౌ వా క్షీరపిష్టాస్తర్పణమిశ్రాః ||10||
View original
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
సంసర్గే సన్నిపాతే చ క్రియాపథముక్తం మిశ్రం కుర్యాత్ ||11||
View original
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
సర్వేషు చ గుడహరీతకీమాసేవేత; పిప్పలీర్వా క్షీరపిష్టా వారిపిష్టా వా పంచాభివృద్ధ్యా దశాభివృద్ధ్యా వా పిబేత్ క్షీరౌదనాహారో దశరాత్రం, భూయశ్చాపకర్షయేత్, ఏవం యావత్ పంచ దశ వేతి; తదేతత్ పిప్పలీవర్ధమానకం వాతశోణితవిషమజ్వరారోచకపాండురోగప్లీహోదరార్శఃకాసశ్వాసశోఫశోషాగ్నిసాదహృద్రోగోదరాణ్యపహంతి; జీవనీయప్రతీవాపం సర్పిః పయసా పాచయిత్వాఽభ్యజ్యాత్; సహాసహదేవాచందనమూర్వాముస్తాప్రియాలశతావరీకశేరుపద్మకమధుకశతపుష్పావిదారీకుష్ఠాని క్షీరపిష్టః ప్రదేహో ఘృతమండయుక్తః, సైరేయకాటరూషకబలాతిబలాజీవంతీసుషవీకల్కో వా చ్ఛాగక్షీరపిష్టః, గోక్షీరపిష్టః కాశ్మర్యమధుకతర్పణకల్కో వా; మధూచ్ఛిష్టమంజిష్ఠాసర్జరససారివాక్షీరసిద్ధం పిండతైలమభ్యంగః; సర్వేషు చ పురాణఘృతమామలకరసవిపక్వం వా పానార్థే; జీవనీయసిద్ధం పరిషేకార్థే, కాకోల్యాదిక్వాథకల్కసిద్ధం వా; సుషవీక్వాథకల్కసిద్ధం వా, కారవేల్లకక్వాథమాత్రసిద్ధం వా; బలాతైలం వా పరిషేకావగాహబస్తిభోజనేషు; శాలిషష్టికయవగోధూమాన్నమనవం భుంజీత పయసా జాంగలరసేన వా ముద్గయూషేణ వాఽనమ్లేన; శోణితమోక్షం చాభీక్ష్ణం కుర్వీత; ఉచ్ఛ్రితదోషే చ వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనకర్మ కర్తవ్యం ||12||
(పటోలత్రిఫలాభీరుగుడూచీకటుకాకృతం |
క్వాథం పీత్వా జయత్యాశు వాతశోణితజాం రుజం ) ||13||
View original
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२||
(पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् |
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
భవంతి చాత్ర- ఏవమాద్యైః క్రియాయోగైరచిరోత్పతితం సుఖం |
వాతాసృక్ సాధ్యతే వైద్యైర్యాప్యతే తు చిరోత్థితం ||14||
View original
भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
ఉపనాహపరీషేకప్రదేహాభ్యంజనాని చ |
శరణాన్యప్రవాతాని మనోజ్ఞాని మహాంతి చ ||15||
మృదుగండోపధానాని శయనాని సుఖాని చ |
వాతరక్తే ప్రశస్యంతే మృదుసంవాహనాని చ ||16||
View original
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च |
शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५||
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च |
वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
వ్యాయామం మైథునం కోపముష్ణామ్లలవణాశనం |
దివాస్వప్నమభిష్యంది గురు చాన్నం వివర్జయేత్ ||17||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् |
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
అపతానకినమస్రస్తాక్షమవక్రభ్రువమస్తబ్ధమేఢ్రమస్వేదనమవేపనమప్రలాపినమఖట్వాపాతినమబహిరాయామినం చోపక్రమేత్ |
తత్ర ప్రాగేవ స్నేహాభ్యక్తం స్విన్నశరీరమవపీడనేన తీక్ష్ణేనోపక్రమేత శిరఃశుద్ధ్యర్థం; అనంతరం విదారిగంధాదిక్వాథమాంసరసక్షీరదధిపక్వం సర్పిరచ్ఛం పాయయేత్, తథా హి నాతిమాత్రం వాయుః ప్రసరతి; తతో భద్రదార్వాదివాతఘ్నగణమాహృత్య సయవకోలకులత్థం సానూపౌదకమాంసం పంచవర్గమేకతః ప్రక్వాథ్య తమాదాయ కషాయమమ్లక్షీరైః సహోన్మిశ్ర్య సర్పిస్తైలవసామజ్జభిః సహ విపచేన్మధురకప్రతీవాపం, తదేతత్త్రైవృతమపతానకినాం పరిషేకావగాహాభ్యంగపానభోజనానువాసననస్యేషు విదధ్యాత్; యథోక్తైశ్చ స్వేదవిధానైః స్వేదయేత్, బలీయసి వాతే సుఖోష్ణతుషబుసకరీషపూర్ణే కూపే నిదధ్యాదాముఖాత్, తప్తాయాం వా రథకారచుల్ల్యాం తప్తాయాం వా శిలాయాం సురాపరిషిక్తాయాం పలాశదలచ్ఛన్నాయాం శాయయేత్, కృశరావేశవారపాయసైర్వా స్వేదయేత్ |
మూలకోరుబూస్ఫూర్జార్జకార్కసప్తలాశంఖినీస్వరససిద్ధం తైలమపతానకినాం పరిషేకాదిషూపయోజ్యం |
అభుక్తవతా పీతమమ్లం దధి మరిచవచాయుక్తమపతానకం హంతి; తైలసర్పిర్వసాక్షౌద్రాణి వా |
ఏతచ్ఛుద్ధవాతాపతానకవిధానముక్తం, సంసృష్టే సంసృష్టం కర్తవ్యం |
వేగాంతరేషు చావపీడం దద్యాత్; తామ్రచూడకర్కటకృష్ణమత్స్యశిశుమారవరాహవసాశ్చాసేవేత, క్షీరాణి వా వాతహరసిద్ధాని, యవకోలకులత్థమూలకదధిఘృతతైలసిద్ధా వా యవాగూః; స్నేహవిరేచనాస్థాపనానువాసనైశ్చైనం దశరాత్రాహృతవేగముపక్రమేత ; వాతవ్యాధిచికిత్సితం చావేక్షేత; రక్షాకర్మ చ కుర్యాదితి ||18||
View original
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् |
मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
పక్షాఘాతోపద్రుతమమ్లానగాత్రం సరుజమాత్మవంతముపకరణవంతం చోపక్రమేత్ |
తత్ర ప్రాగేవ స్నేహస్వేదోపపన్నం మృదునా శోధనేన సంశోధ్యానువాస్యాస్థాప్య చ యథాకాలమాక్షేపకవిధానేనోపచరేత్; వైశేషికశ్చాత్ర మస్తిష్క్యః శిరోబస్తిః , అణుతైలమభ్యంగార్థే, సాల్వణముపనాహార్థే, బలాతైలమనువాసనార్థే; ఏవమతంద్రితస్త్రీంశ్చతురో వా మాసాన్ క్రియాపథముపసేవేత ||19||
View original
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
మన్యాస్తంభేఽప్యేతదేవ విధానం, విశేషతో వాతశ్లేష్మహరైర్నస్యై రూక్షస్వేదైశ్చోపచరేత్ ||20||
View original
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
అపతంత్రకాతురం నాపతర్పయేత్, వమనానువాసనాస్థాపనాని న నిషేవేత, వాతశ్లేష్మోపరుద్ధోచ్ఛ్వాసం తీక్ష్ణైః ప్రధ్మాపనైర్మోక్షయేత్, తుంబురుపుష్కరాహ్వహింగ్వమ్లవేతసపథ్యాలవణత్రయం యవక్వాథేన పాతుం ప్రయచ్ఛేత్, పథ్యాశతార్ధే సౌవర్చలద్విపలే చతుర్గుణే పయసి సర్పిః ప్రస్థం సిద్ధం; వాతశ్లేష్మాపనుచ్చ కర్మ కుర్యాత్ ||21||
View original
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
అర్దితాతురం బలవంతమాత్మవంతముపకరణవంతం చ వాతవ్యాధివిధానేనోపచరేత్, వైశేషికైశ్చ మస్తిష్క్యశిరోబస్తినస్యధూమోపనాహస్నేహనాడీస్వేదాదిభిః; తతః సతృణం మహాపంచమూలం కాకోల్యాదిం విదారిగంధాదిమౌదకానూపమాంసం తథైవౌదకకందాంశ్చాహృత్య ద్విగుణోదకే క్షీరద్రోణే నిఃక్వాథ్య క్షీరావశిష్టమవతార్య పరిస్రావ్య తైలప్రస్థేనోన్మిశ్ర్య పునరగ్నావధిశ్రయేత్, తతస్తైలం క్షీరానుగతమవతార్య శీతీభూతమభిమథ్నీయాత్, తత్ర యః స్నేహ ఉత్తిష్ఠేత్తమాదాయ మధురౌషధసహాక్షీరయుక్తం విపచేత్, ఏతత్ క్షీరతైలమర్దితాతురాణాం పానాభ్యంగాదిషూపయోజ్యం, తైలహీనం వా క్షీరసర్పిరక్షితర్పణమితి ||22||
View original
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
గృధ్రసీవిశ్వాచీక్రోష్టుకశిరఃఖంజపంగులవాతకంటకపాదదాహపాదహర్షావబాహుకబాధిర్యధమనీగతవాతరోగేషు యథోక్తం యథోద్దేశం చ సిరావ్యధం కుర్యాత్, అన్యత్రావబాహుకాత్; వాతవ్యాధిచికిత్సితం చావేక్షేత ||23||
View original
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
కర్ణశూలే తు శృంగవేరరసం తైలమధుసంసృష్టం సైంధవోపహితం సుఖోష్ణం కర్ణే దద్యాత్, అజామూత్రమధుతైలాని వా, మాతులుంగదాడిమతింతిడీకస్వరసమూత్రసిద్ధం తైలం, శుక్తసురాతక్రమూత్రలవణసిద్ధం వా; నాడీస్వేదైశ్చ స్వేదయేత్, వాతవ్యాధిచికిత్సాం చావేక్షేత; భూయశ్చోత్తరే వక్ష్యామః ||24||
View original
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
తూనీప్రతూన్యోః స్నేహలవణముష్ణోదకేన పాయయేత్, పిప్పల్యాదిచూర్ణం వా, హింగుయవక్షారప్రగాఢం వా సర్పిః, బస్తిభిశ్చైనముపక్రమేత్ ||25||
View original
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
ఆధ్మానే త్వపతర్పణపాణితాప(దీపనచూర్ణ )ఫలవర్తిక్రియాపాచనీయదీపనీయబస్తిభిరుపాచరేత్; లంఘనానంతరం చాన్నకాలే ధాన్యకజీరకాదిదీపనసిద్ధాన్యన్నాని |
ప్రత్యాధ్మానే ఛర్దనాపతర్పణదీపనాని కుర్యాత్ ||26||
View original
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
అష్ఠీలాప్రత్యష్ఠీలయోర్గుల్మాభ్యంతరవిద్రధివత్ క్రియావిభాగ ఇతి ||27||
View original
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 28
హింగుత్రికటువచాజమోదాధాన్యాజగంధాదాడిమతింతిడీకపాఠాచిత్రకయవక్షారసైంధవవిడసౌర్వచల- స్వర్జికాపిప్పలీమూలామ్లవేతసశటీపుష్కరమూలహపుషాచవ్యాజాజీపథ్యాశ్చూర్ణయిత్వా మాతులుంగామ్లేన బహుశః పరిభావ్యాక్షమాత్రా గుటికాః కారయేత్, తతః ప్రాతరేకైకాం వాతవికారీ భక్షయేత్, ఏష యోగః కాసశ్వాసగుల్మోదరారోచకహృద్రోగాధ్మానపార్శ్వోదరబస్తిశూలానాహమూత్రకృచ్ఛ్రప్లీహార్శస్తూనీప్రతూనీరపహంతి ||28||
View original
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
భవంతి చాత్ర- కేవలో దోషయుక్తో వా ధాతుభిర్వాఽఽవృతోఽనిలః |
విజ్ఞేయో లక్షణోహాభ్యాం చికిత్స్యశ్చావిరోధతః ||29||
View original
भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
రుజావంతం ఘనం శీతం శోఫం మేదోయుతోఽనిలః |
కరోతి యస్య తం వైద్యః శోథవత్ సముపాచరేత్ ||30||
View original
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33
కఫమేదోవృతో వాయుర్యదోరూ ప్రతిపద్యతే |
తదాఽంగమర్దస్తైమిత్య రోమహర్షరుజాజ్వరైః ||31||
నిద్రయా చార్దితౌ స్తబ్ధౌ శీతలావప్రచేతనౌ |
గురుకావస్థిరావూరూ న స్వావివ చ మన్యతే ||32||
తమూరుస్తంభమిత్యాహురాఢ్యవాతమథాపరే |33|
View original
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते |
तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१||
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ |
गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२||
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|
Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36
స్నేహవర్జం పిబేత్తత్ర చూర్ణం షడ్ధరణం నరః ||33||
హితముష్ణాంబునా తద్వత్ పిప్పల్యాదిగణైః కృతం |
లిహ్యాద్వా త్రైఫలం చూర్ణం క్షౌద్రేణ కటుకాన్వితం ||34||
మూత్రైర్వా గుగ్గులం శ్రేష్ఠం పిబేద్వాఽపి శిలాజతు |
తతో హంతి కఫాక్రాంతం సమేదస్కం ప్రభంజనం ||35||
హృద్రోగమరుచిం గుల్మం తథాఽభ్యంతరవిద్రధిం |36|
View original
स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४||
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|
Adhikarana 29 (36) · Śloka 37
సక్షారమూత్రస్వేదాంశ్చ రూక్షాణ్యుత్సాదనాని చ ||36||
కుర్యాద్దిహ్యాచ్చ మూత్రాఢ్యైః కరంజఫలసర్షపైః |37|
View original
सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|
Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38
భోజ్యాః పురాణశ్యామాకకోద్రవోద్దాలశాలయః ||37||
శుష్కమూలకయూషేణ పటోలస్య రసేన వా |
జాంగలైరఘృతైర్మాంసైః శాకైశ్చాలవణైర్హితైః ||38||
View original
भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७||
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा |
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
యదా స్యాతాం పరిక్షీణే భూయిష్ఠే కఫమేదసీ |
తదా స్నేహాదికం కర్మ పునరత్రావచారయేత్ ||39||
View original
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी |
तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||
Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45
సుగంధిః సులఘుః సూక్ష్మస్తీక్ష్ణోష్ణః కటుకో రసే |
కటుపాకః సరో హృద్యో గుగ్గులుః స్నిగ్ధపిచ్ఛిలః ||40||
స నవో బృంహణో వృష్యః పురాణస్త్వపకర్షణః |
తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యాత్కఫవాతఘ్నః సరత్వాన్మలపిత్తనుత్ ||41||
సౌగంధ్యాత్ పూతికోష్ఠఘ్నః సౌక్ష్మ్యాచ్చానలదీపనః |
తం ప్రాతస్త్రిఫలాదార్వీపటోలకుశవారిభిః ||42||
పిబేదావాప్య వా మూత్రైః క్షారైరుష్ణోదకేన వా |
జీర్ణే యూషరసైః క్షీరైర్భుంజానో హంతి మాసతః ||43||
గుల్మం మేహముదావర్తముదరం సభగందరం |
కృమికండ్వరుచిశ్విత్రాణ్యర్బుదం గ్రంథిమేవ చ ||44||
నాడ్యాఢ్యవాతశ్వయథూన్ కుష్ఠదుష్టవ్రణాంశ్చ సః |
కోష్ఠసంధ్యస్థిగం వాయుం వృక్షమింద్రాశనిర్యథా ||45||
View original
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०||
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः |
तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२||
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३||
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् |
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే మహావాతవ్యాధిచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః ||5||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||