Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો નેત્રબસ્તિપ્રમાણપ્રવિભાગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
નેત્રં યન્ત્રં; બસ્તિરેણાદીનાં મૂત્રાધારઃ, તદાધેયં દ્રવ્યમપિ; તયોઃ પ્રમાણં પ્રવિભાગશ્ચ , સ એવ ચિકિત્સિતં વ્યાધેઃ પ્રતીકારો યસ્મિંસ્તત્||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
તત્ર સ્નેહાદીનાં કર્મણાં બસ્તિકર્મ પ્રધાનતમમાહુરાચાર્યાઃ | કસ્માત્? અનેકકર્મકરત્વાદ્બસ્તેઃ; ઇહ ખલુ બસ્તિર્નાનાવિધદ્રવ્યસંયોગાદ્દોષાણાં સંશોધનસંશમનસઙ્ગ્રહણાનિ કરોતિ, ક્ષીણશુક્રં વાજીકરોતિ, કૃશં બૃંહયતિ, સ્થૂલં કર્શયતિ, ચક્ષુઃ પ્રીણયતિ, વલીપલિતમપહન્તિ, વયઃ સ્થાપયતિ ||૩|| શરીરોપચયં વર્ણં બલમારોગ્યમાયુષઃ | કુરુતે પરિવૃદ્ધિં ચ બસ્તિઃ સમ્યગુપાસિતઃ ||૪||
तत्र स्नेहादीनां कर्मणां बस्तिकर्म प्रधानतममाहुराचार्याः | कस्मात्? अनेककर्मकरत्वाद्बस्तेः; इह खलु बस्तिर्नानाविधद्रव्यसंयोगाद्दोषाणां संशोधनसंशमनसङ्ग्रहणानि करोति, क्षीणशुक्रं वाजीकरोति, कृशं बृंहयति, स्थूलं कर्शयति, चक्षुः प्रीणयति, वलीपलितमपहन्ति, वयः स्थापयति ||३|| शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः | कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः ||४||
🔊 Audio coming soon
બસ્તિકર્મ તુ મૂત્રાધારપુટકેન સાધ્યં કર્મ; બસ્તિશબ્દો હિ સામાન્યો નિરૂહે સ્નેહબસ્તૌ ચ| વમનવિરેચને તુ પ્રધાનતરે, બસ્તિકર્મ તુ પ્રધાનતમમ્| સઙ્ગ્રહણાનીતિ દોષાણામેવાતિપ્રવર્તમાનાનામિત્યર્થઃ| ક્ષીણશુક્રં વાજીકરોતિ અનેનાશ્વ ઇવ બલકારિણી હર્ષજા શક્તિરુક્તા| કૃશં બૃંહયતીત્યુપચયલક્ષણા શક્તિરુક્તા| વયઃ સ્થાપયતીત્યનેન આયુર્વૃદ્ધિકરત્વં સૂચયતિ| એતદેવ પ્રધાનતમત્વસાધનં શ્લોકેનાપિ દર્શયન્નાહ- શરીરોપચયમિત્યાદિ||૩-૪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
તથા જ્વરાતીસારતિમિરપ્રતિશ્યાયશિરોરોગાધિમન્થાર્દિતાક્ષેપકપક્ષાઘાતૈકાઙ્ગસર્વાઙ્ગરોગાધ્માનોદર- યોનિશૂલશર્કરાશૂલવૃદ્ધ્યુપદંશાનાહમૂત્રકૃચ્છ્રગુલ્મવાતશોણિતવાતમૂત્રપુરીષોદાવર્ત- શુક્રાર્તવસ્તન્યનાશહૃદ્ધનુમન્યાગ્રહશર્કરાશ્મરીમૂઢગર્ભપ્રભૃતિષુ ચાત્યર્થમુપયુજ્યતે ||૫||
तथा ज्वरातीसारतिमिरप्रतिश्यायशिरोरोगाधिमन्थार्दिताक्षेपकपक्षाघातैकाङ्गसर्वाङ्गरोगाध्मानोदर- योनिशूलशर्कराशूलवृद्ध्युपदंशानाहमूत्रकृच्छ्रगुल्मवातशोणितवातमूत्रपुरीषोदावर्त- शुक्रार्तवस्तन्यनाशहृद्धनुमन्याग्रहशर्कराश्मरीमूढगर्भप्रभृतिषु चात्यर्थमुपयुज्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
અનેકવ્યાધિનિર્ઘાતકત્વં દર્શયન્નાહ- તથા જ્વરાતીસારેત્યાદિ| જ્વરાદિષુ ચાવસ્થાવિશેષો બસ્તેર્વિષયઃ, સ ચ શાસ્ત્રાદેવ જ્ઞેયઃ||૫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ભવતિ ચાત્ર- બસ્તિર્વાતે ચ પિત્તે ચ કફે રક્તે ચ શસ્યતે | સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ બસ્તિરેવ હિતઃ સદા ||૬||
भवति चात्र- बस्तिर्वाते च पित्ते च कफे रक्ते च शस्यते | संसर्गे सन्निपाते च बस्तिरेव हितः सदा ||६||
🔊 Audio coming soon
દોષકાર્યે જ્વરાદૌ બસ્તિપ્રયોગમભિધાય જ્વરાદિકારણે દોષેઽપિ બસ્તેર્હિતત્વં દર્શયન્નાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| સંસર્ગો દોષદ્વયપ્રકોપઃ, પ્રકૃતિસમસમવેતજ્વરાદ્યારમ્ભકદોષત્રયપ્રકોપઃ સન્નિપાતોઽત્રાભિપ્રેતઃ||૬||
Adhikarana 5 (7-9) · Śloka 9
તત્ર સાંવત્સરિકાષ્ટદ્વિરષ્ટવર્ષાણાં ષડષ્ટદશાઙ્ગુલપ્રમાણાનિ કનિષ્ઠિકાનામિકામધ્યમાઙ્ગુલિપરિણાહાન્યગ્રેઽધ્યર્ધાઙ્ગુલદ્વ્યઙ્ગુલાર્ધતૃતીયાઙ્ગુલસન્નિવિષ્ટકર્ણિકાનિ કઙ્કશ્યેનબર્હિણપક્ષનાડીતુલ્યપ્રવેશાનિ મુદ્ગમાષકલાયમાત્રસ્રોતાંસિ વિદધ્યાન્નેત્રાણિ | તેષુ ચાસ્થાપનદ્રવ્યપ્રમાણમાતુરહસ્તસમ્મિતેન પ્રસૃતેન સમ્મિતૌ પ્રસૃતૌ દ્વૌ ચત્વારોઽષ્ટૌ ચ વિધેયાઃ ||૭|| વર્ષાન્તરેષુ નેત્રાણાં બસ્તિમાનસ્ય ચૈવ હિ | વયોબલશરીરાણિ સમીક્ષ્યોત્કર્ષયેદ્વિધિમ્ ||૮|| પઞ્ચવિંશતેરૂર્ધ્વં દ્વાદશાઙ્ગુલં, મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠોદરપરીણાહમ્, અગ્રે કનિષ્ઠિકોદરપરીણાહમ્, અગ્રે ત્ર્યઙ્ગુલસન્નિવિષ્ટકર્ણિકં, ગૃધ્રપક્ષનાડીતુલ્યપ્રવેશં, કોલાસ્થિમાત્રછિદ્રં, ક્લિન્નકલાયમાત્રછિદ્રમિત્યેકે; સર્વાણિ મૂલે બસ્તિનિબન્ધનાર્થં દ્વિકર્ણિકાનિ | આસ્થાપનદ્રવ્યપ્રમાણં તુ વિહિતં દ્વાદશપ્રસૃતાઃ | સપ્તતેસ્તૂર્ધ્વં નેત્રપ્રમાણમેતદેવ, દ્રવ્યપ્રમાણં તુ દ્વિરષ્ટવર્ષવત્ ||૯||
तत्र सांवत्सरिकाष्टद्विरष्टवर्षाणां षडष्टदशाङ्गुलप्रमाणानि कनिष्ठिकानामिकामध्यमाङ्गुलिपरिणाहान्यग्रेऽध्यर्धाङ्गुलद्व्यङ्गुलार्धतृतीयाङ्गुलसन्निविष्टकर्णिकानि कङ्कश्येनबर्हिणपक्षनाडीतुल्यप्रवेशानि मुद्गमाषकलायमात्रस्रोतांसि विदध्यान्नेत्राणि | तेषु चास्थापनद्रव्यप्रमाणमातुरहस्तसम्मितेन प्रसृतेन सम्मितौ प्रसृतौ द्वौ चत्वारोऽष्टौ च विधेयाः ||७|| वर्षान्तरेषु नेत्राणां बस्तिमानस्य चैव हि | वयोबलशरीराणि समीक्ष्योत्कर्षयेद्विधिम् ||८|| पञ्चविंशतेरूर्ध्वं द्वादशाङ्गुलं, मूलेऽङ्गुष्ठोदरपरीणाहम्, अग्रे कनिष्ठिकोदरपरीणाहम्, अग्रे त्र्यङ्गुलसन्निविष्टकर्णिकं, गृध्रपक्षनाडीतुल्यप्रवेशं, कोलास्थिमात्रछिद्रं, क्लिन्नकलायमात्रछिद्रमित्येके; सर्वाणि मूले बस्तिनिबन्धनार्थं द्विकर्णिकानि | आस्थापनद्रव्यप्रमाणं तु विहितं द्वादशप्रसृताः | सप्ततेस्तूर्ध्वं नेत्रप्रमाणमेतदेव, द्रव्यप्रमाणं तु द्विरष्टवर्षवत् ||९||
🔊 Audio coming soon
નેત્રપ્રમાણમાસ્થાપનદ્રવ્યપ્રમાણં ચ વયોભેદેન પ્રદર્શયિતુમાહ- તત્ર સાંવત્સરિકેત્યાદિ| તત્ર સાંવત્સરિકાષ્ટદ્વિરષ્ટવર્ષાણામિત્યત્ર યથાસઙ્ખ્યવ્યાખ્યાનેન સાંવત્સરિકબાલસ્ય નિરૂહયન્ત્રં ષડઙ્ગુલપ્રમાણં, તત્કનિષ્ઠિકાપરિણાહમ્, અગ્રેઽધ્યર્ધાઙ્ગુલસન્નિવિષ્ટકર્ણિકં , કઙ્કપક્ષનાડીતુલ્યપ્રવેશં મૂલે, મુદ્ગવાહિસ્રોતશ્ચાગ્રે વિદધ્યાત્| છત્રાકારા ગુદેઽધિકાન્તઃપ્રવેશરોધિની કર્ણિકા કથ્યતે| કઙ્કઃ વક્રચઞ્ચુઃ કૃષ્ણવર્ણઃ પ્રસિદ્ધ એવ| અષ્ટવર્ષસ્ય પુનરષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણં, તદનામિકાપરિણાહમ્, અગ્રે દ્વ્યઙ્ગુલસન્નિવિષ્ટકર્ણિકં, શ્યેનપક્ષનાડીતુલ્યપ્રવેશં મૂલે, માષવાહિસ્રોતશ્ચાગ્રે વિદધ્યાત્| દ્વિરષ્ટવર્ષસ્ય ષોડશવર્ષસ્યેત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતં યન્ત્રં? દશાઙ્ગુલપ્રમાણં, તન્મધ્યાઙ્ગુલિપરિણાહમ્, અર્ધતૃતીયાઙ્ગુલસન્નિવિષ્ટકર્ણિકં , બર્હી મયૂરસ્તત્પક્ષનાડીતુલ્યપ્રવેશં મૂલે, કલાયવાહિસ્રોતશ્ચાગ્રે વિદધ્યાત્| તેષ્વિતિ સાંવત્સરિકાષ્ટદ્વિરષ્ટવર્ષેષુ બાલેષુ યથાસઙ્ખ્યમાતુરહસ્તેન દ્વૌ ચત્વારોઽષ્ટૌ ચ પ્રસૃતા વિધેયાઃ| પ્રસૃતોઽત્ર કુઞ્ચિતાઙ્ગુલિઃ પાણિઃ, ન તુ પલદ્વયમિતિ ગયદાસાચાર્યઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ આતુરહસ્તગ્રહણં મધ્યમપુરુષહસ્તોપલક્ષણં, તેન તત્પ્રસૃતેન પલદ્વયપ્રમિતેનેતિ વ્યાખ્યાનયતિ| અત્ર મધ્યવર્તિવર્ષાણાં નેત્રદ્રવ્યમાનં નિર્દિશન્નાહ- વર્ષાન્તરેષ્વિત્યાદિ| પઞ્ચવિંશતિં યાવત્ સમીક્ષ્ય યથાયથમભ્યૂહ્ય નેત્રપ્રમાણં બસ્તિદ્રવ્યપ્રમાણં ચોત્કર્ષયેત્| પઞ્ચવિંશતેરિત્યાદિ| ગૃધ્રપક્ષનાડીતુલ્યપ્રવેશં મૂલે| ક્લિન્નકલાયમાત્રચ્છિદ્રમગ્રે| સર્વાણિ તુ મૂલે બસ્તિનિબન્ધનાર્થં દ્વિકર્ણિકાનિ દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરાણિ કુર્યાત્ દ્વ્યઙ્ગુલમધ્યાનીત્યર્થઃ||૭-૯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
મૃદુર્બસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યો વિશેષાદ્બાલવૃદ્ધયોઃ | તયોસ્તીક્ષ્ણઃ પ્રયુક્તસ્તુ બસ્તિર્હિંસ્યાદ્ બલાયુષી ||૧૦||
मृदुर्बस्तिः प्रयोक्तव्यो विशेषाद्बालवृद्धयोः | तयोस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु बस्तिर्हिंस्याद् बलायुषी ||१०||
🔊 Audio coming soon
બાલવૃદ્ધયોર્હીનોપચયશક્તિલક્ષણબલત્વેનાસ્થાપનસ્ય માત્રાકૃતં હીનત્વં પ્રદર્શ્ય તીક્ષ્ણાદિગુણહીનત્વં દર્શયન્નાહ- મૃદુર્બસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇત્યાદિ| તત્ર મૃદુદ્રવ્યકૃતો બસ્તિર્મૃદુઃ, તીક્ષ્ણશ્ચ તદ્વિપર્યયઃ||૧૦||
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
(વ્રણનેત્રમષ્ટાઙ્ગુલં મુદ્ગવાહિસ્રોતઃ; વ્રણમવેક્ષ્ય યથાસ્વં સ્નેહકષાયે વિદધીત) ||૧૧||
(व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं मुद्गवाहिस्रोतः; व्रणमवेक्ष्य यथास्वं स्नेहकषाये विदधीत) ||११||
🔊 Audio coming soon
શલ્યતન્ત્રત્વાદસ્ય શાસ્ત્રસ્ય વ્રણનેત્રપ્રમાણમાહ- વ્રણનેત્રમષ્ટાઙ્ગુલમિત્યાદિ||૧૧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
તત્ર નેત્રાણિ સુવર્ણરજતતામ્રાયોરીતિદન્તશૃઙ્ગમણિતરુસારમયાનિ શ્લક્ષ્ણાનિ દૃઢાનિ ગોપુચ્છાકૃતીન્યૃજૂનિ ગુટિકામુખાનિ ચ ||૧૨||
तत्र नेत्राणि सुवर्णरजतताम्रायोरीतिदन्तशृङ्गमणितरुसारमयानि श्लक्ष्णानि दृढानि गोपुच्छाकृतीन्यृजूनि गुटिकामुखानि च ||१२||
🔊 Audio coming soon
તાનિ ચ નેત્રાણિ કિમ્મયાનિ કિમાકૃતીનિ વા તદાહ- તત્ર નેત્રાણીત્યાદિ| રીતિઃ પિત્તલં, મણિઃ સ્ફટિકાદિઃ| શ્લક્ષ્ણાનિ અકર્કશાનિ| દૃઢાનિ અજર્જરાણિ| ગુટિકામુખાનિ અતીક્ષ્ણાગ્રાણિ||૧૨||
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
બસ્તયશ્ચ બન્ધ્યા મૃદવો નાતિબહલા દૃઢાઃ પ્રમાણવન્તો ગોમહિષવરાહાજોરભ્રાણામ્ ||૧૩|| નેત્રાલાભે હિતા નાડી નલવંશાસ્થિસમ્ભવા | બસ્ત્યલાભે હિતં ચર્મ સૂક્ષ્મં વા તાન્તવં ઘનમ્ ||૧૪||
बस्तयश्च बन्ध्या मृदवो नातिबहला दृढाः प्रमाणवन्तो गोमहिषवराहाजोरभ्राणाम् ||१३|| नेत्रालाभे हिता नाडी नलवंशास्थिसम्भवा | बस्त्यलाभे हितं चर्म सूक्ष्मं वा तान्तवं घनम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
કીદૃશા બસ્તયો બન્ધ્યા ઇત્યાહ- બસ્તયશ્ચ બન્ધ્યા ઇત્યાદિ| નાતિબહલા નાત્યુપચિતાઃ, નાતિદીર્ઘા ઇત્યન્યે| તાન્તવં વસ્ત્રમ્||૧૩-૧૪||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
બસ્તિં નિરુપદિગ્ધં તુ શુદ્ધં સુપરિમાર્જિતમ્ | મૃદ્વનુદ્ધતહીનં ચ મુહુઃ સ્નેહવિમર્દિતમ્ ||૧૫|| નેત્રમૂલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન્યુબ્જં તુ વિવૃતાનનમ્ | બદ્ધ્વા લોહેન તપ્તેન ચર્મસ્રોતસિ નિર્દહેત્ ||૧૬|| પરિવર્ત્ય તતો બસ્તિં બદ્ધ્વા ગુપ્તં નિધાપયેત્ | આસ્થાપનં ચ તૈલં ચ યથાવત્તેન દાપયેત્ ||૧૭||
बस्तिं निरुपदिग्धं तु शुद्धं सुपरिमार्जितम् | मृद्वनुद्धतहीनं च मुहुः स्नेहविमर्दितम् ||१५|| नेत्रमूले प्रतिष्ठाप्य न्युब्जं तु विवृताननम् | बद्ध्वा लोहेन तप्तेन चर्मस्रोतसि निर्दहेत् ||१६|| परिवर्त्य ततो बस्तिं बद्ध्वा गुप्तं निधापयेत् | आस्थापनं च तैलं च यथावत्तेन दापयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ગ્રહણયોગ્યબસ્તેઃ પરિકર્મ બન્ધવિધિં ચ દર્શયન્નાહ- બસ્તિં નિરુપદિગ્ધમિત્યાદિ| નિરુપદિગ્ધં માંસાદ્યુપલેપવર્જિતમ્| શુદ્ધં કષાયરઞ્જિતમ્| સુપરિમાર્જિતં સુષ્ઠુનિર્માર્જિતમ્| અનુદ્ધતહીનં નાધિકં ન હીનમ્; એતેનાધેયદ્રવ્યમાનં સમીક્ષ્યાધારભૂતસ્ય બસ્તેઃ પ્રમાણં વિધેયમિત્યર્થઃ| પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંયોજ્ય| ન્યુબ્જમ્ અધોમુખમ્| ગોમહિષાદિબસ્તયો નિરૂહયન્ત્રે યથાલાભં સંયોજ્યાઃ; ઉત્તરબસ્તિયન્ત્રે પુનરજોરભ્રબસ્તી એવ યોજનીયાવિતિ||૧૫-૧૭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
તત્ર દ્વિવિધો બસ્તિઃ- નૈરૂહિકઃ, સ્નૈહિકશ્ચ | આસ્થાપનં, નિરૂહ ઇત્યનર્થાન્તરં; તસ્ય વિકલ્પો માધુતૈલિકઃ; તસ્ય પર્યાયશબ્દો યાપનો, યુક્તરથઃ, સિદ્ધબસ્તિરિતિ | સ દોષનિર્હરણાચ્છરીરનીરોહણાદ્વા નિરૂહઃ, વયઃસ્થાપનાદાયુઃસ્થાપનાદ્વા આસ્થાપનમ્ | માધુતૈલિકવિધાનં ચ નિરૂહોપક્રમચિકિત્સિતે વક્ષ્યામઃ | યથાપ્રમાણગુણવિહિતઃ સ્નેહબસ્તિવિકલ્પોઽનુવાસનઃ પાદાવ(પ)કૃષ્ટઃ | અનુવસન્નપિ ન દુષ્યત્યનુદિવસં વા દીયત ઇત્યનુવાસનઃ | તસ્યાપિ વિકલ્પોઽર્ધાર્ધમાત્રાવકૃષ્ટોઽપરિહાર્યો માત્રાબસ્તિરિતિ ||૧૮||
तत्र द्विविधो बस्तिः- नैरूहिकः, स्नैहिकश्च | आस्थापनं, निरूह इत्यनर्थान्तरं; तस्य विकल्पो माधुतैलिकः; तस्य पर्यायशब्दो यापनो, युक्तरथः, सिद्धबस्तिरिति | स दोषनिर्हरणाच्छरीरनीरोहणाद्वा निरूहः, वयःस्थापनादायुःस्थापनाद्वा आस्थापनम् | माधुतैलिकविधानं च निरूहोपक्रमचिकित्सिते वक्ष्यामः | यथाप्रमाणगुणविहितः स्नेहबस्तिविकल्पोऽनुवासनः पादाव(प)कृष्टः | अनुवसन्नपि न दुष्यत्यनुदिवसं वा दीयत इत्यनुवासनः | तस्यापि विकल्पोऽर्धार्धमात्रावकृष्टोऽपरिहार्यो मात्राबस्तिरिति ||१८||
🔊 Audio coming soon
અનર્થાન્તરમિતિ એકાર્થમિત્યર્થઃ| બસ્તેર્નૈરૂહિકસ્નૈહિકભેદાભ્યાં યૌ દ્વૌ વિકલ્પૌ તૌ નિરૂહસ્નેહબસ્ત્યાખ્યૌ, તયોર્નૈરૂહિકમભિધાય સ્નૈહિકં બસ્તિવિકલ્પમભિધત્તે- યથેત્યાદિ| યસ્ય યત્ પ્રમાણં યો યો ગુણસ્તાભ્યાં વિહિતઃ સ્નેહબસ્ત્યાખ્યોઽનુવાસનસઞ્જ્ઞ ઇત્યર્થઃ| યથાવયોનિરૂહાણામિત્યાદિના વિધાસ્યમાનોઽપિ સ્નેહબસ્તિવિકલ્પોઽનાગતાવેક્ષણતન્ત્રયુક્ત્યા વિહિત ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ| યથાપ્રમાણમિત્યનેન સૂચિતં પ્રમાણં પ્રકટયન્નાહ- પાદાવ(પ)કૃષ્ટ ઇતિ|- યથાવય ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણવાક્યદર્શનાદાસ્થાપનસ્ય પાદૈસ્ત્રિભિરપકૃષ્ટો હીનઃ પાદાવ(પ)કૃષ્ટઃ| અયમર્થઃ- સાંવત્સરિકાદિકાલાદ્યપેક્ષં યત્ પ્રકુઞ્ચાદિ ચતુર્વિંશતિપલાવસાનં નિરૂહપ્રમાણં તચ્ચતુર્થાંશેન કર્ષમારભ્ય ષટ્પલાનિ યાવદનુવાસનસ્ય પ્રમાણમિતિ| તન્ત્રાન્તરે ચ મધ્યવયસ્કમાશ્રિત્યાનુવાસનસ્યોત્તમાદિમાત્રાભેદેન ત્રૈવિધ્યમુક્તં, યથા- “ષટ્પલી તુ ભવેચ્છ્રેષ્ઠા મધ્યમા ત્રિપલી ભવેત્| કનીયસ્યધ્યર્ધપલા ત્રિધા માત્રાઽનુવાસને-” ઇતિ| તસ્યાપિ વિકલ્પ ઇત્યાદિ તસ્યાપ્યનુવાસનસ્ય, ષટ્પલપ્રમાણસ્યાર્ધાર્ધમાત્રાવશિષ્ટઃ પાદાવશિષ્ટોઽધ્યર્ધપલમાત્ર ઇત્યર્થઃ| અપરિહાર્યઃ અવિદ્યમાનપરિહરણાર્હઃ| ગયી તુ યથાપ્રમાણવિહિતાચ્ચ બસ્તેઃ પાદાંશઃ સ્નેહબસ્તિઃ, સ્નેહવિકલ્પોઽર્ધમાત્રાપકૃષ્ટોઽનુવાસનં, તસ્યાપિ વિકલ્પોઽર્ધમાત્રાપકૃષ્ટોઽપરિહાર્યો માત્રાબસ્તિરિતિ| એતેન તન્મતે ષટ્પલપ્રમાણઃ સ્નેહબસ્તિઃ, તદર્ધેન પલત્રયપ્રમાણમનુવાસનં, તસ્યાર્ધેન સાર્ધપલપ્રમાણો માત્રાબસ્તિરિતિ||૧૮||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
નિરૂહઃ શોધનો લેખી સ્નૈહિકો બૃંહણો મતઃ |૧૯|
निरूहः शोधनो लेखी स्नैहिको बृंहणो मतः |१९|
🔊 Audio coming soon
ફલેનાપિ તયોર્ભેદં દર્શયન્નાહ- નિરૂહ ઇત્યાદિ| શોધનદ્રવ્યસંયુક્તઃ શોધનો નિરૂહઃ| સર્વનિરૂહાનુવાસનધર્મોઽયં, દ્રવ્યવિશેષસંયોગાત્તુ ક્વચિચ્છોધનાદીનામુત્કર્ષાપકર્ષૌ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ‘સ્નેહનો બૃંહણો મત’ ઇતિ પઠિત્વા શોધનાદિચતુષ્કં નિરૂહસ્ય કર્મેતિ વર્ણયતિ|૧૯|-
Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20
નિરૂહશોધિતાન્માર્ગાન્ સમ્યક્ સ્નેહોઽનુગચ્છતિ | અપેતસર્વદોષાસુ નાડીષ્વિવ વહજ્જલમ્ ||૧૯|| સર્વદોષહરશ્ચાસૌ શરીરસ્ય ચ જીવનઃ | તસ્માદ્વિશુદ્ધદેહસ્ય સ્નેહબસ્તિર્વિધીયતે ||૨૦||
निरूहशोधितान्मार्गान् सम्यक् स्नेहोऽनुगच्छति | अपेतसर्वदोषासु नाडीष्विव वहज्जलम् ||१९|| सर्वदोषहरश्चासौ शरीरस्य च जीवनः | तस्माद्विशुद्धदेहस्य स्नेहबस्तिर्विधीयते ||२०||
🔊 Audio coming soon
નિરૂહશોધિતમાર્ગેષુ સમ્યક્ સ્નેહવીર્યાનુસરણં દર્શયન્નાહ- નિરૂહેત્યાદિ||૧૯-૨૦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
તત્રોન્માદભયશોકપિપાસારોચકાજીર્ણાર્શઃપાણ્ડુરોગભ્રમમદમૂર્ચ્છાચ્છર્દિકુષ્ઠમેહોદરસ્થૌલ્ય- શ્વાસકાસકણ્ઠશોષશોફોપસૃષ્ટક્ષતક્ષીણચતુસ્ત્રિમાસગર્ભિણીદુર્બલાગ્ન્યસહા બાલવૃદ્ધૌ ચ વાતરોગાદૃતે ક્ષીણા નાનુવાસ્યા નાસ્થાપયિતવ્યાઃ ||૨૧||
तत्रोन्मादभयशोकपिपासारोचकाजीर्णार्शःपाण्डुरोगभ्रममदमूर्च्छाच्छर्दिकुष्ठमेहोदरस्थौल्य- श्वासकासकण्ठशोषशोफोपसृष्टक्षतक्षीणचतुस्त्रिमासगर्भिणीदुर्बलाग्न्यसहा बालवृद्धौ च वातरोगादृते क्षीणा नानुवास्या नास्थापयितव्याः ||२१||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિ| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્| મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા| મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ| ઉપસૃષ્ટશબ્દ ઉન્માદાદિભિઃ શોફાન્તૈઃ સહ સમ્બન્ધનીયઃ| ક્ષતઃ ક્ષતોરસ્કઃ, ક્ષીણઃ કૃશઃ| ચતુસ્ત્રિમાસગર્ભિણીતિ સપ્તમાસાન્ યાવદ્ગર્ભિણી; તથાચ વાગ્ભટઃ- “માસાન્ સપ્ત ચ ગર્ભિણી” (વા. સૂ. ૧૯)| વાતરોગાદૃતે ક્ષીણા ઇતિ ક્ષીણશબ્દસ્ય પુનરુપાદાનાદતિકૃશા વાતરોગં વિના ક્ષીણા નાનુવાસ્યા ઇતિ| ઉન્માદાદિષુ સામાન્યેન બસ્તિનિષેધોઽત્રાભિહિતઃ; કેચિત્તુ કેષાઞ્ચિત્પ્રતિપ્રસવમપવાદરૂપેણાહુઃ| તત્રોન્માદાપસ્મારભ્રમમદમૂર્ચ્છાસુ સઞ્જ્ઞાનાશાપગમે શુદ્ધસ્યાતુરસ્ય અનુબન્ધોપચરણાય બસ્તિર્દેયઃ, કુષ્ઠિનામર્શસાં ચ મૂઢવાતાનાં પ્રયોજ્યઃ, વાતાદ્યુદરિષુ ત્રિષુ નિષિદ્ધોઽપિ શેષેષુ પઞ્ચસુ બસ્તિઃ પ્રયોક્તવ્યઃ, શોથક્ષતોરસ્કયોરનુવાસનનિષેધો ન નિરૂહસ્ય; વર્ષાદર્વાગ્ બાલસ્ય, નવત્યૂર્ધ્વં વૃદ્ધસ્ય મૃદુરપિ બસ્તિર્નિષિદ્ધઃ, અતોઽન્યથા તીક્ષ્ણ એવ; એતેનાવસ્થાવશાન્નિષિદ્ધમપિ કાર્યં સ્યાત્ “ઉત્પદ્યતે હિ સાઽવસ્થા દેશકાલબલં પ્રતિ| યસ્યાં કાર્યમકાર્યં સ્યાત્ કર્મ કાર્યં ચ ગર્હિતમ્”- ઇતિ||૨૧||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ઉદરી ચ પ્રમેહી ચ કુષ્ઠી સ્થૂલશ્ચ માનવઃ | અવશ્યં સ્થાપનીયાસ્તે નાનુવાસ્યાઃ કથઞ્ચન ||૨૨||
उदरी च प्रमेही च कुष्ठी स्थूलश्च मानवः | अवश्यं स्थापनीयास्ते नानुवास्याः कथञ्चन ||२२||
🔊 Audio coming soon
ક્વચિદેવાસ્થાપનસ્યાવસ્થાયાં પ્રતિપ્રસવમુદ્દિશન્નાહ- ઉદરી ચેત્યાદિ| સા ચાવસ્થા તન્ત્રાન્તરાદનુસર્તવ્યા| તત્રોદરે વાગ્ભટઃ- “સુવિરિક્તસ્ય યસ્ય સ્યાદાધ્માનં પુનરેવ તમ્| સુસ્નિગ્ધૈરમ્લલવણૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્-” (વા. ચિ. ૧૫) ઇતિ; એવં પ્રમેહાદિષુ ચિકિત્સિતમાલોક્યાસ્થાપનાવસ્થા જ્ઞાતવ્યા||૨૨||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
અસાધ્યતા વિકારાણાં સ્યાદેષામનુવાસનાત્ | અસાધ્યત્વેઽપિ ભૂયિષ્ઠં ગાત્રાણાં સદનં ભવેત્ ||૨૩||
असाध्यता विकाराणां स्यादेषामनुवासनात् | असाध्यत्वेऽपि भूयिष्ठं गात्राणां सदनं भवेत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
નિષિદ્ધાચરણદોષમુદ્દિશન્નાહ- અસાધ્યતેત્યાદિ| એષાં વિકારાણામ્ ઉદરાદીનામ્| ગાત્રસદનમ્ અઙ્ગગ્લાનિઃ||૨૩||
Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25
પક્વાશયે તથા શ્રોણ્યાં નાભ્યધસ્તાચ્ચ સર્વતઃ | સમ્યક્પ્રણિહિતો બસ્તિઃ સ્થાનેષ્વેતેષુ તિષ્ઠતિ ||૨૪|| પક્વાશયાદ્બસ્તિવીર્યં ખૈર્દેહમનુસર્પતિ | વૃક્ષમૂલે નિષિક્તાનામપાં વીર્યમિવ દ્રુમમ્ ||૨૫||
पक्वाशये तथा श्रोण्यां नाभ्यधस्ताच्च सर्वतः | सम्यक्प्रणिहितो बस्तिः स्थानेष्वेतेषु तिष्ठति ||२४|| पक्वाशयाद्बस्तिवीर्यं खैर्देहमनुसर्पति | वृक्षमूले निषिक्तानामपां वीर्यमिव द्रुमम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
સમ્યક્ પ્રદત્તો બસ્તિર્યેષુ સ્થાનેષ્વવતિષ્ઠતે તાન્યાહ- પક્વાશયે ઇત્યાદિ| કથં તર્હિ પક્વાશયાદિમાત્રગતો બસ્તિઃ ક્વચિત્ સર્વેષામવયવાનામવસાદં, ક્વચિત્ સર્વાઙ્ગગતાનાં દોષાણાં હરણં શમનં ચ જનયતીત્યાહ- પક્વાશય ઇત્યાદિ| પક્વાશયાદ્બસ્તિવીર્યં ખૈઃ સ્રોતોભિરનુસર્પતિ કૃત્સ્નદેહે; વીર્યં, શક્તિઃ, પ્રભાવ ઇત્યનર્થાન્તરમ્||૨૪-૨૫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
સ ચાપિ સહસા બસ્તિઃ કેવલઃ સમલોઽપિ વા | પ્રત્યેતિ વીર્યં ત્વનિલૈરપાનાદ્યૈર્વિનીયતે ||૨૬||
स चापि सहसा बस्तिः केवलः समलोऽपि वा | प्रत्येति वीर्यं त्वनिलैरपानाद्यैर्विनीयते ||२६||
🔊 Audio coming soon
તિષ્ઠંસ્તાવદ્બસ્તિર્ગુણકારી ભવતુ, કથં નિર્ગતોઽપિ તાદૃશઃ સ્યાદિત્યાહ- સ ચાપીત્યાદિ| પ્રત્યેતિ પ્રત્યાગચ્છતિ| વીર્યં સ્નેહાદિગુણઃ| અપાનાદ્યૈરિતિ આદ્યપદેનોદાનાદયો બોદ્ધવ્યાઃ| અપાનેનાધઃ, ઉદાનેનોર્ધ્વં, વ્યાનેન સર્વત્ર, વિનીયતે વિશેષેણ સર્વશરીરાવયવેષુ નીયતે||૨૬||
Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28
વીર્યેણ બસ્તિરાદત્તે દોષાનાપાદમસ્તકાત્(ન્) | પક્વાશયસ્થોઽમ્બરગો ભૂમેરર્કો રસાનિવ ||૨૭|| સ કટીપૃષ્ઠકોષ્ઠસ્થાન્ વીર્યેણાલોડ્ય સઞ્ચયાન્ | ઉત્ખાતમૂલાન્ હરતિ દોષાણાં સાધુયોજિતઃ ||૨૮||
वीर्येण बस्तिरादत्ते दोषानापादमस्तकात्(न्) | पक्वाशयस्थोऽम्बरगो भूमेरर्को रसानिव ||२७|| स कटीपृष्ठकोष्ठस्थान् वीर्येणालोड्य सञ्चयान् | उत्खातमूलान् हरति दोषाणां साधुयोजितः ||२८||
🔊 Audio coming soon
સકલાવયવગતદોષહરણં બસ્તેરેકસ્થાનસ્થિતસ્યોપમાનેન દર્શયન્નાહ- વીર્યેણેત્યાદિ| અન્યે ત્વત્રામું શ્લોકં ન પઠન્તિ||૨૭-૨૮||
Adhikarana 20 (29-31) · Śloka 31
દોષત્રયસ્ય યસ્માચ્ચ પ્રકોપે વાયુરીશ્વરઃ | તસ્માત્તસ્યાતિવૃદ્ધસ્ય શરીરમભિનિઘ્નતઃ ||૨૯|| વાયોર્વિષહતે વેગં નાન્યા બસ્તેરૃતે ક્રિયા | પવનાવિદ્ધતોયસ્ય વેલા વેગમિવોદધેઃ ||૩૦|| શરીરોપચયં વર્ણં બલમારોગ્યમાયુષઃ | કુરુતે પરિવૃદ્ધિં ચ બસ્તિઃ સમ્યગુપાસિતઃ ||૩૧||
दोषत्रयस्य यस्माच्च प्रकोपे वायुरीश्वरः | तस्मात्तस्यातिवृद्धस्य शरीरमभिनिघ्नतः ||२९|| वायोर्विषहते वेगं नान्या बस्तेरृते क्रिया | पवनाविद्धतोयस्य वेला वेगमिवोदधेः ||३०|| शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः | कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः ||३१||
🔊 Audio coming soon
દોષત્રયસ્યેત્યાદિ| યથા ઉદધેઃ સમુદ્રસ્ય, પવનાવિદ્ધતોયસ્ય અનિલેનાભુગ્નસલિલસ્ય , વેલા કૂલમર્યાદા, વેગં વિષહતે વિશેષેણ સહતે||૨૯-૩૧||
Adhikarana 21 (32) · Śloka 32
અત ઊર્ધ્વં વ્યાપદો વક્ષ્યામઃ | તત્ર નેત્રં વિચલિતં, વિવર્તિતં, પાર્શ્વાવપીડિતમ્, અત્યુત્ક્ષિપ્તમ્, અવસન્નં, તિર્યક્પ્રક્ષિપ્તમિતિ ષટ્ પ્રણિધાનદોષાઃ; અતિસ્થૂલં, કર્કશમ્, અવનતં, અણુભિન્નં , સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટકર્ણિકં, સૂક્ષ્માતિચ્છિદ્રમ્, અતિદીર્ઘમ્, અતિહ્રસ્વમ્ , અસ્રિમદિત્યેકાદશ નેત્રદોષાઃ; બહલતા, અલ્પતા, સચ્છિદ્રતા , પ્રસ્તીર્ણતા, દુર્બદ્ધતેતિ પઞ્ચ બસ્તિદોષાઃ; અતિપીડિતતા, શિથિલપીડિતતા, ભૂયો ભૂયોઽવપીડનં, કાલાતિક્રમ ઇતિ ચત્વારઃ પીડનદોષાઃ; આમતા, હીનતા, અતિમાત્રતા, અતિશીતતા, અત્યુષ્ણતા, અતિતીક્ષ્ણતા, અતિમૃદુતા, અતિસ્નિગ્ધતા, અતિરૂક્ષતા, અતિસાન્દ્રતા, અતિદ્રવતા, ઇત્યેકાદશ દ્રવ્યદોષાઃ; અવાક્શીર્ષોચ્છીર્ષન્યુબ્જોત્તાનસઙ્કુચિતદેહસ્થિતદક્ષિણપાર્શ્વશાયિનઃ પ્રદાનમિતિ સપ્ત શય્યાદોષાઃ; એવમેતાશ્ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વ્યાપદો વૈદ્યનિમિત્તાઃ | આતુરનિમિત્તાઃ પઞ્ચદશ આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતે વક્ષ્યન્તે | સ્નેહસ્ત્વષ્ટભિઃ કારણૈઃ પ્રતિહતો ન પ્રત્યાગચ્છતિ ત્રિભિર્દોષૈઃ, અશનાભિભૂતો, મલવ્યામિશ્રો, દૂરાનુપ્રવિષ્ટો, અસ્વિન્નસ્ય, અનુષ્ણો, અલ્પમ્ભુક્તવતો, અલ્પશ્ચેતિ વૈદ્યાતુરનિમિત્તા ભવન્તિ | અયોગસ્તૂભયોઃ, આધ્માનં, પરિકર્તિકા, પરિસ્રાવઃ, પ્રવાહિકા, હૃદયોપસરણમ્, અઙ્ગપ્રગ્રહો, અતિયોગો, જીવાદાનમિતિ નવ વ્યાપદો વૈદ્યનિમિત્તા ભવન્તિ ||૩૨||
अत ऊर्ध्वं व्यापदो वक्ष्यामः | तत्र नेत्रं विचलितं, विवर्तितं, पार्श्वावपीडितम्, अत्युत्क्षिप्तम्, अवसन्नं, तिर्यक्प्रक्षिप्तमिति षट् प्रणिधानदोषाः; अतिस्थूलं, कर्कशम्, अवनतं, अणुभिन्नं , सन्निकृष्टविप्रकृष्टकर्णिकं, सूक्ष्मातिच्छिद्रम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वम् , अस्रिमदित्येकादश नेत्रदोषाः; बहलता, अल्पता, सच्छिद्रता , प्रस्तीर्णता, दुर्बद्धतेति पञ्च बस्तिदोषाः; अतिपीडितता, शिथिलपीडितता, भूयो भूयोऽवपीडनं, कालातिक्रम इति चत्वारः पीडनदोषाः; आमता, हीनता, अतिमात्रता, अतिशीतता, अत्युष्णता, अतितीक्ष्णता, अतिमृदुता, अतिस्निग्धता, अतिरूक्षता, अतिसान्द्रता, अतिद्रवता, इत्येकादश द्रव्यदोषाः; अवाक्शीर्षोच्छीर्षन्युब्जोत्तानसङ्कुचितदेहस्थितदक्षिणपार्श्वशायिनः प्रदानमिति सप्त शय्यादोषाः; एवमेताश्चतुश्चत्वारिंशद्व्यापदो वैद्यनिमित्ताः | आतुरनिमित्ताः पञ्चदश आतुरोपद्रवचिकित्सिते वक्ष्यन्ते | स्नेहस्त्वष्टभिः कारणैः प्रतिहतो न प्रत्यागच्छति त्रिभिर्दोषैः, अशनाभिभूतो, मलव्यामिश्रो, दूरानुप्रविष्टो, अस्विन्नस्य, अनुष्णो, अल्पम्भुक्तवतो, अल्पश्चेति वैद्यातुरनिमित्ता भवन्ति | अयोगस्तूभयोः, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणम्, अङ्गप्रग्रहो, अतियोगो, जीवादानमिति नव व्यापदो वैद्यनिमित्ता भवन्ति ||३२||
🔊 Audio coming soon
વિચલિતં વિશેષેણ કમ્પિતમ્| વિવર્તિતં પ્રવિષ્ટમેવ મોટિતમ્| પાર્શ્વાવપીડિતં પાર્શ્વયોર્વામદક્ષિણયોરવપીડનમ્| અત્યુત્ક્ષિપ્તમ્ અતિશયેનોર્ધ્વપ્રેરિતમ્| અવસન્નમ્ અધોભાગગતિકમ્| પ્રણિધાનદોષા દાનદોષાઃ| સૂક્ષ્માતિચ્છિદ્રં સૂક્ષ્મમુખં, બૃહન્મુખમિત્યર્થઃ| અસ્રિમદિતિ અસ્રિઃ કોટિઃ પાલિરિત્યર્થઃ, ધારાયુક્તમિત્યન્યે| નેત્રદોષા નિરૂહયન્ત્રદોષાઃ| બહલતા માંસોપચિતત્વમ્, અન્યે વિપુલતામાહુઃ| પ્રસ્તીર્ણતા સ્નાયુજાલવત્ત્વમ્| કાલાતિક્રમ ઇતિ કાલસ્યાતિદ્રુતવિલમ્બિતસ્યાતિક્રમો વિલમ્બિતદાનેનોલ્લઙ્ઘનમ્ | તત્રાતિશિથિલપીડને સમ્યક્પીડનકાલસ્યેષદતિક્રમઃ, કાલાતિક્રમે ચ સમ્યક્પીડનકાલસ્ય મહાનતિક્રમ ઇતિ ભેદઃ| આમતેત્યાદિ| આમઃ અપક્વસ્નેહઃ| એકાદશ દ્રવ્યદોષા યથાસમ્ભવં સ્નેહબસ્તિનિરૂહોભયાશ્રિતા જ્ઞાતવ્યાઃ| અવાક્શીર્ષેત્યાદિ| અવાક્શીર્ષ અધોમસ્તકઃ, ઉચ્છીર્ષક ઊર્ધ્વમસ્તકઃ, ન્યુબ્જઃ અધોમુખઃ, સ્થિત ઉપવિષ્ટઃ| અવાક્શીર્ષાદયઃ સપ્ત શય્યાસ્થિતપુરુષસ્ય દોષાઃ, ઉપચારેણ શય્યાયાઃ પ્રતિપાદ્યન્તે| સ્નેહ ઇત્યાદિ| ઉભયોરિતિ નિરૂહાનુવાસનયોઃ| એતદુક્તં ભવતિ- અયોગાદિવ્યાપત્સુ કાશ્ચિદ્વ્યાપન્નિરૂહાશ્રિતાઃ, કાશ્ચિદનુવાસનાશ્રિતાઃ, કાશ્ચિદુભયાશ્રિતા ઇતિ||૩૨||
Adhikarana 22 (33) · Śloka 33
ભવતિ ચાત્ર- ષટ્સપ્તતિઃ સમાસેન વ્યાપદઃ પરિકીર્તિતાઃ | તાસાં વક્ષ્યામિ વિજ્ઞાનં સિદ્ધિં ચ તદનન્તરમ્ ||૩૩||
भवति चात्र- षट्सप्ततिः समासेन व्यापदः परिकीर्तिताः | तासां वक्ष्यामि विज्ञानं सिद्धिं च तदनन्तरम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
વિજ્ઞાનં લક્ષણમ્| સિદ્ધિં ચિકિત્સિતમ્||૩૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને નેત્રબસ્તિપ્રમાણપ્રવિભાગચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૫||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ||३५||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પઞ્ચત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૫||