Adhikarana 1 (1-12) · Śloka 12
ਅਥਾਤੋ ਮਿਸ਼੍ਰਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਪਾਲ੍ਯਾਮਯਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਿਬੋਧ ਤਾਨ੍ |
ਪਰਿਪੋਟਸ੍ਤਥੋਤ੍ਪਾਤ ਉਨ੍ਮਨ੍ਥੋ ਦੁਃਖਵਰ੍ਧਨਃ ||੩||
ਪਞ੍ਚਮਃ ਪਰਿਲੇਹੀ ਚ ਕਰ੍ਣਪਾਲ੍ਯਾਂ ਗਦਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ |
ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਚ੍ਚਿਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟੇ ਸਹਸਾਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਧਿਤੇ ||੪||
ਕਰ੍ਣਸ਼ੋਫੋ ਭਵੇਤ੍ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਸਰੁਜਃ ਪਰਿਪੋਟਵਾਨ੍ |
ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਨਿਭਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਃ ਸ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਰਿਪੋਟਕਃ ||੫||
ਗੁਰ੍ਵਾਭਰਣਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਾਡਨਾਦ੍ਧਰ੍ਸਣਾਦਪਿ |
ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਯਾਵੋ ਦਾਹਪਾਕਰੁਨਾਨ੍ਵਿਤਃ ||੬||
ਰਕ੍ਤੋ ਵਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਪਾਤਃ ਸ ਗਦੋ ਮਤਃ |
ਬਲਾਦ੍ਵਰ੍ਧਯਤਃ ਕਰ੍ਣਂ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੭||
ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸਕਫਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੋਫਂ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਵੇਦਨਮ੍ |
ਉਨ੍ਮਨ੍ਥਕਃ ਸਕਣ੍ਡੂਕੋ ਵਿਕਾਰਃ ਕਫਵਾਤਜਃ ||੮||
ਵਰ੍ਧਮਾਨੇ ਯਦਾ ਕਰ੍ਣੇ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਗਨ੍ਵਿਤਃ |
ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੋਸੌ ਦੁਃਖਵਰ੍ਧਨਃ ||੯||
ਕਫਾਸਕ੍ਕਮਯਃ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸਰ੍ਸਪਾਭਾ ਵਿਕਾਰਿਣੀਃ |
ਸ੍ਰਾਵਿਣੀਃ ਪਿਡਕਾਃ ਪਾਲ੍ਯਾਂ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਗਨ੍ਵਿਤਾਃ ||੧੦||
ਕਫਾਸਕ੍ਕਮਿਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸ ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ਨਿਤਸ੍ਤਤਃ |
ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਸਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀਂ ਪਾਲੀਂ ਪਰਿਲੇਹੀਤਿ ਸ ਸ੍ਮਤਃ ||੧੧||
ਪਾਲ੍ਯਾਮਯਾ ਹ੍ਯਮੀ ਘੋਰਾ ਨਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਕਾਰਿਣਃ |
ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਬਿਹਾਰਸ੍ਯ ਪਾਲਿਂ ਹਿਂਸ੍ਯੁਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ ||੧੨||
View original
अथातो मिश्रकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
पाल्यामयास्तु विस्राव्या इत्युक्तं प्राङ्निबोध तान् |
परिपोटस्तथोत्पात उन्मन्थो दुःखवर्धनः ||३||
पञ्चमः परिलेही च कर्णपाल्यां गदाः स्मृताः |
सौकुमार्याच्चिरोत्सृष्टे सहसाऽभिप्रवर्धिते ||४||
कर्णशोफो भवेत् पाल्यां सरुजः परिपोटवान् |
कृष्णारुणनिभः स्तब्धः स वातात् परिपोटकः ||५||
गुर्वाभरणसंयोगात्ताडनाद्धर्षणादपि |
शोफः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरुनान्वितः ||६||
रक्तो वा रक्तपित्ताभ्यामुत्पातः स गदो मतः |
बलाद्वर्धयतः कर्णं पाल्यां वायुः प्रकुप्यति ||७||
गृहीत्वा सकफं कुर्याच्छोफं तद्वर्णवेदनम् |
उन्मन्थकः सकण्डूको विकारः कफवातजः ||८||
वर्धमाने यदा कर्णे कण्डूदाहरुगन्वितः |
शोफो भवति पाकश्च त्वक्स्थोऽसौ दुःखवर्धनः ||९||
कफासृक्कृमयः कुर्युः सर्षपाभा विकारिणीः |
स्राविणीः पिडकाः पाल्यां कण्डूदाहरुगन्विताः ||१०||
कफासृक्कृमिसम्भूतः स विसर्पन्नितस्ततः |
लिह्यात् सशष्कुलीं पालीं परिलेहीति स स्मृतः ||११||
पाल्यामया ह्यमी घोरा नरस्याप्रतिकारिणः |
मिथ्याहारबिहारस्य पालिं हिंस्युरुपेक्षिताः ||१२||
ਚਿਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟੋ ਬਹੁਕਾਲਂ ਯਾਵਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਃ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀ ਬਾਹ੍ਯਪਾਲ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਂ||੧-੧੨||
Adhikarana 2 (13-27) · Śloka 28
ਤਸ੍ਮਾਦਾਸ਼ੁ ਭਿਸਕ੍ ਤੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਮਮਾਚਰੇਤ੍ |
ਤਥਾਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰੀਸੇਕਪ੍ਰਦੇਹਾਸਗ੍ਵਿਮੋਕ੍ਸਣਮ੍ ||੧੩||
ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਭ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਪ੍ਰਤਿ |
ਖਰਮਞ੍ਜਰਿਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸੈਨ੍ਧਵਾਮਰਦਾਰੁਭਿਃ ||੧੪||
ਸੁਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਮੂਲਕਾਵਲ੍ਗੁਜੈਃ ਫਲੈਃ |
ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪਾਚਯੇਤ੍ ||੧੫||
ਸਕ੍ਸੀਰਾਣ੍ਯਥ ਤੈਃ ਪਾਲਿਂ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਪੋਟਕੇ |
ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਤਿਲਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸਾਰਿਵੋਤ੍ਪਲਪਦ੍ਮਕੈਃ ||੧੬||
ਸਰੋਧ੍ਰੈਃ ਸਕਦਮ੍ਬੈਸ਼੍ਚ ਬਲਾਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪਲ੍ਲਵੈਃ |
ਸਿਦ੍ਧਂ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਤੈਲਮੁਤ੍ਪਾਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੭||
ਤਾਲਪਤ੍ਰ੍ਯਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਰ੍ਕਬਾਕੁਚੀਫਲਸੈਨ੍ਧਵੈਃ |
ਤੈਲਂ ਕੁਲੀਰਗੋਧਾਭ੍ਯਾਂ ਵਸਯਾ ਸਹ ਪਾਚਿਤਮ੍ ||੧੮||
ਸਰਲਾਲਾਙ੍ਗਲੀਭ੍ਯਾਂ ਚ ਹਿਤਮੁਨ੍ਮਨ੍ਥਨਾਸ਼ਨਮ੍ |
ਤਥਾਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਜਮ੍ਬ੍ਵਾਮ੍ਰਪਤ੍ਰਕ੍ਵਾਥੇਨ ਸੇਚਨਮ੍ ||੧੯||
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮਧੁਕਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਰਜਨੀਦ੍ਵਯੈਃ |
ਚੂਰ੍ਣੈਰੁਦ੍ਵਰ੍ਤਨੈਃ ਪਾਲੀਂ ਤੈਲਾਕ੍ਤਾਮਵਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍ ||੨੦||
ਲਾਕ੍ਸਾਵਿਡਙ੍ਗਕਲ੍ਕੇਨ ਤੈਲਂ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾਵਚਾਰਯੇਤ੍ |
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਂ ਗੋਮਯਪਿਣ੍ਡੇਨ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਲੇਹਿਕੇ ||੨੧||
ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਿਡਙ੍ਗੈਰਥਵਾ ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਛ੍ਯਾਮਾਰ੍ਕਸਂਯੁਤੈਃ |
ਕਰਞ੍ਜੇਙ੍ਗੁਦਿਬੀਜੈਰ੍ਵਾ ਕੁਟਜਾਰਗ੍ਵਧਾਯੁਤੈਃ ||੨੨||
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵਾ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਤੈਲਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਮਰਿਚਸਂਯੁਤਮ੍ |
ਸਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰੈਰਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਾਨ੍ਵਿਤਂ ਹਿਤਮ੍ ||੨੩||
ਪਾਲੀਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਯੁਕ੍ਤਾਸੁ ਤਨ੍ਵੀਸੁ ਕਠਿਨਾਸੁ ਚ |
ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਰ੍ਦਵਾਰ੍ਥਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦਭ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍ ||੨੪||
ਲੋਪਾਕਾਨੂਪਮਜ੍ਜਾਨਂ ਵਸਾਂ ਤੈਲਂ ਨਵਂ ਘਤਮ੍ |
ਪਚੇਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਵਾਪ੍ਯ ਮਧੁਰਂ ਗਣਮ੍ ||੨੫||
ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧੇ ਚ ਤਥਾ ਲਾਕ੍ਸਾਰਸਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ |
ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਪਰਿਪੂਤਂ ਚ ਸ੍ਵਨੁਗੁਪ੍ਤਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੨੬||
ਤੇਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਸਦਾ ਪਾਲੀਂ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਮਤਿਮਰ੍ਦਿਤਾਮ੍ |
ਏਤੇਨ ਪਾਲ੍ਯੋ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਨਿਰੁਜੋ ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਾਃ ||੨੭||
ਮਦ੍ਵ੍ਯਃ ਪੁਸ੍ਟਾਃ ਸਮਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਭੂਸਣਕ੍ਸਮਾਃ |੨੮|
View original
तस्मादाशु भिषक् तेषु स्नेहादिक्रममाचरेत् |
तथाऽभ्यङ्गपरीषेकप्रदेहासृग्विमोक्षणम् ||१३||
सामान्यतो विशेषाच्च वक्ष्याम्यभ्यञ्जनं प्रति |
खरमञ्जरियष्ट्याह्वसैन्धवामरदारुभिः ||१४||
सुपिष्टैः साश्वगन्धैश्च मूलकावल्गुजैः फलैः |
सर्पिस्तैलवसामज्जमधूच्छिष्टानि पाचयेत् ||१५||
सक्षीराण्यथ तैः पालिं प्रदिह्यात् परिपोटके |
मञ्जिष्ठातिलयष्ट्याह्वसारिवोत्पलपद्मकैः ||१६||
सरोध्रैः सकदम्बैश्च बलाजम्ब्वाम्रपल्लवैः |
सिद्धं धान्याम्लसंयुक्तं तैलमुत्पातनाशनम् ||१७||
तालपत्र्यश्वगन्धार्कबाकुचीफलसैन्धवैः |
तैलं कुलीरगोधाभ्यां वसया सह पाचितम् ||१८||
सरलालाङ्गलीभ्यां च हितमुन्मन्थनाशनम् |
तथाऽश्मन्तकजम्ब्वाम्रपत्रक्वाथेन सेचनम् ||१९||
प्रपौण्डरीकमधुकमञ्जिष्ठारजनीद्वयैः |
चूर्णैरुद्वर्तनैः पालीं तैलाक्तामवचूर्णयेत् ||२०||
लाक्षाविडङ्गकल्केन तैलं पक्त्वाऽवचारयेत् |
स्विन्नां गोमयपिण्डेन प्रदिह्यात् परिलेहिके ||२१||
पिष्टैर्विडङ्गैरथवा त्रिवृच्छ्यामार्कसंयुतैः |
करञ्जेङ्गुदिबीजैर्वा कुटजारग्वधायुतैः ||२२||
सर्वैर्वा सार्षपं तैलं सिद्धं मरिचसंयुतम् |
सनिम्बपत्रैरभ्यङ्गे मधूच्छिष्टान्वितं हितम् ||२३||
पालीषु व्याधियुक्तासु तन्वीषु कठिनासु च |
पुष्ट्यर्थं मार्दवार्थं च कुर्यादभ्यञ्जनं त्विदम् ||२४||
लोपाकानूपमज्जानं वसां तैलं नवं घृतम् |
पचेद्दशगुणं क्षीरमावाप्य मधुरं गणम् ||२५||
अपामार्गाश्वगन्धे च तथा लाक्षारसं शुभम् |
तत्सिद्धं परिपूतं च स्वनुगुप्तं निधापयेत् ||२६||
तेनाभ्यञ्ज्यात् सदा पालीं सुस्विन्नामतिमर्दिताम् |
एतेन पाल्यो वर्धन्ते निरुजो निरुपद्रवाः ||२७||
मृद्व्यः पुष्टाः समाः स्निग्धा जायन्ते भूषणक्षमाः |२८|
ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹ ਆਦਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਮਨਾਦੇਃ ਸ ਤਥਾ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਿਕੇਭ੍ਯਙ੍ਗਾਨੁਵਾਸਨਪ੍ਰਦੇਹਾਦਿ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਵਿਰੇਚਨਂ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਵਮਨਂ, ਰਕ੍ਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਰਕ੍ਤਾਪਕਰ੍ਸਣਵਿਰੇਕਪਰਿਸੇਕਾਦਿਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਕਮਿਜੇ ਕਮਿਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਵਿਧਿਰਿਤਿ| ਖਰਮਞ੍ਜਰਿਃ ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਃ| ਅਵਲ੍ਗੁਜਾ ਬਾਕੁਚਿਕਾ| ਪਰਿਪੋਟਕੇ ਪਾਲਿਂ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹੇਨ ਸਕਿਟ੍ਟੇਨੈਵ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਤਾਲਪਤ੍ਰੀ ਮੁਸ਼ਲੀ| ਕੁਲੀਰਗੋਧਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕੁਲੀਰਃ ਕਰ੍ਕਟਃ, ਗੋਧਾ ‘ਗੋਸਾਪ੍’ ਇਤਿ ਭਾਸਾ| ਸਰਲਾ ਧੂਪਕਾਸ੍ਠਃ| ਅਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕਾਦਿਪਤ੍ਰਕ੍ਵਾਥਪਰਿਸਿਕ੍ਤਾਂ ਲਾਕ੍ਸਾਵਿਡਙ੍ਗਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲੇਨਾਭ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਾਦਿਚੂਰ੍ਣੈਰਵਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍| ਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਸਂਯੁਤੈਰ੍ਵਿਡਙ੍ਗੈਰ੍ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍| ਗਯੀ ਤੁ ਪਰਿਲੇਹਿਕੇ ਪਿਪ੍ਪਲੀਕਮਿਘ੍ਨਵਚਾਕਲ੍ਕੇਨ ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟੇਨ ਚ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ; ਤਦਨੁਗਤਸ਼੍ਚ ਪਾਠੋ ਨ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵੈਰਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੈਃ; ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟੈਰੇਵ ਕਰਞ੍ਜਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰੈਰ੍ਮੂਤ੍ਰਸਿਕ੍ਤੇ ਹ੍ਯਙ੍ਗੇ ਚਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਹਿਤਮ੍” ਇਤਿ| ਲੋਪਾਕਃ ਲਾਙ੍ਗਟਕਃ| ਆਨੂਪਾ ਮਹਿਸਾਦਯਃ| ਵਸਾ ਪੁਨਸ੍ਤੇਸਾਮੇਵ| ਮਧੁਰਗਣਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ||੧੩-੨੭||-
Adhikarana 3 (28-31) · Śloka 31
ਨੀਲੀਦਲਂ ਭਙ੍ਗਰਜੋਰ੍ਜੁਨਤ੍ਵਕ੍ ਪਿਣ੍ਡੀਤਕਂ ਕਸ੍ਣਮਯੋਰਜਸ਼੍ਚ |
ਬੀਜੋਦ੍ਭਵਂ ਸਾਹਚਰਂ ਚ ਪੁਸ੍ਪਂ ਪਥ੍ਯਾਕ੍ਸਧਾਤ੍ਰੀਸਹਿਤਂ ਵਿਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ||੨੮||
ਏਕੀਕਤਂ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਮਾਯ ਪਙ੍ਕੇਨ ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਲਿਨੀਭਵੇਨ |
ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਪਕ੍ਸਂ ਕਲਸ਼ੇ ਨਿਧਾਯ ਲੌਹੇ ਘਟੇ ਸਦ੍ਮਨਿ ਸਾਪਿਧਾਨੇ ||੨੯||
ਅਨੇਨ ਤੈਲਂ ਵਿਪਚੇਦ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਰਸੇਨ ਭਙ੍ਗਤ੍ਰਿਫਲਾਭ ਵੇਨ |
ਆਸਨ੍ਨਪਾਕੇ ਚ ਪਰੀਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਪਤ੍ਰਂ ਬਲਾਕਾਭਵਮਾਕ੍ਸਿਪੇਚ੍ਚ ||੩੦||
ਭਵੇਦ੍ਯਦਾ ਤਦ੍ਭ੍ਰਮਰਾਙ੍ਗਨੀਲਂ ਤਦਾ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਵਿਨਿਧਾਯ ਪਾਤ੍ਰੇ |
ਕਸ੍ਣਾਯਸੇ ਮਾਸਮਵਸ੍ਥਿਤਂ ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗਯੋਗਾਤ੍ ਪਲਿਤਾਨਿ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ||੩੧||
View original
नीलीदलं भृङ्गरजोऽर्जुनत्वक् पिण्डीतकं कृष्णमयोरजश्च |
बीजोद्भवं साहचरं च पुष्पं पथ्याक्षधात्रीसहितं विचूर्ण्य ||२८||
एकीकृतं सर्वमिदं प्रमाय पङ्केन तुल्यं नलिनीभवेन |
संयोज्य पक्षं कलशे निधाय लौहे घटे सद्मनि सापिधाने ||२९||
अनेन तैलं विपचेद्विमिश्रं रसेन भृङ्गत्रिफलाभ वेन |
आसन्नपाके च परीक्षणार्थं पत्रं बलाकाभवमाक्षिपेच्च ||३०||
भवेद्यदा तद्भ्रमराङ्गनीलं तदा विपक्वं विनिधाय पात्रे |
कृष्णायसे मासमवस्थितं तदभ्यङ्गयोगात् पलितानि हन्यात् ||३१||
ਪਲਿਤੇ ਨੀਲੀਤੈਲਮਾਹ- ਨੀਲੀਦਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੀਲੀ ਨੀਲਾਞ੍ਜਨਿਕਾ ਸ਼ਾਰਦਫਲਾ, ‘ਸ਼੍ਰੀਫਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਭਙ੍ਗਰਾਜੋ ਮਾਰ੍ਕਵਃ| ਪਿਣ੍ਡੀਤਕਂ ਕਸ੍ਣਂ, ਕਸ੍ਣਪੁਸ੍ਪੋ ਮਦਨਃ| ਬੀਜੋਦ੍ਭਵਂ ਸਾਹਚਰਂ ਚ ਪੁਸ੍ਪਂ ਬੀਜਕਸਹਚਰਯੋਃ ਪੁਸ੍ਪਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬੀਜੋਦ੍ਭਵਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗੇ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਾਹਚਰਂ ਸ਼੍ਯਾਮਾਪੁਸ੍ਪਂ ਇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਏਕੀਕਤਂ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਪ੍ਰਮਾਯੇਤਿ ਅਦਃ ਏਤਤ੍, ਪ੍ਰਮਾਯ ਤੋਲਯਿਤ੍ਵਾ, ਨਲਿਨੀਭਵੇਨ ਪਙ੍ਕੇਨ ਤੁਲ੍ਯਂ ਪਦ੍ਮਤਲਕਰ੍ਦਮੇਨ ਸਹੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਮੇਲਯਿਤ੍ਵਾ| ਸਦ੍ਮਨਿ ਗਹੇ| ਸਾਪਿਧਾਨੇ ਸੁਸ੍ਠੁ ਆਵਤੇ ਸਝਮ੍ਪਨੇ ਕਲਸ਼ੇ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਸਾਦੁਦ੍ਧਤ੍ਯਾਨੇਨ ਤੈਲਂ ਵਿਪਚੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਕਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਹ੍ਯਃ| ਆਸਨ੍ਨਪਾਕੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਵਤ੍ ਕਾਲਂ ਪਾਚਯੇਦ੍ ਯਾਵਦੇਵ ਬਲਾਕਾਪਕ੍ਸਂ ਨੀਲਂ ਭਵਤੀਤਿ; ਏਤੇਨ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਰਵਂ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਪਚੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੨੮-੩੧||
Adhikarana 4 (32-37) · Śloka 37
ਸੈਰੀਯਜਮ੍ਬ੍ਵਰ੍ਜੁਨਕਾਸ਼੍ਮਰੀਜਂ ਪੁਸ੍ਪਂ ਤਿਲਾਨ੍ਮਾਰ੍ਕਵਚੂਤਬੀਜੇ |
ਪੁਨਰ੍ਨਵੇ ਕਰ੍ਦਮਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯੌ ਕਾਸੀਸਪਿਣ੍ਡੀਤਕਬੀਜਸਾਰਮ੍ ||੩੨||
ਫਲਤ੍ਰਯਂ ਲੋਹਰਜੋਞ੍ਜਨਂ ਚ ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਯਂ ਨੀਰਜਸਾਰਿਵੇ ਚ |
ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾਥ ਸਰ੍ਵਂ ਸਹ ਮੋਦਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸਾਰਾਮ੍ਭਸਾ ਬੀਜਕਸਮ੍ਭਵੇਨ ||੩੩||
ਸਾਰਾਮ੍ਭਸਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰੇਵ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੈਃ ਸਮਾਲੋਡ੍ਯ ਦਸ਼ਾਹਗੁਪ੍ਤਮ੍ |
ਲੌਹੇ ਸੁਪਾਤ੍ਰੇ ਵਿਨਿਧਾਯ ਤੈਲਮਕ੍ਸੋਦ੍ਭਵਂ ਤਚ੍ਚ ਪਚੇਤ੍ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਾਤ੍ ||੩੪||
ਪਕ੍ਵਂ ਚ ਲੌਹੇਭਿਨਵੇ ਨਿਧਾਯ ਨਸ੍ਯਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਕਾਯਃ |
ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਨਿਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਮਾਸਾਨ੍ ਕਸ਼ਰਾਮਥੋ ਵਾ ||੩੫||
ਮਾਸੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਧਨਕੁਞ੍ਚਿਤਾਗ੍ਰਾਃ ਕੇਸ਼ਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਭ੍ਰਮਰਾਞ੍ਜਨਾਭਾਃ |
ਕੇਸ਼ਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਖਲਤੌ ਭਵੇਯੁਰ੍ਜਰਾ ਨ ਚੈਨਂ ਸਹਸਾਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ||੩੬||
ਬਲਂ ਪਰਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਭਵੇਚ੍ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਵਲਿਭਿਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਮ੍ |
ਨਾਕਾਮਿਨੇਨਰ੍ਥਿਨਿ ਨਾਕਤਾਯ ਨੈਵਾਰਯੇ ਤੈਲਮਿਦਂ ਪ੍ਰਦੇਯਮ੍ ||੩੭||
View original
सैरीयजम्ब्वर्जुनकाश्मरीजं पुष्पं तिलान्मार्कवचूतबीजे |
पुनर्नवे कर्दमकण्टकार्यौ कासीसपिण्डीतकबीजसारम् ||३२||
फलत्रयं लोहरजोऽञ्जनं च यष्ट्याह्वयं नीरजसारिवे च |
पिष्ट्वाऽथ सर्वं सह मोदयन्त्या साराम्भसा बीजकसम्भवेन ||३३||
साराम्भसः सप्तभिरेव पश्चात् प्रस्थैः समालोड्य दशाहगुप्तम् |
लौहे सुपात्रे विनिधाय तैलमक्षोद्भवं तच्च पचेत् प्रयत्नात् ||३४||
पक्वं च लौहेऽभिनवे निधाय नस्यं विदध्यात् परिशुद्धकायः |
अभ्यङ्गयोगैश्च नियुज्यमानं भुञ्जीत माषान् कृशरामथो वा ||३५||
मासोपरिष्टाद्धनकुञ्चिताग्राः केशा भवन्ति भ्रमराञ्जनाभाः |
केशास्तथाऽन्ये खलतौ भवेयुर्जरा न चैनं सहसाऽभ्युपैति ||३६||
बलं परं सम्भवतीन्द्रियाणां भवेच्च वक्त्रं वलिभिर्विमुक्तम् |
नाकामिनेऽनर्थिनि नाकृताय नैवारये तैलमिदं प्रदेयम् ||३७||
ਸੈਰੀਯਕਾਦੀਨਾਂ ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ| ਸੈਰੀਯਕਃ ਕਣ੍ਟਸੇਲੀਯਾਕਃ, ਮਾਰ੍ਕਵਚੂਤਯੋਰ੍ਬੀਜੇ, ਮਾਰ੍ਕਵੋ ਭਙ੍ਗਰਾਜਃ| ਚੂਤ ਆਮ੍ਰਃ| ਪੁਨਰ੍ਨਵੇ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਲੋਹਿਤੇ| ਕਰ੍ਦਮਃ ਪਦ੍ਮਿਨੀਮੂਲਪਙ੍ਕਃ| ਪਿਣ੍ਡੀਤਕੋ ਮਦਨਕਃ, ਤਸ੍ਯ ਯਤ੍ਫਲਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰਵਰ੍ਣਂ ਭਵਤਿ ਤਦਿਹ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਬੀਜਸਾਰਂ ਅਸਨਸਾਰਮ੍| ਅਞ੍ਜਨਂ ਨੀਲਵਰ੍ਣਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ, ਅਨ੍ਯੇ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਮਾਹੁਃ| ਨੀਰਜਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮ੍| ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੋਦਯਨ੍ਤੀ ਮਲ੍ਲਿਕੇਤਿ ਲੋਕੇ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਸਾਰਾਮ੍ਭਸਾ ਬੀਜਕਸਮ੍ਭਵੇਨ ਬੀਜਕਸਾਰੋਦਕੇਨ| ਤੈਲਮਕ੍ਸੋਦ੍ਭਵਂ ਬਿਭੀਤਕਤੈਲਂ, ਤਦਾਢਕਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਚੇਦਿਤਿ| ਲੌਹਪਾਤ੍ਰੇ ਨਿਧਾਯ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍, ‘ਮਾਸਮਾਤ੍ਰਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਏਸ ਪਲਿਤੇ ਖਲਤੌ ਚ ਯੋਗਃ; ਵਲਿਃ ਤ੍ਵਕ੍ਸਙ੍ਕੋਚਃ, ਅਨਰ੍ਥਿਨਿ ਅਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਪਰੇ, ਅਕਤਾਯ ਕਤਘ੍ਨਾਯ||੩੨-੩੭||
Adhikarana 5 (38-42) · Śloka 42
ਲਾਕ੍ਸਾ ਰੋਧ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇ ਕੁਸ੍ਠਂ ਨਾਗਂ ਗੈਰਿਕਾ ਵਰ੍ਣਕਾਸ਼੍ਚ |
ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠੋਗ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਰਾਸ੍ਟ੍ਰੋਦ੍ਭਵਾ ਚ ਪਤ੍ਤਙ੍ਗਂ ਵੈ ਰੋਚਨਾ ਚਾਞ੍ਜਨਂ ਚ ||੩੮||
ਹੇਮਾਙ੍ਗਤ੍ਵਕ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਪਤ੍ਰਂ ਵਟਸ੍ਯ ਕਾਲੀਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਦ੍ਮਕਂ ਪਦ੍ਮਮਧ੍ਯਮ੍ |
ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਪਾਰਦਂ ਚ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਗਃ ||੩੯||
ਮੇਦੋ ਮਜ੍ਜਾ ਸਿਕ੍ਥਕਂ ਗੋਘਤਂ ਚ ਦੁਗ੍ਧਂ ਕ੍ਵਾਥਃ ਕ੍ਸੀਰਿਣਾਂ ਚ ਦ੍ਰੁਮਾਣਾਮ੍ |
ਏਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪਕ੍ਵਮੈਕਧ੍ਯਤਸ੍ਤੁ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਸਰ੍ਪਿਰੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍ ||੪੦||
ਹਨ੍ਯਾਦ੍ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਨੀਲਿਕਾਂ ਚਾਤਿਵਦ੍ਧਾਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਜਾਤਾਃ ਸ੍ਫੋਟਿਕਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ |
ਪਦ੍ਮਾਕਾਰਂ ਨਿਰ੍ਵਲੀਕਂ ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੇਤਤ੍ ਪੀਨਗਣ੍ਡਂ ਮਨੋਜ੍ਞਮ੍ ||੪੧||
ਰਾਜ੍ਞਾਮੇਤਦ੍ਯੋਸਿਤਾਂ ਚਾਪਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਂ ਨਣਾਂ ਚ |
ਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨਂ ਵੈ ਸਰ੍ਪਿਰੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯੇਸਾਂ ਪਾਦੇ ਸਨ੍ਤਿ ਵੈਪਾਦਿਕਾਸ਼੍ਚ ||੪੨||
View original
लाक्षा रोध्रं द्वे हरिद्रे शिलाले कुष्ठं नागं गैरिका वर्णकाश्च |
मञ्जिष्ठोग्रा स्यात् सुराष्ट्रोद्भवा च पत्तङ्गं वै रोचना चाञ्जनं च ||३८||
हेमाङ्गत्वक् पाण्डुपत्रं वटस्य कालीयं स्यात् पद्मकं पद्ममध्यम् |
रक्तं श्वेतं चन्दनं पारदं च काकोल्यादिः क्षीरपिष्टश्च वर्गः ||३९||
मेदो मज्जा सिक्थकं गोघृतं च दुग्धं क्वाथः क्षीरिणां च द्रुमाणाम् |
एतत् सर्वं पक्वमैकध्यतस्तु वक्त्राभ्यङ्गे सर्पिरुक्तं प्रधानम् ||४०||
हन्याद् व्यङ्गं नीलिकां चातिवृद्धां वक्त्रे जाताः स्फोटिकाश्चापि काश्चित् |
पद्माकारं निर्वलीकं च वक्त्रं कुर्यादेतत् पीनगण्डं मनोज्ञम् ||४१||
राज्ञामेतद्योषितां चापि नित्यं कुर्याद्वैद्यस्तत्समानां नृणां च |
कुष्ठघ्नं वै सर्पिरेतत् प्रधानं येषां पादे सन्ति वैपादिकाश्च ||४२||
ਲਾਕ੍ਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਲਿਃ ਤ੍ਵਕ੍ਸਙ੍ਕੋਚਃ||੩੮-੪੨||
Adhikarana 6 (43) · Śloka 43
ਹਰੀਤਕੀਚੂਰ੍ਣਮਰਿਸ੍ਟਪਤ੍ਰਂ ਚੂਤਤ੍ਵਚਂ ਦਾਡਿਮਪੁਸ੍ਪਵਨ੍ਤਮ੍ |
ਪਤ੍ਰਂ ਚ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਦਯਨ੍ਤਿਕਾਯਾ ਲੇਪੋਙ੍ਗਰਾਗੋ ਨਰਦੇਵਯੋਗ੍ਯਃ ||੪੩||
View original
हरीतकीचूर्णमरिष्टपत्रं चूतत्वचं दाडिमपुष्पवृन्तम् |
पत्रं च दद्यान्मदयन्तिकाया लेपोऽङ्गरागो नरदेवयोग्यः ||४३||
ਹਰੀਤਕੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰਿਸ੍ਟਪਤ੍ਰਂ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਂ, ਫੇਨਿਲਵਕ੍ਸਪਤ੍ਰਂ ਵਾ| ਚੂਤਤ੍ਵਕ੍ ਆਮ੍ਰਤ੍ਵਕ੍| ਮਦਯਨ੍ਤਿਕਾ ‘ਮੇਨ੍ਦੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪਤ੍ਰੈਰ੍ਨਖਾਨਾਂ ਰਾਗਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ ਉਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ||੪੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 25
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮਿਸ਼੍ਰਕਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मिश्रकचिकित्सितं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ||२५||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੫||