Adhikarana 1 (1-9) · Śloka 10
ਅਥਾਤੋ ਮੁਖਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਯੁਤੇਨ ਚ |
ਵਾਤਜੇਭ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੩||
ਵਿਦਧ੍ਯਾਦੋਸ੍ਠਕੋਪੇ ਤੁ ਸਾਲ੍ਵਣਂ ਚੋਪਨਾਹਨੇ |
ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕੇ ਚੈਵ ਨਸ੍ਯੇ ਚ ਤੈਲਂ ਵਾਤਹਰਂ ਹਿਤਮ੍ ||੪||
ਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕਂ ਸਰ੍ਜਰਸਂ ਸੁਰਦਾਰੁ ਸਗੁਗ੍ਗੁਲੁ |
ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਚੂਰ੍ਣਂ ਤੁ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍ ||੫||
ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥਂ ਜਲੌਕੋਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ |
ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਵਚ੍ਚਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸ਼ੇਸਤਃ ||੬||
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਧੂਮਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਕਵਲ ਏਵ ਚ |
ਹਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮੋਸ੍ਠਕੋਪੇ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ ||੭||
ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰੋ ਵਿਡਂ ਤਥਾ |
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਮੇਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍ ||੮||
ਮੇਦੋਜੇ ਸ੍ਵੇਦਿਤੇ ਭਿਨ੍ਨੇ ਸ਼ੋਧਿਤੇ ਜ੍ਵਲਨੋ ਹਿਤਃ |
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਤ੍ਰਿਫਲਾਲੋਧ੍ਰਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍ ||੯||
ਏਤਦੋਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ |੧੦|
View original
अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च |
वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान् ||३||
विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने |
मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम् ||४||
श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु |
यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम् ||५||
पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् |
पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ||६||
शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च |
हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ||७||
त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा |
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ||८||
मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः |
प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ||९||
एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |१०|
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇਨ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਦੋਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਮਸ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕਪਰਿਭਾਸਯਾ ਵਾਤਹਰਕਸਾਯਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਕਲ੍ਕਸ਼ਤੇਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ| ਤਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨਾਡੀਸ੍ਵੇਦੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍| ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਃ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰਃ; ਬਧ੍ਯਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਃ, ਅਨਵਬਦ੍ਧੋ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਠਨ੍ਤਿ ‘ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕ੍ਯੇ ਚੈਵ ਨਸ੍ਯੇ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਅਤ੍ਰ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕ੍ਯਂ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕੇ ਹਿਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਤੈਲਪਿਚੁਧਾਰਣਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕਃ ਸਰਲਨਿਰ੍ਯਾਸਃ| ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਘਰ੍ਸਣਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਰੂਪਾਂ ਬਾਹ੍ਯਾਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੀਂ ਚ| ਮੇਦੋਜੇ ਪੁਨਰਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵੇਦਿਤੇ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮੇਦਸੋਪਕਰ੍ਸਣਂ, ਸ਼ੋਧਿਤੇ ਚਾਗ੍ਨੇਰਵਚਾਰਣਂ ਪਥ੍ਯਮ੍||੧-੯||-
Adhikarana 2 (10-13) · Śloka 14
ਦਨ੍ਤਮੂਲਗਤਾਨਾਂ ਤੁ ਰੋਗਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੧੦||
ਸ਼ੀਤਾਦੇ ਹਤਰਕ੍ਤੇ ਤੁ ਤੋਯੇ ਨਾਗਰਸਰ੍ਸਪਾਨ੍ |
ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਗਣ੍ਡੂਸਃ ਸਰਸਾਞ੍ਜਨਃ ||੧੧||
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵਸ਼੍ਚ ਮੁਸ੍ਤਂ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਚ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍ |
ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾਸਿਦ੍ਧਂ ਮਧੁਕੋਤ੍ਪਲਪਦ੍ਮਕੈਃ ||੧੨||
ਦਨ੍ਤਪੁਪ੍ਪੁਟਕੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਰੁਣੇ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍ |
ਸਪਞ੍ਚਲਵਣਃ ਕ੍ਸਾਰਃ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍ ||੧੩||
ਹਿਤਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਸ਼੍ਚ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍ |੧੪|
View original
दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ||१०||
शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् |
निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः ||११||
प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् |
नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः ||१२||
दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् |
सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ||१३||
हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |१४|
ਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਸ਼ੋਧਨਗਣ੍ਡੂਸਕੁਪਿਤਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਨਸ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਫਾਨੁਗਤੇ ਮਧੁਕਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਤ੍ਰਿਫਲਾਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯੇ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਾਨੁਗਮੇ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦਿਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਮਿਤਿ| ਤਰੁਣੇ ਤਤ੍ਕਾਲੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇ| ਨਸ੍ਯਮਿਤਿ ‘ਸ਼ੀਤਾਦੋਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮੈਕ੍ਯਾਤ੍||੧੦-੧੩||-
Adhikarana 3 (14-18) · Śloka 18
ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤੇ ਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟੇ ਵ੍ਰਣਾਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ ||੧੪||
ਰੋਧ੍ਰਪਤ੍ਤਙ੍ਗਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਲਾਕ੍ਸਾਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਮਧੂਤ੍ਤਰੈਃ |
ਗਣ੍ਡੂਸੇ ਕ੍ਸੀਰਿਣੋ ਯੋਜ੍ਯਾਃ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ ||੧੫||
ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੌ ਦਸ਼ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਨਸ੍ਯਤਃ |
ਸ਼ੌਸਿਰੇ ਹਤਰਕ੍ਤੇ ਤੁ ਰੋਧ੍ਰਮੁਸ੍ਤਰਸਾਞ੍ਜਨੈਃ ||੧੬||
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰੈਃ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਲੇਪੋ ਗਣ੍ਡੂਸੇ ਕ੍ਸੀਰਿਣੋ ਹਿਤਾਃ |
ਸਾਰਿਵੋਤ੍ਪਲਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸਾਵਰਾਗੁਰੁਚਨ੍ਦਨੈਃ ||੧੭||
ਕ੍ਸੀਰੇ ਦਸ਼ਗੁਣੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਚ ਪੂਜਿਤਮ੍ |
ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪਰਿਦਰੇ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਾਦੋਕ੍ਤਾਂ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੧੮||
View original
विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत् ||१४||
रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः |
गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ||१५||
काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः |
शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ||१६||
सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः |
सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः ||१७||
क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् |
क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ||१८||
ਵਿਸ੍ਰਾਵਿਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਤ੍ਤਙ੍ਗਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ, ਮਧੂਤ੍ਤਰੈਃ ਮਧੁਪ੍ਰਧਾਨੈਃ| ਕ੍ਸੀਰਿਣੋ ਵਟਾਦਯਃ| ਦਸ਼ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਦਸ਼ਗੁਣੇਨ ਗਵ੍ਯਕ੍ਸੀਰੇਣ ਘਤਂ ਸਾਧਨੀਯਮ੍||੧੪-੧੮||
Adhikarana 4 (19-23) · Śloka 23
ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯੋਭਯਤਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚੋਪਕੁਸ਼ੇ ਤਥਾ |
ਕਾਕੋਦੁਮ੍ਬਰਿਕਾਗੋਜੀਪਤ੍ਰੈਰ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਯੇਦਸਕ੍ ||੧੯||
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਲਵਣੈਃ ਸਵ੍ਯੋਸੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ |
ਪਿਪ੍ਪਲੀਃ ਸਰ੍ਸਪਾਞ੍ ਸ਼੍ਵੇਤਾਨ੍ਨਾਗਰਂ ਨੈਚੁਲਂ ਫਲਮ੍ ||੨੦||
ਸੁਖੋਦਕੇਨ ਸਂਸਜ੍ਯ ਕਵਲਂ ਚਾਪਿ ਧਾਰਯੇਤ੍ |
ਘਤਂ ਮਧੁਰਕੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਹਿਤਂ ਕਵਲਨਸ੍ਯਯੋਃ ||੨੧||
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਦਨ੍ਤਵੈਦਰ੍ਭੇ ਦਨ੍ਤਮੂਲਾਨਿ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ |
ਤਤਃ ਕ੍ਸਾਰਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਃ ||੨੨||
ਉਦ੍ਧਤ੍ਯਾਧਿਕਦਨ੍ਤਂ ਤੁ ਤਤੋਗ੍ਨਿਮਵਚਾਰਯੇਤ੍ |
ਕਮਿਦਨ੍ਤਕਵਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨਤਾ ||੨੩||
View original
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा |
काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक् ||१९||
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् |
पिप्पलीः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम् ||२०||
सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् |
घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ||२१||
शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् |
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ||२२||
उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् |
कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता ||२३||
ਸਂਸ਼ੋਧ੍ਯੋਭਯਤ ਇਤਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਕਾਯਂ ਸ਼ੋਧਯਿਤ੍ਵਾ, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇਨ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤੇਪ੍ਯੁਪਕੁਸ਼ੇ ਸ੍ਥਾਨਿਨਃ ਕਫਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਰ੍ਥਂ ਵਮਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਾਕੋਦੁਮ੍ਬਰਿਕਾ ਕਾਸ੍ਠੋਦੁਮ੍ਬਰਿਕਾ, ਗੋਜੀ ਗੋਜਿਹ੍ਵਾ| ਨਿਚੁਲੋ ਵੇਤਸਃ| ਮਧੁਰਕੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ||੧੯-੨੩||
Adhikarana 5 (24-25) · Śloka 25
ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾਧਿਮਾਂਸਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰੈਰੇਭਿਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ |
ਵਚਾਤੇਜੋਵਤੀਪਾਠਾਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਯਾਵਸ਼ੂਕਜੈਃ ||੨੪||
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦ੍ਵਿਤੀਯਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਕਵਲਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ |
ਪਟੋਲਤ੍ਰਿਫਲਾਨਿਮ੍ਬਕਸਾਯਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਧਾਵਨੇ |
ਹਿਤਃ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੈਕਸ਼੍ਚ ਧੂਮੋ ਵੈਰੇਚਨਸ਼੍ਚ ਯਃ ||੨੫||
View original
छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रैरेभिश्चूर्णैरुपाचरेत् |
वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः ||२४||
क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः |
पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने |
हितः शिरोविरैकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ||२५||
ਛਿਤ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਜੋਵਤੀ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ| ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਪਿਪ੍ਪਲੀਕਃ ਸੁਖੋਦਕੇ ਕਵਲਃ||੨੪-੨੫||
Adhikarana 6 (26-33) · Śloka 33
ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਨਾਡੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚਾਤ੍ਰ ਮੇ ਸ਼ਣੁ |
ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਹਰਂ ਕਰ੍ਮ ਦਨ੍ਤਨਾਡੀਸੁ ਕਾਰਯੇਤ੍ ||੨੬||
ਯਂ ਦਨ੍ਤਮਭਿਜਾਯੇਤ ਨਾਡੀ ਤਂ ਦਨ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ |
ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਾਂਸਾਨਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਯਦਿ ਨੋਪਰਿਜੋ ਭਵੇਤ੍ ||੨੭||
ਸ਼ੋਧਯਿਤ੍ਵਾ ਦਹੇਚ੍ਚਾਪਿ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਜ੍ਵਲਨੇਨ ਵਾ |
ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤੇ ਦਨ੍ਤੇ ਹਨੁਕਾਸ੍ਥਿ ਗਤਿਰ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍ ||੨੮||
ਸਮੂਲਂ ਦਸ਼ਨਂ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਧਰੇਦ੍ਭਗ੍ਨਮਸ੍ਥਿਰਮ੍ |
ਉਦ੍ਧਤੇ ਤੂਤ੍ਤਰੇ ਦਨ੍ਤੇ ਸਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਰਬਨ੍ਧਨੇ ||੨੯||
ਰਕ੍ਤਾਤਿਯੋਗਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾ ਘੋਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ |
ਕਾਣਃ ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰਰ੍ਦਿਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ||੩੦||
ਚਲਮਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਂ ਦਨ੍ਤਮਤੋ ਨਾਪਹਰੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ |
ਧਾਵਨੇ ਜਾਤਿਮਦਨਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕਖਾਦਿਰਮ੍ ||੩੧||
ਕਸਾਯਂ ਜਾਤਿਮਦਨਕਟੁਕਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕੈਃ |
ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਰੋਧ੍ਰਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਖਦਿਰੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯਤ੍ ਕਤਮ੍ ||੩੨||
ਤੈਲਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਤਦ੍ਧਿ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਗਤਾਂ ਗਤਿਮ੍ |
ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਦਨ੍ਤਮੂਲੇ ਤੁ ਕ੍ਰਿਯਾ ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੩੩||
View original
सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु |
नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ||२६||
यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् |
छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ||२७||
शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा |
भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम् ||२८||
समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थिरम् |
उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने ||२९||
रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि |
काणः सञ्जायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते ||३०||
चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् |
धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम् ||३१||
कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः |
यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम् ||३२||
तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् |
कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते ||३३||
ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਯਦੇਵ ਵਾਤਾਦਿਨਾਡੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮੋਕ੍ਤਂ ਤਦੇਵ ਦਨ੍ਤਨਾਡੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੇਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਂ ਦਨ੍ਤਮਭਿਜਾਯੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਂ ਦਨ੍ਤਮਭਿ ਸਮੀਪੇ ਨਾਡੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਦਨ੍ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍| ਯਦਿ ਨੋਪਰਿਜੋ ਭਵੇਦਿਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਤਦਨ੍ਤਪਙ੍ਕ੍ਤਿਗਤਸ਼੍ਚੇਨ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਸ੍ਥਿਰਬਨ੍ਧਨੇ ਦਢਤਰਦਨ੍ਤਵੇਸ੍ਟਨੇ| ‘ਸਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਰਬਨ੍ਧਨੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਧਾਵਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੇ, ਜਾਤਿਮਦਨਕਟੁਕਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕਖਾਦਿਰਂ ਕਸਾਯਮਿਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਸਾਯਮਾਮਪੂਗਫਲਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਵਾਦੁਕਣ੍ਟਕੋ ਗੋਕ੍ਸੁਰਃ, ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਵਕ੍ਸਮਨ੍ਯੇ||੨੬-੩੩||
Adhikarana 7 (34-40) · Śloka 41
ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ ਕਵਲਾਃ ਕੋਸ੍ਣਾਃ ਸਰ੍ਪਿਸਸ੍ਤ੍ਰੈਵਤਸ੍ਯ ਵਾ |
ਨਿਰ੍ਯੂਹਾਸ਼੍ਚਾਨਿਲਘ੍ਨਾਨਾਂ ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਪ੍ਰਮਰ੍ਦਨਾਃ ||੩੪||
ਸ੍ਨੈਹਿਕਸ਼੍ਚ ਹਿਤੋ ਧੂਮੋ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍ |
ਰਸੋ ਰਸਯਵਾਗ੍ਵਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਘਤਮ੍ ||੩੫||
ਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਰ੍ਹਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕ੍ਰਮੋ ਯਸ਼੍ਚਾਨਿਲਾਪਹਃ |
ਅਹਿਂਸਨ੍ ਦਨ੍ਤਮੂਲਾਨਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮੁਦ੍ਧਰੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੩੬||
ਲਾਕ੍ਸਾਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਮਧੁਯੁਤੈਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ |
ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸਕ੍ਰਿਯਾਂ ਚਾਪਿ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਤਃ ||੩੭||
ਕਪਾਲਿਕਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਾ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹਿਤਾ |
ਜਯੇਦ੍ਵਿਸ੍ਰਾਵਣੈਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਚਲਂ ਕਮਿਦਨ੍ਤਕਮ੍ ||੩੮||
ਤਥਾਵਪੀਡੈਰ੍ਵਾਤਘ੍ਨੈਃ ਸ੍ਨੇਹਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣੈਃ |
ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਵਰ੍ਸਾਭੂਲੇਪੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਭੋਜਨੈਃ ||੩੯||
ਚਲਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਦਹੇਤ੍ ਸੁਸਿਰਸ੍ਯ ਚ |
ਤਤੋ ਵਿਦਾਰੀਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸੇਰੁਕੈਃ ||੪੦||
ਤੈਲਂ ਦਸ਼ਗੁਣੇ ਕ੍ਸੀਰੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਨਸ੍ਯੇ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ |੪੧|
View original
स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा |
निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ||३४||
स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |
रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिका घृतम् ||३५||
शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः |
अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ||३६||
लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् |
दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ||३७||
कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता |
जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ||३८||
तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः |
भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ||३९||
चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च |
ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः ||४०||
तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् |४१|
ਸਰ੍ਪਿਸਸ੍ਤ੍ਰੈਵਤਸ੍ਯ ਵੇਤਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਪਠਿਤਸ੍ਯ | ਨਿਰ੍ਯੂਹਾਃ ਕ੍ਵਾਥਾਃ| ਰਸੋ ਮਾਂਸਰਸਃ| ਰਸਯਵਾਗ੍ਵੋ ਮਾਂਸਰਸਯਵਾਗ੍ਵਃ| ਕ੍ਸੀਰਂ ਦੁਗ੍ਧਮ੍| ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ‘ਸਰ’ ਇਤਿ ਭਾਸਾ, ਕ੍ਸੀਰਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਘਤੇ ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥੇ ਏਵ| ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ ਘਰ੍ਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦ੍ਧਤਦਸ਼ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਹੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਰਾਵਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ਚ; ਸੁਸਿਰਸ੍ਯ ਚ ਪੂਯਕਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ੍ਯ ‘ਸ੍ਥਾਨਂ ਦਹੇਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩੪-੪੦||-
Adhikarana 8 (41-42) · Śloka 43
ਹਨੁਮੋਕ੍ਸੇ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਰ੍ਦਿਤਵਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ||੪੧||
ਫਲਾਨ੍ਯਮ੍ਲਾਨਿ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁ ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨਂ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਮ੍ |
ਤਥਾਤਿਕਠਿਨਾਨ੍ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਦਨ੍ਤਰੋਗੀ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੪੨||
ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਦਨ੍ਤਰੋਗਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ |੪੩|
View original
हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम् ||४१||
फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् |
तथाऽतिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ||४२||
साध्यानां दन्तरोगणां चिकित्सितमुदीरितम् |४३|
ਅਰ੍ਦਿਤਵਤ੍ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਮਿਤਿ ਅਰ੍ਦਿਤ ਇਵ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਜ੍ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ- ਅਰ੍ਦਿਤੋਕ੍ਤਾਮਾਤਿਦੇਸ਼ਿਕੀਂ “ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਿਨੋਪਚਰੇਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੫) ਇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪਾਂ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੀਂ ਵਾਤਾਰ੍ਦਿਤੋਕ੍ਤਾਂ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਧੂਮੋਪਨਾਹਾਦਿਕਾਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਮਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਦਨ੍ਤਰੋਗਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਂ, ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਦਾਲਨਭਞ੍ਜਨਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਦਾਹਤਮ੍||੪੧-੪੨||-
Adhikarana 9 (43-48) · Śloka 49
ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਿਦ੍ਧਯੇ ||੪੩||
ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪੇਨਿਲਜੇ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ |
ਕਣ੍ਟਕੇਸ੍ਵਨਿਲੋਤ੍ਥੇਸੁ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਭਿਸਜਾ ਭਵੇਤ੍ ||੪੪||
ਪਿਤ੍ਤਜੇਸੁ ਵਿਘਸ੍ਟੇਸੁ ਨਿਃਸਤੇ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤੇ |
ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਗਣ੍ਡੂਸਂ ਨਸ੍ਯਂ ਚ ਮਧੁਰਂ ਹਿਤਮ੍ ||੪੫||
ਕਣ੍ਟਕੇਸੁ ਕਫੋਤ੍ਥੇਸੁ ਲਿਖਿਤੇਸ੍ਵਸਜਃ ਕ੍ਸਯੇ |
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਰ੍ਮਧੁਯੁਤਃ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣੇ ||੪੬||
ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਕਵਲਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਗੌਰਸਰ੍ਸਪਸੈਨ੍ਧਵੈਃ |
ਪਟੋਲਨਿਮ੍ਬਵਾਰ੍ਤਾਕੁਕ੍ਸਾਰਯੂਸੈਸ਼੍ਚ ਭੋਜਯੇਤ੍ ||੪੭||
ਉਪਜਿਹ੍ਵਾਂ ਤੁ ਸਂਲਿਖ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ |
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਗਣ੍ਡੂਸਧੂਮੈਸ਼੍ਚੈਨਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੪੮||
ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮੋਕ੍ਤਂ... |੪੯|
View original
जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये ||४३||
ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् |
कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ||४४||
पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते |
प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम् ||४५||
कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये |
पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ||४६||
गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः |
पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ||४७||
उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् |
शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत् ||४८||
जिह्वागतानां कर्मोक्तं... |४९|
ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਘਸ੍ਟੇਸੁ ਗੋਜੀਸ਼ੇਫਾਲਿਕਾਦਿਪਤ੍ਰਘਸ੍ਟੇਸੁ, ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਮਧੁਰੈਰੇਵ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ; ਗਣ੍ਡੂਸੋਪਿ ਤੈਰੇਵ ਕ੍ਵਥਿਤੈਃ; ਨਸ੍ਯਮਪਿ ਦਸ਼ਗੁਣਕ੍ਸੀਰਂ ਤਤ੍ਕਲ੍ਕਸਧਿਤਂ ਹਿਤਮ੍| ਲਿਖਿਤੇਸੁ ਮਣ੍ਡਲਾਗ੍ਰਾਦਿਨਾ| ਅਸਜਃ ਕ੍ਸਯੇ ਅਸਜੋਵਸਾਨੇ, ਵਿਰਾਮੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨੈਃ ਯੁਸੈਃ ਕ੍ਸਾਰਯੂਸੈਃ| ਉਪਜਿਹ੍ਵਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਣ੍ਡੂਸਃ ਕਫਵ੍ਰਣਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਕਫਕਣ੍ਟਕਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਵਾ| ਧੂਮੈਸ਼੍ਚ ਵੈਰੇਚਨਿਕਧੂਮੈਃ| ਅਲਾਸਃ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਕਫਰਕ੍ਤਕਤ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੈਵ ਵਿਰੇਚਨਕ੍ਸੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਕਵਲਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਧੂਮਵਮਨਾਦਿਭਿਰੁਪਚਰ੍ਯਃ||੪੩-੪੮||-
Adhikarana 10 (49-58) · Śloka 59
... ਤਾਲਵ੍ਯਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ |
ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਙ੍ਗੁਲਿਸਨ੍ਦਂਸ਼ੇਨਾਕਸ੍ਯ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਮ੍ ||੪੯||
ਛੇਦਯੇਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਗ੍ਰੇਣ ਜਿਹ੍ਵੋਪਰਿ ਤੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ |
ਨੋਤ੍ਕਸ੍ਟਂ ਚੈਵ ਹੀਨਂ ਚ ਤ੍ਰਿਭਾਗਂ ਛੇਦਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੫੦||
ਅਤ੍ਯਾਦਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਮ੍ਰਿਯੇਤ ਚ |
ਹੀਨਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਭਵੇਚ੍ਛੋਫੋ ਲਾਲਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ ||੫੧||
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾ ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ |
ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡੀਂ ਤੁ ਸਞ੍ਛਿਦ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਮਂ ਕ੍ਰਮਮ੍ ||੫੨||
ਮਰਿਚਾਤਿਵਿਸਾਪਾਠਾਵਚਾਕੁਸ੍ਠਕੁਟਨ੍ਨਟੈਃ |
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਲਵਣੈਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ ||੫੩||
ਵਚਾਮਤਿਵਿਸਾਂ ਪਾਠਾਂ ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀਮ੍ |
ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਪਿਚੁਮਨ੍ਦਂ ਚ ਕਵਲਂ ਤਤ੍ਰ ਯੋਜਯੇਤ੍ ||੫੪||
ਇਙ੍ਗੁਦੀਕਿਣਿਹੀਦਨ੍ਤੀਸਰਲਾਸੁਰਦਾਰੁਭਿਃ |
ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਰ੍ਤਿਂ ਗਨ੍ਧੋਤ੍ਤਰਾਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ||੫੫||
ਤਤੋ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰਹ੍ਨਃ ਕਫਨਾਸ਼ਨਮ੍ |
ਕ੍ਸਾਰਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਮੁਦ੍ਗੇਸੁ ਯੂਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸ਼ਨੇ ਹਿਤਃ ||੫੬||
ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰ੍ਯਧ੍ਰੁਸੇ ਕੂਰ੍ਮੇ ਸਙ੍ਘਾਤੇ ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟੇ |
ਏਸ ਏਵ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਿ ||੫੭||
ਤਾਲੁਪਾਕੇ ਤੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਧਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਨਮ੍ |
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਵਿਧਿਸ਼੍ਚਾਨਿਲਨਾਸ਼ਨਃ ||੫੮||
ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਤਾਲੁਜਾਨਾਂ ਤੁ... |੫੯|
View original
... तालव्यानां प्रवक्ष्यते |
अङ्गुष्ठाङ्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ||४९||
छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् |
नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक् ||५०||
अत्यादानात् स्रवेद्रक्तं तन्निमित्तं म्रियेत च |
हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः ||५१||
तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः |
गलशुण्डीं तु सञ्छिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् ||५२||
मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः |
क्षौद्रयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ||५३||
वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् |
निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ||५४||
इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः |
पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम् ||५५||
ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् |
क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ||५६||
तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे |
एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ||५७||
तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् |
स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ||५८||
कीर्तितं तालुजानां तु... |५९|
ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਛੇਦਯੇਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਗ੍ਰੇਣੇਤਿ ਭਾਗਦ੍ਵਯਮਰ੍ਧਂ ਵਾ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਭਾਗੇਨੈਕੇਨਾਰ੍ਧੇਨ ਵਾ ਛੇਦਯੇਤ੍| ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਣਮ੍| ਤਮਃ ਅਨ੍ਧਕਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕੁਟਨ੍ਨਟਃ ਸ਼੍ਯੋਨਾਕਃ| ਕਿਣਿਹੀ ਕਟਭੀ, ਸਰਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍| ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਭਿਰਙ੍ਗਭੂਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਤਾ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੀ, ਤਾਮ੍| ਗਨ੍ਧੋਤ੍ਤਰਾਂ ਗਨ੍ਧਪ੍ਰਧਾਨਾਮ੍| ਦ੍ਵਿਰਹ੍ਨਃ ਅਹ੍ਨਿ ਵਾਰਦ੍ਵਯਮਿਤਿ| ਕ੍ਸਾਰਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਮੁਦ੍ਗੇਸ੍ਵਿਤਿ ਕਤੋ ਯੂਸੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰੇਣ ਲਵਣੀਕਤੋ ਭੋਜਨੇ ਹਿਤਃ ਪਥ੍ਯਃ| ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣੀਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਿ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭੇਦਃ| ਤਤ੍ਰ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀ ਮੇਦ੍ਯਾ ਤਾਲੁਪੁਪ੍ਪੁਟਕੋਪਿ, ਅਧ੍ਰੁਸਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤੌ ਛੇਦ੍ਯੌ, ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਤ੍ਵਾਲ੍ਲੇਖ੍ਯਃ ਕੁਰ੍ਮਸ੍ਤਤੋਨੁਰੂਪਾਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਛੇਦ੍ਯੋਪਿ| ਤਾਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰੇਣਾਤ੍ਰ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਪਿਤ੍ਤਹਰੋ ਵਿਧਿਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ, ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਪਿ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਜਨਨਾਤ੍| ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਤਾਲੁਜਾਨਾਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਾਰ੍ਬੁਦਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਨੋਦਾਹਤਮ੍||੪੯-੫੮||-
Adhikarana 11 (59-66) · Śloka 67
... ਕਣ੍ਠ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ |
ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਹਿਣੀਨਾਂ ਤੁ ਹਿਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍ ||੫੯||
ਛਰ੍ਦਨਂ ਧੂਮਪਾਨਂ ਚ ਗਣ੍ਡੂਸੋ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮ ਚ |
ਵਾਤਿਕੀਂ ਤੁ ਹਤੇ ਰਕ੍ਤੇ ਲਵਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ ||੬੦||
ਸੁਖੋਸ੍ਣਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਗਣ੍ਡੂਸਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਚ੍ਚਾਪ੍ਯਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ |
ਪਤਙ੍ਗਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰੈਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ ||੬੧||
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪਰੂਸਕਕ੍ਵਾਥੋ ਹਿਤਸ਼੍ਚ ਕਵਲਗ੍ਰਹੇ |
ਅਗਾਰਧੂਮਕਟੁਕੈਃ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ ||੬੨||
ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਿਡਙ੍ਗਦਨ੍ਤੀਸੁ ਤੈਲਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ |
ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮਣਿ ਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਥਾ ਕਵਲਧਾਰਣੇ ||੬੩||
ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ਸਾਧਯੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯੋ ਰੋਹਿਣੀਂ ਰਕ੍ਤਸਮ੍ਭਵਾਮ੍ |
ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਕਣ੍ਠਸ਼ਾਲੂਕਂ ਸਾਧਯੇਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਿਵਤ੍ ||੬੪||
ਏਕਕਾਲਂ ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਚ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਲ੍ਪਸ਼ਃ |
ਉਪਜਿਹ੍ਵਿਕਵਚ੍ਚਾਪਿ ਸਾਧਯੇਦਧਿਜਿਹ੍ਵਿਕਾਮ੍ ||੬੫||
ਏਕਵਨ੍ਦਂ ਤੁ ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਵਿਧਿਂ ਸ਼ੋਧਨਮਾਚਰੇਤ੍ |
ਗਿਲਾਯੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸਾਧਯੇਤ੍ ||੬੬||
ਅਮਰ੍ਮਸ੍ਥਂ ਸੁਪਕ੍ਵਂ ਚ ਭੇਦਯੇਦ੍ਗਲਵਿਦ੍ਰਧਿਮ੍ |੬੭|
View original
... कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते |
साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ||५९||
छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च |
वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ||६०||
सुखोष्णन् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः |
पतङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ||६१||
द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे |
अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत् ||६२||
श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् |
नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे ||६३||
पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् |
विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ||६४||
एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः |
उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ||६५||
एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् |
गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ||६६||
अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् |६७|
ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣਾਦਿਕਰ੍ਮਪਚ੍ਚਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮ੍| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ ਵਾਰਂਵਾਰਮ੍| ਪਤਙ੍ਗਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਸ਼੍ਵੇਤਸ੍ਯਨ੍ਦਾ| ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧਯੇਤ੍ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰਿਵਦਿਤਿ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰ੍ਯਾਮਪਿ ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡੀਵਿਧ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਸਾਧਯੇਦ੍ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡੀਵਦਿਤਿ ਵਾਚ੍ਯੇ ਤੁਣ੍ਡਿਕੇਰੀਵਿਧ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ੋ ਨਿਃਸ਼ੇਸਚ੍ਛੇਦਨਾਰ੍ਥਃ, ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡੀਵਦਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਭਾਗਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ, ਅਸ਼ੇਸਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਭਾਗਾਦਿਭਿਰਿਤਿ| ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਜਲੌਕਾਭਿਃ| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਧੂਮਲੇਪਨਕ੍ਸਾਰਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਧਨਮ੍||੫੯-੬੬||-
Adhikarana 12 (67-75) · Śloka 75
ਵਾਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸਰਂ ਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਲਵਣੈਃ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਯੇਤ੍ ||੬੭||
ਤੈਲਂ ਵਾਤਹਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਹਿਤਂ ਕਵਲਨਸ੍ਯਯੋਃ |
ਤਤੋਸ੍ਮੈ ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਧੂਮਮਿਮਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੬੮||
ਸ਼ਾਲਰਾਜਾਦਨੈਰਣ੍ਡਸਾਰੈਙ੍ਗੁਦਮਧੂਕਜਾਃ |
ਮਜ੍ਜਾਨੋ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਧ੍ਯਾਮਮਾਂਸੀਕਾਲਾਨੁਸਾਰਿਵਾਃ |
ਸ਼੍ਰੀਸਰ੍ਜਰਸਸ਼ੈਲੇਯਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਾਨਿ ਚਾਹਰੇਤ੍ ||੬੯||
ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸੁਕਤਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਲੋਡ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ |
ਟਿਣ੍ਟੂਕਵਨ੍ਤਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਮਤਿਮਾਂਸ੍ਤੇਨ ਲੇਪਯੇਤ੍ ||੭੦||
ਏਸ ਸਰ੍ਵਸਰੇ ਧੂਮਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ ਮਤਃ |
ਕਫਘ੍ਨੋ ਮਾਰੁਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਮੁਖਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ||੭੧||
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੇ ਸਰ੍ਵਸਰੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਕਾਯਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ |
ਸਰ੍ਵਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਧਿਰ੍ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਲਃ ||੭੨||
ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਗਣ੍ਡੂਸੌ ਧੂਮਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਚ |
ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ ਸਰ੍ਵਸਰੇ ਵਿਧਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਾਪਹਮ੍ ||੭੩||
ਪਿਬੇਦਤਿਵਿਸਾਂ ਪਾਠਾਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਚ ਸੁਰਦਾਰੁ ਚ |
ਰੋਹਿਣੀਂ ਕਟੁਕਾਖ੍ਯਾਂ ਚ ਕੁਟਜਸ੍ਯ ਫਲਾਨਿ ਚ ||੭੪||
ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਮਨੁਜੋ ਭਾਗੈਰ੍ਧਰਣਸਮ੍ਮਿਤੈਃ |
ਏਸ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਕਫਕਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਯੋਗੋਪਕਰ੍ਸਤਿ ||੭੫||
View original
वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ||६७||
तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः |
ततोऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ||६८||
शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः |
मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः |
श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत् ||६९||
तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः |
टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ||७०||
एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः |
कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ||७१||
पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः |
सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ||७२||
प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च |
कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ||७३||
पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च |
रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च ||७४||
गवां मूत्रेण मनुजो भागैर्धरणसम्मितैः |
एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगोऽपकर्षति ||७५||
ਮੁਖਾਵਯਵਗਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਸਕਲਵਦਨਗਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਵਣੈਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣੈਃ ਪਞ੍ਚਲਵਣਕਤੈਃ| ਤੈਲਂ ਵਾਤਹਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਹਿਤਂ ਕਵਲਨਸ੍ਯਯੋਃ ਵਾਤਹਰਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਕਲ੍ਕਕਸਾਯਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਕਵਲੇ ਨਸ੍ਯੇ ਚ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਾਲਰਾਜਾਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ਾਲਫਲਾਦਿਮਜ੍ਜਾਨਃ; ਸ਼ਾਲਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਃ, ਰਾਜਾਦਨਃ ਕ੍ਸੀਰਿਕਾ, ਸਾਰਃ ਸਾਰਵਕ੍ਸਃ ਖਦਿਰਾਦਿਃ| ਧ੍ਯਾਮਂ ਗਨ੍ਧਤਣਂ , ਕਾਲਾਨੁਸਾਰਿਵਾ ਕਾਲਵਲ੍ਲੀ| ਸ਼੍ਰੀਃ ਨਵਨੀਤਖੋਟਿਃ ਸਰਲਨਿਰ੍ਯਾਸਃ, ਸਰ੍ਜਰਸਃ ਰਾਲਾ| ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਲੋਡ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਿਤ ਇਤਿ ਯਾਵਤਾ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਨਾਤਿਘਨਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਤਨੁਤ੍ਵਂ ਲੇਪਯੋਗ੍ਯਤਾ ਚ ਭਵਤਿ ਤਾਵਤੀ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਟਿਣ੍ਟੁਕਃ ਸ਼੍ਯੋਨਾਕਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਕਾਯਸ੍ਯ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ| ਅਤਿਵਿਸਾਦਿਚੂਰ੍ਣਧਰਣਭਾਗਂ ਪ੍ਰਤਿਦਿਵਸਂ ਸਾਣ੍ਮਾਸਿਕਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪੇਯਮ੍| ਧਰਣਮਾਨਮਪਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੀਯਾਃ ਪਠਨ੍ਤਿ; “ਮਧ੍ਯਮਾ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਿਸ੍ਪਾਵਾ ਧਰਣਂ ਤਾਨ੍ਯਰ੍ਧਤਤੀਯਾਨਿ ਕਰ੍ਸਃ” (ਚਿ.ਅ.੩੧) ਇਤਿ||੬੭-੭੫||
Adhikarana 13 (76) · Śloka 76
ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਗੋਮੂਤ੍ਰਦਧਿਮਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕੈਃ |
ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਕਵਲਾਨ੍ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਤੈਲਘਤੈਰਪਿ ||੭੬||
View original
क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः |
विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ||७६||
ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਮੁਖਰੋਗੇਸ੍ਵਤ੍ਰ ਦੋਸਾਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਕਵਲਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯਮਪਿ ਰੋਗਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੬||
Adhikarana 14 (77-81) · Śloka 81
ਰੋਗਾਣਾਂ ਮੁਖਜਾਤਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ |
ਅਸਾਧ੍ਯਾ ਅਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਰੋਗਾ ਯੇ ਤਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ||੭੭||
ਓਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪੇ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਾਂਸਰਕ੍ਤਤ੍ਰਿਦੋਸਜਾਃ |
ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਵਰ੍ਜ੍ਯੌ ਤੁ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਗਤਿਸੌਸਿਰੌ ||੭੮||
ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਨ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਯਾਵਦਾਲਨਭਞ੍ਜਨਾਃ |
ਜਿਹ੍ਵਾਗਤੇਸ੍ਵਲਾਸਸ੍ਤੁ ਤਾਲਵ੍ਯੇਸ੍ਵਰ੍ਬੁਦਂ ਤਥਾ ||੭੯||
ਸ੍ਵਰਘ੍ਨੋ ਵਲਯੋ ਵਨ੍ਦੋ ਵਿਦਾਰ੍ਯਲਸ ਏਵ ਚ |
ਗਲੌਸ੍ਠੋ ਮਾਂਸਤਾਨਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਘ੍ਨੀ ਰੋਹਿਣੀ ਚ ਯਾ ||੮੦||
ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਰੋਗਾ ਨਵ ਦਸ਼ੈਵ ਚ |
ਤੇਸਾਂ ਚਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੮੧||
View original
रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |
असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ||७७||
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ ||७८||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||७९||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च |
गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या ||८०||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च |
तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||८१||
ਓਸ੍ਠਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਦਨ੍ਤਮੂਲੇਸੁ ਦ੍ਵੌ, ਦਨ੍ਤਭਵੇਸੁ ਤ੍ਰਯਃ, ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਗਤਿਃ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਕਤਿਰ੍ਨਾਡੀ, ਜਿਹ੍ਵਾਗਤੇਸ੍ਵੇਕਃ, ਤਾਲੁਨ੍ਯਪ੍ਯੇਕ ਏਵ, ਸ੍ਵਰਘ੍ਨਾਦਯੋ ਨਵ ਗਲੇ, ਸਮੁਦਾਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨਵ ਦਸ਼ੈਵੇਤਿ||੭੭-੮੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮੁਖਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੨||