Adhikarana 1 (1-9) · Śloka 10
athātō mukharōgacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
caturvidhēna snēhēna madhūcchiṣṭayutēna ca |
vātajē'bhyañjanaṁ kuryānnāḍīsvēdaṁ ca buddhimān ||3||
vidadhyādōṣṭhakōpē tu sālvaṇaṁ cōpanāhanē |
mastiṣkē caiva nasyē ca tailaṁ vātaharaṁ hitam ||4||
śrīvēṣṭakaṁ sarjarasaṁ suradāru saguggulu |
yaṣṭīmadhukacūrṇaṁ tu vidadhyāt pratisāraṇam ||5||
pittaraktābhighātōtthaṁ jalaukōbhirupācarēt |
pittavidradhivaccāpi kriyāṁ kuryādaśēṣataḥ ||6||
śirōvirēcanaṁ dhūmaḥ svēdaḥ kavala ēva ca |
hr̥tē raktē prayōktavyamōṣṭhakōpē kaphātmakē ||7||
tryūṣaṇaṁ svarjikākṣārō yavakṣārō viḍaṁ tathā |
kṣaudrayuktaṁ vidhātavyamētacca pratisāraṇam ||8||
mēdōjē svēditē bhinnē śōdhitē jvalanō hitaḥ |
priyaṅgutriphalālōdhraṁ sakṣaudraṁ pratisāraṇam ||9||
ētadōṣṭhaprakōpānāṁ sādhyānāṁ karma kīrtitam |10|
View original
अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च |
वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान् ||३||
विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने |
मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम् ||४||
श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु |
यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम् ||५||
पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् |
पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ||६||
शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च |
हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ||७||
त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा |
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ||८||
मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः |
प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ||९||
एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |१०|
caturvidhēna catuṣprakārēṇa| snēhēna dōṣādyapēkṣayā samastavyastēna snēhapākaparibhāṣayā vātaharakaṣāyamadhūcchiṣṭakalkaśr̥tēnābhyaṅgaḥ| tataḥ snigdhaṁ nāḍīsvēdēna yathōktēna svēdayēt| mastiṣkaḥ śirōbastiprakāraḥ; badhyata ūrdhvaṁ śirōbastiḥ, anavabaddhō mastiṣka iti| anyē tu paṭhanti ‘mastiṣkyē caiva nasyē ca’ ityādi; atra mastiṣkyaṁ mastiṣkē hitamabhyaṅgatailapicudhāraṇaśirōbastyādi| śrīvēṣṭakaḥ saralaniryāsaḥ| pratisāraṇaṁ gharṣaṇam| kriyāṁ kuryādaśēṣata iti saṁśōdhanasaṁśamanarūpāṁ bāhyāmābhyantarīṁ ca| mēdōjē punarasnēhapūrvaṁ svēditē bhittvā mēdasō'pakarṣaṇaṁ, śōdhitē cāgnēravacāraṇaṁ pathyam||1-9||-
Adhikarana 2 (10-13) · Śloka 14
dantamūlagatānāṁ tu rōgāṇāṁ karma vakṣyatē ||10||
śītādē hr̥taraktē tu tōyē nāgarasarṣapān |
niṣkvāthya triphalāṁ mustaṁ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ ||11||
priyaṅgavaśca mustaṁ ca triphalā ca pralēpanam |
nasyaṁ ca triphalāsiddhaṁ madhukōtpalapadmakaiḥ ||12||
dantapuppuṭakē kāryaṁ taruṇē raktamōkṣaṇam |
sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam ||13||
hitaḥ śirōvirēkaśca nasyaṁ snigdhaṁ ca bhōjanam |14|
View original
दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ||१०||
शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् |
निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः ||११||
प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् |
नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः ||१२||
दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् |
सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ||१३||
हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |१४|
dantētyādi| nasyamityādi| śōṇitāvasēkaśōdhanagaṇḍūṣakupitavātānubandhē snēhanaṁ nasyam| tatra kaphānugatē madhukādibhiḥ saha triphalāsiddhaṁ tailaṁ nasyē prayōjyaṁ, śōṇitānugamē ca triphalādisaṁsiddhaṁ ghr̥tamiti| taruṇē tatkālōtpannē| nasyamiti ‘śītādōktasnēhēna’ iti śēṣaḥ, dōṣadūṣyasthānānāmaikyāt||10-13||-
Adhikarana 3 (14-18) · Śloka 18
visrāvitē dantavēṣṭē vraṇāṁstu pratisārayēt ||14||
rōdhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ |
gaṇḍūṣē kṣīriṇō yōjyāḥ sakṣaudraghr̥taśarkarāḥ ||15||
kākōlyādau daśakṣīrasiddhaṁ sarpiśca nasyataḥ |
śauṣirē hr̥taraktē tu rōdhramustarasāñjanaiḥ ||16||
sakṣaudraiḥ śasyatē lēpō gaṇḍūṣē kṣīriṇō hitāḥ |
sārivōtpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ ||17||
kṣīrē daśaguṇē siddhaṁ sarpirnasyē ca pūjitam |
kriyāṁ paridarē kuryācchītādōktāṁ vicakṣaṇaḥ ||18||
View original
विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत् ||१४||
रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः |
गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ||१५||
काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः |
शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ||१६||
सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः |
सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः ||१७||
क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् |
क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ||१८||
visrāvitē ityādi| pattaṅgaṁ raktacandanaṁ, madhūttaraiḥ madhupradhānaiḥ| kṣīriṇō vaṭādayaḥ| daśakṣīrasiddhaṁ daśaguṇēna gavyakṣīrēṇa ghr̥taṁ sādhanīyam||14-18||
Adhikarana 4 (19-23) · Śloka 23
saṁśōdhyōbhayataḥ kāryaṁ śiraścōpakuśē tathā |
kākōdumbarikāgōjīpatrairvisrāvayēdasr̥k ||19||
kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyōṣaiḥ pratisārayēt |
pippalīḥ sarṣapāñ śvētānnāgaraṁ naiculaṁ phalam ||20||
sukhōdakēna saṁsr̥jya kavalaṁ cāpi dhārayēt |
ghr̥taṁ madhurakaiḥ siddhaṁ hitaṁ kavalanasyayōḥ ||21||
śastrēṇa dantavaidarbhē dantamūlāni śōdhayēt |
tataḥ kṣāraṁ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ ||22||
uddhr̥tyādhikadantaṁ tu tatō'gnimavacārayēt |
kr̥midantakavaccāpi vidhiḥ kāryō vijānatā ||23||
View original
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा |
काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक् ||१९||
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् |
पिप्पलीः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम् ||२०||
सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् |
घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ||२१||
शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् |
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ||२२||
उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् |
कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता ||२३||
saṁśōdhyōbhayata iti vamanavirēcanābhyāmūrdhvamadhaśca kāyaṁ śōdhayitvā, śirōvirēcanēna śiraśca saṁśōdhayēdityarthaḥ| raktapittōtthitē'pyupakuśē sthāninaḥ kaphasya pratīkārārthaṁ vamanaṁ yuktam| kākōdumbarikā kāṣṭhōdumbarikā, gōjī gōjihvā| niculō vētasaḥ| madhurakaiḥ kākōlyādibhiḥ||19-23||
Adhikarana 5 (24-25) · Śloka 25
chittvā'dhimāṁsaṁ sakṣaudrairēbhiścūrṇairupācarēt |
vacātējōvatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ ||24||
kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ |
paṭōlatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvanē |
hitaḥ śirōviraikaśca dhūmō vairēcanaśca yaḥ ||25||
View original
छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रैरेभिश्चूर्णैरुपाचरेत् |
वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः ||२४||
क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः |
पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने |
हितः शिरोविरैकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ||२५||
chittvētyādi| tējōvatī kākamardanikā| sakṣaudraśca sapippalīkaḥ sukhōdakē kavalaḥ||24-25||
Adhikarana 6 (26-33) · Śloka 33
sāmānyaṁ karma nāḍīnāṁ viśēṣaṁ cātra mē śr̥ṇu |
nāḍīvraṇaharaṁ karma dantanāḍīṣu kārayēt ||26||
yaṁ dantamabhijāyēta nāḍī taṁ dantamuddharēt |
chittvā māṁsāni śastrēṇa yadi nōparijō bhavēt ||27||
śōdhayitvā dahēccāpi kṣārēṇa jvalanēna vā |
bhinattyupēkṣitē dantē hanukāsthi gatirdhruvam ||28||
samūlaṁ daśanaṁ tasmāduddharēdbhagnamasthiram |
uddhr̥tē tūttarē dantē samūlē sthirabandhanē ||29||
raktātiyōgāt pūrvōktā rōgā ghōrā bhavanti hi |
kāṇaḥ sañjāyatē janturarditaṁ cāsya jāyatē ||30||
calamapyuttaraṁ dantamatō nāpaharēdbhiṣak |
dhāvanē jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram ||31||
kaṣāyaṁ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ |
yaṣṭyāhvarōdhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kr̥tam ||32||
tailaṁ saṁśōdhanaṁ taddhi hanyāddantagatāṁ gatim |
kīrtitā dantamūlē tu kriyā dantēṣu vakṣyatē ||33||
View original
सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु |
नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ||२६||
यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् |
छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ||२७||
शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा |
भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम् ||२८||
समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थिरम् |
उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने ||२९||
रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि |
काणः सञ्जायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते ||३०||
चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् |
धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम् ||३१||
कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः |
यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम् ||३२||
तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् |
कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते ||३३||
sāmānyamityādi| sāmānyaṁ tulyam| yadēva vātādināḍīnāṁ karmōktaṁ tadēva dantanāḍīnāṁ sāmānyamēkamityarthaḥ| yaṁ dantamabhijāyētētyādi yaṁ dantamabhi samīpē nāḍī syāttaṁ dantamuddharēt| yadi nōparijō bhavēditi ūrdhvagatadantapaṅktigataścēnna bhavati| sthirabandhanē dr̥ḍhataradantavēṣṭanē| ‘samūlē sthirabandhanē’ ityatra ‘śōṇitaṁ samprasicyatē’ iti paṭhanti| dhāvanē prakṣālanē, jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakakhādiraṁ kaṣāyamiti; anyē tu kaṣāyamāmapūgaphalamiti manyantē| svādukaṇṭakō gōkṣuraḥ, kaṇṭakārivr̥kṣamanyē||26-33||
Adhikarana 7 (34-40) · Śloka 41
snēhānāṁ kavalāḥ kōṣṇāḥ sarpiṣastraivr̥tasya vā |
niryūhāścānilaghnānāṁ dantaharṣapramardanāḥ ||34||
snaihikaśca hitō dhūmō nasyaṁ snigdhaṁ ca bhōjanam |
rasō rasayavāgvaśca kṣīraṁ santānikā ghr̥tam ||35||
śirōbastirhitaścāpi kramō yaścānilāpahaḥ |
ahiṁsan dantamūlāni śarkarāmuddharēdbhiṣak ||36||
lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayēt |
dantaharṣakriyāṁ cāpi kuryānniravaśēṣataḥ ||37||
kapālikā kr̥cchratamā tatrāpyēṣā kriyā hitā |
jayēdvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṁ kr̥midantakam ||38||
tathā'vapīḍairvātaghnaiḥ snēhagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
bhadradārvādivarṣābhūlēpaiḥ snigdhaiśca bhōjanaiḥ ||39||
calamuddhr̥tya ca sthānaṁ vidahēt suṣirasya ca |
tatō vidārīyaṣṭyāhvaśr̥ṅgāṭakakasērukaiḥ ||40||
tailaṁ daśaguṇē kṣīrē siddhaṁ nasyē hitaṁ bhavēt |41|
View original
स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा |
निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ||३४||
स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |
रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिका घृतम् ||३५||
शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः |
अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ||३६||
लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् |
दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ||३७||
कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता |
जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ||३८||
तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः |
भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ||३९||
चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च |
ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः ||४०||
तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् |४१|
sarpiṣastraivr̥tasya vēti vātavyādhipaṭhitasya | niryūhāḥ kvāthāḥ| rasō māṁsarasaḥ| rasayavāgvō māṁsarasayavāgvaḥ| kṣīraṁ dugdham| santānikā ‘sara’ iti bhāṣā, kṣīrasānnidhyāt santānikāghr̥tē kṣīrōtthē ēva| pratisārayēt gharṣayēdityarthaḥ| uddhr̥tadaśanasya sthānaṁ dahēcchuddhyarthaṁ śōṇitasrāvaniṣēdhārthaṁ ca; suṣirasya ca pūyakr̥tacchidrasya ‘sthānaṁ dahēt’ iti śēṣaḥ||34-40||-
Adhikarana 8 (41-42) · Śloka 43
hanumōkṣē samuddiṣṭāṁ kuryāccārditavat kriyām ||41||
phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṁ dantadhāvanam |
tathā'tikaṭhinān bhakṣyān dantarōgī vivarjayēt ||42||
sādhyānāṁ dantarōgaṇāṁ cikitsitamudīritam |43|
View original
हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम् ||४१||
फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् |
तथाऽतिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ||४२||
साध्यानां दन्तरोगणां चिकित्सितमुदीरितम् |४३|
arditavatsamuddiṣṭāmiti ardita iva samuddiṣṭāṁ kriyāṁ kuryāt| samuddiṣṭagrahaṇēnaitajjñāpayati- arditōktāmātidēśikīṁ “vātavyādhividhinōpacarēt” (ci.a.5) ityēvaṁrūpāṁ vaiśēṣikīṁ vātārditōktāṁ mastiṣkaśirōbastinasyadhūmōpanāhādikāṁ dvividhāmapi kriyāṁ kuryāditi| sādhyānāṁ dantarōgāṇāṁ cikitsitamuktaṁ, śyāvadantadālanabhañjanānāmasādhyatvānnōdāhr̥tam||41-42||-
Adhikarana 9 (43-48) · Śloka 49
jihvāgatānāṁ sādhyānāṁ karma vakṣyāmi siddhayē ||43||
ōṣṭhaprakōpē'nilajē yaduktaṁ prāk cikitsitam |
kaṇṭakēṣvanilōtthēṣu tat kāryaṁ bhiṣajā bhavēt ||44||
pittajēṣu vighr̥ṣṭēṣu niḥsr̥tē duṣṭaśōṇitē |
pratisāraṇagaṇḍūṣaṁ nasyaṁ ca madhuraṁ hitam ||45||
kaṇṭakēṣu kaphōtthēṣu likhitēṣvasr̥jaḥ kṣayē |
pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇē ||46||
gr̥hṇīyāt kavalāṁścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ |
paṭōlanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhōjayēt ||47||
upajihvāṁ tu saṁlikhya kṣārēṇa pratisārayēt |
śirōvirēkagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācarēt ||48||
jihvāgatānāṁ karmōktaṁ... |49|
View original
जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये ||४३||
ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् |
कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ||४४||
पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते |
प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम् ||४५||
कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये |
पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ||४६||
गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः |
पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ||४७||
उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् |
शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत् ||४८||
जिह्वागतानां कर्मोक्तं... |४९|
jihvētyādi| vighr̥ṣṭēṣu gōjīśēphālikādipatraghr̥ṣṭēṣu, pratisāraṇaṁ madhurairēva kākōlyādibhiḥ; gaṇḍūṣō'pi tairēva kvathitaiḥ; nasyamapi daśaguṇakṣīraṁ tatkalkasadhitaṁ hitam| likhitēṣu maṇḍalāgrādinā| asr̥jaḥ kṣayē asr̥jō'vasānē, virāmē ityarthaḥ| kṣārō yavakṣāraḥ, tatpradhānaiḥ yuṣaiḥ kṣārayūṣaiḥ| upajihvāmityādi| gaṇḍūṣaḥ kaphavraṇaharadravyēṇa kaphakaṇṭakaharadravyēṇa vā| dhūmaiśca vairēcanikadhūmaiḥ| alāsaḥ punaratra kapharaktakr̥ta āśukāritvāt pratyākhyāyaiva virēcanakṣōṇitamōkṣaṇakavalaśirōvirēcanadhūmavamanādibhirupacaryaḥ||43-48||-
Adhikarana 10 (49-58) · Śloka 59
... tālavyānāṁ pravakṣyatē |
aṅguṣṭhāṅgulisandaṁśēnākr̥ṣya galaśuṇḍikām ||49||
chēdayēnmaṇḍalāgrēṇa jihvōpari tu saṁsthitām |
nōtkr̥ṣṭaṁ caiva hīnaṁ ca tribhāgaṁ chēdayēdbhiṣak ||50||
atyādānāt sravēdraktaṁ tannimittaṁ mriyēta ca |
hīnacchēdādbhavēcchōphō lālā nidrā bhramastamaḥ ||51||
tasmādvaidyaḥ prayatnēna dr̥ṣṭakarmā viśāradaḥ |
galaśuṇḍīṁ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṁ kramam ||52||
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṁ pratisārayēt ||53||
vacāmativiṣāṁ pāṭhāṁ rāsnāṁ kaṭukarōhiṇīm |
niṣkvāthya picumandaṁ ca kavalaṁ tatra yōjayēt ||54||
iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ |
pañcāṅgīṁ kārayēt piṣṭairvartiṁ gandhōttarāṁ śubhām ||55||
tatō dhūmaṁ pibējjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam |
kṣārasiddhēṣu mudgēṣu yūṣaścāpyaśanē hitaḥ ||56||
tuṇḍikēryadhruṣē kūrmē saṅghātē tālupuppuṭē |
ēṣa ēva vidhiḥ kāryō viśēṣaḥ śastrakarmaṇi ||57||
tālupākē tu kartavyaṁ vidhānaṁ pittanāśanam |
snēhasvēdau tāluśōṣē vidhiścānilanāśanaḥ ||58||
kīrtitaṁ tālujānāṁ tu... |59|
View original
... तालव्यानां प्रवक्ष्यते |
अङ्गुष्ठाङ्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ||४९||
छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् |
नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक् ||५०||
अत्यादानात् स्रवेद्रक्तं तन्निमित्तं म्रियेत च |
हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः ||५१||
तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः |
गलशुण्डीं तु सञ्छिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् ||५२||
मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः |
क्षौद्रयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ||५३||
वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् |
निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ||५४||
इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः |
पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम् ||५५||
ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् |
क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ||५६||
तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे |
एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ||५७||
तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् |
स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ||५८||
कीर्तितं तालुजानां तु... |५९|
aṅguṣṭhētyādi| chēdayēnmaṇḍalāgrēṇēti bhāgadvayamardhaṁ vā parityajya bhāgēnaikēnārdhēna vā chēdayēt| bhramaścakrārūḍhasyēva bhramaṇam| tamaḥ andhakāradarśanam| prāptaṁ yuktam| kuṭannaṭaḥ śyōnākaḥ| kiṇihī kaṭabhī, saralā trivr̥t| pañcāṅgīmiti pañcabhiraṅgabhūtairdravyaiḥ kr̥tā pañcāṅgī, tām| gandhōttarāṁ gandhapradhānām| dvirahnaḥ ahni vāradvayamiti| kṣārasiddhēṣu mudgēṣviti kr̥tō yūṣō yavakṣārēṇa lavaṇīkr̥tō bhōjanē hitaḥ pathyaḥ| tuṇḍikērītyādi| viśēṣaḥ śastrakarmaṇīti śastrakarmaṇi viśēṣō bhēdaḥ| tatra tuṇḍikērī mēdyā tālupuppuṭakō'pi, adhruṣamāṁsasaṅghātau chēdyau, māṁsōcchrāyatvāllēkhyaḥ kurmastatō'nurūpāyāmavasthāyāṁ chēdyō'pi| tālvityādi| cakārēṇātra tāluśōṣē pittaharō vidhiḥ samuccīyatē, pittēnāpi tāluśōṣajananāt| kīrtitaṁ tālujānāmiti atra raktārbudasyāsādhyatvāt karma nōdāhr̥tam||49-58||-
Adhikarana 11 (59-66) · Śloka 67
... kaṇṭhyānāṁ karma vakṣyatē |
sādhyānāṁ rōhiṇīnāṁ tu hitaṁ śōṇitamōkṣaṇam ||59||
chardanaṁ dhūmapānaṁ ca gaṇḍūṣō nasyakarma ca |
vātikīṁ tu hr̥tē raktē lavaṇaiḥ pratisārayēt ||60||
sukhōṣṇan snēhagaṇḍūṣān dhārayēccāpyabhīkṣṇaśaḥ |
pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṁ pratisārayēt ||61||
drākṣāparūṣakakvāthō hitaśca kavalagrahē |
agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṁ pratisārayēt ||62||
śvētāviḍaṅgadantīṣu tailaṁ siddhaṁ sasaindhavam |
nasyakarmaṇi yōktavyaṁ tathā kavaladhāraṇē ||63||
pittavat sādhayēdvaidyō rōhiṇīṁ raktasambhavām |
visrāvya kaṇṭhaśālūkaṁ sādhayēttuṇḍikērivat ||64||
ēkakālaṁ yavānnaṁ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ |
upajihvikavaccāpi sādhayēdadhijihvikām ||65||
ēkavr̥ndaṁ tu visrāvya vidhiṁ śōdhanamācarēt |
gilāyuścāpi yō vyādhistaṁ ca śastrēṇa sādhayēt ||66||
amarmasthaṁ supakvaṁ ca bhēdayēdgalavidradhim |67|
View original
... कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते |
साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ||५९||
छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च |
वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ||६०||
सुखोष्णन् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः |
पतङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ||६१||
द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे |
अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत् ||६२||
श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् |
नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे ||६३||
पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् |
विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ||६४||
एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः |
उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ||६५||
एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् |
गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ||६६||
अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् |६७|
śōṇitamōkṣaṇādikarmapaccakaṁ sāmānyaṁ sādhyānām| abhīkṣṇaśaḥ vāraṁvāram| pataṅgaṁ raktacandanam| śvētā śvētasyandā| visrāvyētyādi| sādhayēttuṇḍikērivaditi tuṇḍikēryāmapi galaśuṇḍīvidhyatidēśāt sādhayēdgalaśuṇḍīvaditi vācyē tuṇḍikērīvidhyatidēśō niḥśēṣacchēdanārthaḥ, galaśuṇḍīvadatra tribhāgacchēdō na kārya iti bōdhayati, aśēṣacchēdō na punastribhāgādibhiriti| visrāvya jalaukābhiḥ| śirōvirēcanadhūmalēpanakṣārādibhiḥ śōdhanam||59-66||-
Adhikarana 12 (67-75) · Śloka 75
vātāt sarvasaraṁ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayēt ||67||
tailaṁ vātaharaiḥ siddhaṁ hitaṁ kavalanasyayōḥ |
tatō'smai snaihikaṁ dhūmamimaṁ dadyādvicakṣaṇaḥ ||68||
śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ |
majjānō gugguludhyāmamāṁsīkālānusārivāḥ |
śrīsarjarasaśailēyamadhūcchiṣṭāni cāharēt ||69||
tatsarvaṁ sukr̥taṁ cūrṇaṁ snēhēnālōḍya yuktitaḥ |
ṭiṇṭūkavr̥ntaṁ sakṣaudraṁ matimāṁstēna lēpayēt ||70||
ēṣa sarvasarē dhūmaḥ praśastaḥ snaihikō mataḥ |
kaphaghnō mārutaghnaśca mukharōgavināśanaḥ ||71||
pittātmakē sarvasarē śuddhakāyasya dēhinaḥ |
sarvaḥ pittaharaḥ kāryō vidhirmadhuraśītalaḥ ||72||
pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṁśōdhanāni ca |
kaphātmakē sarvasarē vidhiṁ kuryāt kaphāpaham ||73||
pibēdativiṣāṁ pāṭhāṁ mustaṁ ca suradāru ca |
rōhiṇīṁ kaṭukākhyāṁ ca kuṭajasya phalāni ca ||74||
gavāṁ mūtrēṇa manujō bhāgairdharaṇasammitaiḥ |
ēṣa sarvān kaphakr̥tān rōgān yōgō'pakarṣati ||75||
View original
वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ||६७||
तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः |
ततोऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ||६८||
शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः |
मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः |
श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत् ||६९||
तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः |
टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ||७०||
एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः |
कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ||७१||
पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः |
सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ||७२||
प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च |
कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ||७३||
पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च |
रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च ||७४||
गवां मूत्रेण मनुजो भागैर्धरणसम्मितैः |
एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगोऽपकर्षति ||७५||
mukhāvayavagatānnirdiśya sakalavadanagatānnirdiśannāha- vātādityādi| lavaṇaiścūrṇaiḥ pañcalavaṇakr̥taiḥ| tailaṁ vātaharaiḥ siddhaṁ hitaṁ kavalanasyayōḥ vātaharabhadradārvādikalkakaṣāyasiddhaṁ tailaṁ kavalē nasyē ca hitamityarthaḥ| śālarājādanētyādi śālaphalādimajjānaḥ; śālaḥ śaṅkuḥ, rājādanaḥ kṣīrikā, sāraḥ sāravr̥kṣaḥ khadirādiḥ| dhyāmaṁ gandhatr̥ṇaṁ , kālānusārivā kālavallī| śrīḥ navanītakhōṭiḥ saralaniryāsaḥ, sarjarasaḥ rālā| snēhēnālōḍya yuktita iti yāvatā snēhēna nātighanatvaṁ nātitanutvaṁ lēpayōgyatā ca bhavati tāvatī snēhamātrētyarthaḥ| ṭiṇṭukaḥ śyōnākaḥ| śuddhakāyasya vamanādibhiḥ| ativiṣādicūrṇadharaṇabhāgaṁ pratidivasaṁ ṣāṇmāsikaṁ gōmūtrēṇa pēyam| dharaṇamānamapi kēcit sauśrutīyāḥ paṭhanti; “madhyamā ēkōnaviṁśatirniṣpāvā dharaṇaṁ tānyardhatr̥tīyāni karṣaḥ” (ci.a.31) iti||67-75||
Adhikarana 13 (76) · Śloka 76
kṣīrēkṣurasagōmūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ |
vidadhyāt kavalān vīkṣya dōṣaṁ tailaghr̥tairapi ||76||
View original
क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः |
विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ||७६||
sarvēṣvēva mukharōgēṣvatra dōṣādivibhāgēna kavalānnirdiśannāha- kṣīrēkṣurasētyādi| vīkṣya dōṣaṁ dōṣakāryamapi rōgamityarthaḥ||76||
Adhikarana 14 (77-81) · Śloka 81
rōgāṇāṁ mukhajātānāṁ sādhyānāṁ karma kīrtitam |
asādhyā api vakṣyantē rōgā yē tatra kīrtitāḥ ||77||
ōṣṭhaprakōpē varjyāḥ syurmāṁsaraktatridōṣajāḥ |
dantamūlēṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau ||78||
dantēṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
jihvāgatēṣvalāsastu tālavyēṣvarbudaṁ tathā ||79||
svaraghnō valayō vr̥ndō vidāryalasa ēva ca |
galauṣṭhō māṁsatānaśca śataghnī rōhiṇī ca yā ||80||
asādhyāḥ kīrtitā hyētē rōgā nava daśaiva ca |
tēṣāṁ cāpi kriyāṁ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarēt ||81||
View original
रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |
असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ||७७||
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ ||७८||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||७९||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च |
गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या ||८०||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च |
तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||८१||
ōṣṭhajāstrayaḥ, dantamūlēṣu dvau, dantabhavēṣu trayaḥ, triliṅgagatiḥ tridōṣaliṅgākr̥tirnāḍī, jihvāgatēṣvēkaḥ, tālunyapyēka ēva, svaraghnādayō nava galē, samudāyasaṅkhyā nava daśaivēti||77-81||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē mukharōgacikitsitaṁ nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ ||22||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē dvāviṁśatitamō'dhyāyaḥ||22||