Adhikarana 1 (1-9) · Śloka 10
ಅಥಾತೋ ಮುಖರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧||
ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
ಚತುರ್ವಿಧೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಯುತೇನ ಚ |
ವಾತಜೇಽಭ್ಯಞ್ಜನಂ ಕುರ್ಯಾನ್ನಾಡೀಸ್ವೇದಂ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೩||
ವಿದಧ್ಯಾದೋಷ್ಠಕೋಪೇ ತು ಸಾಲ್ವಣಂ ಚೋಪನಾಹನೇ |
ಮಸ್ತಿಷ್ಕೇ ಚೈವ ನಸ್ಯೇ ಚ ತೈಲಂ ವಾತಹರಂ ಹಿತಮ್ ||೪||
ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಂ ಸರ್ಜರಸಂ ಸುರದಾರು ಸಗುಗ್ಗುಲು |
ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಚೂರ್ಣಂ ತು ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ ||೫||
ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಭಿಘಾತೋತ್ಥಂ ಜಲೌಕೋಭಿರುಪಾಚರೇತ್ |
ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿವಚ್ಚಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾದಶೇಷತಃ ||೬||
ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ ಧೂಮಃ ಸ್ವೇದಃ ಕವಲ ಏವ ಚ |
ಹೃತೇ ರಕ್ತೇ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಮೋಷ್ಠಕೋಪೇ ಕಫಾತ್ಮಕೇ ||೭||
ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರೋ ವಿಡಂ ತಥಾ |
ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತಂ ವಿಧಾತವ್ಯಮೇತಚ್ಚ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ ||೮||
ಮೇದೋಜೇ ಸ್ವೇದಿತೇ ಭಿನ್ನೇ ಶೋಧಿತೇ ಜ್ವಲನೋ ಹಿತಃ |
ಪ್ರಿಯಙ್ಗುತ್ರಿಫಲಾಲೋಧ್ರಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ ||೯||
ಏತದೋಷ್ಠಪ್ರಕೋಪಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮ ಕೀರ್ತಿತಮ್ |೧೦|
View original
अथातो मुखरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधेन स्नेहेन मधूच्छिष्टयुतेन च |
वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्यान्नाडीस्वेदं च बुद्धिमान् ||३||
विदध्यादोष्ठकोपे तु साल्वणं चोपनाहने |
मस्तिष्के चैव नस्ये च तैलं वातहरं हितम् ||४||
श्रीवेष्टकं सर्जरसं सुरदारु सगुग्गुलु |
यष्टीमधुकचूर्णं तु विदध्यात् प्रतिसारणम् ||५||
पित्तरक्ताभिघातोत्थं जलौकोभिरुपाचरेत् |
पित्तविद्रधिवच्चापि क्रियां कुर्यादशेषतः ||६||
शिरोविरेचनं धूमः स्वेदः कवल एव च |
हृते रक्ते प्रयोक्तव्यमोष्ठकोपे कफात्मके ||७||
त्र्यूषणं स्वर्जिकाक्षारो यवक्षारो विडं तथा |
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यमेतच्च प्रतिसारणम् ||८||
मेदोजे स्वेदिते भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः |
प्रियङ्गुत्रिफलालोध्रं सक्षौद्रं प्रतिसारणम् ||९||
एतदोष्ठप्रकोपानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |१०|
ಚತುರ್ವಿಧೇನ ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಸ್ನೇಹೇನ ದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಮಸ್ತವ್ಯಸ್ತೇನ ಸ್ನೇಹಪಾಕಪರಿಭಾಷಯಾ ವಾತಹರಕಷಾಯಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಕಲ್ಕಶೃತೇನಾಭ್ಯಙ್ಗಃ| ತತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನಾಡೀಸ್ವೇದೇನ ಯಥೋಕ್ತೇನ ಸ್ವೇದಯೇತ್| ಮಸ್ತಿಷ್ಕಃ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಪ್ರಕಾರಃ; ಬಧ್ಯತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಃ, ಅನವಬದ್ಧೋ ಮಸ್ತಿಷ್ಕ ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಠನ್ತಿ ‘ಮಸ್ತಿಷ್ಕ್ಯೇ ಚೈವ ನಸ್ಯೇ ಚ’ ಇತ್ಯಾದಿ; ಅತ್ರ ಮಸ್ತಿಷ್ಕ್ಯಂ ಮಸ್ತಿಷ್ಕೇ ಹಿತಮಭ್ಯಙ್ಗತೈಲಪಿಚುಧಾರಣಶಿರೋಬಸ್ತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಃ ಸರಲನಿರ್ಯಾಸಃ| ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಘರ್ಷಣಮ್| ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾದಶೇಷತ ಇತಿ ಸಂಶೋಧನಸಂಶಮನರೂಪಾಂ ಬಾಹ್ಯಾಮಾಭ್ಯನ್ತರೀಂ ಚ| ಮೇದೋಜೇ ಪುನರಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಂ ಸ್ವೇದಿತೇ ಭಿತ್ತ್ವಾ ಮೇದಸೋಽಪಕರ್ಷಣಂ, ಶೋಧಿತೇ ಚಾಗ್ನೇರವಚಾರಣಂ ಪಥ್ಯಮ್||೧-೯||-
Adhikarana 2 (10-13) · Śloka 14
ದನ್ತಮೂಲಗತಾನಾಂ ತು ರೋಗಾಣಾಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೧೦||
ಶೀತಾದೇ ಹೃತರಕ್ತೇ ತು ತೋಯೇ ನಾಗರಸರ್ಷಪಾನ್ |
ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಮುಸ್ತಂ ಗಣ್ಡೂಷಃ ಸರಸಾಞ್ಜನಃ ||೧೧||
ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಶ್ಚ ಮುಸ್ತಂ ಚ ತ್ರಿಫಲಾ ಚ ಪ್ರಲೇಪನಮ್ |
ನಸ್ಯಂ ಚ ತ್ರಿಫಲಾಸಿದ್ಧಂ ಮಧುಕೋತ್ಪಲಪದ್ಮಕೈಃ ||೧೨||
ದನ್ತಪುಪ್ಪುಟಕೇ ಕಾರ್ಯಂ ತರುಣೇ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್ |
ಸಪಞ್ಚಲವಣಃ ಕ್ಷಾರಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಃ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ ||೧೩||
ಹಿತಃ ಶಿರೋವಿರೇಕಶ್ಚ ನಸ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ಭೋಜನಮ್ |೧೪|
View original
दन्तमूलगतानां तु रोगाणां कर्म वक्ष्यते ||१०||
शीतादे हृतरक्ते तु तोये नागरसर्षपान् |
निष्क्वाथ्य त्रिफलां मुस्तं गण्डूषः सरसाञ्जनः ||११||
प्रियङ्गवश्च मुस्तं च त्रिफला च प्रलेपनम् |
नस्यं च त्रिफलासिद्धं मधुकोत्पलपद्मकैः ||१२||
दन्तपुप्पुटके कार्यं तरुणे रक्तमोक्षणम् |
सपञ्चलवणः क्षारः सक्षौद्रः प्रतिसारणम् ||१३||
हितः शिरोविरेकश्च नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |१४|
ದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ನಸ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೋಣಿತಾವಸೇಕಶೋಧನಗಣ್ಡೂಷಕುಪಿತವಾತಾನುಬನ್ಧೇ ಸ್ನೇಹನಂ ನಸ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಕಫಾನುಗತೇ ಮಧುಕಾದಿಭಿಃ ಸಹ ತ್ರಿಫಲಾಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ನಸ್ಯೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ, ಶೋಣಿತಾನುಗಮೇ ಚ ತ್ರಿಫಲಾದಿಸಂಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಮಿತಿ| ತರುಣೇ ತತ್ಕಾಲೋತ್ಪನ್ನೇ| ನಸ್ಯಮಿತಿ ‘ಶೀತಾದೋಕ್ತಸ್ನೇಹೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ದೋಷದೂಷ್ಯಸ್ಥಾನಾನಾಮೈಕ್ಯಾತ್||೧೦-೧೩||-
Adhikarana 3 (14-18) · Śloka 18
ವಿಸ್ರಾವಿತೇ ದನ್ತವೇಷ್ಟೇ ವ್ರಣಾಂಸ್ತು ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೧೪||
ರೋಧ್ರಪತ್ತಙ್ಗಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಲಾಕ್ಷಾಚೂರ್ಣೈರ್ಮಧೂತ್ತರೈಃ |
ಗಣ್ಡೂಷೇ ಕ್ಷೀರಿಣೋ ಯೋಜ್ಯಾಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಶರ್ಕರಾಃ ||೧೫||
ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೌ ದಶಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ನಸ್ಯತಃ |
ಶೌಷಿರೇ ಹೃತರಕ್ತೇ ತು ರೋಧ್ರಮುಸ್ತರಸಾಞ್ಜನೈಃ ||೧೬||
ಸಕ್ಷೌದ್ರೈಃ ಶಸ್ಯತೇ ಲೇಪೋ ಗಣ್ಡೂಷೇ ಕ್ಷೀರಿಣೋ ಹಿತಾಃ |
ಸಾರಿವೋತ್ಪಲಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಸಾವರಾಗುರುಚನ್ದನೈಃ ||೧೭||
ಕ್ಷೀರೇ ದಶಗುಣೇ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರ್ನಸ್ಯೇ ಚ ಪೂಜಿತಮ್ |
ಕ್ರಿಯಾಂ ಪರಿದರೇ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೀತಾದೋಕ್ತಾಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೧೮||
View original
विस्राविते दन्तवेष्टे व्रणांस्तु प्रतिसारयेत् ||१४||
रोध्रपत्तङ्गयष्ट्याह्वलाक्षाचूर्णैर्मधूत्तरैः |
गण्डूषे क्षीरिणो योज्याः सक्षौद्रघृतशर्कराः ||१५||
काकोल्यादौ दशक्षीरसिद्धं सर्पिश्च नस्यतः |
शौषिरे हृतरक्ते तु रोध्रमुस्तरसाञ्जनैः ||१६||
सक्षौद्रैः शस्यते लेपो गण्डूषे क्षीरिणो हिताः |
सारिवोत्पलयष्ट्याह्वसावरागुरुचन्दनैः ||१७||
क्षीरे दशगुणे सिद्धं सर्पिर्नस्ये च पूजितम् |
क्रियां परिदरे कुर्याच्छीतादोक्तां विचक्षणः ||१८||
ವಿಸ್ರಾವಿತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪತ್ತಙ್ಗಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ಮಧೂತ್ತರೈಃ ಮಧುಪ್ರಧಾನೈಃ| ಕ್ಷೀರಿಣೋ ವಟಾದಯಃ| ದಶಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಂ ದಶಗುಣೇನ ಗವ್ಯಕ್ಷೀರೇಣ ಘೃತಂ ಸಾಧನೀಯಮ್||೧೪-೧೮||
Adhikarana 4 (19-23) · Śloka 23
ಸಂಶೋಧ್ಯೋಭಯತಃ ಕಾರ್ಯಂ ಶಿರಶ್ಚೋಪಕುಶೇ ತಥಾ |
ಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾಗೋಜೀಪತ್ರೈರ್ವಿಸ್ರಾವಯೇದಸೃಕ್ ||೧೯||
ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ಲವಣೈಃ ಸವ್ಯೋಷೈಃ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ |
ಪಿಪ್ಪಲೀಃ ಸರ್ಷಪಾಞ್ ಶ್ವೇತಾನ್ನಾಗರಂ ನೈಚುಲಂ ಫಲಮ್ ||೨೦||
ಸುಖೋದಕೇನ ಸಂಸೃಜ್ಯ ಕವಲಂ ಚಾಪಿ ಧಾರಯೇತ್ |
ಘೃತಂ ಮಧುರಕೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಹಿತಂ ಕವಲನಸ್ಯಯೋಃ ||೨೧||
ಶಸ್ತ್ರೇಣ ದನ್ತವೈದರ್ಭೇ ದನ್ತಮೂಲಾನಿ ಶೋಧಯೇತ್ |
ತತಃ ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ಶೀತಲಾಃ ||೨೨||
ಉದ್ಧೃತ್ಯಾಧಿಕದನ್ತಂ ತು ತತೋಽಗ್ನಿಮವಚಾರಯೇತ್ |
ಕೃಮಿದನ್ತಕವಚ್ಚಾಪಿ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯೋ ವಿಜಾನತಾ ||೨೩||
View original
संशोध्योभयतः कार्यं शिरश्चोपकुशे तथा |
काकोदुम्बरिकागोजीपत्रैर्विस्रावयेदसृक् ||१९||
क्षौद्रयुक्तैश्च लवणैः सव्योषैः प्रतिसारयेत् |
पिप्पलीः सर्षपाञ् श्वेतान्नागरं नैचुलं फलम् ||२०||
सुखोदकेन संसृज्य कवलं चापि धारयेत् |
घृतं मधुरकैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः ||२१||
शस्त्रेण दन्तवैदर्भे दन्तमूलानि शोधयेत् |
ततः क्षारं प्रयुञ्जीत क्रियाः सर्वाश्च शीतलाः ||२२||
उद्धृत्याधिकदन्तं तु ततोऽग्निमवचारयेत् |
कृमिदन्तकवच्चापि विधिः कार्यो विजानता ||२३||
ಸಂಶೋಧ್ಯೋಭಯತ ಇತಿ ವಮನವಿರೇಚನಾಭ್ಯಾಮೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಕಾಯಂ ಶೋಧಯಿತ್ವಾ, ಶಿರೋವಿರೇಚನೇನ ಶಿರಶ್ಚ ಸಂಶೋಧಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಿತೇಽಪ್ಯುಪಕುಶೇ ಸ್ಥಾನಿನಃ ಕಫಸ್ಯ ಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಂ ವಮನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾ ಕಾಷ್ಠೋದುಮ್ಬರಿಕಾ, ಗೋಜೀ ಗೋಜಿಹ್ವಾ| ನಿಚುಲೋ ವೇತಸಃ| ಮಧುರಕೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ||೧೯-೨೩||
Adhikarana 5 (24-25) · Śloka 25
ಛಿತ್ತ್ವಾಽಧಿಮಾಂಸಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರೈರೇಭಿಶ್ಚೂರ್ಣೈರುಪಾಚರೇತ್ |
ವಚಾತೇಜೋವತೀಪಾಠಾಸ್ವರ್ಜಿಕಾಯಾವಶೂಕಜೈಃ ||೨೪||
ಕ್ಷೌದ್ರದ್ವಿತೀಯಾಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಕವಲಶ್ಚಾತ್ರ ಕೀರ್ತಿತಃ |
ಪಟೋಲತ್ರಿಫಲಾನಿಮ್ಬಕಷಾಯಶ್ಚಾತ್ರ ಧಾವನೇ |
ಹಿತಃ ಶಿರೋವಿರೈಕಶ್ಚ ಧೂಮೋ ವೈರೇಚನಶ್ಚ ಯಃ ||೨೫||
View original
छित्त्वाऽधिमांसं सक्षौद्रैरेभिश्चूर्णैरुपाचरेत् |
वचातेजोवतीपाठास्वर्जिकायावशूकजैः ||२४||
क्षौद्रद्वितीयाः पिप्पल्यः कवलश्चात्र कीर्तितः |
पटोलत्रिफलानिम्बकषायश्चात्र धावने |
हितः शिरोविरैकश्च धूमो वैरेचनश्च यः ||२५||
ಛಿತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಜೋವತೀ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ| ಸಕ್ಷೌದ್ರಶ್ಚ ಸಪಿಪ್ಪಲೀಕಃ ಸುಖೋದಕೇ ಕವಲಃ||೨೪-೨೫||
Adhikarana 6 (26-33) · Śloka 33
ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಕರ್ಮ ನಾಡೀನಾಂ ವಿಶೇಷಂ ಚಾತ್ರ ಮೇ ಶೃಣು |
ನಾಡೀವ್ರಣಹರಂ ಕರ್ಮ ದನ್ತನಾಡೀಷು ಕಾರಯೇತ್ ||೨೬||
ಯಂ ದನ್ತಮಭಿಜಾಯೇತ ನಾಡೀ ತಂ ದನ್ತಮುದ್ಧರೇತ್ |
ಛಿತ್ತ್ವಾ ಮಾಂಸಾನಿ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಯದಿ ನೋಪರಿಜೋ ಭವೇತ್ ||೨೭||
ಶೋಧಯಿತ್ವಾ ದಹೇಚ್ಚಾಪಿ ಕ್ಷಾರೇಣ ಜ್ವಲನೇನ ವಾ |
ಭಿನತ್ತ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತೇ ದನ್ತೇ ಹನುಕಾಸ್ಥಿ ಗತಿರ್ಧ್ರುವಮ್ ||೨೮||
ಸಮೂಲಂ ದಶನಂ ತಸ್ಮಾದುದ್ಧರೇದ್ಭಗ್ನಮಸ್ಥಿರಮ್ |
ಉದ್ಧೃತೇ ತೂತ್ತರೇ ದನ್ತೇ ಸಮೂಲೇ ಸ್ಥಿರಬನ್ಧನೇ ||೨೯||
ರಕ್ತಾತಿಯೋಗಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ರೋಗಾ ಘೋರಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ |
ಕಾಣಃ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಜನ್ತುರರ್ದಿತಂ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ ||೩೦||
ಚಲಮಪ್ಯುತ್ತರಂ ದನ್ತಮತೋ ನಾಪಹರೇದ್ಭಿಷಕ್ |
ಧಾವನೇ ಜಾತಿಮದನಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕಖಾದಿರಮ್ ||೩೧||
ಕಷಾಯಂ ಜಾತಿಮದನಕಟುಕಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕೈಃ |
ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವರೋಧ್ರಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಖದಿರೈಶ್ಚಾಪಿ ಯತ್ ಕೃತಮ್ ||೩೨||
ತೈಲಂ ಸಂಶೋಧನಂ ತದ್ಧಿ ಹನ್ಯಾದ್ದನ್ತಗತಾಂ ಗತಿಮ್ |
ಕೀರ್ತಿತಾ ದನ್ತಮೂಲೇ ತು ಕ್ರಿಯಾ ದನ್ತೇಷು ವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೩೩||
View original
सामान्यं कर्म नाडीनां विशेषं चात्र मे शृणु |
नाडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीषु कारयेत् ||२६||
यं दन्तमभिजायेत नाडी तं दन्तमुद्धरेत् |
छित्त्वा मांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् ||२७||
शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा |
भिनत्त्युपेक्षिते दन्ते हनुकास्थि गतिर्ध्रुवम् ||२८||
समूलं दशनं तस्मादुद्धरेद्भग्नमस्थिरम् |
उद्धृते तूत्तरे दन्ते समूले स्थिरबन्धने ||२९||
रक्तातियोगात् पूर्वोक्ता रोगा घोरा भवन्ति हि |
काणः सञ्जायते जन्तुरर्दितं चास्य जायते ||३०||
चलमप्युत्तरं दन्तमतो नापहरेद्भिषक् |
धावने जातिमदनस्वादुकण्टकखादिरम् ||३१||
कषायं जातिमदनकटुकस्वादुकण्टकैः |
यष्ट्याह्वरोध्रमञ्जिष्ठाखदिरैश्चापि यत् कृतम् ||३२||
तैलं संशोधनं तद्धि हन्याद्दन्तगतां गतिम् |
कीर्तिता दन्तमूले तु क्रिया दन्तेषु वक्ष्यते ||३३||
ಸಾಮಾನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ತುಲ್ಯಮ್| ಯದೇವ ವಾತಾದಿನಾಡೀನಾಂ ಕರ್ಮೋಕ್ತಂ ತದೇವ ದನ್ತನಾಡೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮೇಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಂ ದನ್ತಮಭಿಜಾಯೇತೇತ್ಯಾದಿ ಯಂ ದನ್ತಮಭಿ ಸಮೀಪೇ ನಾಡೀ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ದನ್ತಮುದ್ಧರೇತ್| ಯದಿ ನೋಪರಿಜೋ ಭವೇದಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಗತದನ್ತಪಙ್ಕ್ತಿಗತಶ್ಚೇನ್ನ ಭವತಿ| ಸ್ಥಿರಬನ್ಧನೇ ದೃಢತರದನ್ತವೇಷ್ಟನೇ| ‘ಸಮೂಲೇ ಸ್ಥಿರಬನ್ಧನೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶೋಣಿತಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಧಾವನೇ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನೇ, ಜಾತಿಮದನಕಟುಕಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕಖಾದಿರಂ ಕಷಾಯಮಿತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕಷಾಯಮಾಮಪೂಗಫಲಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ವಾದುಕಣ್ಟಕೋ ಗೋಕ್ಷುರಃ, ಕಣ್ಟಕಾರಿವೃಕ್ಷಮನ್ಯೇ||೨೬-೩೩||
Adhikarana 7 (34-40) · Śloka 41
ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಕವಲಾಃ ಕೋಷ್ಣಾಃ ಸರ್ಪಿಷಸ್ತ್ರೈವೃತಸ್ಯ ವಾ |
ನಿರ್ಯೂಹಾಶ್ಚಾನಿಲಘ್ನಾನಾಂ ದನ್ತಹರ್ಷಪ್ರಮರ್ದನಾಃ ||೩೪||
ಸ್ನೈಹಿಕಶ್ಚ ಹಿತೋ ಧೂಮೋ ನಸ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ಭೋಜನಮ್ |
ರಸೋ ರಸಯವಾಗ್ವಶ್ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಘೃತಮ್ ||೩೫||
ಶಿರೋಬಸ್ತಿರ್ಹಿತಶ್ಚಾಪಿ ಕ್ರಮೋ ಯಶ್ಚಾನಿಲಾಪಹಃ |
ಅಹಿಂಸನ್ ದನ್ತಮೂಲಾನಿ ಶರ್ಕರಾಮುದ್ಧರೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೩೬||
ಲಾಕ್ಷಾಚೂರ್ಣೈರ್ಮಧುಯುತೈಸ್ತತಸ್ತಾಃ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ |
ದನ್ತಹರ್ಷಕ್ರಿಯಾಂ ಚಾಪಿ ಕುರ್ಯಾನ್ನಿರವಶೇಷತಃ ||೩೭||
ಕಪಾಲಿಕಾ ಕೃಚ್ಛ್ರತಮಾ ತತ್ರಾಪ್ಯೇಷಾ ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾ |
ಜಯೇದ್ವಿಸ್ರಾವಣೈಃ ಸ್ವಿನ್ನಮಚಲಂ ಕೃಮಿದನ್ತಕಮ್ ||೩೮||
ತಥಾಽವಪೀಡೈರ್ವಾತಘ್ನೈಃ ಸ್ನೇಹಗಣ್ಡೂಷಧಾರಣೈಃ |
ಭದ್ರದಾರ್ವಾದಿವರ್ಷಾಭೂಲೇಪೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಶ್ಚ ಭೋಜನೈಃ ||೩೯||
ಚಲಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಚ ಸ್ಥಾನಂ ವಿದಹೇತ್ ಸುಷಿರಸ್ಯ ಚ |
ತತೋ ವಿದಾರೀಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಸೇರುಕೈಃ ||೪೦||
ತೈಲಂ ದಶಗುಣೇ ಕ್ಷೀರೇ ಸಿದ್ಧಂ ನಸ್ಯೇ ಹಿತಂ ಭವೇತ್ |೪೧|
View original
स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य वा |
निर्यूहाश्चानिलघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ||३४||
स्नैहिकश्च हितो धूमो नस्यं स्निग्धं च भोजनम् |
रसो रसयवाग्वश्च क्षीरं सन्तानिका घृतम् ||३५||
शिरोबस्तिर्हितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः |
अहिंसन् दन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ||३६||
लाक्षाचूर्णैर्मधुयुतैस्ततस्ताः प्रतिसारयेत् |
दन्तहर्षक्रियां चापि कुर्यान्निरवशेषतः ||३७||
कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता |
जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमचलं कृमिदन्तकम् ||३८||
तथाऽवपीडैर्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः |
भद्रदार्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ||३९||
चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेत् सुषिरस्य च |
ततो विदारीयष्ट्याह्वशृङ्गाटककसेरुकैः ||४०||
तैलं दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् |४१|
ಸರ್ಪಿಷಸ್ತ್ರೈವೃತಸ್ಯ ವೇತಿ ವಾತವ್ಯಾಧಿಪಠಿತಸ್ಯ | ನಿರ್ಯೂಹಾಃ ಕ್ವಾಥಾಃ| ರಸೋ ಮಾಂಸರಸಃ| ರಸಯವಾಗ್ವೋ ಮಾಂಸರಸಯವಾಗ್ವಃ| ಕ್ಷೀರಂ ದುಗ್ಧಮ್| ಸನ್ತಾನಿಕಾ ‘ಸರ’ ಇತಿ ಭಾಷಾ, ಕ್ಷೀರಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾತ್ ಸನ್ತಾನಿಕಾಘೃತೇ ಕ್ಷೀರೋತ್ಥೇ ಏವ| ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ಘರ್ಷಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉದ್ಧೃತದಶನಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಂ ದಹೇಚ್ಛುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಶೋಣಿತಸ್ರಾವನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ ಚ; ಸುಷಿರಸ್ಯ ಚ ಪೂಯಕೃತಚ್ಛಿದ್ರಸ್ಯ ‘ಸ್ಥಾನಂ ದಹೇತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩೪-೪೦||-
Adhikarana 8 (41-42) · Śloka 43
ಹನುಮೋಕ್ಷೇ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾರ್ದಿತವತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್ ||೪೧||
ಫಲಾನ್ಯಮ್ಲಾನಿ ಶೀತಾಮ್ಬು ರೂಕ್ಷಾನ್ನಂ ದನ್ತಧಾವನಮ್ |
ತಥಾಽತಿಕಠಿನಾನ್ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ದನ್ತರೋಗೀ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೪೨||
ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ದನ್ತರೋಗಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುದೀರಿತಮ್ |೪೩|
View original
हनुमोक्षे समुद्दिष्टां कुर्याच्चार्दितवत् क्रियाम् ||४१||
फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् |
तथाऽतिकठिनान् भक्ष्यान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ||४२||
साध्यानां दन्तरोगणां चिकित्सितमुदीरितम् |४३|
ಅರ್ದಿತವತ್ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಮಿತಿ ಅರ್ದಿತ ಇವ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಗ್ರಹಣೇನೈತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ- ಅರ್ದಿತೋಕ್ತಾಮಾತಿದೇಶಿಕೀಂ “ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಧಿನೋಪಚರೇತ್” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತ್ಯೇವಂರೂಪಾಂ ವೈಶೇಷಿಕೀಂ ವಾತಾರ್ದಿತೋಕ್ತಾಂ ಮಸ್ತಿಷ್ಕಶಿರೋಬಸ್ತಿನಸ್ಯಧೂಮೋಪನಾಹಾದಿಕಾಂ ದ್ವಿವಿಧಾಮಪಿ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ| ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ದನ್ತರೋಗಾಣಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತಂ, ಶ್ಯಾವದನ್ತದಾಲನಭಞ್ಜನಾನಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾನ್ನೋದಾಹೃತಮ್||೪೧-೪೨||-
Adhikarana 9 (43-48) · Śloka 49
ಜಿಹ್ವಾಗತಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಿದ್ಧಯೇ ||೪೩||
ಓಷ್ಠಪ್ರಕೋಪೇಽನಿಲಜೇ ಯದುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ |
ಕಣ್ಟಕೇಷ್ವನಿಲೋತ್ಥೇಷು ತತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಭಿಷಜಾ ಭವೇತ್ ||೪೪||
ಪಿತ್ತಜೇಷು ವಿಘೃಷ್ಟೇಷು ನಿಃಸೃತೇ ದುಷ್ಟಶೋಣಿತೇ |
ಪ್ರತಿಸಾರಣಗಣ್ಡೂಷಂ ನಸ್ಯಂ ಚ ಮಧುರಂ ಹಿತಮ್ ||೪೫||
ಕಣ್ಟಕೇಷು ಕಫೋತ್ಥೇಷು ಲಿಖಿತೇಷ್ವಸೃಜಃ ಕ್ಷಯೇ |
ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿರ್ಮಧುಯುತಃ ಕಾರ್ಯಸ್ತು ಪ್ರತಿಸಾರಣೇ ||೪೬||
ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ ಕವಲಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಗೌರಸರ್ಷಪಸೈನ್ಧವೈಃ |
ಪಟೋಲನಿಮ್ಬವಾರ್ತಾಕುಕ್ಷಾರಯೂಷೈಶ್ಚ ಭೋಜಯೇತ್ ||೪೭||
ಉಪಜಿಹ್ವಾಂ ತು ಸಂಲಿಖ್ಯ ಕ್ಷಾರೇಣ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ |
ಶಿರೋವಿರೇಕಗಣ್ಡೂಷಧೂಮೈಶ್ಚೈನಮುಪಾಚರೇತ್ ||೪೮||
ಜಿಹ್ವಾಗತಾನಾಂ ಕರ್ಮೋಕ್ತಂ... |೪೯|
View original
जिह्वागतानां साध्यानां कर्म वक्ष्यामि सिद्धये ||४३||
ओष्ठप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् |
कण्टकेष्वनिलोत्थेषु तत् कार्यं भिषजा भवेत् ||४४||
पित्तजेषु विघृष्टेषु निःसृते दुष्टशोणिते |
प्रतिसारणगण्डूषं नस्यं च मधुरं हितम् ||४५||
कण्टकेषु कफोत्थेषु लिखितेष्वसृजः क्षये |
पिप्पल्यादिर्मधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ||४६||
गृह्णीयात् कवलांश्चापि गौरसर्षपसैन्धवैः |
पटोलनिम्बवार्ताकुक्षारयूषैश्च भोजयेत् ||४७||
उपजिह्वां तु संलिख्य क्षारेण प्रतिसारयेत् |
शिरोविरेकगण्डूषधूमैश्चैनमुपाचरेत् ||४८||
जिह्वागतानां कर्मोक्तं... |४९|
ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಘೃಷ್ಟೇಷು ಗೋಜೀಶೇಫಾಲಿಕಾದಿಪತ್ರಘೃಷ್ಟೇಷು, ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಮಧುರೈರೇವ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ; ಗಣ್ಡೂಷೋಽಪಿ ತೈರೇವ ಕ್ವಥಿತೈಃ; ನಸ್ಯಮಪಿ ದಶಗುಣಕ್ಷೀರಂ ತತ್ಕಲ್ಕಸಧಿತಂ ಹಿತಮ್| ಲಿಖಿತೇಷು ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರಾದಿನಾ| ಅಸೃಜಃ ಕ್ಷಯೇ ಅಸೃಜೋಽವಸಾನೇ, ವಿರಾಮೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ, ತತ್ಪ್ರಧಾನೈಃ ಯುಷೈಃ ಕ್ಷಾರಯೂಷೈಃ| ಉಪಜಿಹ್ವಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಣ್ಡೂಷಃ ಕಫವ್ರಣಹರದ್ರವ್ಯೇಣ ಕಫಕಣ್ಟಕಹರದ್ರವ್ಯೇಣ ವಾ| ಧೂಮೈಶ್ಚ ವೈರೇಚನಿಕಧೂಮೈಃ| ಅಲಾಸಃ ಪುನರತ್ರ ಕಫರಕ್ತಕೃತ ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೈವ ವಿರೇಚನಕ್ಷೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಕವಲಶಿರೋವಿರೇಚನಧೂಮವಮನಾದಿಭಿರುಪಚರ್ಯಃ||೪೩-೪೮||-
Adhikarana 10 (49-58) · Śloka 59
... ತಾಲವ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ |
ಅಙ್ಗುಷ್ಠಾಙ್ಗುಲಿಸನ್ದಂಶೇನಾಕೃಷ್ಯ ಗಲಶುಣ್ಡಿಕಾಮ್ ||೪೯||
ಛೇದಯೇನ್ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರೇಣ ಜಿಹ್ವೋಪರಿ ತು ಸಂಸ್ಥಿತಾಮ್ |
ನೋತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಚೈವ ಹೀನಂ ಚ ತ್ರಿಭಾಗಂ ಛೇದಯೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೫೦||
ಅತ್ಯಾದಾನಾತ್ ಸ್ರವೇದ್ರಕ್ತಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಮ್ರಿಯೇತ ಚ |
ಹೀನಚ್ಛೇದಾದ್ಭವೇಚ್ಛೋಫೋ ಲಾಲಾ ನಿದ್ರಾ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ ||೫೧||
ತಸ್ಮಾದ್ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ ವಿಶಾರದಃ |
ಗಲಶುಣ್ಡೀಂ ತು ಸಞ್ಛಿದ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ಕ್ರಮಮ್ ||೫೨||
ಮರಿಚಾತಿವಿಷಾಪಾಠಾವಚಾಕುಷ್ಠಕುಟನ್ನಟೈಃ |
ಕ್ಷೌದ್ರಯುಕ್ತೈಃ ಸಲವಣೈಸ್ತತಸ್ತಾಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೫೩||
ವಚಾಮತಿವಿಷಾಂ ಪಾಠಾಂ ರಾಸ್ನಾಂ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀಮ್ |
ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಪಿಚುಮನ್ದಂ ಚ ಕವಲಂ ತತ್ರ ಯೋಜಯೇತ್ ||೫೪||
ಇಙ್ಗುದೀಕಿಣಿಹೀದನ್ತೀಸರಲಾಸುರದಾರುಭಿಃ |
ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಂ ಕಾರಯೇತ್ ಪಿಷ್ಟೈರ್ವರ್ತಿಂ ಗನ್ಧೋತ್ತರಾಂ ಶುಭಾಮ್ ||೫೫||
ತತೋ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇಜ್ಜನ್ತುರ್ದ್ವಿರಹ್ನಃ ಕಫನಾಶನಮ್ |
ಕ್ಷಾರಸಿದ್ಧೇಷು ಮುದ್ಗೇಷು ಯೂಷಶ್ಚಾಪ್ಯಶನೇ ಹಿತಃ ||೫೬||
ತುಣ್ಡಿಕೇರ್ಯಧ್ರುಷೇ ಕೂರ್ಮೇ ಸಙ್ಘಾತೇ ತಾಲುಪುಪ್ಪುಟೇ |
ಏಷ ಏವ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯೋ ವಿಶೇಷಃ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಿ ||೫೭||
ತಾಲುಪಾಕೇ ತು ಕರ್ತವ್ಯಂ ವಿಧಾನಂ ಪಿತ್ತನಾಶನಮ್ |
ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತಾಲುಶೋಷೇ ವಿಧಿಶ್ಚಾನಿಲನಾಶನಃ ||೫೮||
ಕೀರ್ತಿತಂ ತಾಲುಜಾನಾಂ ತು... |೫೯|
View original
... तालव्यानां प्रवक्ष्यते |
अङ्गुष्ठाङ्गुलिसन्दंशेनाकृष्य गलशुण्डिकाम् ||४९||
छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिह्वोपरि तु संस्थिताम् |
नोत्कृष्टं चैव हीनं च त्रिभागं छेदयेद्भिषक् ||५०||
अत्यादानात् स्रवेद्रक्तं तन्निमित्तं म्रियेत च |
हीनच्छेदाद्भवेच्छोफो लाला निद्रा भ्रमस्तमः ||५१||
तस्माद्वैद्यः प्रयत्नेन दृष्टकर्मा विशारदः |
गलशुण्डीं तु सञ्छिद्य कुर्यात् प्राप्तमिमं क्रमम् ||५२||
मरिचातिविषापाठावचाकुष्ठकुटन्नटैः |
क्षौद्रयुक्तैः सलवणैस्ततस्तां प्रतिसारयेत् ||५३||
वचामतिविषां पाठां रास्नां कटुकरोहिणीम् |
निष्क्वाथ्य पिचुमन्दं च कवलं तत्र योजयेत् ||५४||
इङ्गुदीकिणिहीदन्तीसरलासुरदारुभिः |
पञ्चाङ्गीं कारयेत् पिष्टैर्वर्तिं गन्धोत्तरां शुभाम् ||५५||
ततो धूमं पिबेज्जन्तुर्द्विरह्नः कफनाशनम् |
क्षारसिद्धेषु मुद्गेषु यूषश्चाप्यशने हितः ||५६||
तुण्डिकेर्यध्रुषे कूर्मे सङ्घाते तालुपुप्पुटे |
एष एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ||५७||
तालुपाके तु कर्तव्यं विधानं पित्तनाशनम् |
स्नेहस्वेदौ तालुशोषे विधिश्चानिलनाशनः ||५८||
कीर्तितं तालुजानां तु... |५९|
ಅಙ್ಗುಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ| ಛೇದಯೇನ್ಮಣ್ಡಲಾಗ್ರೇಣೇತಿ ಭಾಗದ್ವಯಮರ್ಧಂ ವಾ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಭಾಗೇನೈಕೇನಾರ್ಧೇನ ವಾ ಛೇದಯೇತ್| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮಣಮ್| ತಮಃ ಅನ್ಧಕಾರದರ್ಶನಮ್| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಕುಟನ್ನಟಃ ಶ್ಯೋನಾಕಃ| ಕಿಣಿಹೀ ಕಟಭೀ, ಸರಲಾ ತ್ರಿವೃತ್| ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀಮಿತಿ ಪಞ್ಚಭಿರಙ್ಗಭೂತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕೃತಾ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗೀ, ತಾಮ್| ಗನ್ಧೋತ್ತರಾಂ ಗನ್ಧಪ್ರಧಾನಾಮ್| ದ್ವಿರಹ್ನಃ ಅಹ್ನಿ ವಾರದ್ವಯಮಿತಿ| ಕ್ಷಾರಸಿದ್ಧೇಷು ಮುದ್ಗೇಷ್ವಿತಿ ಕೃತೋ ಯೂಷೋ ಯವಕ್ಷಾರೇಣ ಲವಣೀಕೃತೋ ಭೋಜನೇ ಹಿತಃ ಪಥ್ಯಃ| ತುಣ್ಡಿಕೇರೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷಃ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣೀತಿ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಿ ವಿಶೇಷೋ ಭೇದಃ| ತತ್ರ ತುಣ್ಡಿಕೇರೀ ಮೇದ್ಯಾ ತಾಲುಪುಪ್ಪುಟಕೋಽಪಿ, ಅಧ್ರುಷಮಾಂಸಸಙ್ಘಾತೌ ಛೇದ್ಯೌ, ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಾಯತ್ವಾಲ್ಲೇಖ್ಯಃ ಕುರ್ಮಸ್ತತೋಽನುರೂಪಾಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಛೇದ್ಯೋಽಪಿ| ತಾಲ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರೇಣಾತ್ರ ತಾಲುಶೋಷೇ ಪಿತ್ತಹರೋ ವಿಧಿಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ, ಪಿತ್ತೇನಾಪಿ ತಾಲುಶೋಷಜನನಾತ್| ಕೀರ್ತಿತಂ ತಾಲುಜಾನಾಮಿತಿ ಅತ್ರ ರಕ್ತಾರ್ಬುದಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಕರ್ಮ ನೋದಾಹೃತಮ್||೪೯-೫೮||-
Adhikarana 11 (59-66) · Śloka 67
... ಕಣ್ಠ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ಷ್ಯತೇ |
ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ರೋಹಿಣೀನಾಂ ತು ಹಿತಂ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಮ್ ||೫೯||
ಛರ್ದನಂ ಧೂಮಪಾನಂ ಚ ಗಣ್ಡೂಷೋ ನಸ್ಯಕರ್ಮ ಚ |
ವಾತಿಕೀಂ ತು ಹೃತೇ ರಕ್ತೇ ಲವಣೈಃ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೬೦||
ಸುಖೋಷ್ಣನ್ ಸ್ನೇಹಗಣ್ಡೂಷಾನ್ ಧಾರಯೇಚ್ಚಾಪ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ |
ಪತಙ್ಗಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರೈಃ ಪೈತ್ತಿಕೀಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೬೧||
ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಕ್ವಾಥೋ ಹಿತಶ್ಚ ಕವಲಗ್ರಹೇ |
ಅಗಾರಧೂಮಕಟುಕೈಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೀಂ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೬೨||
ಶ್ವೇತಾವಿಡಙ್ಗದನ್ತೀಷು ತೈಲಂ ಸಿದ್ಧಂ ಸಸೈನ್ಧವಮ್ |
ನಸ್ಯಕರ್ಮಣಿ ಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ತಥಾ ಕವಲಧಾರಣೇ ||೬೩||
ಪಿತ್ತವತ್ ಸಾಧಯೇದ್ವೈದ್ಯೋ ರೋಹಿಣೀಂ ರಕ್ತಸಮ್ಭವಾಮ್ |
ವಿಸ್ರಾವ್ಯ ಕಣ್ಠಶಾಲೂಕಂ ಸಾಧಯೇತ್ತುಣ್ಡಿಕೇರಿವತ್ ||೬೪||
ಏಕಕಾಲಂ ಯವಾನ್ನಂ ಚ ಭುಞ್ಜೀತ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಲ್ಪಶಃ |
ಉಪಜಿಹ್ವಿಕವಚ್ಚಾಪಿ ಸಾಧಯೇದಧಿಜಿಹ್ವಿಕಾಮ್ ||೬೫||
ಏಕವೃನ್ದಂ ತು ವಿಸ್ರಾವ್ಯ ವಿಧಿಂ ಶೋಧನಮಾಚರೇತ್ |
ಗಿಲಾಯುಶ್ಚಾಪಿ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಸ್ತಂ ಚ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಸಾಧಯೇತ್ ||೬೬||
ಅಮರ್ಮಸ್ಥಂ ಸುಪಕ್ವಂ ಚ ಭೇದಯೇದ್ಗಲವಿದ್ರಧಿಮ್ |೬೭|
View original
... कण्ठ्यानां कर्म वक्ष्यते |
साध्यानां रोहिणीनां तु हितं शोणितमोक्षणम् ||५९||
छर्दनं धूमपानं च गण्डूषो नस्यकर्म च |
वातिकीं तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ||६०||
सुखोष्णन् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः |
पतङ्गशर्कराक्षौद्रैः पैत्तिकीं प्रतिसारयेत् ||६१||
द्राक्षापरूषकक्वाथो हितश्च कवलग्रहे |
अगारधूमकटुकैः श्लैष्मिकीं प्रतिसारयेत् ||६२||
श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् |
नस्यकर्मणि योक्तव्यं तथा कवलधारणे ||६३||
पित्तवत् साधयेद्वैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् |
विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ||६४||
एककालं यवान्नं च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः |
उपजिह्विकवच्चापि साधयेदधिजिह्विकाम् ||६५||
एकवृन्दं तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् |
गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तं च शस्त्रेण साधयेत् ||६६||
अमर्मस्थं सुपक्वं च भेदयेद्गलविद्रधिम् |६७|
ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಾದಿಕರ್ಮಪಚ್ಚಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸಾಧ್ಯಾನಾಮ್| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ವಾರಂವಾರಮ್| ಪತಙ್ಗಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್| ಶ್ವೇತಾ ಶ್ವೇತಸ್ಯನ್ದಾ| ವಿಸ್ರಾವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧಯೇತ್ತುಣ್ಡಿಕೇರಿವದಿತಿ ತುಣ್ಡಿಕೇರ್ಯಾಮಪಿ ಗಲಶುಣ್ಡೀವಿಧ್ಯತಿದೇಶಾತ್ ಸಾಧಯೇದ್ಗಲಶುಣ್ಡೀವದಿತಿ ವಾಚ್ಯೇ ತುಣ್ಡಿಕೇರೀವಿಧ್ಯತಿದೇಶೋ ನಿಃಶೇಷಚ್ಛೇದನಾರ್ಥಃ, ಗಲಶುಣ್ಡೀವದತ್ರ ತ್ರಿಭಾಗಚ್ಛೇದೋ ನ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಬೋಧಯತಿ, ಅಶೇಷಚ್ಛೇದೋ ನ ಪುನಸ್ತ್ರಿಭಾಗಾದಿಭಿರಿತಿ| ವಿಸ್ರಾವ್ಯ ಜಲೌಕಾಭಿಃ| ಶಿರೋವಿರೇಚನಧೂಮಲೇಪನಕ್ಷಾರಾದಿಭಿಃ ಶೋಧನಮ್||೫೯-೬೬||-
Adhikarana 12 (67-75) · Śloka 75
ವಾತಾತ್ ಸರ್ವಸರಂ ಚೂರ್ಣೈರ್ಲವಣೈಃ ಪ್ರತಿಸಾರಯೇತ್ ||೬೭||
ತೈಲಂ ವಾತಹರೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಹಿತಂ ಕವಲನಸ್ಯಯೋಃ |
ತತೋಽಸ್ಮೈ ಸ್ನೈಹಿಕಂ ಧೂಮಮಿಮಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೬೮||
ಶಾಲರಾಜಾದನೈರಣ್ಡಸಾರೈಙ್ಗುದಮಧೂಕಜಾಃ |
ಮಜ್ಜಾನೋ ಗುಗ್ಗುಲುಧ್ಯಾಮಮಾಂಸೀಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾಃ |
ಶ್ರೀಸರ್ಜರಸಶೈಲೇಯಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಾನಿ ಚಾಹರೇತ್ ||೬೯||
ತತ್ಸರ್ವಂ ಸುಕೃತಂ ಚೂರ್ಣಂ ಸ್ನೇಹೇನಾಲೋಡ್ಯ ಯುಕ್ತಿತಃ |
ಟಿಣ್ಟೂಕವೃನ್ತಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮತಿಮಾಂಸ್ತೇನ ಲೇಪಯೇತ್ ||೭೦||
ಏಷ ಸರ್ವಸರೇ ಧೂಮಃ ಪ್ರಶಸ್ತಃ ಸ್ನೈಹಿಕೋ ಮತಃ |
ಕಫಘ್ನೋ ಮಾರುತಘ್ನಶ್ಚ ಮುಖರೋಗವಿನಾಶನಃ ||೭೧||
ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವಸರೇ ಶುದ್ಧಕಾಯಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ |
ಸರ್ವಃ ಪಿತ್ತಹರಃ ಕಾರ್ಯೋ ವಿಧಿರ್ಮಧುರಶೀತಲಃ ||೭೨||
ಪ್ರತಿಸಾರಣಗಣ್ಡೂಷೌ ಧೂಮಃ ಸಂಶೋಧನಾನಿ ಚ |
ಕಫಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವಸರೇ ವಿಧಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕಫಾಪಹಮ್ ||೭೩||
ಪಿಬೇದತಿವಿಷಾಂ ಪಾಠಾಂ ಮುಸ್ತಂ ಚ ಸುರದಾರು ಚ |
ರೋಹಿಣೀಂ ಕಟುಕಾಖ್ಯಾಂ ಚ ಕುಟಜಸ್ಯ ಫಲಾನಿ ಚ ||೭೪||
ಗವಾಂ ಮೂತ್ರೇಣ ಮನುಜೋ ಭಾಗೈರ್ಧರಣಸಮ್ಮಿತೈಃ |
ಏಷ ಸರ್ವಾನ್ ಕಫಕೃತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಯೋಗೋಽಪಕರ್ಷತಿ ||೭೫||
View original
वातात् सर्वसरं चूर्णैर्लवणैः प्रतिसारयेत् ||६७||
तैलं वातहरैः सिद्धं हितं कवलनस्ययोः |
ततोऽस्मै स्नैहिकं धूममिमं दद्याद्विचक्षणः ||६८||
शालराजादनैरण्डसारैङ्गुदमधूकजाः |
मज्जानो गुग्गुलुध्याममांसीकालानुसारिवाः |
श्रीसर्जरसशैलेयमधूच्छिष्टानि चाहरेत् ||६९||
तत्सर्वं सुकृतं चूर्णं स्नेहेनालोड्य युक्तितः |
टिण्टूकवृन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ||७०||
एष सर्वसरे धूमः प्रशस्तः स्नैहिको मतः |
कफघ्नो मारुतघ्नश्च मुखरोगविनाशनः ||७१||
पित्तात्मके सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः |
सर्वः पित्तहरः कार्यो विधिर्मधुरशीतलः ||७२||
प्रतिसारणगण्डूषौ धूमः संशोधनानि च |
कफात्मके सर्वसरे विधिं कुर्यात् कफापहम् ||७३||
पिबेदतिविषां पाठां मुस्तं च सुरदारु च |
रोहिणीं कटुकाख्यां च कुटजस्य फलानि च ||७४||
गवां मूत्रेण मनुजो भागैर्धरणसम्मितैः |
एष सर्वान् कफकृतान् रोगान् योगोऽपकर्षति ||७५||
ಮುಖಾವಯವಗತಾನ್ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಸಕಲವದನಗತಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಲವಣೈಶ್ಚೂರ್ಣೈಃ ಪಞ್ಚಲವಣಕೃತೈಃ| ತೈಲಂ ವಾತಹರೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಹಿತಂ ಕವಲನಸ್ಯಯೋಃ ವಾತಹರಭದ್ರದಾರ್ವಾದಿಕಲ್ಕಕಷಾಯಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಕವಲೇ ನಸ್ಯೇ ಚ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಾಲರಾಜಾದನೇತ್ಯಾದಿ ಶಾಲಫಲಾದಿಮಜ್ಜಾನಃ; ಶಾಲಃ ಶಙ್ಕುಃ, ರಾಜಾದನಃ ಕ್ಷೀರಿಕಾ, ಸಾರಃ ಸಾರವೃಕ್ಷಃ ಖದಿರಾದಿಃ| ಧ್ಯಾಮಂ ಗನ್ಧತೃಣಂ , ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾ ಕಾಲವಲ್ಲೀ| ಶ್ರೀಃ ನವನೀತಖೋಟಿಃ ಸರಲನಿರ್ಯಾಸಃ, ಸರ್ಜರಸಃ ರಾಲಾ| ಸ್ನೇಹೇನಾಲೋಡ್ಯ ಯುಕ್ತಿತ ಇತಿ ಯಾವತಾ ಸ್ನೇಹೇನ ನಾತಿಘನತ್ವಂ ನಾತಿತನುತ್ವಂ ಲೇಪಯೋಗ್ಯತಾ ಚ ಭವತಿ ತಾವತೀ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಟಿಣ್ಟುಕಃ ಶ್ಯೋನಾಕಃ| ಶುದ್ಧಕಾಯಸ್ಯ ವಮನಾದಿಭಿಃ| ಅತಿವಿಷಾದಿಚೂರ್ಣಧರಣಭಾಗಂ ಪ್ರತಿದಿವಸಂ ಷಾಣ್ಮಾಸಿಕಂ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಪೇಯಮ್| ಧರಣಮಾನಮಪಿ ಕೇಚಿತ್ ಸೌಶ್ರುತೀಯಾಃ ಪಠನ್ತಿ; “ಮಧ್ಯಮಾ ಏಕೋನವಿಂಶತಿರ್ನಿಷ್ಪಾವಾ ಧರಣಂ ತಾನ್ಯರ್ಧತೃತೀಯಾನಿ ಕರ್ಷಃ” (ಚಿ.ಅ.೩೧) ಇತಿ||೬೭-೭೫||
Adhikarana 13 (76) · Śloka 76
ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಗೋಮೂತ್ರದಧಿಮಸ್ತ್ವಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕೈಃ |
ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಕವಲಾನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಂ ತೈಲಘೃತೈರಪಿ ||೭೬||
View original
क्षीरेक्षुरसगोमूत्रदधिमस्त्वम्लकाञ्जिकैः |
विदध्यात् कवलान् वीक्ष्य दोषं तैलघृतैरपि ||७६||
ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಮುಖರೋಗೇಷ್ವತ್ರ ದೋಷಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಕವಲಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸೇತ್ಯಾದಿ| ವೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಂ ದೋಷಕಾರ್ಯಮಪಿ ರೋಗಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೬||
Adhikarana 14 (77-81) · Śloka 81
ರೋಗಾಣಾಂ ಮುಖಜಾತಾನಾಂ ಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮ ಕೀರ್ತಿತಮ್ |
ಅಸಾಧ್ಯಾ ಅಪಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ರೋಗಾ ಯೇ ತತ್ರ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ||೭೭||
ಓಷ್ಠಪ್ರಕೋಪೇ ವರ್ಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಮಾಂಸರಕ್ತತ್ರಿದೋಷಜಾಃ |
ದನ್ತಮೂಲೇಷು ವರ್ಜ್ಯೌ ತು ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಗತಿಸೌಷಿರೌ ||೭೮||
ದನ್ತೇಷು ಚ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಶ್ಯಾವದಾಲನಭಞ್ಜನಾಃ |
ಜಿಹ್ವಾಗತೇಷ್ವಲಾಸಸ್ತು ತಾಲವ್ಯೇಷ್ವರ್ಬುದಂ ತಥಾ ||೭೯||
ಸ್ವರಘ್ನೋ ವಲಯೋ ವೃನ್ದೋ ವಿದಾರ್ಯಲಸ ಏವ ಚ |
ಗಲೌಷ್ಠೋ ಮಾಂಸತಾನಶ್ಚ ಶತಘ್ನೀ ರೋಹಿಣೀ ಚ ಯಾ ||೮೦||
ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಕೀರ್ತಿತಾ ಹ್ಯೇತೇ ರೋಗಾ ನವ ದಶೈವ ಚ |
ತೇಷಾಂ ಚಾಪಿ ಕ್ರಿಯಾಂ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಸಮಾಚರೇತ್ ||೮೧||
View original
रोगाणां मुखजातानां साध्यानां कर्म कीर्तितम् |
असाध्या अपि वक्ष्यन्ते रोगा ये तत्र कीर्तिताः ||७७||
ओष्ठप्रकोपे वर्ज्याः स्युर्मांसरक्तत्रिदोषजाः |
दन्तमूलेषु वर्ज्यौ तु त्रिलिङ्गगतिसौषिरौ ||७८||
दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदालनभञ्जनाः |
जिह्वागतेष्वलासस्तु तालव्येष्वर्बुदं तथा ||७९||
स्वरघ्नो वलयो वृन्दो विदार्यलस एव च |
गलौष्ठो मांसतानश्च शतघ्नी रोहिणी च या ||८०||
असाध्याः कीर्तिता ह्येते रोगा नव दशैव च |
तेषां चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ||८१||
ಓಷ್ಠಜಾಸ್ತ್ರಯಃ, ದನ್ತಮೂಲೇಷು ದ್ವೌ, ದನ್ತಭವೇಷು ತ್ರಯಃ, ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಗತಿಃ ತ್ರಿದೋಷಲಿಙ್ಗಾಕೃತಿರ್ನಾಡೀ, ಜಿಹ್ವಾಗತೇಷ್ವೇಕಃ, ತಾಲುನ್ಯಪ್ಯೇಕ ಏವ, ಸ್ವರಘ್ನಾದಯೋ ನವ ಗಲೇ, ಸಮುದಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾ ನವ ದಶೈವೇತಿ||೭೭-೮೧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಮುಖರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ದ್ವಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨೨||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मुखरोगचिकित्सितं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಾವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೨||