25. miśrakacikitsitam

Adhikarana 1 (1-12) · Śloka 12

અથાતો મિશ્રકચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| પાલ્યામયાસ્તુ વિસ્રાવ્યા ઇત્યુક્તં પ્રાઙ્નિબોધ તાન્ | પરિપોટસ્તથોત્પાત ઉન્મન્થો દુઃખવર્ધનઃ ||૩|| પઞ્ચમઃ પરિલેહી ચ કર્ણપાલ્યાં ગદાઃ સ્મૃતાઃ | સૌકુમાર્યાચ્ચિરોત્સૃષ્ટે સહસાઽભિપ્રવર્ધિતે ||૪|| કર્ણશોફો ભવેત્ પાલ્યાં સરુજઃ પરિપોટવાન્ | કૃષ્ણારુણનિભઃ સ્તબ્ધઃ સ વાતાત્ પરિપોટકઃ ||૫|| ગુર્વાભરણસંયોગાત્તાડનાદ્ધર્ષણાદપિ | શોફઃ પાલ્યાં ભવેચ્છ્યાવો દાહપાકરુનાન્વિતઃ ||૬|| રક્તો વા રક્તપિત્તાભ્યામુત્પાતઃ સ ગદો મતઃ | બલાદ્વર્ધયતઃ કર્ણં પાલ્યાં વાયુઃ પ્રકુપ્યતિ ||૭|| ગૃહીત્વા સકફં કુર્યાચ્છોફં તદ્વર્ણવેદનમ્ | ઉન્મન્થકઃ સકણ્ડૂકો વિકારઃ કફવાતજઃ ||૮|| વર્ધમાને યદા કર્ણે કણ્ડૂદાહરુગન્વિતઃ | શોફો ભવતિ પાકશ્ચ ત્વક્સ્થોઽસૌ દુઃખવર્ધનઃ ||૯|| કફાસૃક્કૃમયઃ કુર્યુઃ સર્ષપાભા વિકારિણીઃ | સ્રાવિણીઃ પિડકાઃ પાલ્યાં કણ્ડૂદાહરુગન્વિતાઃ ||૧૦|| કફાસૃક્કૃમિસમ્ભૂતઃ સ વિસર્પન્નિતસ્તતઃ | લિહ્યાત્ સશષ્કુલીં પાલીં પરિલેહીતિ સ સ્મૃતઃ ||૧૧|| પાલ્યામયા હ્યમી ઘોરા નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ | મિથ્યાહારબિહારસ્ય પાલિં હિંસ્યુરુપેક્ષિતાઃ ||૧૨||

ચિરોત્સૃષ્ટો બહુકાલં યાવત્ પરિત્યક્તઃ, સૌકુમાર્યહેતુત્વાત્| શષ્કુલી બાહ્યપાલ્યધિષ્ઠાનં||૧-૧૨||

Adhikarana 2 (13-27) · Śloka 28

તસ્માદાશુ ભિષક્ તેષુ સ્નેહાદિક્રમમાચરેત્ | તથાઽભ્યઙ્ગપરીષેકપ્રદેહાસૃગ્વિમોક્ષણમ્ ||૧૩|| સામાન્યતો વિશેષાચ્ચ વક્ષ્યામ્યભ્યઞ્જનં પ્રતિ | ખરમઞ્જરિયષ્ટ્યાહ્વસૈન્ધવામરદારુભિઃ ||૧૪|| સુપિષ્ટૈઃ સાશ્વગન્ધૈશ્ચ મૂલકાવલ્ગુજૈઃ ફલૈઃ | સર્પિસ્તૈલવસામજ્જમધૂચ્છિષ્ટાનિ પાચયેત્ ||૧૫|| સક્ષીરાણ્યથ તૈઃ પાલિં પ્રદિહ્યાત્ પરિપોટકે | મઞ્જિષ્ઠાતિલયષ્ટ્યાહ્વસારિવોત્પલપદ્મકૈઃ ||૧૬|| સરોધ્રૈઃ સકદમ્બૈશ્ચ બલાજમ્બ્વામ્રપલ્લવૈઃ | સિદ્ધં ધાન્યામ્લસંયુક્તં તૈલમુત્પાતનાશનમ્ ||૧૭|| તાલપત્ર્યશ્વગન્ધાર્કબાકુચીફલસૈન્ધવૈઃ | તૈલં કુલીરગોધાભ્યાં વસયા સહ પાચિતમ્ ||૧૮|| સરલાલાઙ્ગલીભ્યાં ચ હિતમુન્મન્થનાશનમ્ | તથાઽશ્મન્તકજમ્બ્વામ્રપત્રક્વાથેન સેચનમ્ ||૧૯|| પ્રપૌણ્ડરીકમધુકમઞ્જિષ્ઠારજનીદ્વયૈઃ | ચૂર્ણૈરુદ્વર્તનૈઃ પાલીં તૈલાક્તામવચૂર્ણયેત્ ||૨૦|| લાક્ષાવિડઙ્ગકલ્કેન તૈલં પક્ત્વાઽવચારયેત્ | સ્વિન્નાં ગોમયપિણ્ડેન પ્રદિહ્યાત્ પરિલેહિકે ||૨૧|| પિષ્ટૈર્વિડઙ્ગૈરથવા ત્રિવૃચ્છ્યામાર્કસંયુતૈઃ | કરઞ્જેઙ્ગુદિબીજૈર્વા કુટજારગ્વધાયુતૈઃ ||૨૨|| સર્વૈર્વા સાર્ષપં તૈલં સિદ્ધં મરિચસંયુતમ્ | સનિમ્બપત્રૈરભ્યઙ્ગે મધૂચ્છિષ્ટાન્વિતં હિતમ્ ||૨૩|| પાલીષુ વ્યાધિયુક્તાસુ તન્વીષુ કઠિનાસુ ચ | પુષ્ટ્યર્થં માર્દવાર્થં ચ કુર્યાદભ્યઞ્જનં ત્વિદમ્ ||૨૪|| લોપાકાનૂપમજ્જાનં વસાં તૈલં નવં ઘૃતમ્ | પચેદ્દશગુણં ક્ષીરમાવાપ્ય મધુરં ગણમ્ ||૨૫|| અપામાર્ગાશ્વગન્ધે ચ તથા લાક્ષારસં શુભમ્ | તત્સિદ્ધં પરિપૂતં ચ સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્ ||૨૬|| તેનાભ્યઞ્જ્યાત્ સદા પાલીં સુસ્વિન્નામતિમર્દિતામ્ | એતેન પાલ્યો વર્ધન્તે નિરુજો નિરુપદ્રવાઃ ||૨૭|| મૃદ્વ્યઃ પુષ્ટાઃ સમાઃ સ્નિગ્ધા જાયન્તે ભૂષણક્ષમાઃ |૨૮|

તસ્માદિત્યાદિ| સ્નેહ આદિર્યસ્ય વમનાદેઃ સ તથા| તત્ર વાતિકેઽભ્યઙ્ગાનુવાસનપ્રદેહાદિ, પૈત્તિકે વિરેચનં, શ્લૈષ્મિકે વમનં, રક્તપૈત્તિકે રક્તાપકર્ષણવિરેકપરિષેકાદિકા ક્રિયા, કૃમિજે કૃમિઘ્નશ્ચ વિધિરિતિ| ખરમઞ્જરિઃ અપામાર્ગઃ| અવલ્ગુજા બાકુચિકા| પરિપોટકે પાલિં ચતુઃસ્નેહેન સકિટ્ટેનૈવ પ્રદિહ્યાત્| તાલપત્રી મુશલી| કુલીરગોધાભ્યામિતિ કુલીરઃ કર્કટઃ, ગોધા ‘ગોસાપ્’ ઇતિ ભાષા| સરલા ધૂપકાષ્ઠઃ| અશ્મન્તકાદિપત્રક્વાથપરિષિક્તાં લાક્ષાવિડઙ્ગકલ્કસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યક્તાં પ્રપૌણ્ડરીકાદિચૂર્ણૈરવચૂર્ણયેત્| ત્રિવૃદાદિસંયુતૈર્વિડઙ્ગૈર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ પ્રદિહ્યાત્| ગયી તુ પરિલેહિકે પિપ્પલીકૃમિઘ્નવચાકલ્કેન ગોમૂત્રપિષ્ટેન ચ પ્રદિહ્યાદિતિ વ્યાખ્યાનયતિ; તદનુગતશ્ચ પાઠો ન લભ્યતે| સર્વૈરનન્તરોક્તૈઃ; ગોમૂત્રપિષ્ટૈરેવ કરઞ્જાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ| અત્રાપિ ગોમૂત્રં ચતુર્ગુણમ્| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- “નિમ્બપત્રૈર્મૂત્રસિક્તે હ્યઙ્ગે ચાભ્યઞ્જનં હિતમ્” ઇતિ| લોપાકઃ લાઙ્ગટકઃ| આનૂપા મહિષાદયઃ| વસા પુનસ્તેષામેવ| મધુરગણઃ કાકોલ્યાદિઃ||૧૩-૨૭||-

Adhikarana 3 (28-31) · Śloka 31

નીલીદલં ભૃઙ્ગરજોઽર્જુનત્વક્ પિણ્ડીતકં કૃષ્ણમયોરજશ્ચ | બીજોદ્ભવં સાહચરં ચ પુષ્પં પથ્યાક્ષધાત્રીસહિતં વિચૂર્ણ્ય ||૨૮|| એકીકૃતં સર્વમિદં પ્રમાય પઙ્કેન તુલ્યં નલિનીભવેન | સંયોજ્ય પક્ષં કલશે નિધાય લૌહે ઘટે સદ્મનિ સાપિધાને ||૨૯|| અનેન તૈલં વિપચેદ્વિમિશ્રં રસેન ભૃઙ્ગત્રિફલાભ વેન | આસન્નપાકે ચ પરીક્ષણાર્થં પત્રં બલાકાભવમાક્ષિપેચ્ચ ||૩૦|| ભવેદ્યદા તદ્ભ્રમરાઙ્ગનીલં તદા વિપક્વં વિનિધાય પાત્રે | કૃષ્ણાયસે માસમવસ્થિતં તદભ્યઙ્ગયોગાત્ પલિતાનિ હન્યાત્ ||૩૧||

પલિતે નીલીતૈલમાહ- નીલીદલમિત્યાદિ| નીલી નીલાઞ્જનિકા શારદફલા, ‘શ્રીફલી’ ઇતિ લોકે| ભૃઙ્ગરાજો માર્કવઃ| પિણ્ડીતકં કૃષ્ણં, કૃષ્ણપુષ્પો મદનઃ| બીજોદ્ભવં સાહચરં ચ પુષ્પં બીજકસહચરયોઃ પુષ્પમ્; અન્યે તુ બીજોદ્ભવમિત્યાહુઃ, અસ્મિન્ યોગે કેચિત્ સાહચરં શ્યામાપુષ્પં ઇતિ વદન્તિ| એકીકૃતં સર્વમિદં પ્રમાયેતિ અદઃ એતત્, પ્રમાય તોલયિત્વા, નલિનીભવેન પઙ્કેન તુલ્યં પદ્મતલકર્દમેન સહેત્યર્થઃ| સંયોજ્ય મેલયિત્વા| સદ્મનિ ગૃહે| સાપિધાને સુષ્ઠુ આવૃતે સઝમ્પને કલશે ઇતિ જ્ઞેયમ્| અનેનેત્યાદિ| પક્ષાદુદ્ધૃત્યાનેન તૈલં વિપચેત્| સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવ ઇતિ ન્યાયઃ સ્વયમેવોહ્યઃ| આસન્નપાકે ચેત્યાદિ| તાવત્ કાલં પાચયેદ્ યાવદેવ બલાકાપક્ષં નીલં ભવતીતિ; એતેન પુનઃ પુનર્દ્રવં નિક્ષિપ્ય પચેદિત્યુક્તં ભવતિ||૨૮-૩૧||

Adhikarana 4 (32-37) · Śloka 37

સૈરીયજમ્બ્વર્જુનકાશ્મરીજં પુષ્પં તિલાન્માર્કવચૂતબીજે | પુનર્નવે કર્દમકણ્ટકાર્યૌ કાસીસપિણ્ડીતકબીજસારમ્ ||૩૨|| ફલત્રયં લોહરજોઽઞ્જનં ચ યષ્ટ્યાહ્વયં નીરજસારિવે ચ | પિષ્ટ્વાઽથ સર્વં સહ મોદયન્ત્યા સારામ્ભસા બીજકસમ્ભવેન ||૩૩|| સારામ્ભસઃ સપ્તભિરેવ પશ્ચાત્ પ્રસ્થૈઃ સમાલોડ્ય દશાહગુપ્તમ્ | લૌહે સુપાત્રે વિનિધાય તૈલમક્ષોદ્ભવં તચ્ચ પચેત્ પ્રયત્નાત્ ||૩૪|| પક્વં ચ લૌહેઽભિનવે નિધાય નસ્યં વિદધ્યાત્ પરિશુદ્ધકાયઃ | અભ્યઙ્ગયોગૈશ્ચ નિયુજ્યમાનં ભુઞ્જીત માષાન્ કૃશરામથો વા ||૩૫|| માસોપરિષ્ટાદ્ધનકુઞ્ચિતાગ્રાઃ કેશા ભવન્તિ ભ્રમરાઞ્જનાભાઃ | કેશાસ્તથાઽન્યે ખલતૌ ભવેયુર્જરા ન ચૈનં સહસાઽભ્યુપૈતિ ||૩૬|| બલં પરં સમ્ભવતીન્દ્રિયાણાં ભવેચ્ચ વક્ત્રં વલિભિર્વિમુક્તમ્ | નાકામિનેઽનર્થિનિ નાકૃતાય નૈવારયે તૈલમિદં પ્રદેયમ્ ||૩૭||

સૈરીયકાદીનાં પુષ્પાણિ| સૈરીયકઃ કણ્ટસેલીયાકઃ, માર્કવચૂતયોર્બીજે, માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ| ચૂત આમ્રઃ| પુનર્નવે દ્વે શુક્લલોહિતે| કર્દમઃ પદ્મિનીમૂલપઙ્કઃ| પિણ્ડીતકો મદનકઃ, તસ્ય યત્ફલં પાણ્ડુરવર્ણં ભવતિ તદિહ ગ્રાહ્યમ્| બીજસારં અસનસારમ્| અઞ્જનં નીલવર્ણં રસાઞ્જનં, અન્યે સ્રોતોઽઞ્જનમાહુઃ| નીરજં નીલોત્પલમ્| પિષ્ટ્વા સર્વં કર્ષપ્રમાણમિત્યર્થઃ| મોદયન્તી મલ્લિકેતિ લોકે ખ્યાતા| સારામ્ભસા બીજકસમ્ભવેન બીજકસારોદકેન| તૈલમક્ષોદ્ભવં બિભીતકતૈલં, તદાઢકપ્રમાણં પચેદિતિ| લૌહપાત્રે નિધાય સ્થાપયેત્, ‘માસમાત્રમ્’ ઇતિ શેષઃ| એષ પલિતે ખલતૌ ચ યોગઃ; વલિઃ ત્વક્સઙ્કોચઃ, અનર્થિનિ અતાત્પર્યાર્થપરે, અકૃતાય કૃતઘ્નાય||૩૨-૩૭||

Adhikarana 5 (38-42) · Śloka 42

લાક્ષા રોધ્રં દ્વે હરિદ્રે શિલાલે કુષ્ઠં નાગં ગૈરિકા વર્ણકાશ્ચ | મઞ્જિષ્ઠોગ્રા સ્યાત્ સુરાષ્ટ્રોદ્ભવા ચ પત્તઙ્ગં વૈ રોચના ચાઞ્જનં ચ ||૩૮|| હેમાઙ્ગત્વક્ પાણ્ડુપત્રં વટસ્ય કાલીયં સ્યાત્ પદ્મકં પદ્મમધ્યમ્ | રક્તં શ્વેતં ચન્દનં પારદં ચ કાકોલ્યાદિઃ ક્ષીરપિષ્ટશ્ચ વર્ગઃ ||૩૯|| મેદો મજ્જા સિક્થકં ગોઘૃતં ચ દુગ્ધં ક્વાથઃ ક્ષીરિણાં ચ દ્રુમાણામ્ | એતત્ સર્વં પક્વમૈકધ્યતસ્તુ વક્ત્રાભ્યઙ્ગે સર્પિરુક્તં પ્રધાનમ્ ||૪૦|| હન્યાદ્ વ્યઙ્ગં નીલિકાં ચાતિવૃદ્ધાં વક્ત્રે જાતાઃ સ્ફોટિકાશ્ચાપિ કાશ્ચિત્ | પદ્માકારં નિર્વલીકં ચ વક્ત્રં કુર્યાદેતત્ પીનગણ્ડં મનોજ્ઞમ્ ||૪૧|| રાજ્ઞામેતદ્યોષિતાં ચાપિ નિત્યં કુર્યાદ્વૈદ્યસ્તત્સમાનાં નૃણાં ચ | કુષ્ઠઘ્નં વૈ સર્પિરેતત્ પ્રધાનં યેષાં પાદે સન્તિ વૈપાદિકાશ્ચ ||૪૨||

લાક્ષામિત્યાદિ| વલિઃ ત્વક્સઙ્કોચઃ||૩૮-૪૨||

Adhikarana 6 (43) · Śloka 43

હરીતકીચૂર્ણમરિષ્ટપત્રં ચૂતત્વચં દાડિમપુષ્પવૃન્તમ્ | પત્રં ચ દદ્યાન્મદયન્તિકાયા લેપોઽઙ્ગરાગો નરદેવયોગ્યઃ ||૪૩||

હરીતકીત્યાદિ| અરિષ્ટપત્રં નિમ્બપત્રં, ફેનિલવૃક્ષપત્રં વા| ચૂતત્વક્ આમ્રત્વક્| મદયન્તિકા ‘મેન્દી’ ઇતિ લોકે, યસ્યાઃ પિષ્ટૈઃ પત્રૈર્નખાનાં રાગં સ્ત્રિય ઉત્પાદયન્તિ||૪૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 25

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મિશ્રકચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પઞ્ચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૫||