Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నేత్రబస్తిప్రమాణప్రవిభాగచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
నేత్రం యంత్రం; బస్తిరేణాదీనాం మూత్రాధారః, తదాధేయం ద్రవ్యమపి; తయోః ప్రమాణం ప్రవిభాగశ్చ , స ఏవ చికిత్సితం వ్యాధేః ప్రతీకారో యస్మింస్తత్||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
తత్ర స్నేహాదీనాం కర్మణాం బస్తికర్మ ప్రధానతమమాహురాచార్యాః | కస్మాత్? అనేకకర్మకరత్వాద్బస్తేః; ఇహ ఖలు బస్తిర్నానావిధద్రవ్యసంయోగాద్దోషాణాం సంశోధనసంశమనసంగ్రహణాని కరోతి, క్షీణశుక్రం వాజీకరోతి, కృశం బృంహయతి, స్థూలం కర్శయతి, చక్షుః ప్రీణయతి, వలీపలితమపహంతి, వయః స్థాపయతి ||3|| శరీరోపచయం వర్ణం బలమారోగ్యమాయుషః | కురుతే పరివృద్ధిం చ బస్తిః సమ్యగుపాసితః ||4||
तत्र स्नेहादीनां कर्मणां बस्तिकर्म प्रधानतममाहुराचार्याः | कस्मात्? अनेककर्मकरत्वाद्बस्तेः; इह खलु बस्तिर्नानाविधद्रव्यसंयोगाद्दोषाणां संशोधनसंशमनसङ्ग्रहणानि करोति, क्षीणशुक्रं वाजीकरोति, कृशं बृंहयति, स्थूलं कर्शयति, चक्षुः प्रीणयति, वलीपलितमपहन्ति, वयः स्थापयति ||३|| शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः | कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः ||४||
🔊 Audio coming soon
బస్తికర్మ తు మూత్రాధారపుటకేన సాధ్యం కర్మ; బస్తిశబ్దో హి సామాన్యో నిరూహే స్నేహబస్తౌ చ| వమనవిరేచనే తు ప్రధానతరే, బస్తికర్మ తు ప్రధానతమం| సంగ్రహణానీతి దోషాణామేవాతిప్రవర్తమానానామిత్యర్థః| క్షీణశుక్రం వాజీకరోతి అనేనాశ్వ ఇవ బలకారిణీ హర్షజా శక్తిరుక్తా| కృశం బృంహయతీత్యుపచయలక్షణా శక్తిరుక్తా| వయః స్థాపయతీత్యనేన ఆయుర్వృద్ధికరత్వం సూచయతి| ఏతదేవ ప్రధానతమత్వసాధనం శ్లోకేనాపి దర్శయన్నాహ- శరీరోపచయమిత్యాది||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తథా జ్వరాతీసారతిమిరప్రతిశ్యాయశిరోరోగాధిమంథార్దితాక్షేపకపక్షాఘాతైకాంగసర్వాంగరోగాధ్మానోదర- యోనిశూలశర్కరాశూలవృద్ధ్యుపదంశానాహమూత్రకృచ్ఛ్రగుల్మవాతశోణితవాతమూత్రపురీషోదావర్త- శుక్రార్తవస్తన్యనాశహృద్ధనుమన్యాగ్రహశర్కరాశ్మరీమూఢగర్భప్రభృతిషు చాత్యర్థముపయుజ్యతే ||5||
तथा ज्वरातीसारतिमिरप्रतिश्यायशिरोरोगाधिमन्थार्दिताक्षेपकपक्षाघातैकाङ्गसर्वाङ्गरोगाध्मानोदर- योनिशूलशर्कराशूलवृद्ध्युपदंशानाहमूत्रकृच्छ्रगुल्मवातशोणितवातमूत्रपुरीषोदावर्त- शुक्रार्तवस्तन्यनाशहृद्धनुमन्याग्रहशर्कराश्मरीमूढगर्भप्रभृतिषु चात्यर्थमुपयुज्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
అనేకవ్యాధినిర్ఘాతకత్వం దర్శయన్నాహ- తథా జ్వరాతీసారేత్యాది| జ్వరాదిషు చావస్థావిశేషో బస్తేర్విషయః, స చ శాస్త్రాదేవ జ్ఞేయః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
భవతి చాత్ర- బస్తిర్వాతే చ పిత్తే చ కఫే రక్తే చ శస్యతే | సంసర్గే సన్నిపాతే చ బస్తిరేవ హితః సదా ||6||
भवति चात्र- बस्तिर्वाते च पित्ते च कफे रक्ते च शस्यते | संसर्गे सन्निपाते च बस्तिरेव हितः सदा ||६||
🔊 Audio coming soon
దోషకార్యే జ్వరాదౌ బస్తిప్రయోగమభిధాయ జ్వరాదికారణే దోషేఽపి బస్తేర్హితత్వం దర్శయన్నాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| సంసర్గో దోషద్వయప్రకోపః, ప్రకృతిసమసమవేతజ్వరాద్యారంభకదోషత్రయప్రకోపః సన్నిపాతోఽత్రాభిప్రేతః||6||
Adhikarana 5 (7-9) · Śloka 9
తత్ర సాంవత్సరికాష్టద్విరష్టవర్షాణాం షడష్టదశాంగులప్రమాణాని కనిష్ఠికానామికామధ్యమాంగులిపరిణాహాన్యగ్రేఽధ్యర్ధాంగులద్వ్యంగులార్ధతృతీయాంగులసన్నివిష్టకర్ణికాని కంకశ్యేనబర్హిణపక్షనాడీతుల్యప్రవేశాని ముద్గమాషకలాయమాత్రస్రోతాంసి విదధ్యాన్నేత్రాణి | తేషు చాస్థాపనద్రవ్యప్రమాణమాతురహస్తసమ్మితేన ప్రసృతేన సమ్మితౌ ప్రసృతౌ ద్వౌ చత్వారోఽష్టౌ చ విధేయాః ||7|| వర్షాంతరేషు నేత్రాణాం బస్తిమానస్య చైవ హి | వయోబలశరీరాణి సమీక్ష్యోత్కర్షయేద్విధిం ||8|| పంచవింశతేరూర్ధ్వం ద్వాదశాంగులం, మూలేఽంగుష్ఠోదరపరీణాహం, అగ్రే కనిష్ఠికోదరపరీణాహం, అగ్రే త్ర్యంగులసన్నివిష్టకర్ణికం, గృధ్రపక్షనాడీతుల్యప్రవేశం, కోలాస్థిమాత్రఛిద్రం, క్లిన్నకలాయమాత్రఛిద్రమిత్యేకే; సర్వాణి మూలే బస్తినిబంధనార్థం ద్వికర్ణికాని | ఆస్థాపనద్రవ్యప్రమాణం తు విహితం ద్వాదశప్రసృతాః | సప్తతేస్తూర్ధ్వం నేత్రప్రమాణమేతదేవ, ద్రవ్యప్రమాణం తు ద్విరష్టవర్షవత్ ||9||
तत्र सांवत्सरिकाष्टद्विरष्टवर्षाणां षडष्टदशाङ्गुलप्रमाणानि कनिष्ठिकानामिकामध्यमाङ्गुलिपरिणाहान्यग्रेऽध्यर्धाङ्गुलद्व्यङ्गुलार्धतृतीयाङ्गुलसन्निविष्टकर्णिकानि कङ्कश्येनबर्हिणपक्षनाडीतुल्यप्रवेशानि मुद्गमाषकलायमात्रस्रोतांसि विदध्यान्नेत्राणि | तेषु चास्थापनद्रव्यप्रमाणमातुरहस्तसम्मितेन प्रसृतेन सम्मितौ प्रसृतौ द्वौ चत्वारोऽष्टौ च विधेयाः ||७|| वर्षान्तरेषु नेत्राणां बस्तिमानस्य चैव हि | वयोबलशरीराणि समीक्ष्योत्कर्षयेद्विधिम् ||८|| पञ्चविंशतेरूर्ध्वं द्वादशाङ्गुलं, मूलेऽङ्गुष्ठोदरपरीणाहम्, अग्रे कनिष्ठिकोदरपरीणाहम्, अग्रे त्र्यङ्गुलसन्निविष्टकर्णिकं, गृध्रपक्षनाडीतुल्यप्रवेशं, कोलास्थिमात्रछिद्रं, क्लिन्नकलायमात्रछिद्रमित्येके; सर्वाणि मूले बस्तिनिबन्धनार्थं द्विकर्णिकानि | आस्थापनद्रव्यप्रमाणं तु विहितं द्वादशप्रसृताः | सप्ततेस्तूर्ध्वं नेत्रप्रमाणमेतदेव, द्रव्यप्रमाणं तु द्विरष्टवर्षवत् ||९||
🔊 Audio coming soon
నేత్రప్రమాణమాస్థాపనద్రవ్యప్రమాణం చ వయోభేదేన ప్రదర్శయితుమాహ- తత్ర సాంవత్సరికేత్యాది| తత్ర సాంవత్సరికాష్టద్విరష్టవర్షాణామిత్యత్ర యథాసంఖ్యవ్యాఖ్యానేన సాంవత్సరికబాలస్య నిరూహయంత్రం షడంగులప్రమాణం, తత్కనిష్ఠికాపరిణాహం, అగ్రేఽధ్యర్ధాంగులసన్నివిష్టకర్ణికం , కంకపక్షనాడీతుల్యప్రవేశం మూలే, ముద్గవాహిస్రోతశ్చాగ్రే విదధ్యాత్| ఛత్రాకారా గుదేఽధికాంతఃప్రవేశరోధినీ కర్ణికా కథ్యతే| కంకః వక్రచంచుః కృష్ణవర్ణః ప్రసిద్ధ ఏవ| అష్టవర్షస్య పునరష్టాంగులప్రమాణం, తదనామికాపరిణాహం, అగ్రే ద్వ్యంగులసన్నివిష్టకర్ణికం, శ్యేనపక్షనాడీతుల్యప్రవేశం మూలే, మాషవాహిస్రోతశ్చాగ్రే విదధ్యాత్| ద్విరష్టవర్షస్య షోడశవర్షస్యేత్యర్థః| కింభూతం యంత్రం? దశాంగులప్రమాణం, తన్మధ్యాంగులిపరిణాహం, అర్ధతృతీయాంగులసన్నివిష్టకర్ణికం , బర్హీ మయూరస్తత్పక్షనాడీతుల్యప్రవేశం మూలే, కలాయవాహిస్రోతశ్చాగ్రే విదధ్యాత్| తేష్వితి సాంవత్సరికాష్టద్విరష్టవర్షేషు బాలేషు యథాసంఖ్యమాతురహస్తేన ద్వౌ చత్వారోఽష్టౌ చ ప్రసృతా విధేయాః| ప్రసృతోఽత్ర కుంచితాంగులిః పాణిః, న తు పలద్వయమితి గయదాసాచార్యః| జేజ్జటాచార్యస్తు ఆతురహస్తగ్రహణం మధ్యమపురుషహస్తోపలక్షణం, తేన తత్ప్రసృతేన పలద్వయప్రమితేనేతి వ్యాఖ్యానయతి| అత్ర మధ్యవర్తివర్షాణాం నేత్రద్రవ్యమానం నిర్దిశన్నాహ- వర్షాంతరేష్విత్యాది| పంచవింశతిం యావత్ సమీక్ష్య యథాయథమభ్యూహ్య నేత్రప్రమాణం బస్తిద్రవ్యప్రమాణం చోత్కర్షయేత్| పంచవింశతేరిత్యాది| గృధ్రపక్షనాడీతుల్యప్రవేశం మూలే| క్లిన్నకలాయమాత్రచ్ఛిద్రమగ్రే| సర్వాణి తు మూలే బస్తినిబంధనార్థం ద్వికర్ణికాని ద్వ్యంగులాంతరాణి కుర్యాత్ ద్వ్యంగులమధ్యానీత్యర్థః||7-9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
మృదుర్బస్తిః ప్రయోక్తవ్యో విశేషాద్బాలవృద్ధయోః | తయోస్తీక్ష్ణః ప్రయుక్తస్తు బస్తిర్హింస్యాద్ బలాయుషీ ||10||
मृदुर्बस्तिः प्रयोक्तव्यो विशेषाद्बालवृद्धयोः | तयोस्तीक्ष्णः प्रयुक्तस्तु बस्तिर्हिंस्याद् बलायुषी ||१०||
🔊 Audio coming soon
బాలవృద్ధయోర్హీనోపచయశక్తిలక్షణబలత్వేనాస్థాపనస్య మాత్రాకృతం హీనత్వం ప్రదర్శ్య తీక్ష్ణాదిగుణహీనత్వం దర్శయన్నాహ- మృదుర్బస్తిః ప్రయోక్తవ్య ఇత్యాది| తత్ర మృదుద్రవ్యకృతో బస్తిర్మృదుః, తీక్ష్ణశ్చ తద్విపర్యయః||10||
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
(వ్రణనేత్రమష్టాంగులం ముద్గవాహిస్రోతః; వ్రణమవేక్ష్య యథాస్వం స్నేహకషాయే విదధీత) ||11||
(व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं मुद्गवाहिस्रोतः; व्रणमवेक्ष्य यथास्वं स्नेहकषाये विदधीत) ||११||
🔊 Audio coming soon
శల్యతంత్రత్వాదస్య శాస్త్రస్య వ్రణనేత్రప్రమాణమాహ- వ్రణనేత్రమష్టాంగులమిత్యాది||11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
తత్ర నేత్రాణి సువర్ణరజతతామ్రాయోరీతిదంతశృంగమణితరుసారమయాని శ్లక్ష్ణాని దృఢాని గోపుచ్ఛాకృతీన్యృజూని గుటికాముఖాని చ ||12||
तत्र नेत्राणि सुवर्णरजतताम्रायोरीतिदन्तशृङ्गमणितरुसारमयानि श्लक्ष्णानि दृढानि गोपुच्छाकृतीन्यृजूनि गुटिकामुखानि च ||१२||
🔊 Audio coming soon
తాని చ నేత్రాణి కిమ్మయాని కిమాకృతీని వా తదాహ- తత్ర నేత్రాణీత్యాది| రీతిః పిత్తలం, మణిః స్ఫటికాదిః| శ్లక్ష్ణాని అకర్కశాని| దృఢాని అజర్జరాణి| గుటికాముఖాని అతీక్ష్ణాగ్రాణి||12||
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
బస్తయశ్చ బంధ్యా మృదవో నాతిబహలా దృఢాః ప్రమాణవంతో గోమహిషవరాహాజోరభ్రాణాం ||13|| నేత్రాలాభే హితా నాడీ నలవంశాస్థిసంభవా | బస్త్యలాభే హితం చర్మ సూక్ష్మం వా తాంతవం ఘనం ||14||
बस्तयश्च बन्ध्या मृदवो नातिबहला दृढाः प्रमाणवन्तो गोमहिषवराहाजोरभ्राणाम् ||१३|| नेत्रालाभे हिता नाडी नलवंशास्थिसम्भवा | बस्त्यलाभे हितं चर्म सूक्ष्मं वा तान्तवं घनम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
కీదృశా బస్తయో బంధ్యా ఇత్యాహ- బస్తయశ్చ బంధ్యా ఇత్యాది| నాతిబహలా నాత్యుపచితాః, నాతిదీర్ఘా ఇత్యన్యే| తాంతవం వస్త్రం||13-14||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
బస్తిం నిరుపదిగ్ధం తు శుద్ధం సుపరిమార్జితం | మృద్వనుద్ధతహీనం చ ముహుః స్నేహవిమర్దితం ||15|| నేత్రమూలే ప్రతిష్ఠాప్య న్యుబ్జం తు వివృతాననం | బద్ధ్వా లోహేన తప్తేన చర్మస్రోతసి నిర్దహేత్ ||16|| పరివర్త్య తతో బస్తిం బద్ధ్వా గుప్తం నిధాపయేత్ | ఆస్థాపనం చ తైలం చ యథావత్తేన దాపయేత్ ||17||
बस्तिं निरुपदिग्धं तु शुद्धं सुपरिमार्जितम् | मृद्वनुद्धतहीनं च मुहुः स्नेहविमर्दितम् ||१५|| नेत्रमूले प्रतिष्ठाप्य न्युब्जं तु विवृताननम् | बद्ध्वा लोहेन तप्तेन चर्मस्रोतसि निर्दहेत् ||१६|| परिवर्त्य ततो बस्तिं बद्ध्वा गुप्तं निधापयेत् | आस्थापनं च तैलं च यथावत्तेन दापयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
గ్రహణయోగ్యబస్తేః పరికర్మ బంధవిధిం చ దర్శయన్నాహ- బస్తిం నిరుపదిగ్ధమిత్యాది| నిరుపదిగ్ధం మాంసాద్యుపలేపవర్జితం| శుద్ధం కషాయరంజితం| సుపరిమార్జితం సుష్ఠునిర్మార్జితం| అనుద్ధతహీనం నాధికం న హీనం; ఏతేనాధేయద్రవ్యమానం సమీక్ష్యాధారభూతస్య బస్తేః ప్రమాణం విధేయమిత్యర్థః| ప్రతిష్ఠాప్య సంయోజ్య| న్యుబ్జం అధోముఖం| గోమహిషాదిబస్తయో నిరూహయంత్రే యథాలాభం సంయోజ్యాః; ఉత్తరబస్తియంత్రే పునరజోరభ్రబస్తీ ఏవ యోజనీయావితి||15-17||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
తత్ర ద్వివిధో బస్తిః- నైరూహికః, స్నైహికశ్చ | ఆస్థాపనం, నిరూహ ఇత్యనర్థాంతరం; తస్య వికల్పో మాధుతైలికః; తస్య పర్యాయశబ్దో యాపనో, యుక్తరథః, సిద్ధబస్తిరితి | స దోషనిర్హరణాచ్ఛరీరనీరోహణాద్వా నిరూహః, వయఃస్థాపనాదాయుఃస్థాపనాద్వా ఆస్థాపనం | మాధుతైలికవిధానం చ నిరూహోపక్రమచికిత్సితే వక్ష్యామః | యథాప్రమాణగుణవిహితః స్నేహబస్తివికల్పోఽనువాసనః పాదావ(ప)కృష్టః | అనువసన్నపి న దుష్యత్యనుదివసం వా దీయత ఇత్యనువాసనః | తస్యాపి వికల్పోఽర్ధార్ధమాత్రావకృష్టోఽపరిహార్యో మాత్రాబస్తిరితి ||18||
तत्र द्विविधो बस्तिः- नैरूहिकः, स्नैहिकश्च | आस्थापनं, निरूह इत्यनर्थान्तरं; तस्य विकल्पो माधुतैलिकः; तस्य पर्यायशब्दो यापनो, युक्तरथः, सिद्धबस्तिरिति | स दोषनिर्हरणाच्छरीरनीरोहणाद्वा निरूहः, वयःस्थापनादायुःस्थापनाद्वा आस्थापनम् | माधुतैलिकविधानं च निरूहोपक्रमचिकित्सिते वक्ष्यामः | यथाप्रमाणगुणविहितः स्नेहबस्तिविकल्पोऽनुवासनः पादाव(प)कृष्टः | अनुवसन्नपि न दुष्यत्यनुदिवसं वा दीयत इत्यनुवासनः | तस्यापि विकल्पोऽर्धार्धमात्रावकृष्टोऽपरिहार्यो मात्राबस्तिरिति ||१८||
🔊 Audio coming soon
అనర్థాంతరమితి ఏకార్థమిత్యర్థః| బస్తేర్నైరూహికస్నైహికభేదాభ్యాం యౌ ద్వౌ వికల్పౌ తౌ నిరూహస్నేహబస్త్యాఖ్యౌ, తయోర్నైరూహికమభిధాయ స్నైహికం బస్తివికల్పమభిధత్తే- యథేత్యాది| యస్య యత్ ప్రమాణం యో యో గుణస్తాభ్యాం విహితః స్నేహబస్త్యాఖ్యోఽనువాసనసంజ్ఞ ఇత్యర్థః| యథావయోనిరూహాణామిత్యాదినా విధాస్యమానోఽపి స్నేహబస్తివికల్పోఽనాగతావేక్షణతంత్రయుక్త్యా విహిత ఇతి ప్రదిష్టః| యథాప్రమాణమిత్యనేన సూచితం ప్రమాణం ప్రకటయన్నాహ- పాదావ(ప)కృష్ట ఇతి|- యథావయ ఇత్యాదివక్ష్యమాణవాక్యదర్శనాదాస్థాపనస్య పాదైస్త్రిభిరపకృష్టో హీనః పాదావ(ప)కృష్టః| అయమర్థః- సాంవత్సరికాదికాలాద్యపేక్షం యత్ ప్రకుంచాది చతుర్వింశతిపలావసానం నిరూహప్రమాణం తచ్చతుర్థాంశేన కర్షమారభ్య షట్పలాని యావదనువాసనస్య ప్రమాణమితి| తంత్రాంతరే చ మధ్యవయస్కమాశ్రిత్యానువాసనస్యోత్తమాదిమాత్రాభేదేన త్రైవిధ్యముక్తం, యథా- “షట్పలీ తు భవేచ్ఛ్రేష్ఠా మధ్యమా త్రిపలీ భవేత్| కనీయస్యధ్యర్ధపలా త్రిధా మాత్రాఽనువాసనే-” ఇతి| తస్యాపి వికల్ప ఇత్యాది తస్యాప్యనువాసనస్య, షట్పలప్రమాణస్యార్ధార్ధమాత్రావశిష్టః పాదావశిష్టోఽధ్యర్ధపలమాత్ర ఇత్యర్థః| అపరిహార్యః అవిద్యమానపరిహరణార్హః| గయీ తు యథాప్రమాణవిహితాచ్చ బస్తేః పాదాంశః స్నేహబస్తిః, స్నేహవికల్పోఽర్ధమాత్రాపకృష్టోఽనువాసనం, తస్యాపి వికల్పోఽర్ధమాత్రాపకృష్టోఽపరిహార్యో మాత్రాబస్తిరితి| ఏతేన తన్మతే షట్పలప్రమాణః స్నేహబస్తిః, తదర్ధేన పలత్రయప్రమాణమనువాసనం, తస్యార్ధేన సార్ధపలప్రమాణో మాత్రాబస్తిరితి||18||
Adhikarana 12 (19) · Śloka 19
నిరూహః శోధనో లేఖీ స్నైహికో బృంహణో మతః |19|
निरूहः शोधनो लेखी स्नैहिको बृंहणो मतः |१९|
🔊 Audio coming soon
ఫలేనాపి తయోర్భేదం దర్శయన్నాహ- నిరూహ ఇత్యాది| శోధనద్రవ్యసంయుక్తః శోధనో నిరూహః| సర్వనిరూహానువాసనధర్మోఽయం, ద్రవ్యవిశేషసంయోగాత్తు క్వచిచ్ఛోధనాదీనాముత్కర్షాపకర్షౌ| జేజ్జటాచార్యస్తు ‘స్నేహనో బృంహణో మత’ ఇతి పఠిత్వా శోధనాదిచతుష్కం నిరూహస్య కర్మేతి వర్ణయతి|19|-
Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20
నిరూహశోధితాన్మార్గాన్ సమ్యక్ స్నేహోఽనుగచ్ఛతి | అపేతసర్వదోషాసు నాడీష్వివ వహజ్జలం ||19|| సర్వదోషహరశ్చాసౌ శరీరస్య చ జీవనః | తస్మాద్విశుద్ధదేహస్య స్నేహబస్తిర్విధీయతే ||20||
निरूहशोधितान्मार्गान् सम्यक् स्नेहोऽनुगच्छति | अपेतसर्वदोषासु नाडीष्विव वहज्जलम् ||१९|| सर्वदोषहरश्चासौ शरीरस्य च जीवनः | तस्माद्विशुद्धदेहस्य स्नेहबस्तिर्विधीयते ||२०||
🔊 Audio coming soon
నిరూహశోధితమార్గేషు సమ్యక్ స్నేహవీర్యానుసరణం దర్శయన్నాహ- నిరూహేత్యాది||19-20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
తత్రోన్మాదభయశోకపిపాసారోచకాజీర్ణార్శఃపాండురోగభ్రమమదమూర్చ్ఛాచ్ఛర్దికుష్ఠమేహోదరస్థౌల్య- శ్వాసకాసకంఠశోషశోఫోపసృష్టక్షతక్షీణచతుస్త్రిమాసగర్భిణీదుర్బలాగ్న్యసహా బాలవృద్ధౌ చ వాతరోగాదృతే క్షీణా నానువాస్యా నాస్థాపయితవ్యాః ||21||
तत्रोन्मादभयशोकपिपासारोचकाजीर्णार्शःपाण्डुरोगभ्रममदमूर्च्छाच्छर्दिकुष्ठमेहोदरस्थौल्य- श्वासकासकण्ठशोषशोफोपसृष्टक्षतक्षीणचतुस्त्रिमासगर्भिणीदुर्बलाग्न्यसहा बालवृद्धौ च वातरोगादृते क्षीणा नानुवास्या नास्थापयितव्याः ||२१||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాది| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం| మదః పూగఫలేనేవ మత్తతా| మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః| ఉపసృష్టశబ్ద ఉన్మాదాదిభిః శోఫాంతైః సహ సంబంధనీయః| క్షతః క్షతోరస్కః, క్షీణః కృశః| చతుస్త్రిమాసగర్భిణీతి సప్తమాసాన్ యావద్గర్భిణీ; తథాచ వాగ్భటః- “మాసాన్ సప్త చ గర్భిణీ” (వా. సూ. 19)| వాతరోగాదృతే క్షీణా ఇతి క్షీణశబ్దస్య పునరుపాదానాదతికృశా వాతరోగం వినా క్షీణా నానువాస్యా ఇతి| ఉన్మాదాదిషు సామాన్యేన బస్తినిషేధోఽత్రాభిహితః; కేచిత్తు కేషాంచిత్ప్రతిప్రసవమపవాదరూపేణాహుః| తత్రోన్మాదాపస్మారభ్రమమదమూర్చ్ఛాసు సంజ్ఞానాశాపగమే శుద్ధస్యాతురస్య అనుబంధోపచరణాయ బస్తిర్దేయః, కుష్ఠినామర్శసాం చ మూఢవాతానాం ప్రయోజ్యః, వాతాద్యుదరిషు త్రిషు నిషిద్ధోఽపి శేషేషు పంచసు బస్తిః ప్రయోక్తవ్యః, శోథక్షతోరస్కయోరనువాసననిషేధో న నిరూహస్య; వర్షాదర్వాగ్ బాలస్య, నవత్యూర్ధ్వం వృద్ధస్య మృదురపి బస్తిర్నిషిద్ధః, అతోఽన్యథా తీక్ష్ణ ఏవ; ఏతేనావస్థావశాన్నిషిద్ధమపి కార్యం స్యాత్ “ఉత్పద్యతే హి సాఽవస్థా దేశకాలబలం ప్రతి| యస్యాం కార్యమకార్యం స్యాత్ కర్మ కార్యం చ గర్హితం”- ఇతి||21||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ఉదరీ చ ప్రమేహీ చ కుష్ఠీ స్థూలశ్చ మానవః | అవశ్యం స్థాపనీయాస్తే నానువాస్యాః కథంచన ||22||
उदरी च प्रमेही च कुष्ठी स्थूलश्च मानवः | अवश्यं स्थापनीयास्ते नानुवास्याः कथञ्चन ||२२||
🔊 Audio coming soon
క్వచిదేవాస్థాపనస్యావస్థాయాం ప్రతిప్రసవముద్దిశన్నాహ- ఉదరీ చేత్యాది| సా చావస్థా తంత్రాంతరాదనుసర్తవ్యా| తత్రోదరే వాగ్భటః- “సువిరిక్తస్య యస్య స్యాదాధ్మానం పునరేవ తం| సుస్నిగ్ధైరమ్లలవణైర్నిరూహైః సముపాచరేత్-” (వా. చి. 15) ఇతి; ఏవం ప్రమేహాదిషు చికిత్సితమాలోక్యాస్థాపనావస్థా జ్ఞాతవ్యా||22||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
అసాధ్యతా వికారాణాం స్యాదేషామనువాసనాత్ | అసాధ్యత్వేఽపి భూయిష్ఠం గాత్రాణాం సదనం భవేత్ ||23||
असाध्यता विकाराणां स्यादेषामनुवासनात् | असाध्यत्वेऽपि भूयिष्ठं गात्राणां सदनं भवेत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
నిషిద్ధాచరణదోషముద్దిశన్నాహ- అసాధ్యతేత్యాది| ఏషాం వికారాణాం ఉదరాదీనాం| గాత్రసదనం అంగగ్లానిః||23||
Adhikarana 17 (24-25) · Śloka 25
పక్వాశయే తథా శ్రోణ్యాం నాభ్యధస్తాచ్చ సర్వతః | సమ్యక్ప్రణిహితో బస్తిః స్థానేష్వేతేషు తిష్ఠతి ||24|| పక్వాశయాద్బస్తివీర్యం ఖైర్దేహమనుసర్పతి | వృక్షమూలే నిషిక్తానామపాం వీర్యమివ ద్రుమం ||25||
पक्वाशये तथा श्रोण्यां नाभ्यधस्ताच्च सर्वतः | सम्यक्प्रणिहितो बस्तिः स्थानेष्वेतेषु तिष्ठति ||२४|| पक्वाशयाद्बस्तिवीर्यं खैर्देहमनुसर्पति | वृक्षमूले निषिक्तानामपां वीर्यमिव द्रुमम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
సమ్యక్ ప్రదత్తో బస్తిర్యేషు స్థానేష్వవతిష్ఠతే తాన్యాహ- పక్వాశయే ఇత్యాది| కథం తర్హి పక్వాశయాదిమాత్రగతో బస్తిః క్వచిత్ సర్వేషామవయవానామవసాదం, క్వచిత్ సర్వాంగగతానాం దోషాణాం హరణం శమనం చ జనయతీత్యాహ- పక్వాశయ ఇత్యాది| పక్వాశయాద్బస్తివీర్యం ఖైః స్రోతోభిరనుసర్పతి కృత్స్నదేహే; వీర్యం, శక్తిః, ప్రభావ ఇత్యనర్థాంతరం||24-25||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
స చాపి సహసా బస్తిః కేవలః సమలోఽపి వా | ప్రత్యేతి వీర్యం త్వనిలైరపానాద్యైర్వినీయతే ||26||
स चापि सहसा बस्तिः केवलः समलोऽपि वा | प्रत्येति वीर्यं त्वनिलैरपानाद्यैर्विनीयते ||२६||
🔊 Audio coming soon
తిష్ఠంస్తావద్బస్తిర్గుణకారీ భవతు, కథం నిర్గతోఽపి తాదృశః స్యాదిత్యాహ- స చాపీత్యాది| ప్రత్యేతి ప్రత్యాగచ్ఛతి| వీర్యం స్నేహాదిగుణః| అపానాద్యైరితి ఆద్యపదేనోదానాదయో బోద్ధవ్యాః| అపానేనాధః, ఉదానేనోర్ధ్వం, వ్యానేన సర్వత్ర, వినీయతే విశేషేణ సర్వశరీరావయవేషు నీయతే||26||
Adhikarana 19 (27-28) · Śloka 28
వీర్యేణ బస్తిరాదత్తే దోషానాపాదమస్తకాత్(న్) | పక్వాశయస్థోఽంబరగో భూమేరర్కో రసానివ ||27|| స కటీపృష్ఠకోష్ఠస్థాన్ వీర్యేణాలోడ్య సంచయాన్ | ఉత్ఖాతమూలాన్ హరతి దోషాణాం సాధుయోజితః ||28||
वीर्येण बस्तिरादत्ते दोषानापादमस्तकात्(न्) | पक्वाशयस्थोऽम्बरगो भूमेरर्को रसानिव ||२७|| स कटीपृष्ठकोष्ठस्थान् वीर्येणालोड्य सञ्चयान् | उत्खातमूलान् हरति दोषाणां साधुयोजितः ||२८||
🔊 Audio coming soon
సకలావయవగతదోషహరణం బస్తేరేకస్థానస్థితస్యోపమానేన దర్శయన్నాహ- వీర్యేణేత్యాది| అన్యే త్వత్రాముం శ్లోకం న పఠంతి||27-28||
Adhikarana 20 (29-31) · Śloka 31
దోషత్రయస్య యస్మాచ్చ ప్రకోపే వాయురీశ్వరః | తస్మాత్తస్యాతివృద్ధస్య శరీరమభినిఘ్నతః ||29|| వాయోర్విషహతే వేగం నాన్యా బస్తేరృతే క్రియా | పవనావిద్ధతోయస్య వేలా వేగమివోదధేః ||30|| శరీరోపచయం వర్ణం బలమారోగ్యమాయుషః | కురుతే పరివృద్ధిం చ బస్తిః సమ్యగుపాసితః ||31||
दोषत्रयस्य यस्माच्च प्रकोपे वायुरीश्वरः | तस्मात्तस्यातिवृद्धस्य शरीरमभिनिघ्नतः ||२९|| वायोर्विषहते वेगं नान्या बस्तेरृते क्रिया | पवनाविद्धतोयस्य वेला वेगमिवोदधेः ||३०|| शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः | कुरुते परिवृद्धिं च बस्तिः सम्यगुपासितः ||३१||
🔊 Audio coming soon
దోషత్రయస్యేత్యాది| యథా ఉదధేః సముద్రస్య, పవనావిద్ధతోయస్య అనిలేనాభుగ్నసలిలస్య , వేలా కూలమర్యాదా, వేగం విషహతే విశేషేణ సహతే||29-31||
Adhikarana 21 (32) · Śloka 32
అత ఊర్ధ్వం వ్యాపదో వక్ష్యామః | తత్ర నేత్రం విచలితం, వివర్తితం, పార్శ్వావపీడితం, అత్యుత్క్షిప్తం, అవసన్నం, తిర్యక్ప్రక్షిప్తమితి షట్ ప్రణిధానదోషాః; అతిస్థూలం, కర్కశం, అవనతం, అణుభిన్నం , సన్నికృష్టవిప్రకృష్టకర్ణికం, సూక్ష్మాతిచ్ఛిద్రం, అతిదీర్ఘం, అతిహ్రస్వం , అస్రిమదిత్యేకాదశ నేత్రదోషాః; బహలతా, అల్పతా, సచ్ఛిద్రతా , ప్రస్తీర్ణతా, దుర్బద్ధతేతి పంచ బస్తిదోషాః; అతిపీడితతా, శిథిలపీడితతా, భూయో భూయోఽవపీడనం, కాలాతిక్రమ ఇతి చత్వారః పీడనదోషాః; ఆమతా, హీనతా, అతిమాత్రతా, అతిశీతతా, అత్యుష్ణతా, అతితీక్ష్ణతా, అతిమృదుతా, అతిస్నిగ్ధతా, అతిరూక్షతా, అతిసాంద్రతా, అతిద్రవతా, ఇత్యేకాదశ ద్రవ్యదోషాః; అవాక్శీర్షోచ్ఛీర్షన్యుబ్జోత్తానసంకుచితదేహస్థితదక్షిణపార్శ్వశాయినః ప్రదానమితి సప్త శయ్యాదోషాః; ఏవమేతాశ్చతుశ్చత్వారింశద్వ్యాపదో వైద్యనిమిత్తాః | ఆతురనిమిత్తాః పంచదశ ఆతురోపద్రవచికిత్సితే వక్ష్యంతే | స్నేహస్త్వష్టభిః కారణైః ప్రతిహతో న ప్రత్యాగచ్ఛతి త్రిభిర్దోషైః, అశనాభిభూతో, మలవ్యామిశ్రో, దూరానుప్రవిష్టో, అస్విన్నస్య, అనుష్ణో, అల్పంభుక్తవతో, అల్పశ్చేతి వైద్యాతురనిమిత్తా భవంతి | అయోగస్తూభయోః, ఆధ్మానం, పరికర్తికా, పరిస్రావః, ప్రవాహికా, హృదయోపసరణం, అంగప్రగ్రహో, అతియోగో, జీవాదానమితి నవ వ్యాపదో వైద్యనిమిత్తా భవంతి ||32||
अत ऊर्ध्वं व्यापदो वक्ष्यामः | तत्र नेत्रं विचलितं, विवर्तितं, पार्श्वावपीडितम्, अत्युत्क्षिप्तम्, अवसन्नं, तिर्यक्प्रक्षिप्तमिति षट् प्रणिधानदोषाः; अतिस्थूलं, कर्कशम्, अवनतं, अणुभिन्नं , सन्निकृष्टविप्रकृष्टकर्णिकं, सूक्ष्मातिच्छिद्रम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वम् , अस्रिमदित्येकादश नेत्रदोषाः; बहलता, अल्पता, सच्छिद्रता , प्रस्तीर्णता, दुर्बद्धतेति पञ्च बस्तिदोषाः; अतिपीडितता, शिथिलपीडितता, भूयो भूयोऽवपीडनं, कालातिक्रम इति चत्वारः पीडनदोषाः; आमता, हीनता, अतिमात्रता, अतिशीतता, अत्युष्णता, अतितीक्ष्णता, अतिमृदुता, अतिस्निग्धता, अतिरूक्षता, अतिसान्द्रता, अतिद्रवता, इत्येकादश द्रव्यदोषाः; अवाक्शीर्षोच्छीर्षन्युब्जोत्तानसङ्कुचितदेहस्थितदक्षिणपार्श्वशायिनः प्रदानमिति सप्त शय्यादोषाः; एवमेताश्चतुश्चत्वारिंशद्व्यापदो वैद्यनिमित्ताः | आतुरनिमित्ताः पञ्चदश आतुरोपद्रवचिकित्सिते वक्ष्यन्ते | स्नेहस्त्वष्टभिः कारणैः प्रतिहतो न प्रत्यागच्छति त्रिभिर्दोषैः, अशनाभिभूतो, मलव्यामिश्रो, दूरानुप्रविष्टो, अस्विन्नस्य, अनुष्णो, अल्पम्भुक्तवतो, अल्पश्चेति वैद्यातुरनिमित्ता भवन्ति | अयोगस्तूभयोः, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणम्, अङ्गप्रग्रहो, अतियोगो, जीवादानमिति नव व्यापदो वैद्यनिमित्ता भवन्ति ||३२||
🔊 Audio coming soon
విచలితం విశేషేణ కంపితం| వివర్తితం ప్రవిష్టమేవ మోటితం| పార్శ్వావపీడితం పార్శ్వయోర్వామదక్షిణయోరవపీడనం| అత్యుత్క్షిప్తం అతిశయేనోర్ధ్వప్రేరితం| అవసన్నం అధోభాగగతికం| ప్రణిధానదోషా దానదోషాః| సూక్ష్మాతిచ్ఛిద్రం సూక్ష్మముఖం, బృహన్ముఖమిత్యర్థః| అస్రిమదితి అస్రిః కోటిః పాలిరిత్యర్థః, ధారాయుక్తమిత్యన్యే| నేత్రదోషా నిరూహయంత్రదోషాః| బహలతా మాంసోపచితత్వం, అన్యే విపులతామాహుః| ప్రస్తీర్ణతా స్నాయుజాలవత్త్వం| కాలాతిక్రమ ఇతి కాలస్యాతిద్రుతవిలంబితస్యాతిక్రమో విలంబితదానేనోల్లంఘనం | తత్రాతిశిథిలపీడనే సమ్యక్పీడనకాలస్యేషదతిక్రమః, కాలాతిక్రమే చ సమ్యక్పీడనకాలస్య మహానతిక్రమ ఇతి భేదః| ఆమతేత్యాది| ఆమః అపక్వస్నేహః| ఏకాదశ ద్రవ్యదోషా యథాసంభవం స్నేహబస్తినిరూహోభయాశ్రితా జ్ఞాతవ్యాః| అవాక్శీర్షేత్యాది| అవాక్శీర్ష అధోమస్తకః, ఉచ్ఛీర్షక ఊర్ధ్వమస్తకః, న్యుబ్జః అధోముఖః, స్థిత ఉపవిష్టః| అవాక్శీర్షాదయః సప్త శయ్యాస్థితపురుషస్య దోషాః, ఉపచారేణ శయ్యాయాః ప్రతిపాద్యంతే| స్నేహ ఇత్యాది| ఉభయోరితి నిరూహానువాసనయోః| ఏతదుక్తం భవతి- అయోగాదివ్యాపత్సు కాశ్చిద్వ్యాపన్నిరూహాశ్రితాః, కాశ్చిదనువాసనాశ్రితాః, కాశ్చిదుభయాశ్రితా ఇతి||32||
Adhikarana 22 (33) · Śloka 33
భవతి చాత్ర- షట్సప్తతిః సమాసేన వ్యాపదః పరికీర్తితాః | తాసాం వక్ష్యామి విజ్ఞానం సిద్ధిం చ తదనంతరం ||33||
भवति चात्र- षट्सप्ततिः समासेन व्यापदः परिकीर्तिताः | तासां वक्ष्यामि विज्ञानं सिद्धिं च तदनन्तरम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
విజ్ఞానం లక్షణం| సిద్ధిం చికిత్సితం||33||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే నేత్రబస్తిప్రమాణప్రవిభాగచికిత్సితం నామ పంచత్రింశోఽధ్యాయః ||35||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ||३५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే పంచత్రింశత్తమోఽధ్యాయః||35||