Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō nirūhakramacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो निरूहक्रमचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
nirūhasya kramō nirūhakramaḥ anukramavidhānaṁ , sa ēva cikitsitaṁ vyādhipratīkāraḥ| nirūhōpakramacikitsitamiti kēcit paṭhanti, tanmatē'pi nirūhōpakramō nirūhārambhaḥ, sa ēva cikitsitamiti vyākhyānam||1-2||
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
athānuvāsitamāsthāpayēt; svabhyaktasvinnaśarīramutsr̥ṣṭabahirvēgamavātē śucau vēśmani madhyāhnē pratatāyāṁ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṁ śrōṇipradēśaprativyūḍhāyāmanupadhānāyāṁ vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitaraprasāritasakthiṁ sumanasaṁ jīrṇānnaṁ vāgyataṁ suniṣaṇṇadēhaṁ viditvā, tatō vāmapādasyōpari nētraṁ kr̥tvētarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṁ karṇikāmupari niṣpīḍya, savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṁ bastērmukhārdhaṁ saṅkōcya, madhyamāpradēśinyaṅguṣṭhairardhaṁ tu vivr̥tāsyaṁ kr̥tvā, bastāvauṣadhaṁ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhēna pradēśinīmadhyamābhyāṁ cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṅgr̥hya , punarupari taditarēṇa gr̥hītvā dakṣiṇēnāvasiñcēt, tataḥ sūtrēṇaivauṣadhāntē dvistrirvā''vēṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇēnōttānēna pāṇinā bastiṁ gr̥hītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradēśinībhyāṁ nētramupasaṅgr̥hyāṅguṣṭhēna nētradvāraṁ pidhāya, ghr̥tābhyaktāgranētraṁ ghr̥tāktamupādāya prayacchēdanupr̥ṣṭhavaṁśaṁ samamunmukhamākarṇikaṁ nētraṁ praṇidhatsvēti brūyāt ||3|| bastiṁ savyē karē kr̥tvā dakṣiṇēnāvapīḍayēt | ēkēnaivāvapīḍēna na drutaṁ na vilambitam ||4|| tatō nētramapanīya triṁśanmātrāḥ pīḍanakālādupēkṣyōttiṣṭhētyāturaṁ brūyāt | athāturamupavēśayēdutkuṭukaṁ bastyāgamanārtham | nirūhapratyāgamanakālastu muhūrtō bhavati ||5|| anēna vidhinā bastiṁ dadyādbastiviśāradaḥ | dvitīyaṁ vā tr̥tīyaṁ vā caturthaṁ vā yathārthataḥ ||6||
अथानुवासितमास्थापयेत्; स्वभ्यक्तस्विन्नशरीरमुत्सृष्टबहिर्वेगमवाते शुचौ वेश्मनि मध्याह्ने प्रततायां शय्यायामधःसुपरिग्रहायां श्रोणिप्रदेशप्रतिव्यूढायामनुपधानायां वामपार्श्वशायिनमाकुञ्चितदक्षिणसक्थिमितरप्रसारितसक्थिं सुमनसं जीर्णान्नं वाग्यतं सुनिषण्णदेहं विदित्वा, ततो वामपादस्योपरि नेत्रं कृत्वेतरपादाङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्यां कर्णिकामुपरि निष्पीड्य, सव्यपाणिकनिष्ठिकानामिकाभ्यां बस्तेर्मुखार्धं सङ्कोच्य, मध्यमाप्रदेशिन्यङ्गुष्ठैरर्धं तु विवृतास्यं कृत्वा, बस्तावौषधं प्रक्षिप्य, दक्षिणहस्ताङ्गुष्ठेन प्रदेशिनीमध्यमाभ्यां चानुसिक्तमनायतमबुद्बुदमसङ्कुचितमवातमौषधासन्नमुपसङ्गृह्य , पुनरुपरि तदितरेण गृहीत्वा दक्षिणेनावसिञ्चेत्, ततः सूत्रेणैवौषधान्ते द्विस्त्रिर्वाऽऽवेष्ट्य बध्नीयात्, अथ दक्षिणेनोत्तानेन पाणिना बस्तिं गृहीत्वा वामहस्तमध्यमाङ्गुलिप्रदेशिनीभ्यां नेत्रमुपसङ्गृह्याङ्गुष्ठेन नेत्रद्वारं पिधाय, घृताभ्यक्ताग्रनेत्रं घृताक्तमुपादाय प्रयच्छेदनुपृष्ठवंशं सममुन्मुखमाकर्णिकं नेत्रं प्रणिधत्स्वेति ब्रूयात् ||३|| बस्तिं सव्ये करे कृत्वा दक्षिणेनावपीडयेत् | एकेनैवावपीडेन न द्रुतं न विलम्बितम् ||४|| ततो नेत्रमपनीय त्रिंशन्मात्राः पीडनकालादुपेक्ष्योत्तिष्ठेत्यातुरं ब्रूयात् | अथातुरमुपवेशयेदुत्कुटुकं बस्त्यागमनार्थम् | निरूहप्रत्यागमनकालस्तु मुहूर्तो भवति ||५|| अनेन विधिना बस्तिं दद्याद्बस्तिविशारदः | द्वितीयं वा तृतीयं वा चतुर्थं वा यथार्थतः ||६||
🔊 Audio coming soon
anukramapraṇayanasambandhaṁ darśayannāha- athānuvāsitamityādi| anuvāsitaṁ dattānuvāsanaṁ snigdhasrōtōmārgatayā sukhamēva dōṣanirharaṇārthamāsthāpayēt| nirūhasya praṇidhānavidhānamāha- svabhyaktamityādi| utsr̥ṣṭabahirvēgaṁ tyaktaviṇmūtrādikam| pratatāyāṁ śayyāyāṁ stabdhāyāṁ, vistīrṇāyāmiti kēcit| adhaḥsuparigr̥hītāyāṁ pādatalayōḥ śōbhanaprativāhakāyām| śrōṇipradēśavyūḍhāyāṁ kaṭipradēśaviśālāyāṁ, vyūḍhāyāṁ śōbhanōnnatāyāmiti kēcid vyākhyānayanti| anupadhānāyām anupaśīrṣakāyām | suniṣaṇṇadēhaṁ śōbhanaṁ viśrāntaśarīram| savyapāṇiḥ vāmakaraḥ| auṣadhaṁ prakṣipya upasaṅgrahaṇēna kriyāviśēṣēṇa| anutsiktamūrdhvakṣaraṇarahitaṁ yathā bhavati tathā siktam| anāyatam anatidīrghaṁ (acirāt pravr̥ttam)| abudbudaṁ budbudarahitama| asaṅkucitaṁ vastusañcaraṇakṣamam| avātam auṣadhadānēna nissāritavātam| ēvaṁ dakṣiṇahastāṅguṣṭhēna pradēśinīmadhyamābhyāṁ cauṣadhāntamupasaṅgr̥hya punardakṣiṇahastōpagr̥hītōpari taditarēṇa vāmakarēṇa gr̥hītvā, dakṣiṇakarēṇaivauṣadhāntē sūtrēṇa dvistrirvā''vēṣṭya badhnīyāt| ākarṇikaṁ karṇikāṁ maryādīkr̥tya| nētraṁ praṇidhatsva pravēśayēti āturaṁ prati bhiṣag brūyāditi sambandhaḥ| nētrapraṇidhānamabhidhāya bastipīḍanavidhimāha- bastimityādi| triṁśanmātrā iti mātrāmānaṁ hi agnivēśēna vyākhyātam- “yāvatparyēti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalam| nimēṣōnmēṣakālō vā sā mātrā parikīrtitā”- iti| parāśarastu bastikarmaṇi mātrāsaṅkhyāmāha- “jānumaṇḍalamāvēṣṭya dattē dakṣiṇapāṇinā| kr̥ṣṭanētraśchaṭāśabdaśataṁ tiṣṭhēdavēgavān”- iti| tatra parāśarēṇa krūrakōṣṭhapuruṣamaṅgīkr̥tya mātrāśatamabhihitaṁ, śēṣayōrmadhyamr̥dukōṣṭhayōḥ saptatistriṁśadityanuktamapyūhanīyaṁ syādityēkē manyantē; yataḥ suśrutācāryēṇāpi mr̥dukōṣṭhapuruṣāpēkṣayā prōktastriṁśanmātrāpīḍanakālaḥ; athavā triṁśanmātrānantaraṁ vaidyēnōttiṣṭhētyuktē sati āturasyōtthānōpavēśanōtkuṭukabhavanādikālavilambēnaiva mātrāśataṁ pūrṇaṁ syāditi śāstrayōravirōdhaḥ| muhūrtaḥ ghaṭikādvayam| muhūrtādapravartamānaṁ śōdhananirūhairēva vyaktakṣārāmlalavaṇairharēt | ēkatra vihitaṁ praṇidhānaṁ saṅkṣēpārthamanyatrāpi nirdiśannāha- anēnaivētyādi| caturthaṁ vā yathārthata iti arthasya prayōjanasyānatikramatō yathārthataḥ| ētaduktaṁ bhavati- yadā sunirūḍhaliṅgaprāptō bhavati tadā tatra nirharaṇīyābhāvānnirūhaṇamaprayōjanamiti na dēyam, asamyagdānēna krūrakōṣṭhatayā prabhūtadēyatvēna vā sunirūḍhamaprāptasya nirharaṇīyō dōṣō'stīti prayōjanamapēkṣya caturthamapi nirūhaṁ sunirūḍhaliṅgārthaṁ prayōjayēt| ‘caturthaṁ vā yathārhataḥ’ iti pāṭhē nirūhasādhyaprayōjanānurōdhāccaturthamapi puṭakaṁ prayōjayēdityarthaḥ||3-6||
Adhikarana 3 (7) · Śloka 7
samyaṅnirūḍhaliṅgē tu prāptē bastiṁ nivārayēt |7|
सम्यङ्निरूढलिङ्गे तु प्राप्ते बस्तिं निवारयेत् |७|
🔊 Audio coming soon
amumēvārthaṁ prakaṭayannāha- samyagityādi| kēcidraktamapyatra caturthaṁ śamanīyamastīti caturthaṁ bastidānamāhuḥ; aparē tu paścāddāhanirvāpaṇārthaṁ madhuraśītaiścaturthō'pi bastirdēya iti vadanti|7|-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
viśēṣāt sukumārāṇāṁ hīna ēva kramō hitaḥ ||7|| api hīnakramaṁ kuryānna tu kuryādatikramam |8|
विशेषात् सुकुमाराणां हीन एव क्रमो हितः ||७|| अपि हीनक्रमं कुर्यान्न तु कुर्यादतिक्रमम् |८|
🔊 Audio coming soon
hīnayōgajātiyōgajayōrvyāpadōrmadhyē atiyōgajā vyāpanmahātyayaṁ karōtīti tatō bibhyadāha- api hīnētyādi||7||-
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
yasya syādbastiralpō'lpavēgō hīnamalānilaḥ ||8|| durnirūḍhaḥ sa vijñēyō mūtrārtyarucijāḍyavān |9|
यस्य स्याद्बस्तिरल्पोऽल्पवेगो हीनमलानिलः ||८|| दुर्निरूढः स विज्ञेयो मूत्रार्त्यरुचिजाड्यवान् |९|
🔊 Audio coming soon
hīnanirūḍhalakṣaṇamāha- yasyētyādi| alpaḥ alpaguṇamātraḥ| alpavēgaḥ stōkavēgaḥ| mūtrārtiḥ mūtrapīḍā| alpaguṇamātrabastyupayōgōtklēśitamalāvarōdhēna jāḍyamapaṭutā||8||-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
yānyēva prāṅmayōktāni liṅgānyativirēcitē ||9|| tānyēvātinirūḍhē'pi vijñēyāni vipaścitā |10|
यान्येव प्राङ्मयोक्तानि लिङ्गान्यतिविरेचिते ||९|| तान्येवातिनिरूढेऽपि विज्ञेयानि विपश्चिता |१०|
🔊 Audio coming soon
atinirūḍhaliṅgamāha- yānītyādi| yānyēva prāguktāni śūlagudabhraṁśakaphātiyōgādīni ||9||-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 11
yasya kramēṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ ||10|| lāghavaṁ cōpajāyēta sunirūḍhaṁ tamādiśēt |11|
यस्य क्रमेण गच्छन्ति विट्पित्तकफवायवः ||१०|| लाघवं चोपजायेत सुनिरूढं तमादिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
samyaṅnirūḍhaliṅgamāha- yasyētyādi| viṭ malaḥ||10||-
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 14
sunirūḍhaṁ tatō jantuṁ snātavantaṁ tu bhōjayēt ||11|| pittaślēṣmānilāviṣṭaṁ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt | sarvaṁ vā jāṅgalarasairbhōjayēdavikāribhiḥ ||12|| tribhāgahīnamardhaṁ vā hīnamātramathāpi vā | yathāgnidōṣaṁ mātrēyaṁ bhōjanasya vidhīyatē ||13|| anantaraṁ tatō yuñjyādyathāsvaṁ snēhabastinā |14|
सुनिरूढं ततो जन्तुं स्नातवन्तं तु भोजयेत् ||११|| पित्तश्लेष्मानिलाविष्टं क्षीरयूषरसैः क्रमात् | सर्वं वा जाङ्गलरसैर्भोजयेदविकारिभिः ||१२|| त्रिभागहीनमर्धं वा हीनमात्रमथापि वा | यथाग्निदोषं मात्रेयं भोजनस्य विधीयते ||१३|| अनन्तरं ततो युञ्ज्याद्यथास्वं स्नेहबस्तिना |१४|
🔊 Audio coming soon
sunirūḍhasya paścātkarma nirdiśannāha- sunirūḍhamityādi| kēcidatra nirūḍhaliṅgōtpādapuṭapratyāgamānantaraṁ pītanāgarakarṣatōyasyōdvartanasnānādikaṁ manyantē| taduktaṁ- “tataḥ pratyāgatē bastau vāryuṣṇaṁ nāgaraiḥ śr̥tam| pāyayēt kr̥taśaucaṁ ca snāpayēduṣṇavāriṇā- ” iti| kiyadbhōjanaṁ tadāha- tribhāgētyādi| hīnamātramathāpi vētyatra mātraśabdō'lpārthaḥ; tēna hīnamātramalpahīnam| tataḥ mātrāvadbhōjanānantaram| yathāsvaṁ yō ya ātmīyadōṣāpēkṣayā snēhabastistēna snēhabastinā yuñjyāt paraṁ sunirūḍhamēva puruṣaṁ natu durnirūḍhaṁ, tatra sadōṣatayā yathādōṣaṁ nirūhaṇamēva kāryam| na cātirūḍhaṁ, tatrātiviriktavadbhēṣajaṁ śītapariṣēkapicchābastyādikaṁ natu snēhabastiḥ; tathā ca vidēhaḥ- “atitīkṣṇairnirūḍhasya hr̥tadōṣasya sarvataḥ| kañcidēvānabhiprētaṁ mārgaṁ snēhō'nugacchati”- iti| gayadāsasta paribhāṣitaṁ ṣaṭpalapramāṇaṁ snēhabastimatra dēyaṁ na manyatē, kiñcānuvāsanākhyaṁ palatrayapramāṇaṁ snēhabastiṁ dēyaṁ manyatē| yatra tu snēhabastiḥ svatantraḥ, tatraiva ṣaṭpalapramāṇaḥ||11-13||-
Adhikarana 9 (14) · Śloka 15
viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||14|| āsthāpanasnēhabastyōḥ samyagdānē tu lakṣaṇam |15|
विविक्तता मनस्तुष्टिः स्निग्धता व्याधिनिग्रहः ||१४|| आस्थापनस्नेहबस्त्योः सम्यग्दाने तु लक्षणम् |१५|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sānvāsanāsthāpanasya samyagdattasya lakṣaṇamāha- viviktatētyādi| viviktatā samyakpr̥thagavadhāraṇaṁ, manasa ēvēndriyārthēṣu samyagavadhāraṇasāmarthyaṁ, rasādidhātuvahasrōtasāmanāvr̥tatvaṁ vā viviktatā||14||-
Adhikarana 10 (15) · Śloka 16
tadahastasya pavanādbhayaṁ balavadiṣyatē ||15|| rasaudanastēna śastastadahaścānuvāsanam |16|
तदहस्तस्य पवनाद्भयं बलवदिष्यते ||१५|| रसौदनस्तेन शस्तस्तदहश्चानुवासनम् |१६|
🔊 Audio coming soon
kutaḥ punarnirūhaśuddhasya mandāgnēstadaharēva māṁsarasabhōjanamanuvāsanayōjanaṁ cētyāha- tadaharityādi| nirūhaṇādviḍvātādipravr̥ttilakṣaṇēna dhātukṣayēṇa kupitānilasya balavadēva bhayamatastadaharēva rasaudanabhōjanaṁ, tacca nirūhaṇamandīkr̥tānalavadhabhayānmātrāvat; tathā pavanabhayāttadaharēva dvādaśaprasr̥tanirūhacaturthāṁśēna snēhēnānuvāsanam| gayadāsastu sunirūḍhasya tadahaḥ palatrayamēvānuvāsanaṁ; tathā tadahaścēti cakārō bhinnakramē, tēnānuvāsanaṁ cētyatra sambandhādanuktō'pi mātrābastiścātra samuccīyata iti manyatē; na ṣaṭpalapramāṇaṁ snēhabastiṁ, bhōjadarśanāditi||15||-
Adhikarana 11 (16) · Śloka 17
paścādagnibalaṁ matvā pavanasya ca cēṣṭitam ||16|| annōpastambhitē kōṣṭhē snēhabastirvidhīyatē |17|
पश्चादग्निबलं मत्वा पवनस्य च चेष्टितम् ||१६|| अन्नोपस्तम्भिते कोष्ठे स्नेहबस्तिर्विधीयते |१७|
🔊 Audio coming soon
nirūhaṇādanantaraṁ tr̥tīyacaturthādāvapi dinē bastidānamāha- paścādityādi| paścāt sānvāsanānnirūhaṇāt| agnibalaṁ dīptaṁ balaṁ vayaḥśaktyanurūpamupalabhya, pavanasya ca cēṣṭitaṁ matvēti sañcalanaśabdakarasphuraṇādikamavadhārya, annapānēnāvaṣṭabdhē kōṣṭhē snēhabastiruttamamātrārūpaḥ ṣaṭpalaḥ kriyatē| tathāca tantrāntaraṁ- ‘dvyahāttryahāccaturthē pañcamē vā dadyānnirūhādanuvāsanam’ iti||16||-
Adhikarana 12 (17) · Śloka 18
anāyāntaṁ muhūrtāttu nirūhaṁ śōdhanairharēt ||17|| tīkṣṇairnirūhairmatimān kṣāramūtrāmlasaṁyutaiḥ |18|
अनायान्तं मुहूर्तात्तु निरूहं शोधनैर्हरेत् ||१७|| तीक्ष्णैर्निरूहैर्मतिमान् क्षारमूत्राम्लसंयुतैः |१८|
🔊 Audio coming soon
tataḥ paraṁ ghaṭikādvayādanāgacchatō nirūhasya nirharaṇōpāyaṁ darśayati- anāyāntamityādi| nirūhairmatimān harēditi sambandhaḥ| kathambhūtairnirūhairityāha- śōdhanaiḥ tīkṣṇaiḥ| kṣāramūtrāmlasaṁyutaiḥ kṣārō yavakṣāraḥ, mūtraṁ gōmūtram, amlaṁ kāñjikam||17||-
Adhikarana 13 (18) · Śloka 19
viguṇānilaviṣṭabdhaṁ ciraṁ tiṣṭhannirūhaṇam ||18|| śūlāratijvarānāhānmaraṇaṁ vā pravartayēt |19|
विगुणानिलविष्टब्धं चिरं तिष्ठन्निरूहणम् ||१८|| शूलारतिज्वरानाहान्मरणं वा प्रवर्तयेत् |१९|
🔊 Audio coming soon
viguṇō viparītaḥ| aratirna kutracidavasthitiścētasaḥ||18||-
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
na tu bhuktavatō dēyamāsthāpanamiti sthitiḥ ||19|| visūcikāṁ vā janayēcchardiṁ vā'pi sudāruṇām | kōpayēt sarvadōṣān vā tasmāddadyādabhōjinē ||20||
न तु भुक्तवतो देयमास्थापनमिति स्थितिः ||१९|| विसूचिकां वा जनयेच्छर्दिं वाऽपि सुदारुणाम् | कोपयेत् सर्वदोषान् वा तस्माद्दद्यादभोजिने ||२०||
🔊 Audio coming soon
bhuktavataḥ kasmādāsthāpanaṁ niṣidhyatē tadāha- na tvityādi| na tu bhuktavata ityādinā ya āsthāpananiṣēdhō'bhihitastasya dr̥ḍhīkaraṇārthaṁ bhuktavatō visūcikādidōṣōdbhāvanayā'bhōjinē dānamāha- visūcikāṁ vētyādi||19-20||
Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22
jīrṇānnasyāśayē dōṣāḥ puṁsaḥ pravyaktimāgatāḥ | niḥśēṣāḥ sukhamāyānti bhōjanēnāprapīḍitāḥ ||21|| navā''sthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati | tasmādāsthāpanaṁ dēyaṁ nirāhārāya jānatā ||22||
जीर्णान्नस्याशये दोषाः पुंसः प्रव्यक्तिमागताः | निःशेषाः सुखमायान्ति भोजनेनाप्रपीडिताः ||२१|| नवाऽऽस्थापनविक्षिप्तमन्नमग्निः प्रधावति | तस्मादास्थापनं देयं निराहाराय जानता ||२२||
🔊 Audio coming soon
visūcikētyādidūṣaṇōdbhāvanadvārēṇābhōjinē dānamabhidhāya jīrṇānnasyētyādyuktaguṇadvārēṇāpyabhōjina ēva dānamāha- jīrṇānnasyētyādi| pravyaktiṁ spaṣṭatāṁ nirāvaraṇatāmityarthaḥ||21-22||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
āvasthikaṁ kramaṁ cāpi buddhvā kāryaṁ nirūhaṇam | malē'pakr̥ṣṭē dōṣāṇāṁ balavattvaṁ na vidyatē ||23||
आवस्थिकं क्रमं चापि बुद्ध्वा कार्यं निरूहणम् | मलेऽपकृष्टे दोषाणां बलवत्त्वं न विद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
tīvraśūlādhmānādirōgāvasthasyōpakramēṇāpi nōrdhvaṁ śuddhyataḥ phalavartyādipraṇidhānapūrvakaṁ bhuktavatō'pi nirūhadānaṁ kartavyaṁ syādata āha- āvasthikamityādi||23||
Adhikarana 17 (24-28) · Śloka 28
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snēhāḥ kvāthā rasāstathā | lavaṇāni phalaṁ kṣaudraṁ śatāhvā sarṣapaṁ vacā ||24|| ēlā trikaṭukaṁ rāsnā saralō dēvadāru ca | rajanī madhukaṁ hiṅgu kuṣṭhaṁ saṁśōdhanāni ca ||25|| kaṭukā śarkarā mustamuśīraṁ candanaṁ śaṭī | mañjiṣṭhā madanaṁ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam ||26|| bilvamadhyaṁ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ | kākōlī kṣīrakākōlī jīvakarṣabhakāvubhau ||27|| tathā mēdā mahāmēdā r̥ddhirvr̥ddhirmadhūlikā | nirūhēṣu yathālābhamēṣa vargō vidhīyatē ||28||
क्षीराण्यम्लानि मूत्राणि स्नेहाः क्वाथा रसास्तथा | लवणानि फलं क्षौद्रं शताह्वा सर्षपं वचा ||२४|| एला त्रिकटुकं रास्ना सरलो देवदारु च | रजनी मधुकं हिङ्गु कुष्ठं संशोधनानि च ||२५|| कटुका शर्करा मुस्तमुशीरं चन्दनं शटी | मञ्जिष्ठा मदनं चण्डा त्रायमाणा रसाञ्जनम् ||२६|| बिल्वमध्यं यवानी च फलिनी शक्रजा यवाः | काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्षभकावुभौ ||२७|| तथा मेदा महामेदा ऋद्धिर्वृद्धिर्मधूलिका | निरूहेषु यथालाभमेष वर्गो विधीयते ||२८||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ bastiyaugikāni dravyāṇyupadiśannāha- kṣīrāṇītyādi| phalaṁ triphalā| saralō vr̥kṣaviśēṣaḥ| saṁśōdhanāni trivr̥dādīni| madanaṁ madanaphalam| śakrajā yavā indrayavāḥ| madhūlikā tr̥ṇaviśēṣaḥ ‘markaṭikā’ iti lōkē||24-28||
Adhikarana 18 (29) · Śloka 31
svasthē kvāthasya catvārō bhāgāḥ snēhasya pañcamaḥ | kruddhē'nilē caturthastu ṣaṣṭhaḥ pittē kaphē'ṣṭamaḥ ||29|| sarvēṣu cāṣṭamō bhāgaḥ kalkānāṁ lavaṇaṁ punaḥ | kṣaudraṁ mūtraṁ phalaṁ kṣīramamlaṁ māṁsarasaṁ tathā ||30|| yuktyā prakalpayēddhīmān nirūhē ... |31|
स्वस्थे क्वाथस्य चत्वारो भागाः स्नेहस्य पञ्चमः | क्रुद्धेऽनिले चतुर्थस्तु षष्ठः पित्ते कफेऽष्टमः ||२९|| सर्वेषु चाष्टमो भागः कल्कानां लवणं पुनः | क्षौद्रं मूत्रं फलं क्षीरमम्लं मांसरसं तथा ||३०|| युक्त्या प्रकल्पयेद्धीमान् निरूहे ... |३१|
🔊 Audio coming soon
samprati nirūhaṇēṣu kvāthādiṣu pratidōṣaṁ kiyatī kasya mātrētyāha- svastha ityādi| svasthē samavātapittakaphē puruṣē| dvādaśaprasr̥tasya nirūhasya kvāthasya catvārō bhāgāścatvāraḥ prasr̥tāḥ aṣṭau palāni| snēhasya pañcama iti caturviṁśatipalanirūhāpēkṣayā pādōnapañcapalāni| kruddhē'nilē caturtha iti caturthō bhāgaḥ ṣaṭpalānītyarthaḥ | ṣaṣṭhaḥ pittē iti kruddhē pittē snēhasya ṣaṣṭhō bhāgaścatvāri palānītyarthaḥ| kaphē'ṣṭama iti kruddhē kaphē snēhasyāṣṭamō bhāgastrīṇi palānītyarthaḥ| kaṣāyasnēhau vibhajya kalkabhāgaṁ darśayannāha- sarvēṣviti| sarvēṣu vātapittaślēṣmasu kalkasyāṣṭamō bhāgastrīṇi palānītyarthaḥ| ‘sarvēṣu svasthāsvasthēṣu’ iti gayī| lavaṇaṁ punarityādi lavaṇādīni viśēṣapramāṇēnānuktānyapi yuktyā dāpayēt, yuktyā yōgēnētyarthaḥ| yathā yōgātiyōgau na bhavataḥ| nanu kaṣāyādivallavaṇādiṣu kutō mātrā nōktā? satyaṁ, lavaṇādīnāṁ dōṣabhēṣajayōḥ sāmānyaviśēṣēṇa guṇamavalōkya samyagyōgasādhanamēva mānam| tadyathā- vātē kṣaudraṁ mitaṁ, pittē nātibahu, bahu punaḥ kaphē iti| ēvamanyēṣvapi dravyēṣu jñēyam| niyatē punarmānē kvacidyōgaḥ kvacidayōga iti syāt| ētaduktaṁ bhavati- kaṣāyādinā niyatamānēna sahāniyatamānairlavaṇādibhiryuktyā dvādaśa prasr̥tāḥ pūraṇīyā iti| tatō lavaṇādīnāṁ mātrāṁ dōṣabhēṣajayōḥ sāmānyaviśēṣanyāyēna guṇamavalōkya samyak prakalpayēt| kvacidvātādiviṣayasātmyamanyathā paṭhyatē| tathāhi- “madhusnēhanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaḍ dvādaśa trīṇi palānyanilarōgiṇām| pittē catvāri catvāri dvē dvipañca catuṣṭayam| ṣaṭ trīṇi dvē daśa trīṇi kaphē cāpi nirūhaṇam”- iti pūrvācāryabhaṇitatvāddvayamapi mataṁ pramāṇam||29||
Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32
... kalpanā tviyam ||31|| kalkasnēhakaṣāyāṇāmavivēkādbhiṣagvaraiḥ | bastēḥ sukalpanā prōktā tasya dānaṁ yathārthakr̥t ||32||
... कल्पना त्वियम् ||३१|| कल्कस्नेहकषायाणामविवेकाद्भिषग्वरैः | बस्तेः सुकल्पना प्रोक्ता तस्य दानं यथार्थकृत् ||३२||
🔊 Audio coming soon
nirūhāvayavayōgiṣu samyagyōgahētukamātrāṁ niyamya samudāyakalpanāmuddiśannāha- kalpanā tviyamiti| kā punariyamityāha kalkasnēhakaṣāyāṇāmityādi| avivēkāditi lyablōpē pañcamī; tēna kalkādīnāṁ vivēkābhāvamapr̥thagbhāvaṁ vīkṣya sukalpanā bhiṣagvaraiḥ prōktā| ētēna hastapradhāvanasīmantādikr̥nmithyāyuktaḥ| tathā cōktaṁ- “na dhāvatyauṣadhaṁ pāṇiṁ na tiṣṭhatyavalipya ca| na karōti ca sīmantaṁ sa nirūhaḥ suyōjitaḥ”- iti| tasya dānaṁ yathārthakr̥diti vātapittakaphaśōṇitaharaṇaśōdhanasaṅgrahaṇalēkhanabr̥ṁhaṇavājīkaraṇarasāyanādiyōgakr̥t||30-32||
Adhikarana 20 (33-36) · Śloka 36
dattvā''dau saindhavasyākṣaṁ madhunaḥ prasr̥tadvayam | pātrē talēna mathnīyāttadvat snēhaṁ śanaiḥ śanaiḥ ||33|| samyak sumathitē dadyāt phalakalkamataḥ param | tatō yathōcitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapēṣitān ||34|| gambhīrē bhājanē'nyasminmathnīyāttaṁ khajēna ca | yathā vā sādhu manyēta na sāndrō na tanuḥ samaḥ ||35|| rasakṣīrāmlamūtrāṇāṁ dōṣāvasthāmavēkṣya tu | kaṣāyaprasr̥tān pañca supūtāṁstatra dāpayēt ||36||
दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतद्वयम् | पात्रे तलेन मथ्नीयात्तद्वत् स्नेहं शनैः शनैः ||३३|| सम्यक् सुमथिते दद्यात् फलकल्कमतः परम् | ततो यथोचितान् कल्कान् भागैः स्वैः श्लक्ष्णपेषितान् ||३४|| गम्भीरे भाजनेऽन्यस्मिन्मथ्नीयात्तं खजेन च | यथा वा साधु मन्येत न सान्द्रो न तनुः समः ||३५|| रसक्षीराम्लमूत्राणां दोषावस्थामवेक्ष्य तु | कषायप्रसृतान् पञ्च सुपूतांस्तत्र दापयेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
bastidravyāṇi yēna kramēṇa yōjyantē tamāha- dattvētyādi| akṣaḥ karṣamityarthaḥ| madhunaḥ prasr̥tadvayaṁ catvāri palāni| talēna hastatalēna| tadvat snēhaṁ madhupramāṇam| śanaiḥ śanairalpamalpaṁ snēhaṁ dattvētyarthaḥ| śanaiḥ śanairityuttaratrāpi sambadhyatē| phalakalkamataḥ paraṁ ataḥ paramasmin sumathitē phalakalkaṁ madanaphalakalkam| tata ityādi tataḥ phalakalkādidānōttaram| kalkādīn yathōcitān vātādiṣūcitānatikramēṇa| bhāgaiḥ svairiti aṁśairātmīyaiḥ, yathā madanaphalēna saha sarvakalkadravyāṇāṁ palatrayaṁ bhavatyēvaṁ kalpitaiḥ| ślakṣṇapēṣitān sūkṣmapēṣitān sūkṣmapēṣitān kalkān dadyāditi sambandhaḥ| gambhīrē ityādi pūrvapātrādanyasmin gambhīrabhājanē khajēna mathnīyāt| khajō'tra pañcāṅgulō hastō manthānaśca| yathētyādi mathnītyāditrāpi sambandhanīyam| ētēna karēṇāpi mathnīyādityarthaḥ| rasētyādi rasādīnāṁ dōṣāvasthāmapēkṣya ‘mātrāmarpayēt’ iti śēṣaḥ| tantrāntarē nirūhayōjanā prōktā- “mākṣikaṁ lavaṇaṁ snēhaṁ kalkaṁ kvāthamiti kramāt| āvāpyāvāpya pātrē tanmathnīyādantarā'ntarā| samyak pāṇitalēnaiva nirūhē yōjanāvidhiḥ”- iti||33-36||
Adhikarana 21 (37-41) · Śloka 41
ata ūrdhvaṁ dvādaśaprasr̥tān vakṣyāmaḥ | dattvā''dau saindhavasyākṣaṁ madhunaḥ prasr̥tidvayam | vinirmathya tatō dadyāt snēhasya prasr̥titrayam ||37|| ēkībhūtē tataḥ snēhē kalkasya prasr̥tiṁ kṣipēt | sammūrcchitē kaṣāyaṁ tu catuḥprasr̥tisammitam ||38|| vitarēcca tadāvāpamantē dviprasr̥tōnmitam | ēvaṁ prakalpitō bastirdvādaśaprasr̥tō bhavēt ||39|| jyēṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam | apahrāsē bhiṣakkuryāttadvat prasr̥tihāpanam ||40|| yathāvayō nirūhāṇāṁ kalpanēyamudāhr̥tā | saindhavādidravāntānāṁ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ ||41||
अत ऊर्ध्वं द्वादशप्रसृतान् वक्ष्यामः | दत्त्वाऽऽदौ सैन्धवस्याक्षं मधुनः प्रसृतिद्वयम् | विनिर्मथ्य ततो दद्यात् स्नेहस्य प्रसृतित्रयम् ||३७|| एकीभूते ततः स्नेहे कल्कस्य प्रसृतिं क्षिपेत् | सम्मूर्च्छिते कषायं तु चतुःप्रसृतिसम्मितम् ||३८|| वितरेच्च तदावापमन्ते द्विप्रसृतोन्मितम् | एवं प्रकल्पितो बस्तिर्द्वादशप्रसृतो भवेत् ||३९|| ज्येष्ठायाः खलु मात्रायाः प्रमाणमिदमीरितम् | अपह्रासे भिषक्कुर्यात्तद्वत् प्रसृतिहापनम् ||४०|| यथावयो निरूहाणां कल्पनेयमुदाहृता | सैन्धवादिद्रवान्तानां सिद्धिकामैर्भिषग्वरैः ||४१||
🔊 Audio coming soon
dvādaśaprasr̥tipramāṇasādhanaṁ nirdiśannāha- ata ityādi| sammūrcchitē sammilitē| vitarēt dadyāt| āvāpaḥ paścānnikṣēpyaṁ kṣīrakāñjikādi dravyam| dviprasr̥tōnmitaṁ catuḥpalapramāṇam| saindhavakarṣastu stōkatvāccaturviṁśatipalēṣvēvāntarbhavatītyatiriktadōṣō na vācyaḥ| apahrāsē apahrāsaviṣayē stōkakaraṇābhilāṣē prasr̥tahāpanaṁ paladvayādityāgaṁ bhiṣak kuryāt||37-41||
Adhikarana 22 (42) · Śloka 42
ata ūrdhvaṁ pravakṣyantē bastayō'tra vibhāgaśaḥ | yathādōṣaṁ prayuktā yē hanyurnānāvidhān gadān ||42||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यन्ते बस्तयोऽत्र विभागशः | यथादोषं प्रयुक्ता ये हन्युर्नानाविधान् गदान् ||४२||
🔊 Audio coming soon
vibhāgaśaḥ vibhāgēnētyarthaḥ| yathādōṣaprayuktā ityatra dōṣaśabdō vātādiṣu vyādhiṣu ca pravartatē||42||
Adhikarana 23 (43-46) · Śloka 46
śampākōrubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ | pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ ||43|| kvathitaiḥ pālikairēbhirmadanāṣṭakasaṁyutaiḥ | kalkairmāgadhikāmbhōdahapuṣāmisisaindhavaiḥ ||44|| vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ | dadyādāsthāpanaṁ kōṣṇaṁ kṣaudrādyairabhisaṁskr̥tam ||45|| pr̥ṣṭhōrutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām | grahaṇīmārutārśōghnaṁ raktamāṁsabalapradam ||46||
शम्पाकोरुबुवर्षाभूवाजिगन्धानिशाच्छदैः | पञ्चमूलीबलारास्नागुडूचीसुरदारुभिः ||४३|| क्वथितैः पालिकैरेभिर्मदनाष्टकसंयुतैः | कल्कैर्मागधिकाम्भोदहपुषामिसिसैन्धवैः ||४४|| वत्साह्वयप्रियङ्गूग्रायष्ट्याह्वयरसाञ्जनैः | दद्यादास्थापनं कोष्णं क्षौद्राद्यैरभिसंस्कृतम् ||४५|| पृष्ठोरुत्रिकशूलाश्मविण्मूत्रानिलसङ्गिनाम् | ग्रहणीमारुतार्शोघ्नं रक्तमांसबलप्रदम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kupitānilamadhikr̥tya bastidānamāha, tathā sarvabastidravyanikṣēpakramaṁ ca| śampākaḥ kiramālakaḥ| niśācchadaḥ śaṭī| pañcamūlī atra hrasvā| ambhōdaḥ mustā| tatra śampākādīni suradāruparyantāni caturdaśapalapramitāni, madanāṣṭakasaṁyutāni caturbhirmadanaphalaiḥ palaṁ bhavati, ēvaṁ ṣōḍaśapalāni dravyāṇi jarjarīkr̥tyāṣṭaguṇamaṣṭāviṁśatyadhikaśatapalapramāṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēd yāvaddvātriṁśat palāni bhavanti, tatō vastrapūtaṁ kr̥tvā'ṣṭapalaṁ kvāthaṁ gr̥hṇīyāt; caturvāraprayōjanō'yaṁ kvāthaḥ, dvitīyaṁ vā tr̥tīyaṁ vētyādinōktatvāt| tataśca gambhīraṁ tāmrabhājanamānīya, ṭaṅkatrayaparimitaṁ saindhavaṁ nikṣipya , kṣaudramityuktatvāt palatrayaparimitaṁ madhu ca karatalēna mathnīyāt, tataḥ saindhavamadhunī ēkīkr̥tya, kṣaudrādyairabhisaṁskr̥tamityatrādyaśabdēna snēhakṣīrakāñjikamūtramāṁsarasādīnāṁ saṅgr̥hītatvāta ṣaṭpalapramāṇaṁ pakvaṁ tailaṁ prakṣipya mathnīyāt; tadanu caikībhūta snēhē māgadhikādirasāñjanaparyantanavadravyacūrṇaṁ saindhavaṭaṅkatrayēṇa palatrayapramitaṁ nikṣipya mathnīyāt; saindhavaṭaṅkatrayapramāṇasyādāvēva ca nikṣiptatvāt kalkaḥ palatrayaparimitō nikṣiptō bhavati; tataśca dvātriṁśatpalaparimitakvāthamadhyādaṣṭau palānyuddhr̥tya tatra nikṣipēt; tadanu ca māṁsarasasya sārdhapalaṁ, kṣīrasyāpi sārdhaṁ palaṁ, kāñjikasyārdhaṁ palaṁ, tathā gōmūtrasyāpi tatra nikṣipyatē| ēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| ēvaṁ dvitīyaṁ tr̥tīyaṁ caturthaṁ vā puṭakaṁ dadyāt| ayaṁ bastirvātarōgē ca prayōjyaḥ||43-46||
Adhikarana 24 (47-50) · Śloka 50
guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ | kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭaistu priyaṅgughanasaindhavaiḥ ||47|| śatapuṣpāvacākr̥ṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ | saguḍairakṣamātraistu madanārdhapalānvitaiḥ ||48|| kṣaudratailaghr̥takṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ | samālōḍya ca mūtrēṇa dadyādāsthāpanaṁ param ||49|| tējōvarṇabalōtsāhavīryāgniprāṇavardhanam | sarvamārutarōgaghnaṁ vayaḥsthāpanamuttamam ||50||
गुडूचीत्रिफलारास्नादशमूलबलापलैः | क्वथितैः श्लक्ष्णपिष्टैस्तु प्रियङ्गुघनसैन्धवैः ||४७|| शतपुष्पावचाकृष्णायवानीकुष्ठबिल्वजैः | सगुडैरक्षमात्रैस्तु मदनार्धपलान्वितैः ||४८|| क्षौद्रतैलघृतक्षीरशुक्तकाञ्जिकमस्तुभिः | समालोड्य च मूत्रेण दद्यादास्थापनं परम् ||४९|| तेजोवर्णबलोत्साहवीर्याग्निप्राणवर्धनम् | सर्वमारुतरोगघ्नं वयःस्थापनमुत्तमम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
guḍūcītyādi| palaṁ māṁsam| śēṣaṁ prasiddham| guḍūcyādīni balāntāni ṣōḍaśadravyāṇi pratyēkaṁ palamitāni, tathā māṁsasyāpi ṣōḍaśapalāni, ēvaṁ saptadaśadravyāṇi dvātriṁśatpalaparimitāni, māṁsasya bahulatvāccaturguṇaṁ ṣaṭtriṁśadadhikaśatapalapramāṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, tataścaturthāṁśāvaśiṣṭāni dvātriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakasyārthē palāṣṭakaṁ grāhyam| priyaṅgvādidravyakalkō yathōktapramāṇēna| bilvajaṁ bilvaphalam| madhu pūrvavat, tailaghr̥tē ca pūrvavat, kṣīrasya dvipalaṁ; śuktakāñjikamastugōmūtrāṇāṁ pratyēkamardhapalamityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| dravyanikṣēpakramaḥ pūrvavat| tējōvarṇētyādi tējastvaggataṁ bhrājakāgnisañjñaṁ pittam| varṇō gaurādiḥ| balaṁ māṁsōpacayaḥ| utsāhaḥ caitasikō dharmaḥ| vīryaṁ śaktiḥ| prāṇā agnīṣōmādayaḥ| ayamapi vātē vātarōgē ca yōjyaḥ||47-50||
Adhikarana 25 (51-54) · Śloka 54
kuśādipañcamūlābdatriphalōtpalavāsakaiḥ | sārivōśīramañjiṣṭhārāsnārēṇuparūṣakaiḥ ||51|| pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyairēbhiśca pēṣitaiḥ | śr̥ṅgāṭakātmaguptēbhakēsarāgurucandanaiḥ ||52|| vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmēndrayavasindhujaiḥ | phalapadmakayaṣṭhyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghr̥tāplutaiḥ ||53|| dattamāsthāpanaṁ śītamamlahīnaistathā dravaiḥ | dāhāsr̥gdarapittāsr̥kpittagulmajvarāñjayēt ||54||
कुशादिपञ्चमूलाब्दत्रिफलोत्पलवासकैः | सारिवोशीरमञ्जिष्ठारास्नारेणुपरूषकैः ||५१|| पालिकैः क्वथितैः सम्यग् द्रव्यैरेभिश्च पेषितैः | शृङ्गाटकात्मगुप्तेभकेसरागुरुचन्दनैः ||५२|| विदारीमिसिमञ्जिष्ठाश्यामेन्द्रयवसिन्धुजैः | फलपद्मकयष्ठ्याह्वैः क्षौद्रक्षीरघृताप्लुतैः ||५३|| दत्तमास्थापनं शीतमम्लहीनैस्तथा द्रवैः | दाहासृग्दरपित्तासृक्पित्तगुल्मज्वराञ्जयेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kupitapittamadhikr̥tya bastidānamāha- kuśādītyādi| kuśakāśanaladarbhakāṇḍēkṣava iti kuśādipañcamūlam| abdō mustā, utpalaṁ nīlōtpalam, rēṇuḥ parpaṭakaḥ| ātmaguptā kapikacchūkaḥ śyāmā priyaṅguḥ| phalaṁ madanaphalam| pēṣitaiḥ piṣṭaiḥ| kuśādisaptadaśadravyāṇi palapramitāni, aṣṭaguṇaṁ ṣaṭtriṁśadadhikapalaśatapramāṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, tataścaturthāṁśāvaśiṣṭāni catustriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthapalāṣṭakaṁ grāhyaṁ, śr̥ṅgāṭakādiyaṣṭīmadhukāntānāṁ pañcadaśadravyāṇāṁ kalkaṁ palatrayapramāṇaṁ, ‘pittē nātibahu kṣaudraṁ’ ityuktatvānmadhunaścatvāri palāni, kruddhē pittē'ṣṭamō bhāgaḥ snēhasya’ ityuktatvād ghr̥tasya catvāri palāni, kṣīrasya paladvayaṁ, ‘amlahīnaistathā dravaiḥ’ ityuktatvānmāṁsarasasyaikaṁ palaṁ, ikṣurasasya paladvayaṁ, ēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| dravyāṇāṁ nikṣēpakramaḥ pūrvavat| ayaṁ bastiḥ pittē pittarōgē ca prayōjyaḥ| ‘vidārīmisimañjiṣṭhā’ ityatra misisthānē viṣēti kēcit paṭhanti, tatra viṣam ativiṣā; viṣaṁ vā vālakaṁ, tōyanāmatvāt||51-54||
Adhikarana 26 (55-59) · Śloka 59
rōdhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ | sārivāvr̥ṣakāśmaryamēdāmadhukapadmakaiḥ ||55|| sthirāditr̥ṇamūlaiśca kvāthaḥ karṣatrayōnmitaiḥ | piṣṭairjīvakakākōlīyugardhimadhukōtpalaiḥ ||56|| prapauṇḍarīkajīvantīmēdārēṇuparūṣakaiḥ | abhīrumisisindhūtthavatsakōśīrapadmakaiḥ ||57|| kasēruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ | dravaistīkṣṇāmlavarjyaiśca dattō bastiḥ suśītalaḥ ||58|| gulmāsr̥gdarahr̥tpāṇḍurōgān saviṣamajvarān | asr̥kpittātisārau ca hanyātpittakr̥tān gadān ||59||
रोध्रचन्दनमञ्जिष्ठारास्नानन्ताबलर्धिभिः | सारिवावृषकाश्मर्यमेदामधुकपद्मकैः ||५५|| स्थिरादितृणमूलैश्च क्वाथः कर्षत्रयोन्मितैः | पिष्टैर्जीवककाकोलीयुगर्धिमधुकोत्पलैः ||५६|| प्रपौण्डरीकजीवन्तीमेदारेणुपरूषकैः | अभीरुमिसिसिन्धूत्थवत्सकोशीरपद्मकैः ||५७|| कसेरुशर्करायुक्तैः सर्पिर्मधुपयःप्लुतैः | द्रवैस्तीक्ष्णाम्लवर्ज्यैश्च दत्तो बस्तिः सुशीतलः ||५८|| गुल्मासृग्दरहृत्पाण्डुरोगान् सविषमज्वरान् | असृक्पित्तातिसारौ च हन्यात्पित्तकृतान् गदान् ||५९||
🔊 Audio coming soon
rōdhrētyādi| anantā utpalasārivā| sthirādi laghupañcamūlī, tr̥ṇamūlaṁ kuśādipañcamūlaṁ, abhīruḥ śatāvarī| rōdhrāditr̥ṇamūlyantānāṁ trayōviṁśatidravyāṇāṁ karṣatrayapramitatvēna saptadaśapalāni karṣādhikāni, aṣṭaguṇamaṣṭatriṁśadadhikaśatapalapramāṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, ataḥ sārdhacatustriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakārthē kvāthapalāṣṭakaṁ grāhyaṁ, jīvakādiśarkarāntaikōnaviṁśatidravyāṇāṁ kalkaḥ palatrayapramāṇaḥ, madhughr̥tē pūrvavat, ‘dravaistīkṣṇāmlavarjyaiḥ’ ityuktatvāt kṣīramāṁsarasēkṣurasāḥ pūrvavat, ityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| dravyaniḥkṣēpakramaḥ pūrvavat| ayamapi bastiḥ pittē pittarōgē ca prayōjyaḥ||55-59||
Adhikarana 27 (60-63) · Śloka 63
bhadrānimbakulatthārkakōśātakyamr̥tāmaraiḥ | sārivābr̥hatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ ||60|| kvāthaḥ, kalkastu kartavyō vacāmadanasarṣapaiḥ | saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ ||61|| kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṁyutaiḥ | kāryamāsthāpanaṁ tūrṇaṁ kāmalāpāṇḍumēhinām ||62|| mēdasvināmanagnīnāṁ kapharōgāśanadviṣām | galagaṇḍagaraglāniślīpadōdararōgiṇām ||63||
भद्रानिम्बकुलत्थार्ककोशातक्यमृतामरैः | सारिवाबृहतीपाठामूर्वारग्वधवत्सकैः ||६०|| क्वाथः, कल्कस्तु कर्तव्यो वचामदनसर्षपैः | सैन्धवामरकुष्ठैलापिप्पलीबिल्वनागरैः ||६१|| कटुतैलमधुक्षारमूत्रतैलाम्लसंयुतैः | कार्यमास्थापनं तूर्णं कामलापाण्डुमेहिनाम् ||६२|| मेदस्विनामनग्नीनां कफरोगाशनद्विषाम् | गलगण्डगरग्लानिश्लीपदोदररोगिणाम् ||६३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kupitakaphamadhikr̥tya bastidānamāha- bhadrētyādi| bhadrā kaṭphalaṁ, bhadrādivatsakāntānāṁ trayōdaśadravyāṇāṁ ṣōḍaśapalāni aṣṭaguṇamaṣṭāviṁśatyadhikaśatapalapramāṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, atō dvātriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthapalāṣṭakaṁ, vacādināgarāntānāṁ daśadravyāṇāṁ kalkasya palatrayaṁ, kaṭutailatilatailayōstrīṇi palāni kaphē'ṣṭama ityuktatvāt, madhunaḥ punaḥ ṣaṭpalāni, yavakṣārasyaikapalaṁ, mūtrasya sārdhapalaṁ tathā kāñjikasya, ēvaṁ caturviṁśatipalāni| dravyanikṣēpakramaḥ pūrvavat| ayaṁ bastiḥ kaphē kapharōgē ca yōjyaḥ||60-63||
Adhikarana 28 (64-66) · Śloka 66
daśamūlīniśābilvapaṭōlatriphalāmaraiḥ | kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu mustasaindhavadārubhiḥ ||64|| pāṭhāmāgadhikēndrāhvaistailakṣāramadhuplutaiḥ | kuryādāsthāpanaṁ samyaṅmūtrāmlaphalayōjitaiḥ ||65|| kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṅginām | āmāṭōpāpacīślēṣmagulmakrimivikāriṇām ||66||
दशमूलीनिशाबिल्वपटोलत्रिफलामरैः | क्वथितैः कल्कपिष्टैस्तु मुस्तसैन्धवदारुभिः ||६४|| पाठामागधिकेन्द्राह्वैस्तैलक्षारमधुप्लुतैः | कुर्यादास्थापनं सम्यङ्मूत्राम्लफलयोजितैः ||६५|| कफपाण्डुगदालस्यमूत्रमारुतसङ्गिनाम् | आमाटोपापचीश्लेष्मगुल्मक्रिमिविकारिणाम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
daśamūlītyādi| indrāhvaḥ kuṭajaḥ| daśamūlādyamarāntasaptadaśadravyāṇi aṣṭaguṇaṁ ṣaṭtriṁśadadhikaśatapalapramāṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, ataścatustriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthapalāṣṭakaṁ grāhyaṁ, mustādīndrāhvāntaṣaḍdravyāṇāṁ kalkaṁ pūrvavat, tathā tailamadhunōḥ pratyēkaṁ catvāri palāni, kṣārasyārdhapalaṁ, mūtrasya sārdhapalaṁ, tathā kāñjikasya sārdhapalaṁ, madanaphalasya sārdhapalamityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| dravyaniḥkṣēpakramaḥ pūrvavat| ayamapi bastiḥ kaphē kapharōgē ca prayōjyaḥ||64-66||
Adhikarana 29 (67-70) · Śloka 70
vr̥ṣāśmabhēdavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ | daśamūlabalāmūrvāyavakōlaniśācchadaiḥ ||67|| kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvathitaiḥ palasammitaiḥ | kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ ||68|| pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ | kṣaudrēkṣukṣīragōmūtrasarpistailarasāplutaiḥ ||69|| tūrṇamāsthāpanaṁ kāryaṁ saṁsr̥ṣṭabahurōgiṇām | gr̥dhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham ||70||
वृषाश्मभेदवर्षाभूधान्यगन्धर्वहस्तकैः | दशमूलबलामूर्वायवकोलनिशाच्छदैः ||६७|| कुलत्थबिल्वभूनिम्बैः क्वथितैः पलसम्मितैः | कल्कैर्मदनयष्ट्याह्वषड्ग्रन्थामरसर्षपैः ||६८|| पिप्पलीमूलसिन्धूत्थयवानीमिसिवत्सकैः | क्षौद्रेक्षुक्षीरगोमूत्रसर्पिस्तैलरसाप्लुतैः ||६९|| तूर्णमास्थापनं कार्यं संसृष्टबहुरोगिणाम् | गृध्रसीशर्कराष्ठीलातूनीगुल्मगदापहम् ||७०||
🔊 Audio coming soon
vr̥ṣāśmabhēdētyādi| niśācchadaḥ śaṭī ṣaḍgranthā vacā| vr̥ṣādibhūnimbāntāni trayōviṁśatidravyāṇi ṣōḍaśapalapramitāni aṣṭāviṁśatyadhikaśatapalamitaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, atō dvātriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthasyāṣṭau palāni, madanādivatsakāntadaśadravyāṇāṁ kalkasya trīṇi palāni, kṣaudrasya trīṇi palāni, ikṣukṣīragōmūtrāṇāṁ pratyēkaṁ sārdhapalaṁ ghr̥tasya dvē palē, tailasya dvē, māṁsasyārdhapalam| saṁsr̥ṣṭabahurōgiṇāmityanēna saṁsargasannipātarōgapraśamanatvamuktaṁ syāt| tatra saṁsargō dōṣadvayasamudāyaḥ, sannipātastu dōṣatrayasamudāyaḥ| tatra saṁsargē dvayōrēkasya prakarṣaṁ prakalpya tadapēkṣayā kṣaudrasnēhādyāvāpadravyāṇi pūrvōktanyāyēna svabuddhyā parikalpya prayōjyāni| yadā tu saṁsargastulyaprakarṣō bhavati tadā kṣaudrādīnāṁ guṇadōṣānnipuṇabuddhyā vicāryōtkarṣāpakarṣatayā miśramānēna nikṣipya caturviṁśatipalāni pūraṇīyāni| ēvaṁ dōṣatrayasaṁyōgē'pi kṣaudrādidravyāṇāmutkarṣāpakarṣaḥ parikalpanīyaḥ||67-70||
Adhikarana 30 (71- 76) · Śloka 76
rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukōśīravāridaiḥ | trāyamāṇāmr̥tāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ ||71|| sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu madanānvitaiḥ | yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ ||72|| rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṁyutaiḥ | yuktō bastiḥ sukhōṣṇō'yaṁ māṁsaśukrabalaujasām ||73|| āyuṣō'gnēśca saṁskartā hanti cāśu gadānimān | gulmāsr̥gdaravīsarpamūtrakr̥cchrakṣatakṣayān ||74|| viṣamajvaramarśāṁsi grahaṇīṁ vātakuṇḍalīm | jānujaṅghāśirōbastigrahōdāvartamārutān ||75|| vātāsr̥kśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlōdarārucīḥ | raktapittakaphōnmādapramēhādhmānahr̥dgrahān ||76||
रास्नारग्वधवर्षाभूकटुकोशीरवारिदैः | त्रायमाणामृतारक्तापञ्चमूलीबिभीतकैः ||७१|| सबलैः पालिकैः क्वाथः कल्कस्तु मदनान्वितैः | यष्ट्याह्वमिसिसिन्धूत्थफलिनीन्द्रयवाह्वयैः ||७२|| रसाञ्जनरसक्षौद्रद्राक्षासौवीरसंयुतैः | युक्तो बस्तिः सुखोष्णोऽयं मांसशुक्रबलौजसाम् ||७३|| आयुषोऽग्नेश्च संस्कर्ता हन्ति चाशु गदानिमान् | गुल्मासृग्दरवीसर्पमूत्रकृच्छ्रक्षतक्षयान् ||७४|| विषमज्वरमर्शांसि ग्रहणीं वातकुण्डलीम् | जानुजङ्घाशिरोबस्तिग्रहोदावर्तमारुतान् ||७५|| वातासृक्शर्कराष्ठीलाकुक्षिशूलोदरारुचीः | रक्तपित्तकफोन्मादप्रमेहाध्मानहृद्ग्रहान् ||७६||
🔊 Audio coming soon
rāsnāragvadhētyādi| sabalaiḥ balāsahitaiḥ| rasō māṁsarasaḥ| rāsnādibalāntaṣōḍaśadravyāṇi palapramitāni aṣṭaguṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, tatō dvātriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthasya palāṣṭakaṁ, madanādīndrayavāntānāṁ ṣaṇṇāṁ dravyāṇāṁ kalkasya trīṇi palāni, snēhasya nirūhaṇāṅgatvādanuktō'pyatra ṣaṭpalapramāṇō nikṣēpaṇīyaḥ| tathāca hārītaḥ- “snēhō guḍō māṁsarasaḥ payāṁsi sāmlāni mūtraṁ madhu saindhavaṁ ca| ētē nirūhē viduṣā prayōjyāḥ kvāthaśca kalkō madanāt phalaṁ ca ”- iti| madhunastrīṇi palāni, rasāñjanamāṁsarasakṣīrasauvīrāṇāṁ pratyēkamēkapalamityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| ēṣa bastiḥ svasthāturaviṣayaḥ sarvarōgaharaśca||71- 76||
Adhikarana 31 (77) · Śloka 77
vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivr̥tāyutāḥ | sāmlāḥ sukhōṣṇā yōjyāḥ syurbastayaḥ kupitē'nilē ||77||
वातघ्नौषधनिष्क्वाथाः सैन्धवत्रिवृतायुताः | साम्लाः सुखोष्णा योज्याः स्युर्बस्तयः कुपितेऽनिले ||७७||
🔊 Audio coming soon
tatra bastidānamāturaviṣayamāśritya kathitamēva svasthaṁ prati punaḥ saṅkṣēpatō vātādiviṣayān bastīnnirdiśannāha- vātaghnauṣadhaniṣkvāthā ityādi| ētacca bastaya ityasya viśēṣaṇamata ēva bahuvacanam| tatra vātaghnauṣadhānāṁ bhadradārvādīnāṁ ṣōḍaśapalapramitānāmaṣṭaguṇajalē kvathitānāṁ caturbhāgāvaśēṣēṇa kvāthasya dvātriṁśatpalāni, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthapalāṣṭakaṁ, saindhavasya ṭaṅkatrayaṁ, vātavyādhāvuktasya traivr̥tasya snēhasya ṣaṭpalāni, kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇītyādivargamadhyē yāni vātaharadravyāṇi tēṣāṁ guḍasahitasya kalkasya palatrayaṁ, nirūhāṅgatvānmadhunaḥ palatrayam, anuktānyapyāvāpadravyāṇi vātaharāṇi prayōjyānyatō māṁsarasasyaikaṁ palaṁ, tathā kṣīrasya kāñjikasya saṭaṅkādhikaṁ palamēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| bastaya iti tripuṭacatuḥpuṭāpēkṣaṁ bahuvacanam| ēvaṁ vakṣyamāṇayōgēṣvapi vācyam||77||
Adhikarana 32 (78) · Śloka 78
nyagrōdhādigaṇakvāthāḥ kākōlyādisamāyutāḥ | vidhēyā bastayaḥ pittē sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ ||78||
न्यग्रोधादिगणक्वाथाः काकोल्यादिसमायुताः | विधेया बस्तयः पित्ते ससर्पिष्काः सशर्कराः ||७८||
🔊 Audio coming soon
nyagrōdhādigaṇakvāthā ityādi| nyagrōdhādīnāṁ ṣōḍaśapalapramitānāṁ kvāthaḥ pūrvavat, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthapalāṣṭakaṁ, kākōlyādēḥ kalkīkr̥tasya paladvayaṁ, ghr̥tasya catvāri palāni, śarkarāyāḥ palam, ētēna kākōlyādipaladvayēna śarkarāyāḥ palasahitēna kalkapalatrayaṁ, nirūhāṅgatvādanuktasyāpi saindhavasyākṣaṁ, tathā madhunō'pi catvāri palāni, ‘kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi’ ityādivargamadhyē yāni pittaharadravyāṇi tānyapi prakṣēpaṇīyāni, tēnēkṣurasasya palaṁ, kṣīrasya pādōnaṁ palacatuṣṭayamityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti||78||
Adhikarana 33 (79) · Śloka 79
āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ | sakṣaudramūtrā dēyāḥ syurbastayaḥ kupitē kaphē ||79||
आरग्वधादिनिष्क्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः | सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युर्बस्तयः कुपिते कफे ||७९||
🔊 Audio coming soon
āragvadhētyādi| āragvadhādīnāṁ ṣōḍaśapalapramitānāṁ kvāthaḥ pūrvavat, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthapalāṣṭakaṁ, pippalyādikalkasya palatrayaṁ, madhunaḥ ṣaṭpalāni, anuktasyāpi saindhavasya ṭaṅkatrayaṁ, tathā kaṭutailasya trīṇi palāni, mūtrasya saptaṭaṅkādhikāni trīṇi palāni, ityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti||79||
Adhikarana 34 (80) · Śloka 80
śarkarēkṣurasakṣīraghr̥tayuktāḥ suśītalāḥ | kṣīravr̥kṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śōṇitē hitāḥ ||80||
शर्करेक्षुरसक्षीरघृतयुक्ताः सुशीतलाः | क्षीरवृक्षकषायाढ्या बस्तयः शोणिते हिताः ||८०||
🔊 Audio coming soon
śarkarēkṣurasakṣīrētyādi| kṣīravr̥kṣakaṣāyēṇāḍhyāḥ sphītāḥ pradhānā ityarthaḥ| kṣīravr̥kṣāṇāṁ nyagrōdhādīnāṁ ṣōḍaśapalapramitānāṁ kvāthaḥ pūrvavat, anuktamapi saindhavaṁ pūrvavat, kṣīrādivargamadhyē kathitaśōṇitaharadravyāṇāṁ kalkasya paladvayam, anuktasyāpi madhunaścatvāri palāni tathā ca ghr̥tasya, śarkarāyāḥ palaṁ tathēkṣurasasya, kṣīrasya ṭaṅkasaptādhikaṁ palatritayamānamityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| tadēva pittaṁ tadēva raktamiti manasi paryālōcya pittamānēnāyamapi bastiḥ kalpitaḥ||80||
Adhikarana 35 (81) · Śloka 81
śōdhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnēhasaindhavaiḥ | yuktāḥ khajēna mathitabastayaḥ śōdhanāḥ smr̥tāḥ ||81||
शोधनद्रव्यनिष्क्वाथास्तत्कल्कस्नेहसैन्धवैः | युक्ताः खजेन मथितबस्तयः शोधनाः स्मृताः ||८१||
🔊 Audio coming soon
śōdhanadravyētyādi| śōdhanadravyāṇāṁ vamanavirēcanapaṭhitānāṁ kvāthaḥ pūrvavat, saindhavaṁ ca, tēṣāmēva śōdhanadravyāṇāṁ kalkasya paladvayaṁ, snēhasya ṣaṭpalāni, anuktasyāpi madhunaścatvāri palāni, kṣīrasyaikaṁ palaṁ, mūtrasya sārdhapalaṁ, tathā kāñjikasyāpi, ityēvaṁ caturviṁśatipalāni bhavanti| ‘bastayaḥ śōdhanāḥ smr̥tā’ iti sāmānyavākyatvāt sāmānyabastiparibhāṣāmānēnāyaṁ bastiḥ parikalpitaḥ, tathā vakṣyamāṇā api kalpanīyāḥ, vātādiviśēṣaṁ ca vīkṣya viśēṣamānēna ca prayōjyāḥ||81||
Adhikarana 36 (82) · Śloka 82
triphalākvāthagōmūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ | ūṣakādipratīvāpā bastayō lēkhanāḥ smr̥tāḥ ||82||
त्रिफलाक्वाथगोमूत्रक्षौद्रक्षारसमायुताः | ऊषकादिप्रतीवापा बस्तयो लेखनाः स्मृताः ||८२||
🔊 Audio coming soon
triphalākvāthētyādi| triphalākvāthaḥ pūrvavat, gōmūtrasya ca palatrayaṁ, nirūhaṇāṅgatvādanuktasyāpi saindhavasyākṣaṁ, kṣaudrasya catvāri palāni, yavakṣārasya karṣatrayaṁ, tathā nirūhaṇāṅgatvāt snēhaḥ prāptastatō lēkhanīyasya kaṭutailasya ṣaṭpalāni, ūṣakādidravyāṇāṁ paladvayamityēvaṁ caturviṁśatiḥ||82||
Adhikarana 37 (83) · Śloka 83
br̥ṁhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ | sarpirmāṁsarasōpētā bastayō br̥ṁhaṇāḥ smr̥tāḥ ||83||
बृंहणद्रव्यनिष्क्वाथाः कल्कैर्मधुरकैर्युताः | सर्पिर्मांसरसोपेता बस्तयो बृंहणाः स्मृताः ||८३||
🔊 Audio coming soon
br̥ṁhaṇētyādi| br̥ṁhaṇadravyāṇāṁ vidārīgandhādīnāṁ kvāthaḥ pūrvavat, kalkairityādinā kākōlyādīnāṁ kalkapaladvayaṁ, madhunaḥ pūrvavat, ghr̥tasya ṣaṭpalāni, saindhavaṁ pūrvavat, māṁsarasasya saptaṭaṅkādhikaṁ palatrayamityēvaṁ caturviṁśatipalāni||83||
Adhikarana 38 (84) · Śloka 84
caṭakāṇḍōccaṭākvāthāḥ sakṣīraghr̥taśarkarāḥ | ātmaguptāphalāvāpāḥ smr̥tā vājīkarā nr̥ṇām ||84||
चटकाण्डोच्चटाक्वाथाः सक्षीरघृतशर्कराः | आत्मगुप्ताफलावापाः स्मृता वाजीकरा नृणाम् ||८४||
🔊 Audio coming soon
caṭakētyādi| caṭakā grāmacaṭakāḥ tēṣāmaṇḍāni, uccaṭā ghurghurākhyaḥ śaṇaghaṇṭakāraphalō'lpō viṭapaḥ sarayūpakaṇṭhē himavati vārēndyrāṁ ca prāyaśa upalabhyatē, caṭakāṇḍōccaṭānāṁ ṣōḍaśapalapramitānāṁ kvāthaḥ pūrvavat, ata ēkapuṭakasyārthē palāṣṭakaṁ, kṣīrasya palacatuṣṭayaṁ, madhughr̥tē pūrvavat, śarkarāyā ēkaṁ palaṁ tathā kapikacchūphalānāṁ, madhyē saindhavaṁ cālpataraṁ prayōjyaṁ naiva vā ‘śukrārthēṣu na tailaguḍasaindhavam’ iti vacanāt; ityēvaṁ caturviṁśatiḥ| gayī tu caṭakāṇḍadravōccaṭākvāthau yēṣu iti vyākhyāti| tēna uccaṭāyāṁ ēva kvāthaṁ manyatē| caṭakāṇḍadravaṁ tu svarūpēṇaiva gr̥hṇāti||84||
Adhikarana 39 (85-86) · Śloka 86
badaryairāvatīśēluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ | kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasañjñitāḥ ||85|| vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇēyakaukkuṭam | sadyaskamasr̥gājaṁ vā dēyaṁ picchilabastiṣu ||86||
बदर्यैरावतीशेलुशाल्मलीधन्वनाङ्कुराः | क्षीरसिद्धाः क्षौद्रयुताः सास्राः पिच्छिलसञ्ज्ञिताः ||८५|| वाराहमाहिषौरभ्रबैडालैणेयकौक्कुटम् | सद्यस्कमसृगाजं वा देयं पिच्छिलबस्तिषु ||८६||
🔊 Audio coming soon
badaryairāvatītyādi| airāvatī nāgabalā, śēluḥ ślēṣmātakaḥ, dhanvanō dhanurvr̥kṣaḥ yasya ‘dhāmana’ iti lōkē prasiddhiḥ, aṅkurā agrapallavāḥ| sāsrāḥ sarudhirāḥ| badaryādyaṅkurān samudāyēna palatrayapramitān caturviṁśatipalapramitaṁ dugdhaṁ dattvā, caturguṇaṁ jalaṁ nikṣipya kvāthayēt, tataḥ kṣīraśēṣaṁ caturviṁśatipalāni grāhyāṇi; tatra sāmānyaparibhāṣōktatvānmadhunaścatvāri palānyāvāpya, dravatvādrudhirasya catvāri palānīti; ēvaṁ picchābastērdvātriṁśatpalāni bhavanti| tathā cōktam- “picchābastērbhavēt prasthaḥ pādōnaḥ kīrtitō'paraḥ| caturviṁśatimuṣṭiśca nirūhaḥ samudāhr̥taḥ”- iti| ēvamaparēṣvapi puṭakēṣu picchābastimānaṁ kalpanīyam| sāsrā iti yaduktaṁ tat kasyāsramityāha- vārāhētyādi| urabhrō mēṣaḥ, ēṇasyēdam aiṇēyam, ēṇaḥ kr̥ṣṇasāra iti jējjaṭācāryaḥ, brahmadēvastu ēṇyā idamaiṇēyaṁ, na punarēṇasyēdaṁ aiṇam| sadyōjātaṁ sadyaskaṁ tatkālīnaṁ jīvavatāmēva grāhyaṁ, jīvānusandhānārtham||85-86||
Adhikarana 40 (87) · Śloka 87
priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyēna saṁyutāḥ | sakṣaudrāḥ saghr̥tāścaiva grāhiṇō bastayaḥ smr̥tāḥ ||87||
प्रियङ्ग्वादिगणक्वाथा अम्बष्ठाद्येन संयुताः | सक्षौद्राः सघृताश्चैव ग्राहिणो बस्तयः स्मृताः ||८७||
🔊 Audio coming soon
priyaṅgvādigaṇakvāthā ityādi| priyaṅgvādigaṇasya ṣōḍaśapalapramitāni dravyāṇi aṣṭaguṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt, atō dvātriṁśatpalāni grāhyāṇi, ata ēkapuṭakasyārthē kvāthasyāṣṭau palāni, ambaṣṭhādyēmēti ambaṣṭhādyō'tra kalkarūpaḥ prayōjyaḥ, tathā ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ,- “grāhī priyaṅgvambaṣṭhādikvāthakalkaiḥ kramēṇa”- iti| atō'mbaṣṭhādisaṅgrāhakadravyāṇāṁ kalkasya trīṇi palāni, madhunaścatvāri, saṅgrāhakadravyasiddhaghr̥tasya ṣaṭpalāni, anuktō yadyapīhāvāpastathā'pi saṅgrāhakatvāttakrasya trīṇi palānyēvaṁ caturviṁśatiḥ||87||
Adhikarana 41 (88) · Śloka 88
ētēṣvēva ca yōgēṣu snēhāḥ siddhāḥ pr̥thak pr̥thak | samastēṣvathavā samyagvidhēyāḥ snēhabastayaḥ ||88||
एतेष्वेव च योगेषु स्नेहाः सिद्धाः पृथक् पृथक् | समस्तेष्वथवा सम्यग्विधेयाः स्नेहबस्तयः ||८८||
🔊 Audio coming soon
nanu ya ētē nirūhayōgāstēṣu snēhāḥ kēnauṣadhēna siddhā vidhēyā ityāha- ētēṣvēva yōgēṣvityādi| ētēṣu pūrvōktēṣu gaṇēṣu| snēhāḥ sarpirādayaḥ, athavā rōgāpēkṣayā||88||
Adhikarana 42 (89) · Śloka 89
vandhyānāṁ śatapākēna śōdhitānāṁ yathākramam | balātailēna dēyāḥ syurbastayastraivr̥tēna ca ||89||
वन्ध्यानां शतपाकेन शोधितानां यथाक्रमम् | बलातैलेन देयाः स्युर्बस्तयस्त्रैवृतेन च ||८९||
🔊 Audio coming soon
yathākramaśōdhitānāṁ yaiḥ snēhaiḥ snēhabastayō dēyāstānāha- vandhyānāṁ śatapākēnētyādi| yathākramaṁ snēhasvēdavamanavirēcanāsthāpanaśirōvirēcanaiḥ śōdhitānāṁ vandhyānāṁ nārīṇāṁ balātailēna śatapākēna traivr̥tēna vā bastayō dēyāḥ syuḥ bhavēyuḥ| tadēṣu śatapākamutpāditaṁ vātavyādhau, balātailaṁ mūḍhagarbhacikitsitē, traivr̥taṁ mahāvātavyādhau| tatra tribhiḥ snēhairghr̥tatailavasākhyaiḥ vr̥taṁ nirmitaṁ trivr̥taṁ, trivr̥tamēva traivr̥taṁ, svārthikō'ṇ| tacca varaṇaṁ ghr̥tādīnāmanyōnyasyētyarthādgamyatē| jējjaṭādayastu tribhistailavasāmajjābhirvr̥taṁ trivr̥taṁ mahāsnēhākhyamiti pratipādayanti||89||
Adhikarana 43 (90) · Śloka 90
narasyōttamasattvasya tīkṣṇaṁ bastiṁ nidhāpayēt | madhyamaṁ madhyasattvasya viparītasya vai mr̥dum ||90||
नरस्योत्तमसत्त्वस्य तीक्ष्णं बस्तिं निधापयेत् | मध्यमं मध्यसत्त्वस्य विपरीतस्य वै मृदुम् ||९०||
🔊 Audio coming soon
sattvabhēdēna bastitraividhyaṁ pratipādayannāha- narasyētyādi| viparītasya hīnasattvasyētyarthaḥ||90||
Adhikarana 44 (91) · Śloka 91
ēvaṁ kālaṁ balaṁ dōṣaṁ vikāraṁ ca vikāravit | bastidravyabalaṁ caiva vīkṣya bastīn prayōjayēt ||91||
एवं कालं बलं दोषं विकारं च विकारवित् | बस्तिद्रव्यबलं चैव वीक्ष्य बस्तीन् प्रयोजयेत् ||९१||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ kālamityādi| kālē śītēṣu tīkṣṇaḥ, uṣṇēṣu mr̥duḥ, vasantaśaradōḥ sādhāraṇaḥ, śītōṣṇayōrmadhyaḥ; ēvaṁ balē śaktyupacayalakṣāṇē śrēṣṭhē tīkṣṇaḥ, madhyē madhyaḥ, kaniṣṭhē mr̥duḥ; kaphavātē dōṣē tīkṣṇaḥ, pittaraktē mr̥duḥ, kaphapittē madhyaḥ; ēvaṁ vikārē'pi; cakārasyānuktasamuccayārthatvāt krūramadhyamr̥dukōṣṭhēṣvapi bōddhavyam||91||
Adhikarana 45 (92) · Śloka 92
dadyādutklēśanaṁ pūrvaṁ madhyē dōṣaharaṁ punaḥ | paścāt saṁśamanīyaṁ ca dadyādbastiṁ vicakṣaṇaḥ ||92||
दद्यादुत्क्लेशनं पूर्वं मध्ये दोषहरं पुनः | पश्चात् संशमनीयं च दद्याद्बस्तिं विचक्षणः ||९२||
🔊 Audio coming soon
idānīmutklēśanādinā bastiṁ tridhā bhindan tēṣāṁ bhēdānāṁ kālaviśēṣē pradānamāha- dadyādityādi| tatrānutkliṣṭadōṣasya ādāvutklēśanaṁ, madhyē dōṣaharaṁ, tataḥ paścāddōṣaśēṣasya saṁśamanāya saṁśamanamiti| utkliṣṭadōṣasya dōṣaharaṇasaṁśamanē ēva kartavyē| dōṣaharasya bastēḥ prathamapuṭakadānēna samyagdōṣānirharaṇē dvitīyaṁ tr̥tīyaṁ vā puṭakaṁ dadyāt, ēvamutklēśanasaṁśamanayōrapi vēdyam| utkliṣṭādijñānaṁ tu dōṣāṇāṁ prakōpādilakṣaṇēna ||92||
Adhikarana 46 (93-95) · Śloka 95
ēraṇḍabījaṁ madhukaṁ pippalī saindhavaṁ vacā | hapuṣāphalakalkaśca bastirutklēśanaḥ smr̥taḥ ||93|| śatāhvā madhukaṁ bījaṁ kauṭajaṁ phalamēva ca | sakāñjikaḥ sagōmūtrō bastirdōṣaharaḥ smr̥taḥ ||94|| priyaṅgurmadhukaṁ mustā tathaiva ca rasāñjanam | sakṣīraḥ śasyatē bastirdōṣāṇāṁ śamanaḥ paraḥ ||95||
एरण्डबीजं मधुकं पिप्पली सैन्धवं वचा | हपुषाफलकल्कश्च बस्तिरुत्क्लेशनः स्मृतः ||९३|| शताह्वा मधुकं बीजं कौटजं फलमेव च | सकाञ्जिकः सगोमूत्रो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||९४|| प्रियङ्गुर्मधुकं मुस्ता तथैव च रसाञ्जनम् | सक्षीरः शस्यते बस्तिर्दोषाणां शमनः परः ||९५||
🔊 Audio coming soon
anyē tu vr̥ddhasuśrutādhyāyina utklēśanādyarthamauṣadhānyatra paṭhanti- ēraṇḍabījamityādi| ētāni ēraṇḍabījētyādiślōkatrayēṇa paṭhitānyauṣadhāni utklēśanādyarthaṁ kalkāvāparūpatayā, vātādibastyuktakalkāvāpēṣu kuśāgrabuddhinā dōṣaṁ mānaṁ ca vimr̥śya anucitaparityāgōcitasvīkārēṇa samavētāni kāryāṇi yathā mātrādhikō mithyāmātrāyuktaśca bastirna bhavatīti jējjaṭācāryaḥ| gayī tu dadyādityādikaṁ yāpanabastiviṣayaṁ manyatē| tēṣāṁ tu dvividhaṁ prayōjanaṁ- svasthasya vājīkaratvaṁ rasāyanahētutvaṁ cētyēkam, aparaṁ ca dhātugatadōṣaharaṇaṁ; tatra dhātugatadōṣāṇāmutklēśanābhāvāt tadutklēśanādyarthammidamuktamityarthaḥ| ētē cōtklēśanādyarthamēraṇḍabījētyādiślōkatrayēṇa kalkāvāpā yathākramamuktāḥ| anyē tu hīnasattvabalakāladravyavikārēṣu kōṣṭhaviśēṣē ca mr̥davō bastayō dēyāḥ, taiścāpyutklēśanē dōṣāṇāṁ haraṇaṁ, śēṣasya tu dōṣasya saṁśamanamityāhuḥ||93-95||
Adhikarana 47 (96-99) · Śloka 99
nr̥pāṇāṁ tatsamānānāṁ tathā sumahatāmapi | nārīṇāṁ sukumārāṇāṁ śiśusthavirayōrapi ||96|| dōṣanirharaṇārthāya balavarṇōdayāya ca | samāsēnōpadēkṣyāmi vidhānaṁ mādhutailikam ||97|| yānastrībhōjyapānēṣu niyamaścātra nōcyatē | phalaṁ ca vipulaṁ dr̥ṣṭaṁ vyāpadāṁ cāpyasambhavaḥ ||98|| yōjyastvataḥ sukhēnaiva nirūhakramamicchatā | yadēcchati tadaivaiṣa prayōktavyō vipaścitā ||99||
नृपाणां तत्समानानां तथा सुमहतामपि | नारीणां सुकुमाराणां शिशुस्थविरयोरपि ||९६|| दोषनिर्हरणार्थाय बलवर्णोदयाय च | समासेनोपदेक्ष्यामि विधानं माधुतैलिकम् ||९७|| यानस्त्रीभोज्यपानेषु नियमश्चात्र नोच्यते | फलं च विपुलं दृष्टं व्यापदां चाप्यसम्भवः ||९८|| योज्यस्त्वतः सुखेनैव निरूहक्रममिच्छता | यदेच्छति तदैवैष प्रयोक्तव्यो विपश्चिता ||९९||
🔊 Audio coming soon
atha kē tē mr̥davō bastaya iti pr̥ṣṭō viṣayanirdēśapūrvaṁ tānēva nirdiśannāha- nr̥pāṇāmityādi| tatsamānāṁ rājatulyapuruṣāṇāṁ vāṇijyavyavahāriṇāṁ vārdhuṣikāṇām| śiśusthavirayōḥ bālavr̥ddhayōḥ| dōṣanirharaṇārthāya svasthē'pi kālaikakr̥tadōṣanirharaṇārthāya, balavarṇōdayāya ca apētasakaladōṣasyētyarthaḥ| niyamō niṣēdhaḥ| atra mādhutailikavidhānē| yadēcchatīti yadā yasmin kālē ātura icchati tadā tasmin kālē vipaścitā vaidyēna ēṣa bastiḥ prayōktavyaḥ, ētēna sārvakālikatvamuktaṁ bhavati||96-99||
Adhikarana 48 (100-101) · Śloka 101
madhutailē samē syātāṁ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ | palārdhaṁ śatapuṣpāyāstatō'rdhaṁ saindhavasya ca ||100|| phalēnaikēna saṁyuktaḥ khajēna ca vilōḍitaḥ | dēyaḥ sukhōṣṇō bhiṣajā mādhutailikasañjñitaḥ ||101||
मधुतैले समे स्यातां क्वाथश्चैरण्डमूलजः | पलार्धं शतपुष्पायास्ततोऽर्धं सैन्धवस्य च ||१००|| फलेनैकेन संयुक्तः खजेन च विलोडितः | देयः सुखोष्णो भिषजा माधुतैलिकसञ्ज्ञितः ||१०१||
🔊 Audio coming soon
madhutailē samē syātāmityādi| pādahīnāḥ sarvē ēva mādhutailikāḥ, tataśca tathā kalpanīyā yathā nava prasr̥tā bhavanti; madhutailayōḥ prasr̥tāścatvārō dvikarṣādhikāḥ, ēraṇḍamūlakaṣāyasya tāvanta ēva, śatapuṣpā'rdhapalaṁ, saindhavasya karṣaṁ, madanaphalaṁ caikamityēvaṁ navaprasr̥tā bhavanti| anayā kalpanayā sarva ēva mādhutailikāḥ kalpanīyā iti jējjaṭācāryaḥ| gayī tu ‘palēnaikēna saṁyuktaḥ’ iti paṭhitvā mr̥dunā'nuktēnā māṁsarasakāñjikādinā pūraṇaṁ karōti| ēvamaparēṣu caturṣu nava prasr̥tāḥ pūraṇīyā ityāha||100-101||
Adhikarana 49 (102) · Śloka 102
vacāmadhukatailaṁ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ | pippalīphalasaṁyuktō bastiryuktarathaḥ smr̥taḥ ||102||
वचामधुकतैलं च क्वाथः सरससैन्धवः | पिप्पलीफलसंयुक्तो बस्तिर्युक्तरथः स्मृतः ||१०२||
🔊 Audio coming soon
vacāmadhukētyādi| vacāsaindhavapippalīmadanaphalānāṁ pratyēkaṁ kārṣikā bhāgāḥ, madhutailayōścatvāraḥ prasr̥tāḥ karṣadvayādhikāḥ, ēraṇḍamūlakvāthastāvanmātra ēva; iti yuktarathābhidhānō mādhutailikaḥ||102||
Adhikarana 50 (103) · Śloka 103
suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu | hiṅgusaindhavasaṁyuktō bastirdōṣaharaḥ smr̥taḥ ||103||
सुरदारु वरा रास्ना शतपुष्पा वचा मधु | हिङ्गुसैन्धवसंयुक्तो बस्तिर्दोषहरः स्मृतः ||१०३||
🔊 Audio coming soon
suradārvityādi| suradāruvarārāsnāśatapuṣpāvacāhiṅgusaindhavānāṁ tulyamānēnaikaṁ palaṁ, madhutailayōḥ karṣadvayādhikānyaṣṭau palāni, ēraṇḍamūlakvāthastāvanmātra ēva| ēvaṁ dōṣaharābhidhānō mādhutailikaḥ; kēcidatra hiṅgusthānē biḍaṁ paṭhanti||103||
Adhikarana 51 (104) · Śloka 104
pañcamūlīkaṣāyaṁ ca tailaṁ māgadhikā madhu | bastirēṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ ||104||
पञ्चमूलीकषायं च तैलं मागधिका मधु | बस्तिरेष विधातव्यः सशताह्वः ससैन्धवः ||१०४||
🔊 Audio coming soon
pañcamūlīkaṣāyamityādi| pañcamūlīkaṣāyasya karṣadvayādhikāni aṣṭau palāni, madhutailē api tāvanmātrē ēva, māgadhikāśatāhvāsaindhavānāmēkaṁ palam| ayaṁ ca pāñcamūlikō mādhutailikaḥ||104||
Adhikarana 52 (105) · Śloka 105
yavakōlakulatthānāṁ kvāthō māgadhikā madhu | sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhabastiriti smr̥taḥ ||105||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिका मधु | ससैन्धवः सयष्ट्याह्वः सिद्धबस्तिरिति स्मृतः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
yavakōlakulatthānāṁ pūrvavat kvāthaḥ, madhutailē'pi pūrvavat, māgadhikāsaindhavayaṣṭyāhvānāmēkaṁ palam| siddhabastyabhidhānō'yaṁ mādhutailikaḥ| pañcāpyētē mādhutailikā uktāḥ||105||
Adhikarana 53 (103-111) · Śloka 111
mustāpāṭhāmr̥tātiktābalārāsnāpunarnavāḥ | mañjiṣṭhāragvadhōśīratrāyamāṇākhyagōkṣurān ||106|| pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam | jalāḍhakē pacēt kvāthaṁ pādaśēṣaṁ punaḥ pacēt ||107|| kṣīrārdhāḍhakasaṁyuktamākṣīrāt suparisrutam | pādēna jāṅgalarasastathā madhughr̥taṁ samam ||108|| śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ | kārṣikaiḥ saindhavōnmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayōjitaḥ ||109|| vātāsr̥ṅmēhaśōphārśōgulmamūtravibandhanut | visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ ||110|| balyaḥ sañjīvanō vr̥ṣyaścakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ | yāpanānāmayaṁ rājā bastirmustādikō mataḥ ||111||
मुस्तापाठामृतातिक्ताबलारास्नापुनर्नवाः | मञ्जिष्ठारग्वधोशीरत्रायमाणाख्यगोक्षुरान् ||१०६|| पालिकान् पञ्चमूलाल्पसहितान्मदनाष्टकम् | जलाढके पचेत् क्वाथं पादशेषं पुनः पचेत् ||१०७|| क्षीरार्धाढकसंयुक्तमाक्षीरात् सुपरिस्रुतम् | पादेन जाङ्गलरसस्तथा मधुघृतं समम् ||१०८|| शताह्वाफलिनीयष्टीवत्सकैः सरसाञ्जनैः | कार्षिकैः सैन्धवोन्मिश्रैः कल्कैर्बस्तिः प्रयोजितः ||१०९|| वातासृङ्मेहशोफार्शोगुल्ममूत्रविबन्धनुत् | विसर्पज्वरविड्भङ्गरक्तपित्तविनाशनः ||११०|| बल्यः सञ्जीवनो वृष्यश्चक्षुष्यः शूलनाशनः | यापनानामयं राजा बस्तिर्मुस्तादिको मतः ||१११||
🔊 Audio coming soon
mādhutailikasyāgratō gayadāsācāryamatē mustādisthāpanabastirnāsti, jējjaṭācāryastu mustādisthāpanabastiṁ paṭhati vyākhyānayati ca, tadvyākhyānābhiprāyēṇa mayā'pyasau vyākhyāyatē- mustāpāṭhētyādi| mustādīni pañcamūlālpasahitānyaṣṭādaśapalāni, tatō madanasyāṣṭābhiḥ phalairdvipalamityēvaṁ viṁśatipalapramitāni jalāḍhakē'ṣṭāviṁśatyadhikaśatapalapramitē pacēt, tatō dvātriṁśatpalapramitaḥ kvāthō'vaśiṣṭō bhavati, tatastaṁ kvāthaṁ pādaśēṣaṁ kṣīrārdhāḍhakasaṁyuktaṁ dugdhasya catuḥṣaṣṭipalōpētaṁ punaḥ pacēttāvadyāvat kṣīrāvaśēṣaṁ prasthadvayaṁ catuḥṣaṣṭipalāni bhavati, pādēna prasthasyāṣṭau palāni māṁsarasasya, ēvaṁ dvāsaptatipalāni bhavanti| atō madhyādēkasya puṭasyārthē caturviṁśatipalāni grāhyāṇi; tatra madhunaḥ prasr̥taḥ sārdhaḥ, ghr̥tasya tāvadityēvaṁ ṣaṭpalāni kṣipyantē, śatāhvādīnāṁ ṣaḍdravyāṇāṁ karṣapramitānāṁ kalkasya sārdhaṁ palaṁ, nirūhāṅgatvānmadanaphalasyārdhapalamēvaṁ kalkasya prasr̥tō bhavatītyēkasmin puṭakē dvātriṁśatpalapramitaprasthō bhavati; ēvamaparamapi puṭakadvayaṁ karaṇīyaṁ, ēvaṁ puṭakatrayasyārthē ṣaṇṇavatipalāni bhavanti| idaṁ mustādiyāpanabastimānaṁ jējjaṭācāryēṇa tantrāntarōktamadhyamānēna kalpitaṁ| tathā ca parāśaraḥ- “nirūhasya pramāṇaṁ tu prasthaṁ pādōttaraṁ smr̥tam| madhyamaṁ prasthamuddiṣṭaṁ hīnaṁ ca kuḍavāstrayaḥ”- iti| gūḍhapadabhaṅgaṭippaṇakārēṇa punaranyathā vyākhyātam| tathāhi- “mustādidravyāṇāṁ pālikān bhāgān dravatvāddviguṇayā kalpanayā jalasyāḍhakē aṣṭāviṁśatyadhikē palaśatē paktvā pādaśēṣaṁ dvātriṁśatpalapramāṇaṁ kṣīrārdhāḍhakasaṁyuktaṁ punaḥ pacēdyāvatkṣīraśēṣaṁ catuḥṣaṣṭipalāni bhavanti| tataśca sapādaprasthē jāṅgalarasasya pañca palāni, madhughr̥taṁ pr̥thak sārdhadvipalasammitaṁ, śatāhvādikakalkasya madanaphalāṣṭakēna yuktaṁ paladvayaṁ prakṣipyaikadhyaṁ ṣaṭsaptatyā palaiḥ puṭakatrayaṁ dēyam||103-111||
Adhikarana 54 (112) · Śloka 112
avēkṣya bhēṣajaṁ buddhyā vikāraṁ ca vikāravit | bījēnānēna śāstrajñaḥ kuryādbastiśatānyapi ||112||
अवेक्ष्य भेषजं बुद्ध्या विकारं च विकारवित् | बीजेनानेन शास्त्रज्ञः कुर्याद्बस्तिशतान्यपि ||११२||
🔊 Audio coming soon
avēkṣya bhēṣajamityādi| tatra bhēṣajaṁ vraṇajvarādiharaṁ, vikāraṁ ca vraṇajvarādikaṁ vātāpittakaphasaṁsargasannipātajaṁ śōṇitajaṁ ca| cakārēṇānuktaṁ kālabalādi samuccīyatē| ‘vātaghnauṣadhaniṣkvāthā’ ityādiṣu bastiṣūktēna bījēnētyarthaḥ||112||
Adhikarana 55 (113) · Śloka 113
ajīrṇē na prayuñjīta divāsvapnaṁ ca varjayat | āhārācārikaṁ śēṣamanyat kāmaṁ samācarēt ||113||
अजीर्णे न प्रयुञ्जीत दिवास्वप्नं च वर्जयत् | आहाराचारिकं शेषमन्यत् कामं समाचरेत् ||११३||
🔊 Audio coming soon
ajīrṇē nētyādi| anyacchēṣamāhārācārāśritaṁ karma kāmaṁ yathēṣṭaṁ samācarēt||113||
Adhikarana 56 (114-117) · Śloka 117
yasmānmadhu ca tailaṁ ca prādhānyēna pradīyatē | mādhutailika ityēvaṁ bhiṣagbhirbastirucyatē ||114|| rathēṣvapi ca yuktēṣu hastyaśvē cāpi kalpitē | yasmānna pratiṣiddhō'yamatō yuktarathaḥ smr̥taḥ ||115|| balōpacayavarṇānāṁ yasmād vyādhiśatasya ca | bhavatyētēna siddhistu siddhabastiratō mataḥ ||116|| sukhināmalpadōṣāṇāṁ nityaṁ snigdhāśca yē narāḥ | mr̥dukōṣṭhāśca yē tēṣāṁ vidhēyā mādhutailikāḥ ||117||
यस्मान्मधु च तैलं च प्राधान्येन प्रदीयते | माधुतैलिक इत्येवं भिषग्भिर्बस्तिरुच्यते ||११४|| रथेष्वपि च युक्तेषु हस्त्यश्वे चापि कल्पिते | यस्मान्न प्रतिषिद्धोऽयमतो युक्तरथः स्मृतः ||११५|| बलोपचयवर्णानां यस्माद् व्याधिशतस्य च | भवत्येतेन सिद्धिस्तु सिद्धबस्तिरतो मतः ||११६|| सुखिनामल्पदोषाणां नित्यं स्निग्धाश्च ये नराः | मृदुकोष्ठाश्च ये तेषां विधेया माधुतैलिकाः ||११७||
🔊 Audio coming soon
viśēṣasañjñayā mādhutailikānāha- yasmānmadhu ca tailamityādi||114-117||
Adhikarana 57 (118) · Śloka 118
mr̥dutvāt pādahīnatvādakr̥tsnavidhisēvanāt | ēkabastipradānācca siddhabastiṣvayantraṇā ||118||
मृदुत्वात् पादहीनत्वादकृत्स्नविधिसेवनात् | एकबस्तिप्रदानाच्च सिद्धबस्तिष्वयन्त्रणा ||११८||
🔊 Audio coming soon
kasmādētē niyantraṇāstadāha- mr̥dutvādityādi| mr̥duvīryairauṣadhaiḥ kalpitō mr̥duḥ| pādahīnatvāditi pādēna hīnaḥ pādābhyāṁ vā hinaḥ, tataśca pādahīnā nava prasr̥tā bhavanti, pādābhyāṁ hīnāḥ ṣaṭprasr̥tā bhavanti| akr̥tsnavidhisēvanāditi vamanādisaṁskāravarjanāt| ēkabastipradānāccēti ēkapuṭakapradānāt; ‘ēkāhaṁ praṇidhānācca’ iti kēcit paṭhanti, ēkāhamēva praṇidhānaṁ bastidānamityarthaḥ| paraṁ kālaikakr̥tē dōṣakōpē kadācit samyaṅnirūḍhalakṣaṇamavēkṣya dvitryādibastidānamapīti pāṭhaviśēṣādviśiṣṭō'rthaḥ; atō ‘naikāhapraṇidhānāt’ ityaparē paṭhanti; tatra śōdhananirūhavadēkāhamēva praṇidhānaṁ nāstyēva; kiṁ tarhi sādhāraṇatvāt samadhātuṣu vājīkaraṇādāvasakr̥ddānamapīti||118||
Adhikarana puShpikA · Śloka 38
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē nirūhakramacikitsitaṁ nāmāṣṭatriṁśō'dhyāyaḥ ||38||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने निरूहक्रमचिकित्सितं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ||३८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē'ṣṭatriṁśattamō'dhyāyaḥ||38||