Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō nētrabastivyāpaccikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
nētrānantaramādiśabdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ; tēna praṇidhānadravyaśayyāvyāpadō'pi gr̥hyantē||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
atha nētrē vicalitē tathā caiva vivartitē | gudē kṣataṁ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ ||3|| atyutkṣiptē'vasannē ca nētrē pāyau bhavēdrujā | vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snēhaiśca sēcanam ||4|| tiryakpraṇihitē nētrē tathā pārśvāvapīḍitē | mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyatē | r̥ju nētraṁ vidhēyaṁ syāttatra samyagvijānatā ||5||
अथ नेत्रे विचलिते तथा चैव विवर्तिते | गुदे क्षतं रुजा वा स्यात्तत्र सद्यःक्षतक्रियाः ||३|| अत्युत्क्षिप्तेऽवसन्ने च नेत्रे पायौ भवेद्रुजा | विधिरत्रापि पित्तघ्नः कार्यः स्नेहैश्च सेचनम् ||४|| तिर्यक्प्रणिहिते नेत्रे तथा पार्श्वावपीडिते | मुखस्यावरणाद्बस्तिर्न सम्यक् प्रतिपद्यते | ऋजु नेत्रं विधेयं स्यात्तत्र सम्यग्विजानता ||५||
🔊 Audio coming soon
tatra sadyaḥ kṣatakriyā madhughr̥tābhyaṅgādyāḥ| atyutkṣipta ityādi| atra atyutkṣiptē'vasannē ca nētrē'bhighātēna vātapaittikapāyuvēdanāyām| pittaghna iti madhuraśītādiḥ| snēhaiśca sēcanamiti ghr̥tādisnēhasēcanaṁ, taccānilāpaham||3-5||
Adhikarana 3 (6-9) · Śloka 10
atisthūlē karkaśē ca nētrē'strimati gharṣaṇāt | gudē bhavēt kṣataṁ ruk ca sādhanaṁ tasya pūrvavat ||6|| āsannakarṇikē nētrē bhinnē'ṇau vā'pyapārthakaḥ | avasēkō bhavēdbastēstasmāddōṣān vivarjayēt ||7|| prakr̥ṣṭakarṇikē raktaṁ gudamarmaprapīḍanāt | kṣaratyatrāpi pittaghnō vidhirbastiśca picchilaḥ ||8|| hrasvē tvaṇusrōtasi ca klēśō bastiśca pūrvavat | pratyāgacchaṁstataḥkuryādrōgān bastivighātajān ||9|| dīrghē mahāsrōtasi ca jñēyamatyavapīḍavat |10|
अतिस्थूले कर्कशे च नेत्रेऽस्त्रिमति घर्षणात् | गुदे भवेत् क्षतं रुक् च साधनं तस्य पूर्ववत् ||६|| आसन्नकर्णिके नेत्रे भिन्नेऽणौ वाऽप्यपार्थकः | अवसेको भवेद्बस्तेस्तस्माद्दोषान् विवर्जयेत् ||७|| प्रकृष्टकर्णिके रक्तं गुदमर्मप्रपीडनात् | क्षरत्यत्रापि पित्तघ्नो विधिर्बस्तिश्च पिच्छिलः ||८|| ह्रस्वे त्वणुस्रोतसि च क्लेशो बस्तिश्च पूर्ववत् | प्रत्यागच्छंस्ततःकुर्याद्रोगान् बस्तिविघातजान् ||९|| दीर्घे महास्रोतसि च ज्ञेयमत्यवपीडवत् |१०|
🔊 Audio coming soon
praṇidhānadōṣānabhidhāya nētradōṣābhidhānamāha- atisthūla ityādi| pūrvavacchabdēna sadyaḥkṣatavatkriyētyarthaḥ| āsannakarṇikē bastirapārthakō vyarthaḥ| bhinnē'ṇau aṇubhinnē nētrē| avasēkaḥ kṣaraṇam| prakr̥ṣṭakarṇikaṁ tryaṅgulādūrdhvaṁ caturaṅgulē sanniviṣṭakarṇikam| tatrārśōyantrēṇa pañcāṅgulēnāntaḥpraviṣṭēna sthūlāgratvādgudakṣaṇanaṁ na syāt, bastiyantrēṇa punastīkṣṇāgrēṇa caturaṅgulēna sadyaḥ- prāṇaharagudamarma sampīḍyatē, atastaccikitsitaṁ yuktam| hrasvē yathōcitapramāṇahīnē| aṇusrōtasi sūkṣmacchidrē | klēśa iti aṇusrōtaḥpravāhaṇōtpannakālātikramēṇa| bastiśca pūrvavaditi sannikr̥ṣṭakarṇikē yathā apārthakō bastistadvaditi| hrasvatvāddhētōratrāpi tathā; ata ēva hētōḥ pratyāgacchan vyāghuṭan bastivighātajān rōgān mūtrāghātamūtrakr̥cchrādīn kuryāt| cikitsitaṁ cānuktamapi rōgāpēkṣayā mūtrāghātādicikitsitam| jējjaṭācāryastu īdr̥śaṁ vyākhyānayati- pūrvavadbastiḥ picchābastirityarthaḥ| dīrghē mahāsrōtasi ca yantrē'tyavapīḍavannāsāmukhānnirgamanaṁ, galapīḍādicikitsitaṁ ca jñēyam||6-9||-
Adhikarana 4 (10-11) · Śloka 11
prastīrṇē bahalē cāpi bastau durbaddhadōṣavat ||10|| bastāvalpē'lpatā vā'pi dravyasyālpā guṇā matāḥ | durbaddhē cāṇubhinnē ca vijñēyaṁ bhinnanētravat ||11||
प्रस्तीर्णे बहले चापि बस्तौ दुर्बद्धदोषवत् ||१०|| बस्तावल्पेऽल्पता वाऽपि द्रव्यस्याल्पा गुणा मताः | दुर्बद्धे चाणुभिन्ने च विज्ञेयं भिन्ननेत्रवत् ||११||
🔊 Audio coming soon
nētradōṣaṁ tatsādhanaṁ cābhidhāya bastidōṣaṁ taccikitsitaṁ cābhidhātumāha- prastīrṇē ityādi| alpē yathōcitapramāṇahīnē| bastēralpatayā ca dravyasyāpyalpatā, ata ēva alpā guṇāḥ| bhinnanētravaditi bhinnanētrēṇa tulyaṁ, yathā bhinnē nētrē bastēravasēkaḥ, tadvaddurbaddhē bhinnē ca bastāvityarthaḥ||10-11||
Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16
atiprapīḍitō bastiḥ prayātyāmāśayaṁ tataḥ | vātēritō nāsikābhyāṁ mukhatō vā prapadyatē ||12|| tatra tūrṇaṁ galāpīḍaṁ kuryāccāpyavadhūnanam | śiraḥkāyavirēkau ca tīkṣṇau sēkāṁśca śītalān ||13|| śanaiḥ prapīḍitō bastiḥ pakvādhānaṁ na gacchati | na ca sampādayatyarthaṁ tasmādyuktaṁ prapīḍayēt ||14|| bhūyō bhūyō'vapīḍēna vāyurantaḥ prapīḍyatē | tēnādhmānaṁ rujaścōgrā yathāsvaṁ tatra bastayaḥ ||15|| kālātikramaṇāt klēśō vyādhiścābhipravardhatē | tatra vyādhibalaghnaṁ tu bhūyō bastiṁ nidhāpayēt ||16||
अतिप्रपीडितो बस्तिः प्रयात्यामाशयं ततः | वातेरितो नासिकाभ्यां मुखतो वा प्रपद्यते ||१२|| तत्र तूर्णं गलापीडं कुर्याच्चाप्यवधूननम् | शिरःकायविरेकौ च तीक्ष्णौ सेकांश्च शीतलान् ||१३|| शनैः प्रपीडितो बस्तिः पक्वाधानं न गच्छति | न च सम्पादयत्यर्थं तस्माद्युक्तं प्रपीडयेत् ||१४|| भूयो भूयोऽवपीडेन वायुरन्तः प्रपीड्यते | तेनाध्मानं रुजश्चोग्रा यथास्वं तत्र बस्तयः ||१५|| कालातिक्रमणात् क्लेशो व्याधिश्चाभिप्रवर्धते | तत्र व्याधिबलघ्नं तु भूयो बस्तिं निधापयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
bastidōṣānabhidhāya pīḍanadōṣānabhidhātumāha- atiprapīḍita ityādi| prapadyatē nirgacchatītyarthaḥ| avadhūnanaṁ kēśādiṣūtkṣipya cālanam| sēkāṁśca śītalān kṣīrēkṣurasayaṣṭimadhukakaṣāyadhānyāmlacukrādiśītadravyapariṣēkān| śanaiḥ prapīḍitō mandapīḍitaḥ| arthaṁ na sampādayati kāryaṁ na karōti| antaḥ ‘udarasya’ iti śēṣaḥ| tēnēti udarāntargatēna vāyunā| tatrādhmānaṁ rujaśca| yathāsvaṁ bastaya iti yē yasyātmīyā bastayaḥ pratīkārahētutvēna| kālātikramaṇādityādi| vyādhiścābhipravardhatē iti cirakālanētrāvasthānahētukagudamārgāvarōdhatvēna pravr̥ttyabhimukhībhūtavātavighātēnānulōmasādhyō vyādhiḥ pravardhata ityarthaḥ||12-16||
Adhikarana 6 (17-22) · Śloka 22
gudōpadēhaśōphau tu snēhō'pakvaḥ karōti hi | tatra saṁśōdhanō bastirhitaṁ cāpi virēcanam ||17|| hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau | atimātrau tathā''nāhaklamātīsārakārakau ||18|| mūrcchāṁ dāhamatīsāraṁ pittaṁ cātyuṣṇatīkṣṇakau | mr̥duśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau ||19|| tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ | gudabastyupadēhaṁ tu kuryāt sāndrō nirūhaṇaḥ ||20|| pravāhikāṁ vā janayēttanuralpaguṇāvahaḥ | tatra sāndrē tanuṁ bastiṁ tanau sāndraṁ ca dāpayēt ||21|| snigdhō'tijāḍyakr̥drūkṣaḥ stambhādhmānakr̥ducyatē | bastiṁ rūkṣamatisnigdhē snigdhaṁ rūkṣē ca dāpayēt ||22||
गुदोपदेहशोफौ तु स्नेहोऽपक्वः करोति हि | तत्र संशोधनो बस्तिर्हितं चापि विरेचनम् ||१७|| हीनमात्रावुभौ बस्ती नातिकार्यकरौ मतौ | अतिमात्रौ तथाऽऽनाहक्लमातीसारकारकौ ||१८|| मूर्च्छां दाहमतीसारं पित्तं चात्युष्णतीक्ष्णकौ | मृदुशीतावुभौ वातविबन्धाध्मानकारकौ ||१९|| तत्र हीनादिषु हितः प्रत्यनीकः क्रियाविधिः | गुदबस्त्युपदेहं तु कुर्यात् सान्द्रो निरूहणः ||२०|| प्रवाहिकां वा जनयेत्तनुरल्पगुणावहः | तत्र सान्द्रे तनुं बस्तिं तनौ सान्द्रं च दापयेत् ||२१|| स्निग्धोऽतिजाड्यकृद्रूक्षः स्तम्भाध्मानकृदुच्यते | बस्तिं रूक्षमतिस्निग्धे स्निग्धं रूक्षे च दापयेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
pīḍanadōṣānabhidhāya dravyadōṣānnirdiśannāha- gudōpadēha ityādi| upadēha upalēpaḥ| ‘hitaṁ cāpi virēcanam’ ityatra ‘rūkṣaṁ cāpi virēcanam’ iti gayadāsaḥ| hīnamātrāvityādi| ubhau bastī snēhabastinirūhabastī| pratyanīka iti hīnamātrē'dhikamātrō'timātrē hīnamātraḥ, tīkṣṇē mr̥duḥ, mr̥dau tīkṣṇaḥ, uṣṇē śītaḥ, śītē punaruṣṇaḥ| atijāḍyakr̥t atiśayēna klēdakārī ||17-22||
Adhikarana 7 (23-29) · Śloka 30
atipīḍitavaddōṣān viddhi cāpyavaśīrṣakē | ucchīrṣakē samunnāhaṁ bastiḥ kuryācca mēhanam ||23|| tatrōttarō hitō bastiḥ susvinnasya sukhāvahaḥ | nyubjasya bastirnāpnōti pakvādhānaṁ vimārgagaḥ ||24|| hr̥dgudaṁ bādhatē cātra vāyuḥ kōṣṭhamathāpi ca | uttānasyāvr̥tē mārgē bastirnāntaḥ prapadyatē ||25|| nētrasaṁvējanabhrāntō vāyuścāntaḥ prakupyati | dēhē saṅkucitē dattaḥ sakthnōrapyubhayōstathā ||26|| na samyaganilāviṣṭō bastiḥ pratyēti dēhinaḥ | sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ ||27|| na cāśayaṁ tarpayati tasmānnārthakarō hi saḥ | nāpnōti bastirdattastu kr̥tsnaṁ pakvāśayaṁ punaḥ ||28|| dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugō yataḥ | nyubjādīnāṁ pradānaṁ ca bastērnaiva praśasyatē ||29|| paścādanilakōpō'tra yathāsvaṁ tatra kārayēt |30|
अतिपीडितवद्दोषान् विद्धि चाप्यवशीर्षके | उच्छीर्षके समुन्नाहं बस्तिः कुर्याच्च मेहनम् ||२३|| तत्रोत्तरो हितो बस्तिः सुस्विन्नस्य सुखावहः | न्युब्जस्य बस्तिर्नाप्नोति पक्वाधानं विमार्गगः ||२४|| हृद्गुदं बाधते चात्र वायुः कोष्ठमथापि च | उत्तानस्यावृते मार्गे बस्तिर्नान्तः प्रपद्यते ||२५|| नेत्रसंवेजनभ्रान्तो वायुश्चान्तः प्रकुप्यति | देहे सङ्कुचिते दत्तः सक्थ्नोरप्युभयोस्तथा ||२६|| न सम्यगनिलाविष्टो बस्तिः प्रत्येति देहिनः | स्थितस्य बस्तिर्दत्तस्तु क्षिप्रमायात्यवाङ्मुखः ||२७|| न चाशयं तर्पयति तस्मान्नार्थकरो हि सः | नाप्नोति बस्तिर्दत्तस्तु कृत्स्नं पक्वाशयं पुनः ||२८|| दक्षिणाश्रितपार्श्वस्य वामपार्श्वानुगो यतः | न्युब्जादीनां प्रदानं च बस्तेर्नैव प्रशस्यते ||२९|| पश्चादनिलकोपोऽत्र यथास्वं तत्र कारयेत् |३०|
🔊 Audio coming soon
dravyadōṣānabhidhāya śayyādidōṣānabhidhātumāha- atipīḍitavadityādi| viddhi jānīhi| atiprapīḍitō bastiḥ prayātyāmāśayamityādivadityarthaḥ | ucchīrṣakē ucchritaśiraskē puruṣē bastirdattaḥ mēhanaṁ mēḍhraṁ samunnāhaṁ samyagunnāhō yatra tattādr̥śamādhmātaṁ kuryādityarthaḥ| tasyāmāpadi sunnigdhasya puruṣasyōttarō bastiḥ hitaḥ sukhāvaha iti gayī| jējjaṭācāryastu “ucchīrṣakē samunnāhaṁ kuryāt sasnēhamēhanam| tatrōttarō hitō bastiḥ susnigdhaśca sukhāvahaḥ”- iti paṭhitvā vyākhyānayati- sasnēhamēhanaṁ snēhasaṁsr̥ṣṭamūtrapravartanaṁ; tatra pratīkāra uttarō bastiriti susnigdhasya śōdhanō nirūha iti, na punaruttarabastiriti| vr̥ddhasuśrutē cāyaṁ pāṭhō'nyathā; tathā ca- “ucchīrṣakē samunnāhō bastēḥ kr̥cchrācca mēhanam”- iti| nyubjasya puruṣasya vimārgagō bastiḥ pakvādhānaṁ pakvāśayaṁ nāpnōti| hr̥dgudaṁ bādhatē vāyuḥ kōṣṭhaṁ ca bādhatē ityarthaḥ| uttānasyētyādi| nētrasaṁvējanaṁ nētrakampanaṁ, tēna bhrāntō vāyurityarthaḥ| sakthnōrūrvōrna pratyēti na pratyāgacchati na niṣkāsayatītyarthaḥ| avāṅmukhaḥ adhōmukhaḥ| dakṣiṇāśritapārśvasya puruṣasya bastirdattaḥ san kr̥tsnaṁ pakvāśayaṁ na prāpnōti| kuta ityāha- yataḥ pakvāśayō vāmapārśvānugō vāmapārśvamanugacchati| upasaṁhāravyājēna nidānavarjanaṁ cikitsitamāha- nyubjādīnāmityādi| atraiva dōṣasādhanaṁ nirdiśannāha- paścādanilakōpa ityādi| hr̥dayapr̥ṣṭhagudādibādhāsu tattadvyādhyuparamēṇa bhēṣajēnaiva sādhitēna bastinā sādhya ityarthaḥ||23-29||-
Adhikarana 8 (30) · Śloka 30
vyāpadaḥ snēhabastēstu vakṣyantē taccikitsitē ||30||
व्यापदः स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यन्ते तच्चिकित्सिते ||३०||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ praṇidhānanētradravyapīḍanaśayyādōṣajā vaidyanimittā ēva vyāpadaścatuścatvāriṁśatamabhidhāya vaidyāturanimittāḥ snēhabastibhavā vaktukāmaḥ prāha- vyāpadaḥ snēhabastērityādi||30||
Adhikarana 9 (31-50) · Śloka 50
ayōgādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ | anuṣṇō'lpauṣadhō hīnō bastirnaiti prayōjitaḥ ||31|| viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayōgaṁ pracakṣatē | tatra tīkṣṇō hitō bastistīkṣṇaṁ cāpi virēcanam ||32|| saśēṣānnē'thavā bhuktē bahudōṣē ca yōjitaḥ | atyāśitasyātibahurbastirmandōṣṇa ēva ca ||33|| anuṣṇalavaṇasnēhō hyatimātrō'thavā punaḥ | tathā bahupurīṣaṁ ca kṣipramādhmāpayēnnaram ||34|| hr̥tkaṭīpārśvapr̥ṣṭhēṣu śūlaṁ tatrātidāruṇam | tatra tīkṣṇatarō bastirhitaṁ cāpyanuvāsanam ||35|| atitīkṣṇōtilavaṇō rūkṣō bastiḥ prayōjitaḥ | sapittaṁ kōpayēdvāyuṁ kuryācca parikartikām ||36|| nābhibastigudaṁ tatra chinattīvātidēhinaḥ | picchābastirhitastasya snēhaśca madhuraiḥ śr̥taḥ ||37|| atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpatē | daurbalyamaṅgasādaśca jāyatē tatra dēhinaḥ ||38|| parisravēttataḥ pittaṁ dāhaṁ sañjanayēdgudē | picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghr̥tēna ca ||39|| pravāhikā bhavēttīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanāt | sadāhaśūlaṁ kr̥cchrēṇa kaphāsr̥gupavēśyatē ||40|| picchābastirhitastatra payasā caiva bhōjanam | sarpirmadhurakaiḥ siddhaṁ tailaṁ cāpyanuvāsanam ||41|| atitīkṣṇō nirūhō vā savātē cānuvāsanaḥ | hr̥dayasyōpasaraṇaṁ kurutē cāṅgapīḍanam ||42|| dōṣaistatra rujastāstā madō mūrcchā'ṅgagauravam | sarvadōṣaharaṁ bastiṁ śōdhanaṁ tatra dāpayēt ||43|| rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca | bastiraṅgagrahaṁ kuryādrūkṣō mr̥dvalpabhēṣajaḥ ||44|| tatrāṅgasādaḥ prastambhō jr̥mbhōdvēṣṭanavēpakāḥ | parvabhēdaśca tatrēṣṭāḥ svēdābhyañjanabastayaḥ ||45|| atyuṣṇatīkṣṇō'tibahurdattō'tisvēditasya ca | alpadōṣasya vā bastiratiyōgāya kalpatē ||46|| virēcanātiyōgēna samānaṁ tasya lakṣaṇam | picchābastiprayōgaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ ||47|| atiyōgāt paraṁ yatra jīvādānaṁ viriktavat | dēyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśōṇitaḥ ||48|| navaitā vyāpadō yāstu nirūhaṁ pratyudāhr̥tāḥ | snēhabastiṣvapi hi tā vijñēyāḥ kuśalairiha ||49|| ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ | bhiṣajā ca tathā kāryaṁ yathaitā na bhavanti hi ||50||
अयोगाद्यास्तु वक्ष्यामि व्यापदः सचिकित्सिताः | अनुष्णोऽल्पौषधो हीनो बस्तिर्नैति प्रयोजितः ||३१|| विष्टम्भाध्मानशूलैश्च तमयोगं प्रचक्षते | तत्र तीक्ष्णो हितो बस्तिस्तीक्ष्णं चापि विरेचनम् ||३२|| सशेषान्नेऽथवा भुक्ते बहुदोषे च योजितः | अत्याशितस्यातिबहुर्बस्तिर्मन्दोष्ण एव च ||३३|| अनुष्णलवणस्नेहो ह्यतिमात्रोऽथवा पुनः | तथा बहुपुरीषं च क्षिप्रमाध्मापयेन्नरम् ||३४|| हृत्कटीपार्श्वपृष्ठेषु शूलं तत्रातिदारुणम् | तत्र तीक्ष्णतरो बस्तिर्हितं चाप्यनुवासनम् ||३५|| अतितीक्ष्णोतिलवणो रूक्षो बस्तिः प्रयोजितः | सपित्तं कोपयेद्वायुं कुर्याच्च परिकर्तिकाम् ||३६|| नाभिबस्तिगुदं तत्र छिनत्तीवातिदेहिनः | पिच्छाबस्तिर्हितस्तस्य स्नेहश्च मधुरैः शृतः ||३७|| अत्यम्ललवणस्तीक्ष्णः परिस्रावाय कल्पते | दौर्बल्यमङ्गसादश्च जायते तत्र देहिनः ||३८|| परिस्रवेत्ततः पित्तं दाहं सञ्जनयेद्गुदे | पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र बस्तिः क्षीरघृतेन च ||३९|| प्रवाहिका भवेत्तीक्ष्णान्निरूहात् सानुवासनात् | सदाहशूलं कृच्छ्रेण कफासृगुपवेश्यते ||४०|| पिच्छाबस्तिर्हितस्तत्र पयसा चैव भोजनम् | सर्पिर्मधुरकैः सिद्धं तैलं चाप्यनुवासनम् ||४१|| अतितीक्ष्णो निरूहो वा सवाते चानुवासनः | हृदयस्योपसरणं कुरुते चाङ्गपीडनम् ||४२|| दोषैस्तत्र रुजस्तास्ता मदो मूर्च्छाऽङ्गगौरवम् | सर्वदोषहरं बस्तिं शोधनं तत्र दापयेत् ||४३|| रूक्षस्य बहुवातस्य तथा दुःशायितस्य च | बस्तिरङ्गग्रहं कुर्याद्रूक्षो मृद्वल्पभेषजः ||४४|| तत्राङ्गसादः प्रस्तम्भो जृम्भोद्वेष्टनवेपकाः | पर्वभेदश्च तत्रेष्टाः स्वेदाभ्यञ्जनबस्तयः ||४५|| अत्युष्णतीक्ष्णोऽतिबहुर्दत्तोऽतिस्वेदितस्य च | अल्पदोषस्य वा बस्तिरतियोगाय कल्पते ||४६|| विरेचनातियोगेन समानं तस्य लक्षणम् | पिच्छाबस्तिप्रयोगश्च तत्र शीतः सुखावहः ||४७|| अतियोगात् परं यत्र जीवादानं विरिक्तवत् | देयस्तत्र हितश्चाप्सु पिच्छाबस्तिः सशोणितः ||४८|| नवैता व्यापदो यास्तु निरूहं प्रत्युदाहृताः | स्नेहबस्तिष्वपि हि ता विज्ञेयाः कुशलैरिह ||४९|| इत्युक्ता व्यापदः सर्वाः सलक्षणचिकित्सिताः | भिषजा च तथा कार्यं यथैता न भवन्ति हि ||५०||
🔊 Audio coming soon
ayōgādivyāpadaḥ sacikitsitā āha- ayōgētyādi| alpauṣadha iti alpāni auṣadhāni yatra, ētēnālpauṣadhatvādataikṣṇyēna hīnavīryatvamuktaṁ, hīna iti samudāyasyālpamātratvēna| naiti nāgacchati, bastiḥ viṣṭambhādibhirupalakṣitaḥ| tīkṣṇō hitō bastirityupalakṣaṇaṁ, tēna pūrvōktaguṇatrayaviparīta uṣṇō bahulabhēṣajō yathōcitapramāṇō hitaḥ pūjita ityarthaḥ| saśēṣānnē ityādi| saśēṣānnē annājīrṇaśēṣē, bhuktē ca nirūhabastiḥ, tathā bahudōṣē'nuṣṇalavaṇasnēhō nirūhabastiryōjitō naramādhmāpayēt; natvanuvāsanaḥ, tasya sānna ēva hitatvāt| atyaśitasya snēhabastistathā mātrāśitasyātibahurmandōṣṇatāyuktaḥ snēhabastirādhmānaṁ janayēt | parisrāvāya kalpatē iti parisrāvō'yaṁ kēvalapittajō na tu vamanavirēcanaparisrāvavat kaphapittasambhavaḥ| tatra pittaraktabhūyiṣṭhāyāṁ sarpiṣā, vātaraktabhūyiṣṭhāyāṁ tailēnānuvāsanam| kṣīrēṇa bhōjanaṁ vātapittakaphapratyanīkaṁ; kaphasaṁsargē tu kaphaharadravyasaṁskr̥takṣīrabhōjanamiti jñēyaṁ, tantrāntaradarśanāt| rujastāstāḥ tōdādayaḥ, ōṣacōṣādayaḥ, kaṇḍvādayaśca| sarvadōṣaharamiti sarvadōṣaharadravyakvāthaṁ, gōmūtratrivr̥dādikalkaṁ śōdhanaṁ bastiṁ; śōdhanatvēnōrdhvagatadōṣamadhō nayati, sarvadōṣaharatvēna sarvānēva dōṣān duṣṭāñchamayati| rūkṣō'tra vātaprakr̥tiḥ| śītaḥ śītōpacāraśca sukhāvaha ityarthaḥ| viriktaśabdēnātra virēkātiyōgōtpannaṁ jīvādānam; atō virēkātiyōgōtpannajīvādānavalliṅgacikitsitābhyāmētadbastyatiyōgōtpannaṁ jīvādānaṁ jñēyam| tatra viśēṣacikitsitamāha- dēya ityādi| saśōṇita iti hētugarbhaṁ viśēṣaṇaṁ, yataḥ picchābastiḥ saśōṇitō'taḥ śōṇitāpagamarūpajīvādānē dēya ityarthaḥ||31-50||
Adhikarana 10 (51) · Śloka 51
pakṣādvirēkō vāntasya tataścāpi nirūhaṇam | sadyō nirūḍhō'nuvāsyaḥ saptarātrādvirēcitaḥ ||51||
पक्षाद्विरेको वान्तस्य ततश्चापि निरूहणम् | सद्यो निरूढोऽनुवास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः ||५१||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ pañcānāṁ karmaṇāṁ kramēṇa kriyamāṇānāṁ yatō yatō yadyadyāvatā kālēna karaṇīyaṁ tattadupadiśannāha- pakṣādityādi| samyagyōgēna vāntasya puruṣasya virēcanaṁ pakṣānnārvāṅnāpi parataḥ; tatrārvāk kriyamāṇaṁ puruṣānalabalayōrabalatvād vyāpadamāvahati, atiparataḥ punaḥ snēhasvēdādiguṇō'ntaritaḥ syāt; tasmāt pakṣādēva vāntō virēcanīyaḥ| tatra pradhānaśuddhimapēkṣyānnasaṁsargēṇa dināni ṣaḍatikramya madhurādirasasaṁsargamācarēt| snēhapānēnāpi dināni ṣaḍatikramēt| tataḥ svēdaṁ samācaran laghūṣṇaṁ bhujyamānastryahaṁ sthitaścaturthē'hani virēkaṁ kuryāt| tatastasmādvirēkādannasaṁsargēṇa dināni ṣaḍatikramyānantaraṁ madhurādirasasaṁsargaṁ samācaran saptarātrādvirēcita iti vākyādaṣṭamādidivasēṣvanuvāsanāni yathādōṣaṁ vidadhyāt| tataḥ ṣōḍaśē'hni snēhābhyaktaḥ svēditaścāsthāpanaṁ sēvēta| gayadāsastu carakācāyābhiprāyēṇa virēcanādūrdhvaṁ ṣaḍahaṁ kr̥tānnasaṁsargasyāvasthāviśēṣēṇa snēhapānamanuvāsanaṁ ca dvayamapi manyatē| tathā ca carakācāryavacanam- “saṁsr̥ṣṭabhaktaṁ navamē'hni sarpistaṁ pāyayētāpyanuvāsayēdvā”- (ca.si.a.1) iti| tatra virēcanādūrdhvamannasaṁsargēṇa dināni ṣaṭ, tatō madhurādirasasaṁsargamācarēt, snēhapānēnāpi dināni ṣaḍatikrāmēn, tatō dinatrayaṁ laghūṣṇaṁ bhuñjānaścaturthē'hani snēhābhyaktaḥ svēditaścāsthāpanaṁ sēvēta| snēhapānapūrvakasyānuvāsanapūrvakasya cāsthāpanasyāvasthā gayadāsēna darśitā; yathā- hīnaviriktasyāvaśiṣṭaparipakvāmasañcayāvr̥ta vāyau snēhapānapūrvakamāsthāpanaṁ kvacidvyādhyavasthāvaśāt prāk snēhanavirēcitasyāsthāpanamiti| nirūḍhaḥ puruṣaḥ sadya ēva taddivasē ēvānuvāsyaḥ| ētēna dattanirūhō yathōktaṁ bhōjayitvā''rdrapāṇirēvānuvāsyaḥ| virēcitastu saptarātrāt paratō'nuvāsyō nārvāk| uktaṁ hi- “virēcanāt saptarātrē gatē jātabalāya vai| kr̥tānnāyānuvāsyāya samyagdēyō'nuvāsanaḥ” (ci.a.37) iti| kēcidanyādr̥śaṁ vyākhyānaṁ kurvanti; tacca gayadāsācāyaṇa bahudhā dūṣitatvādasmābhirapyupēkṣitam||51||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē nētrabastivyāpaccikitsitaṁ nāma ṣaṭtriṁśō'dhyāyaḥ ||36||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने नेत्रबस्तिव्यापच्चिकित्सितं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē ṣaṭtriṁśattamō'dhyāyaḥ||36||