22. mukharōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-9) · Śloka 10

અથાતો મુખરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| ચતુર્વિધેન સ્નેહેન મધૂચ્છિષ્ટયુતેન ચ | વાતજેઽભ્યઞ્જનં કુર્યાન્નાડીસ્વેદં ચ બુદ્ધિમાન્ ||૩|| વિદધ્યાદોષ્ઠકોપે તુ સાલ્વણં ચોપનાહને | મસ્તિષ્કે ચૈવ નસ્યે ચ તૈલં વાતહરં હિતમ્ ||૪|| શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસં સુરદારુ સગુગ્ગુલુ | યષ્ટીમધુકચૂર્ણં તુ વિદધ્યાત્ પ્રતિસારણમ્ ||૫|| પિત્તરક્તાભિઘાતોત્થં જલૌકોભિરુપાચરેત્ | પિત્તવિદ્રધિવચ્ચાપિ ક્રિયાં કુર્યાદશેષતઃ ||૬|| શિરોવિરેચનં ધૂમઃ સ્વેદઃ કવલ એવ ચ | હૃતે રક્તે પ્રયોક્તવ્યમોષ્ઠકોપે કફાત્મકે ||૭|| ત્ર્યૂષણં સ્વર્જિકાક્ષારો યવક્ષારો વિડં તથા | ક્ષૌદ્રયુક્તં વિધાતવ્યમેતચ્ચ પ્રતિસારણમ્ ||૮|| મેદોજે સ્વેદિતે ભિન્ને શોધિતે જ્વલનો હિતઃ | પ્રિયઙ્ગુત્રિફલાલોધ્રં સક્ષૌદ્રં પ્રતિસારણમ્ ||૯|| એતદોષ્ઠપ્રકોપાનાં સાધ્યાનાં કર્મ કીર્તિતમ્ |૧૦|

ચતુર્વિધેન ચતુષ્પ્રકારેણ| સ્નેહેન દોષાદ્યપેક્ષયા સમસ્તવ્યસ્તેન સ્નેહપાકપરિભાષયા વાતહરકષાયમધૂચ્છિષ્ટકલ્કશૃતેનાભ્યઙ્ગઃ| તતઃ સ્નિગ્ધં નાડીસ્વેદેન યથોક્તેન સ્વેદયેત્| મસ્તિષ્કઃ શિરોબસ્તિપ્રકારઃ; બધ્યત ઊર્ધ્વં શિરોબસ્તિઃ, અનવબદ્ધો મસ્તિષ્ક ઇતિ| અન્યે તુ પઠન્તિ ‘મસ્તિષ્ક્યે ચૈવ નસ્યે ચ’ ઇત્યાદિ; અત્ર મસ્તિષ્ક્યં મસ્તિષ્કે હિતમભ્યઙ્ગતૈલપિચુધારણશિરોબસ્ત્યાદિ| શ્રીવેષ્ટકઃ સરલનિર્યાસઃ| પ્રતિસારણં ઘર્ષણમ્| ક્રિયાં કુર્યાદશેષત ઇતિ સંશોધનસંશમનરૂપાં બાહ્યામાભ્યન્તરીં ચ| મેદોજે પુનરસ્નેહપૂર્વં સ્વેદિતે ભિત્ત્વા મેદસોઽપકર્ષણં, શોધિતે ચાગ્નેરવચારણં પથ્યમ્||૧-૯||-

Adhikarana 2 (10-13) · Śloka 14

દન્તમૂલગતાનાં તુ રોગાણાં કર્મ વક્ષ્યતે ||૧૦|| શીતાદે હૃતરક્તે તુ તોયે નાગરસર્ષપાન્ | નિષ્ક્વાથ્ય ત્રિફલાં મુસ્તં ગણ્ડૂષઃ સરસાઞ્જનઃ ||૧૧|| પ્રિયઙ્ગવશ્ચ મુસ્તં ચ ત્રિફલા ચ પ્રલેપનમ્ | નસ્યં ચ ત્રિફલાસિદ્ધં મધુકોત્પલપદ્મકૈઃ ||૧૨|| દન્તપુપ્પુટકે કાર્યં તરુણે રક્તમોક્ષણમ્ | સપઞ્ચલવણઃ ક્ષારઃ સક્ષૌદ્રઃ પ્રતિસારણમ્ ||૧૩|| હિતઃ શિરોવિરેકશ્ચ નસ્યં સ્નિગ્ધં ચ ભોજનમ્ |૧૪|

દન્તેત્યાદિ| નસ્યમિત્યાદિ| શોણિતાવસેકશોધનગણ્ડૂષકુપિતવાતાનુબન્ધે સ્નેહનં નસ્યમ્| તત્ર કફાનુગતે મધુકાદિભિઃ સહ ત્રિફલાસિદ્ધં તૈલં નસ્યે પ્રયોજ્યં, શોણિતાનુગમે ચ ત્રિફલાદિસંસિદ્ધં ઘૃતમિતિ| તરુણે તત્કાલોત્પન્ને| નસ્યમિતિ ‘શીતાદોક્તસ્નેહેન’ ઇતિ શેષઃ, દોષદૂષ્યસ્થાનાનામૈક્યાત્||૧૦-૧૩||-

Adhikarana 3 (14-18) · Śloka 18

વિસ્રાવિતે દન્તવેષ્ટે વ્રણાંસ્તુ પ્રતિસારયેત્ ||૧૪|| રોધ્રપત્તઙ્ગયષ્ટ્યાહ્વલાક્ષાચૂર્ણૈર્મધૂત્તરૈઃ | ગણ્ડૂષે ક્ષીરિણો યોજ્યાઃ સક્ષૌદ્રઘૃતશર્કરાઃ ||૧૫|| કાકોલ્યાદૌ દશક્ષીરસિદ્ધં સર્પિશ્ચ નસ્યતઃ | શૌષિરે હૃતરક્તે તુ રોધ્રમુસ્તરસાઞ્જનૈઃ ||૧૬|| સક્ષૌદ્રૈઃ શસ્યતે લેપો ગણ્ડૂષે ક્ષીરિણો હિતાઃ | સારિવોત્પલયષ્ટ્યાહ્વસાવરાગુરુચન્દનૈઃ ||૧૭|| ક્ષીરે દશગુણે સિદ્ધં સર્પિર્નસ્યે ચ પૂજિતમ્ | ક્રિયાં પરિદરે કુર્યાચ્છીતાદોક્તાં વિચક્ષણઃ ||૧૮||

વિસ્રાવિતે ઇત્યાદિ| પત્તઙ્ગં રક્તચન્દનં, મધૂત્તરૈઃ મધુપ્રધાનૈઃ| ક્ષીરિણો વટાદયઃ| દશક્ષીરસિદ્ધં દશગુણેન ગવ્યક્ષીરેણ ઘૃતં સાધનીયમ્||૧૪-૧૮||

Adhikarana 4 (19-23) · Śloka 23

સંશોધ્યોભયતઃ કાર્યં શિરશ્ચોપકુશે તથા | કાકોદુમ્બરિકાગોજીપત્રૈર્વિસ્રાવયેદસૃક્ ||૧૯|| ક્ષૌદ્રયુક્તૈશ્ચ લવણૈઃ સવ્યોષૈઃ પ્રતિસારયેત્ | પિપ્પલીઃ સર્ષપાઞ્ શ્વેતાન્નાગરં નૈચુલં ફલમ્ ||૨૦|| સુખોદકેન સંસૃજ્ય કવલં ચાપિ ધારયેત્ | ઘૃતં મધુરકૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ ||૨૧|| શસ્ત્રેણ દન્તવૈદર્ભે દન્તમૂલાનિ શોધયેત્ | તતઃ ક્ષારં પ્રયુઞ્જીત ક્રિયાઃ સર્વાશ્ચ શીતલાઃ ||૨૨|| ઉદ્ધૃત્યાધિકદન્તં તુ તતોઽગ્નિમવચારયેત્ | કૃમિદન્તકવચ્ચાપિ વિધિઃ કાર્યો વિજાનતા ||૨૩||

સંશોધ્યોભયત ઇતિ વમનવિરેચનાભ્યામૂર્ધ્વમધશ્ચ કાયં શોધયિત્વા, શિરોવિરેચનેન શિરશ્ચ સંશોધયેદિત્યર્થઃ| રક્તપિત્તોત્થિતેઽપ્યુપકુશે સ્થાનિનઃ કફસ્ય પ્રતીકારાર્થં વમનં યુક્તમ્| કાકોદુમ્બરિકા કાષ્ઠોદુમ્બરિકા, ગોજી ગોજિહ્વા| નિચુલો વેતસઃ| મધુરકૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ||૧૯-૨૩||

Adhikarana 5 (24-25) · Śloka 25

છિત્ત્વાઽધિમાંસં સક્ષૌદ્રૈરેભિશ્ચૂર્ણૈરુપાચરેત્ | વચાતેજોવતીપાઠાસ્વર્જિકાયાવશૂકજૈઃ ||૨૪|| ક્ષૌદ્રદ્વિતીયાઃ પિપ્પલ્યઃ કવલશ્ચાત્ર કીર્તિતઃ | પટોલત્રિફલાનિમ્બકષાયશ્ચાત્ર ધાવને | હિતઃ શિરોવિરૈકશ્ચ ધૂમો વૈરેચનશ્ચ યઃ ||૨૫||

છિત્ત્વેત્યાદિ| તેજોવતી કાકમર્દનિકા| સક્ષૌદ્રશ્ચ સપિપ્પલીકઃ સુખોદકે કવલઃ||૨૪-૨૫||

Adhikarana 6 (26-33) · Śloka 33

સામાન્યં કર્મ નાડીનાં વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ | નાડીવ્રણહરં કર્મ દન્તનાડીષુ કારયેત્ ||૨૬|| યં દન્તમભિજાયેત નાડી તં દન્તમુદ્ધરેત્ | છિત્ત્વા માંસાનિ શસ્ત્રેણ યદિ નોપરિજો ભવેત્ ||૨૭|| શોધયિત્વા દહેચ્ચાપિ ક્ષારેણ જ્વલનેન વા | ભિનત્ત્યુપેક્ષિતે દન્તે હનુકાસ્થિ ગતિર્ધ્રુવમ્ ||૨૮|| સમૂલં દશનં તસ્માદુદ્ધરેદ્ભગ્નમસ્થિરમ્ | ઉદ્ધૃતે તૂત્તરે દન્તે સમૂલે સ્થિરબન્ધને ||૨૯|| રક્તાતિયોગાત્ પૂર્વોક્તા રોગા ઘોરા ભવન્તિ હિ | કાણઃ સઞ્જાયતે જન્તુરર્દિતં ચાસ્ય જાયતે ||૩૦|| ચલમપ્યુત્તરં દન્તમતો નાપહરેદ્ભિષક્ | ધાવને જાતિમદનસ્વાદુકણ્ટકખાદિરમ્ ||૩૧|| કષાયં જાતિમદનકટુકસ્વાદુકણ્ટકૈઃ | યષ્ટ્યાહ્વરોધ્રમઞ્જિષ્ઠાખદિરૈશ્ચાપિ યત્ કૃતમ્ ||૩૨|| તૈલં સંશોધનં તદ્ધિ હન્યાદ્દન્તગતાં ગતિમ્ | કીર્તિતા દન્તમૂલે તુ ક્રિયા દન્તેષુ વક્ષ્યતે ||૩૩||

સામાન્યમિત્યાદિ| સામાન્યં તુલ્યમ્| યદેવ વાતાદિનાડીનાં કર્મોક્તં તદેવ દન્તનાડીનાં સામાન્યમેકમિત્યર્થઃ| યં દન્તમભિજાયેતેત્યાદિ યં દન્તમભિ સમીપે નાડી સ્યાત્તં દન્તમુદ્ધરેત્| યદિ નોપરિજો ભવેદિતિ ઊર્ધ્વગતદન્તપઙ્ક્તિગતશ્ચેન્ન ભવતિ| સ્થિરબન્ધને દૃઢતરદન્તવેષ્ટને| ‘સમૂલે સ્થિરબન્ધને’ ઇત્યત્ર ‘શોણિતં સમ્પ્રસિચ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ| ધાવને પ્રક્ષાલને, જાતિમદનકટુકસ્વાદુકણ્ટકખાદિરં કષાયમિતિ; અન્યે તુ કષાયમામપૂગફલમિતિ મન્યન્તે| સ્વાદુકણ્ટકો ગોક્ષુરઃ, કણ્ટકારિવૃક્ષમન્યે||૨૬-૩૩||

Adhikarana 7 (34-40) · Śloka 41

સ્નેહાનાં કવલાઃ કોષ્ણાઃ સર્પિષસ્ત્રૈવૃતસ્ય વા | નિર્યૂહાશ્ચાનિલઘ્નાનાં દન્તહર્ષપ્રમર્દનાઃ ||૩૪|| સ્નૈહિકશ્ચ હિતો ધૂમો નસ્યં સ્નિગ્ધં ચ ભોજનમ્ | રસો રસયવાગ્વશ્ચ ક્ષીરં સન્તાનિકા ઘૃતમ્ ||૩૫|| શિરોબસ્તિર્હિતશ્ચાપિ ક્રમો યશ્ચાનિલાપહઃ | અહિંસન્ દન્તમૂલાનિ શર્કરામુદ્ધરેદ્ભિષક્ ||૩૬|| લાક્ષાચૂર્ણૈર્મધુયુતૈસ્તતસ્તાઃ પ્રતિસારયેત્ | દન્તહર્ષક્રિયાં ચાપિ કુર્યાન્નિરવશેષતઃ ||૩૭|| કપાલિકા કૃચ્છ્રતમા તત્રાપ્યેષા ક્રિયા હિતા | જયેદ્વિસ્રાવણૈઃ સ્વિન્નમચલં કૃમિદન્તકમ્ ||૩૮|| તથાઽવપીડૈર્વાતઘ્નૈઃ સ્નેહગણ્ડૂષધારણૈઃ | ભદ્રદાર્વાદિવર્ષાભૂલેપૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ ભોજનૈઃ ||૩૯|| ચલમુદ્ધૃત્ય ચ સ્થાનં વિદહેત્ સુષિરસ્ય ચ | તતો વિદારીયષ્ટ્યાહ્વશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ ||૪૦|| તૈલં દશગુણે ક્ષીરે સિદ્ધં નસ્યે હિતં ભવેત્ |૪૧|

સર્પિષસ્ત્રૈવૃતસ્ય વેતિ વાતવ્યાધિપઠિતસ્ય | નિર્યૂહાઃ ક્વાથાઃ| રસો માંસરસઃ| રસયવાગ્વો માંસરસયવાગ્વઃ| ક્ષીરં દુગ્ધમ્| સન્તાનિકા ‘સર’ ઇતિ ભાષા, ક્ષીરસાન્નિધ્યાત્ સન્તાનિકાઘૃતે ક્ષીરોત્થે એવ| પ્રતિસારયેત્ ઘર્ષયેદિત્યર્થઃ| ઉદ્ધૃતદશનસ્ય સ્થાનં દહેચ્છુદ્ધ્યર્થં શોણિતસ્રાવનિષેધાર્થં ચ; સુષિરસ્ય ચ પૂયકૃતચ્છિદ્રસ્ય ‘સ્થાનં દહેત્’ ઇતિ શેષઃ||૩૪-૪૦||-

Adhikarana 8 (41-42) · Śloka 43

હનુમોક્ષે સમુદ્દિષ્ટાં કુર્યાચ્ચાર્દિતવત્ ક્રિયામ્ ||૪૧|| ફલાન્યમ્લાનિ શીતામ્બુ રૂક્ષાન્નં દન્તધાવનમ્ | તથાઽતિકઠિનાન્ ભક્ષ્યાન્ દન્તરોગી વિવર્જયેત્ ||૪૨|| સાધ્યાનાં દન્તરોગણાં ચિકિત્સિતમુદીરિતમ્ |૪૩|

અર્દિતવત્સમુદ્દિષ્ટામિતિ અર્દિત ઇવ સમુદ્દિષ્ટાં ક્રિયાં કુર્યાત્| સમુદ્દિષ્ટગ્રહણેનૈતજ્જ્ઞાપયતિ- અર્દિતોક્તામાતિદેશિકીં “વાતવ્યાધિવિધિનોપચરેત્” (ચિ.અ.૫) ઇત્યેવંરૂપાં વૈશેષિકીં વાતાર્દિતોક્તાં મસ્તિષ્કશિરોબસ્તિનસ્યધૂમોપનાહાદિકાં દ્વિવિધામપિ ક્રિયાં કુર્યાદિતિ| સાધ્યાનાં દન્તરોગાણાં ચિકિત્સિતમુક્તં, શ્યાવદન્તદાલનભઞ્જનાનામસાધ્યત્વાન્નોદાહૃતમ્||૪૧-૪૨||-

Adhikarana 9 (43-48) · Śloka 49

જિહ્વાગતાનાં સાધ્યાનાં કર્મ વક્ષ્યામિ સિદ્ધયે ||૪૩|| ઓષ્ઠપ્રકોપેઽનિલજે યદુક્તં પ્રાક્ ચિકિત્સિતમ્ | કણ્ટકેષ્વનિલોત્થેષુ તત્ કાર્યં ભિષજા ભવેત્ ||૪૪|| પિત્તજેષુ વિઘૃષ્ટેષુ નિઃસૃતે દુષ્ટશોણિતે | પ્રતિસારણગણ્ડૂષં નસ્યં ચ મધુરં હિતમ્ ||૪૫|| કણ્ટકેષુ કફોત્થેષુ લિખિતેષ્વસૃજઃ ક્ષયે | પિપ્પલ્યાદિર્મધુયુતઃ કાર્યસ્તુ પ્રતિસારણે ||૪૬|| ગૃહ્ણીયાત્ કવલાંશ્ચાપિ ગૌરસર્ષપસૈન્ધવૈઃ | પટોલનિમ્બવાર્તાકુક્ષારયૂષૈશ્ચ ભોજયેત્ ||૪૭|| ઉપજિહ્વાં તુ સંલિખ્ય ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્ | શિરોવિરેકગણ્ડૂષધૂમૈશ્ચૈનમુપાચરેત્ ||૪૮|| જિહ્વાગતાનાં કર્મોક્તં... |૪૯|

જિહ્વેત્યાદિ| વિઘૃષ્ટેષુ ગોજીશેફાલિકાદિપત્રઘૃષ્ટેષુ, પ્રતિસારણં મધુરૈરેવ કાકોલ્યાદિભિઃ; ગણ્ડૂષોઽપિ તૈરેવ ક્વથિતૈઃ; નસ્યમપિ દશગુણક્ષીરં તત્કલ્કસધિતં હિતમ્| લિખિતેષુ મણ્ડલાગ્રાદિના| અસૃજઃ ક્ષયે અસૃજોઽવસાને, વિરામે ઇત્યર્થઃ| ક્ષારો યવક્ષારઃ, તત્પ્રધાનૈઃ યુષૈઃ ક્ષારયૂષૈઃ| ઉપજિહ્વામિત્યાદિ| ગણ્ડૂષઃ કફવ્રણહરદ્રવ્યેણ કફકણ્ટકહરદ્રવ્યેણ વા| ધૂમૈશ્ચ વૈરેચનિકધૂમૈઃ| અલાસઃ પુનરત્ર કફરક્તકૃત આશુકારિત્વાત્ પ્રત્યાખ્યાયૈવ વિરેચનક્ષોણિતમોક્ષણકવલશિરોવિરેચનધૂમવમનાદિભિરુપચર્યઃ||૪૩-૪૮||-

Adhikarana 10 (49-58) · Śloka 59

... તાલવ્યાનાં પ્રવક્ષ્યતે | અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિસન્દંશેનાકૃષ્ય ગલશુણ્ડિકામ્ ||૪૯|| છેદયેન્મણ્ડલાગ્રેણ જિહ્વોપરિ તુ સંસ્થિતામ્ | નોત્કૃષ્ટં ચૈવ હીનં ચ ત્રિભાગં છેદયેદ્ભિષક્ ||૫૦|| અત્યાદાનાત્ સ્રવેદ્રક્તં તન્નિમિત્તં મ્રિયેત ચ | હીનચ્છેદાદ્ભવેચ્છોફો લાલા નિદ્રા ભ્રમસ્તમઃ ||૫૧|| તસ્માદ્વૈદ્યઃ પ્રયત્નેન દૃષ્ટકર્મા વિશારદઃ | ગલશુણ્ડીં તુ સઞ્છિદ્ય કુર્યાત્ પ્રાપ્તમિમં ક્રમમ્ ||૫૨|| મરિચાતિવિષાપાઠાવચાકુષ્ઠકુટન્નટૈઃ | ક્ષૌદ્રયુક્તૈઃ સલવણૈસ્તતસ્તાં પ્રતિસારયેત્ ||૫૩|| વચામતિવિષાં પાઠાં રાસ્નાં કટુકરોહિણીમ્ | નિષ્ક્વાથ્ય પિચુમન્દં ચ કવલં તત્ર યોજયેત્ ||૫૪|| ઇઙ્ગુદીકિણિહીદન્તીસરલાસુરદારુભિઃ | પઞ્ચાઙ્ગીં કારયેત્ પિષ્ટૈર્વર્તિં ગન્ધોત્તરાં શુભામ્ ||૫૫|| તતો ધૂમં પિબેજ્જન્તુર્દ્વિરહ્નઃ કફનાશનમ્ | ક્ષારસિદ્ધેષુ મુદ્ગેષુ યૂષશ્ચાપ્યશને હિતઃ ||૫૬|| તુણ્ડિકેર્યધ્રુષે કૂર્મે સઙ્ઘાતે તાલુપુપ્પુટે | એષ એવ વિધિઃ કાર્યો વિશેષઃ શસ્ત્રકર્મણિ ||૫૭|| તાલુપાકે તુ કર્તવ્યં વિધાનં પિત્તનાશનમ્ | સ્નેહસ્વેદૌ તાલુશોષે વિધિશ્ચાનિલનાશનઃ ||૫૮|| કીર્તિતં તાલુજાનાં તુ... |૫૯|

અઙ્ગુષ્ઠેત્યાદિ| છેદયેન્મણ્ડલાગ્રેણેતિ ભાગદ્વયમર્ધં વા પરિત્યજ્ય ભાગેનૈકેનાર્ધેન વા છેદયેત્| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્| તમઃ અન્ધકારદર્શનમ્| પ્રાપ્તં યુક્તમ્| કુટન્નટઃ શ્યોનાકઃ| કિણિહી કટભી, સરલા ત્રિવૃત્| પઞ્ચાઙ્ગીમિતિ પઞ્ચભિરઙ્ગભૂતૈર્દ્રવ્યૈઃ કૃતા પઞ્ચાઙ્ગી, તામ્| ગન્ધોત્તરાં ગન્ધપ્રધાનામ્| દ્વિરહ્નઃ અહ્નિ વારદ્વયમિતિ| ક્ષારસિદ્ધેષુ મુદ્ગેષ્વિતિ કૃતો યૂષો યવક્ષારેણ લવણીકૃતો ભોજને હિતઃ પથ્યઃ| તુણ્ડિકેરીત્યાદિ| વિશેષઃ શસ્ત્રકર્મણીતિ શસ્ત્રકર્મણિ વિશેષો ભેદઃ| તત્ર તુણ્ડિકેરી મેદ્યા તાલુપુપ્પુટકોઽપિ, અધ્રુષમાંસસઙ્ઘાતૌ છેદ્યૌ, માંસોચ્છ્રાયત્વાલ્લેખ્યઃ કુર્મસ્તતોઽનુરૂપાયામવસ્થાયાં છેદ્યોઽપિ| તાલ્વિત્યાદિ| ચકારેણાત્ર તાલુશોષે પિત્તહરો વિધિઃ સમુચ્ચીયતે, પિત્તેનાપિ તાલુશોષજનનાત્| કીર્તિતં તાલુજાનામિતિ અત્ર રક્તાર્બુદસ્યાસાધ્યત્વાત્ કર્મ નોદાહૃતમ્||૪૯-૫૮||-

Adhikarana 11 (59-66) · Śloka 67

... કણ્ઠ્યાનાં કર્મ વક્ષ્યતે | સાધ્યાનાં રોહિણીનાં તુ હિતં શોણિતમોક્ષણમ્ ||૫૯|| છર્દનં ધૂમપાનં ચ ગણ્ડૂષો નસ્યકર્મ ચ | વાતિકીં તુ હૃતે રક્તે લવણૈઃ પ્રતિસારયેત્ ||૬૦|| સુખોષ્ણન્ સ્નેહગણ્ડૂષાન્ ધારયેચ્ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ | પતઙ્ગશર્કરાક્ષૌદ્રૈઃ પૈત્તિકીં પ્રતિસારયેત્ ||૬૧|| દ્રાક્ષાપરૂષકક્વાથો હિતશ્ચ કવલગ્રહે | અગારધૂમકટુકૈઃ શ્લૈષ્મિકીં પ્રતિસારયેત્ ||૬૨|| શ્વેતાવિડઙ્ગદન્તીષુ તૈલં સિદ્ધં સસૈન્ધવમ્ | નસ્યકર્મણિ યોક્તવ્યં તથા કવલધારણે ||૬૩|| પિત્તવત્ સાધયેદ્વૈદ્યો રોહિણીં રક્તસમ્ભવામ્ | વિસ્રાવ્ય કણ્ઠશાલૂકં સાધયેત્તુણ્ડિકેરિવત્ ||૬૪|| એકકાલં યવાન્નં ચ ભુઞ્જીત સ્નિગ્ધમલ્પશઃ | ઉપજિહ્વિકવચ્ચાપિ સાધયેદધિજિહ્વિકામ્ ||૬૫|| એકવૃન્દં તુ વિસ્રાવ્ય વિધિં શોધનમાચરેત્ | ગિલાયુશ્ચાપિ યો વ્યાધિસ્તં ચ શસ્ત્રેણ સાધયેત્ ||૬૬|| અમર્મસ્થં સુપક્વં ચ ભેદયેદ્ગલવિદ્રધિમ્ |૬૭|

શોણિતમોક્ષણાદિકર્મપચ્ચકં સામાન્યં સાધ્યાનામ્| અભીક્ષ્ણશઃ વારંવારમ્| પતઙ્ગં રક્તચન્દનમ્| શ્વેતા શ્વેતસ્યન્દા| વિસ્રાવ્યેત્યાદિ| સાધયેત્તુણ્ડિકેરિવદિતિ તુણ્ડિકેર્યામપિ ગલશુણ્ડીવિધ્યતિદેશાત્ સાધયેદ્ગલશુણ્ડીવદિતિ વાચ્યે તુણ્ડિકેરીવિધ્યતિદેશો નિઃશેષચ્છેદનાર્થઃ, ગલશુણ્ડીવદત્ર ત્રિભાગચ્છેદો ન કાર્ય ઇતિ બોધયતિ, અશેષચ્છેદો ન પુનસ્ત્રિભાગાદિભિરિતિ| વિસ્રાવ્ય જલૌકાભિઃ| શિરોવિરેચનધૂમલેપનક્ષારાદિભિઃ શોધનમ્||૫૯-૬૬||-

Adhikarana 12 (67-75) · Śloka 75

વાતાત્ સર્વસરં ચૂર્ણૈર્લવણૈઃ પ્રતિસારયેત્ ||૬૭|| તૈલં વાતહરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ | તતોઽસ્મૈ સ્નૈહિકં ધૂમમિમં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ ||૬૮|| શાલરાજાદનૈરણ્ડસારૈઙ્ગુદમધૂકજાઃ | મજ્જાનો ગુગ્ગુલુધ્યામમાંસીકાલાનુસારિવાઃ | શ્રીસર્જરસશૈલેયમધૂચ્છિષ્ટાનિ ચાહરેત્ ||૬૯|| તત્સર્વં સુકૃતં ચૂર્ણં સ્નેહેનાલોડ્ય યુક્તિતઃ | ટિણ્ટૂકવૃન્તં સક્ષૌદ્રં મતિમાંસ્તેન લેપયેત્ ||૭૦|| એષ સર્વસરે ધૂમઃ પ્રશસ્તઃ સ્નૈહિકો મતઃ | કફઘ્નો મારુતઘ્નશ્ચ મુખરોગવિનાશનઃ ||૭૧|| પિત્તાત્મકે સર્વસરે શુદ્ધકાયસ્ય દેહિનઃ | સર્વઃ પિત્તહરઃ કાર્યો વિધિર્મધુરશીતલઃ ||૭૨|| પ્રતિસારણગણ્ડૂષૌ ધૂમઃ સંશોધનાનિ ચ | કફાત્મકે સર્વસરે વિધિં કુર્યાત્ કફાપહમ્ ||૭૩|| પિબેદતિવિષાં પાઠાં મુસ્તં ચ સુરદારુ ચ | રોહિણીં કટુકાખ્યાં ચ કુટજસ્ય ફલાનિ ચ ||૭૪|| ગવાં મૂત્રેણ મનુજો ભાગૈર્ધરણસમ્મિતૈઃ | એષ સર્વાન્ કફકૃતાન્ રોગાન્ યોગોઽપકર્ષતિ ||૭૫||

મુખાવયવગતાન્નિર્દિશ્ય સકલવદનગતાન્નિર્દિશન્નાહ- વાતાદિત્યાદિ| લવણૈશ્ચૂર્ણૈઃ પઞ્ચલવણકૃતૈઃ| તૈલં વાતહરૈઃ સિદ્ધં હિતં કવલનસ્યયોઃ વાતહરભદ્રદાર્વાદિકલ્કકષાયસિદ્ધં તૈલં કવલે નસ્યે ચ હિતમિત્યર્થઃ| શાલરાજાદનેત્યાદિ શાલફલાદિમજ્જાનઃ; શાલઃ શઙ્કુઃ, રાજાદનઃ ક્ષીરિકા, સારઃ સારવૃક્ષઃ ખદિરાદિઃ| ધ્યામં ગન્ધતૃણં , કાલાનુસારિવા કાલવલ્લી| શ્રીઃ નવનીતખોટિઃ સરલનિર્યાસઃ, સર્જરસઃ રાલા| સ્નેહેનાલોડ્ય યુક્તિત ઇતિ યાવતા સ્નેહેન નાતિઘનત્વં નાતિતનુત્વં લેપયોગ્યતા ચ ભવતિ તાવતી સ્નેહમાત્રેત્યર્થઃ| ટિણ્ટુકઃ શ્યોનાકઃ| શુદ્ધકાયસ્ય વમનાદિભિઃ| અતિવિષાદિચૂર્ણધરણભાગં પ્રતિદિવસં ષાણ્માસિકં ગોમૂત્રેણ પેયમ્| ધરણમાનમપિ કેચિત્ સૌશ્રુતીયાઃ પઠન્તિ; “મધ્યમા એકોનવિંશતિર્નિષ્પાવા ધરણં તાન્યર્ધતૃતીયાનિ કર્ષઃ” (ચિ.અ.૩૧) ઇતિ||૬૭-૭૫||

Adhikarana 13 (76) · Śloka 76

ક્ષીરેક્ષુરસગોમૂત્રદધિમસ્ત્વમ્લકાઞ્જિકૈઃ | વિદધ્યાત્ કવલાન્ વીક્ષ્ય દોષં તૈલઘૃતૈરપિ ||૭૬||

સર્વેષ્વેવ મુખરોગેષ્વત્ર દોષાદિવિભાગેન કવલાન્નિર્દિશન્નાહ- ક્ષીરેક્ષુરસેત્યાદિ| વીક્ષ્ય દોષં દોષકાર્યમપિ રોગમિત્યર્થઃ||૭૬||

Adhikarana 14 (77-81) · Śloka 81

રોગાણાં મુખજાતાનાં સાધ્યાનાં કર્મ કીર્તિતમ્ | અસાધ્યા અપિ વક્ષ્યન્તે રોગા યે તત્ર કીર્તિતાઃ ||૭૭|| ઓષ્ઠપ્રકોપે વર્જ્યાઃ સ્યુર્માંસરક્તત્રિદોષજાઃ | દન્તમૂલેષુ વર્જ્યૌ તુ ત્રિલિઙ્ગગતિસૌષિરૌ ||૭૮|| દન્તેષુ ચ ન સિધ્યન્તિ શ્યાવદાલનભઞ્જનાઃ | જિહ્વાગતેષ્વલાસસ્તુ તાલવ્યેષ્વર્બુદં તથા ||૭૯|| સ્વરઘ્નો વલયો વૃન્દો વિદાર્યલસ એવ ચ | ગલૌષ્ઠો માંસતાનશ્ચ શતઘ્ની રોહિણી ચ યા ||૮૦|| અસાધ્યાઃ કીર્તિતા હ્યેતે રોગા નવ દશૈવ ચ | તેષાં ચાપિ ક્રિયાં વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય સમાચરેત્ ||૮૧||

ઓષ્ઠજાસ્ત્રયઃ, દન્તમૂલેષુ દ્વૌ, દન્તભવેષુ ત્રયઃ, ત્રિલિઙ્ગગતિઃ ત્રિદોષલિઙ્ગાકૃતિર્નાડી, જિહ્વાગતેષ્વેકઃ, તાલુન્યપ્યેક એવ, સ્વરઘ્નાદયો નવ ગલે, સમુદાયસઙ્ખ્યા નવ દશૈવેતિ||૭૭-૮૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મુખરોગચિકિત્સિતં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૨||