Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ sadyōvraṇacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः सद्योव्रणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi||1-2||
2. sadyōvraṇacikitsitam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dhanvantarirdharmabhr̥tāṁ variṣṭhō vāgviśāradaḥ | viśvāmitrasutaṁ śiṣyamr̥ṣiṁ suśrutamanvaśāt ||3||
View original
धन्वन्तरिर्धर्मभृतां वरिष्ठो वाग्विशारदः | विश्वामित्रसुतं शिष्यमृषिं सुश्रुतमन्वशात् ||३||
🔊 Audio coming soon
gurupūrvakramaṁ nirdiśannāha- dhanvantarirityādi| dharmabhr̥tāmanyēṣāmapi rājarṣīṇāṁ madhyē variṣṭhaḥ pradhānatamaḥ| vāgviśārada iti arthavatīṁ salakṣaṇāṁ hr̥dayagrāhiṇīmapunaruktāṁ vācaṁ vadatīti vāgviśāradaḥ| anvaśāt śikṣitavān||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | nānārūpā vraṇā yē syustēṣāṁ vakṣyāmi lakṣaṇam ||4||
View original
नानाधारामुखैः शस्त्रैर्नानास्थाननिपातितैः | नानारूपा व्रणा ये स्युस्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ||४||
🔊 Audio coming soon
vraṇākr̥timātrē viśēṣahētuṁ nirdiśannāha- nānādhārāmukhairityādi| nānāsthānāni dēhasthānāni, tēṣu nipātitairnikṣiptairityarthaḥ| anēna ślōkēna nānāprakāraśastradhārā, nānāprakāraśastramukhāni, nānāprakāradēhasthānāni cēti trīṇi vraṇākr̥tikāraṇānyuktāni||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 7
āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā | ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā ||5|| śarāvanimnamadhyāśca yavamadhyāstathā'parē | ēvamprakārākr̥tayō bhavantyāgantavō vraṇāḥ ||6|| dōṣajā vā svayaṁ bhinnā, na tu vaidyanimittajāḥ |7|
View original
आयताश्चतुरस्राश्च त्र्यस्रा मण्डलिनस्तथा | अर्धचन्द्रप्रतीकाशा विशालाः कुटिलास्तथा ||५|| शरावनिम्नमध्याश्च यवमध्यास्तथाऽपरे | एवम्प्रकाराकृतयो भवन्त्यागन्तवो व्रणाः ||६|| दोषजा वा स्वयं भिन्ना, न तु वैद्यनिमित्तजाः |७|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vraṇākr̥timāha- āyatā ityādi| caturasrāścatuṣkōṇāḥ| tryasrāstrikōṇāḥ| maṇḍalinō vartulāḥ| viśālā vistīrṇāḥ| kuṭilā vakrāḥ| svayaṁ bhinnāḥ svayaṁ pakvabhinnā ityarthaḥ| na tu vaidyanimittajāḥ tēṣāmāyataviśālasamapravibhaktalakṣaṇā ākr̥tayō vraṇaguṇatvēnaivōktāḥ, yatastā ākr̥tīrbhiṣajaḥ pradēśaviśēṣa ēva kurvanti||5-6||-
Adhikarana 5 (7) · Śloka 8
bhiṣagvraṇākr̥tijñō hi na mōhamadhigacchati ||7|| bhr̥śaṁ durdarśarūpēṣu vraṇēṣu vikr̥tēṣvapi |8|
View original
भिषग्व्रणाकृतिज्ञो हि न मोहमधिगच्छति ||७|| भृशं दुर्दर्शरूपेषु व्रणेषु विकृतेष्वपि |८|
🔊 Audio coming soon
vraṇākr̥tijñānaphalamāha - bhiṣagvraṇākr̥tijña ityādi| durdarśarūpēṣu gōśr̥ṅgavadudgatamāṁsaprarōhādiṣu||7||-
Adhikarana 6 (8) · Śloka 9
anantākr̥tirāgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||8|| samāsatō lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |9|
View original
अनन्ताकृतिरागन्तुः स भिषग्भिः पुरातनैः ||८|| समासतो लक्षणतः षड्विधः परिकीर्तितः |९|
🔊 Audio coming soon
āgantuvraṇākr̥timāha- anēkākr̥tirityādi||8||-
Adhikarana 7 (9) · Śloka 10
chinnaṁ bhinnaṁ tathā viddhaṁ kṣataṁ piccitamēva ca ||9|| ghr̥ṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṁ tēṣāṁ vakṣyāmi lakṣaṇam |10|
View original
छिन्नं भिन्नं तथा विद्धं क्षतं पिच्चितमेव च ||९|| घृष्टमाहुस्तथा षष्ठं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् |१०|
🔊 Audio coming soon
tadēva ṣaḍvidhatvamāha- chinnamityādi| chinnaṁ bhinnaṁ ca sadhārēṇa śastrēṇa, viddhaṁ punaraṇumukhēna śastrēṇa, kṣatādīni tu pāṣāṇalaguḍādibhirapi syuḥ||9||-
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
tiraścīna r̥jurvā'pi yō vraṇaścāyatō bhavēt ||10|| gātrasya pātanaṁ cāpi chinnamityupadiśyatē |11|
View original
तिरश्चीन ऋजुर्वाऽपि यो व्रणश्चायतो भवेत् ||१०|| गात्रस्य पातनं चापि छिन्नमित्युपदिश्यते |११|
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pratyēkaṁ lakṣaṇamāha- tiraścīna ityādi| tiraścīnaḥ tiryagvyavasthita ityarthaḥ; r̥juravakraḥ; anayōrdvayōrapi āyata iti viśēṣaṇam| gātrapātanaṁ śastrādiprahārēṇa hastādipātanaṁ, cakārādapātanaṁ ca kiñcicchinnamātram||10||-
Adhikarana 9 (11) · Śloka 12
kuntaśaktyr̥ṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ ||11|| hataḥ kiñcit sravēttaddhi bhinnalakṣaṇamucyatē |12|
View original
कुन्तशक्त्यृष्टिखङ्गाग्रविषाणादिभिराशयः ||११|| हतः किञ्चित् स्रवेत्तद्धि भिन्नलक्षणमुच्यते |१२|
🔊 Audio coming soon
bhinnamāha- kuntētyādi| śaktistrimukhī, r̥ṣṭiḥ śarbalā, viṣāṇaṁ śr̥ṅgam; agraśabdaḥ kuntādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| āśaya āmādisthānam| kiñcit sravēditi kimapyanirdiṣṭamityarthaḥ| tatrōdaraṁ yakr̥t plīhā ca raktaṁ, bastirmūtraṁ, purīṣāśayaḥ purīṣamiti||11||-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 13
sthānānyāmāgnipakvānāṁ mūtrasya rudhirasya ca ||12|| hr̥duṇḍukaḥ phupphusaśca kōṣṭha ityabhidhīyatē |13|
View original
स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च ||१२|| हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते |१३|
🔊 Audio coming soon
kē punarāśayā ityāha- sthānānyāmāgnipakvānāmityādi| sthānaśabda āmādibhiḥ pratyēkamabhisambadhyatē||12||-
Adhikarana 11 (13-15) · Śloka 16
tasmin bhinnē raktapūrṇē jvarō dāhaśca jāyatē ||13|| mūtramārgagudāsyēbhyō raktaṁ ghrāṇācca gacchati | mūrcchāśvāsatr̥ḍādhmānamabhaktacchanda ēva ca ||14|| viṇmūtravātasaṅgaśca svēdāsrāvō'kṣiraktatā | lōhagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyamēva ca ||15|| hr̥cchūlaṁ pārśvayōścāpi... |16|
View original
तस्मिन् भिन्ने रक्तपूर्णे ज्वरो दाहश्च जायते ||१३|| मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाच्च गच्छति | मूर्च्छाश्वासतृडाध्मानमभक्तच्छन्द एव च ||१४|| विण्मूत्रवातसङ्गश्च स्वेदास्रावोऽक्षिरक्तता | लोहगन्धित्वमास्यस्य गात्रदौर्गन्ध्यमेव च ||१५|| हृच्छूलं पार्श्वयोश्चापि... |१६|
🔊 Audio coming soon
tasminnityādi| tasmin kōṣṭhē ityarthaḥ| raktapūrṇa iti sarvatraiva raktasya vidyamānatvāt| atrādhō nābhē raktaṁ gudamūtramārgābhyāṁ pravartatē, nābhērūrdhvaṁ mukhaghrāṇābhyāmiti| abhaktacchandō bhōjanānabhilāṣaḥ| viḍādisaṅgaḥ purīṣādinirōdhaḥ| svēdāsrāvaḥ svēdasrutiḥ| lōhagandhitvaṁ lōhagandhibhāvō mukhasya||13-15||-
Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 18
... viśēṣaṁ cātra mē śr̥ṇu | āmāśayasthē rudhirē rudhiraṁ chardayēt punaḥ ||16|| ādhmānamatimātraṁ ca śūlaṁ ca bhr̥śadāruṇam | pakvāśayagatē cāpi rujō gauravamēva ca ||17|| śītatā cāpyadhō nābhēḥ khēbhyō raktasya cāgamaḥ |18|
View original
... विशेषं चात्र मे शृणु | आमाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयेत् पुनः ||१६|| आध्मानमतिमात्रं च शूलं च भृशदारुणम् | पक्वाशयगते चापि रुजो गौरवमेव च ||१७|| शीतता चाप्यधो नाभेः खेभ्यो रक्तस्य चागमः |१८|
🔊 Audio coming soon
viśēṣamityādi| pakvāśayagatē pakvāśayasthē, ‘rudhirē’ iti śēṣaḥ| khēbhyaḥ srōtōbhyaḥ||16-17||-
Adhikarana 13 (18) · Śloka 19
abhinnē'pyāśayē'ntrāṇāṁ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam ||18|| pihitāsyē ghaṭē yadvallakṣyatē tasya gauravam |19|
View original
अभिन्नेऽप्याशयेऽन्त्राणां खैः सूक्ष्मैरन्त्रपूरणम् ||१८|| पिहितास्ये घटे यद्वल्लक्ष्यते तस्य गौरवम् |१९|
🔊 Audio coming soon
abhinnē ityādi| kathamabhinnē'pyantrāśayē raktēnāntrapūraṇaṁ yujyata ityāha- pihitāsya ityādi| yathā pihitāsyē ācchāditamukhē ghaṭē sūkṣmaiḥ khai randhrairudakapūraṇaṁ lakṣyata ityarthaḥ| tasya cāntrāśayasya, gauravaṁ ‘bhavati’ iti śēṣaḥ||18||-
Adhikarana 14 (19) · Śloka 20
sūkṣmāsyaśalyābhihataṁ yadaṅgaṁ tvāśayādvinā ||19|| uttuṇḍitaṁ nirgataṁ vā tadviddhamiti nirdiśēt |20|
View original
सूक्ष्मास्यशल्याभिहतं यदङ्गं त्वाशयाद्विना ||१९|| उत्तुण्डितं निर्गतं वा तद्विद्धमिति निर्दिशेत् |२०|
🔊 Audio coming soon
viddhalakṣaṇamāha- sūkṣmāsyētyādi| āśayādvinēti āśayam āmādisthānam| uttuṇḍitam unnamitamukhaṁ, nirgataṁ nirgataśalyam||19||-
Adhikarana 15 (20) · Śloka 21
nāticchinnaṁ nātibhinnamubhayōrlakṣaṇānvitam ||20|| viṣamaṁ vraṇamaṅgē yattat kṣataṁ tvabhinirdiśēt |21|
View original
नातिच्छिन्नं नातिभिन्नमुभयोर्लक्षणान्वितम् ||२०|| विषमं व्रणमङ्गे यत्तत् क्षतं त्वभिनिर्दिशेत् |२१|
🔊 Audio coming soon
kṣatalakṣaṇamāha- nāticchinnamityādi| nāticchinnaṁ nātyarthadvidhābhūtam| nātibhinnaṁ nātyarthavidīrṇam| ubhayōriti cchinnabhinnayōrityarthaḥ| viṣamaṁ vraṇamiti vraṇasya vaiṣamyaṁ nimnōnnatatvaṁ, na tu kr̥cchrasādhyatvam||20||-
Adhikarana 16 (21) · Śloka 22
prahārapīḍanābhyāṁ tu yadaṅgaṁ pr̥thutāṁ gatam ||21|| sāsthi tat piccitaṁ vidyānmajjaraktapariplutam |22|
View original
प्रहारपीडनाभ्यां तु यदङ्गं पृथुतां गतम् ||२१|| सास्थि तत् पिच्चितं विद्यान्मज्जरक्तपरिप्लुतम् |२२|
🔊 Audio coming soon
piccitalakṣaṇamāha- prahārētyādi| prahārō mudgarādyabhighātaḥ, pīḍanaṁ kapāṭādiyantrēṇa| pr̥thutāṁ vistīrṇatāṁ gatamiti| sāsthi asthiyuktam| majjaraktapariplutamiti majjaraktābhivyāptamityarthaḥ||21||-
Adhikarana 17 (22) · Śloka 23
vigatatvagyadaṅgaṁ hi saṅgharṣādanyathā'pi vā ||22|| uṣāsrāvānvitaṁ tattu ghr̥ṣṭamityupadiśyatē |23|
View original
विगतत्वग्यदङ्गं हि सङ्घर्षादन्यथाऽपि वा ||२२|| उषास्रावान्वितं तत्तु घृष्टमित्युपदिश्यते |२३|
🔊 Audio coming soon
ghr̥ṣṭalakṣaṇamāha- vigatatvagityādi| vigatatvak tvagrahitam| saṅgharṣād dravyāntarēṇa saṅgharṣaṇāt| anyathā anyēna prakārēṇētyarthaḥ| ‘anyathā'pi vā’ ityasya sthānē kēcit ‘anyajādapi’ iti paṭhanti, tatrānyajāt saṅgharṣāt dravyāntarajāt saṅgharṣaṇādityarthaḥ| uṣā dāhaviśēṣaḥ||22||-
Adhikarana 18 (23-25) · Śloka 26
chinnē bhinnē tathā viddhē kṣatē vā'sr̥gatisravēt ||23|| raktakṣayādrujastatra karōti pavanō bhr̥śam | snēhapānaṁ hitaṁ tatra tatsēkō vihitastathā ||24|| vēśavāraiḥ sakr̥śaraiḥ susnigdhaiścōpanāhanam | dhānyasvēdāṁśca kurvīta snigdhānyālēpanāni ca ||25|| vātaghnauṣadhasiddhaiśca snēhairbastirvidhīyatē |26|
View original
छिन्ने भिन्ने तथा विद्धे क्षते वाऽसृगतिस्रवेत् ||२३|| रक्तक्षयाद्रुजस्तत्र करोति पवनो भृशम् | स्नेहपानं हितं तत्र तत्सेको विहितस्तथा ||२४|| वेशवारैः सकृशरैः सुस्निग्धैश्चोपनाहनम् | धान्यस्वेदांश्च कुर्वीत स्निग्धान्यालेपनानि च ||२५|| वातघ्नौषधसिद्धैश्च स्नेहैर्बस्तिर्विधीयते |२६|
🔊 Audio coming soon
lakṣaṇaiḥ ṣaṅvidhaṁ sadyōvraṇaṁ nirdiśyēdānīṁ caturṣu chinnādiṣu cikitsāmāha- chinnē ityādi| tatsēkō vihita iti kōṣṇasnēhasēka ityarthaḥ| vēśavārairnirasthisvinnasnigdhapiṣṭamāṁsaiḥ| kr̥śarā tilataṇḍumāṣakr̥tā yavāgūḥ| upanāhanaṁ bandhanam| dhānyasvēdānityādi dhānyasvēdō māṣādikōṣṇadhānyasvēda ityēkē; anyē tu dhānyaṁ dhānyāmlam, amlaśabdōttarapadalōpēna| ālēpanaśabdō lēpanē| snēhapānamūrdhvanābhijēṣu vraṇēṣu, nābhēradhōgatēṣu bastiriti||23-25||-
Adhikarana 19 (26-27) · Śloka 28
piccitē ca vighr̥ṣṭē ca nātisravati śōṇitam ||26|| agacchati bhr̥śaṁ tasmin dāhaḥ pākaśca jāyatē | tatrōṣmaṇō nigrahārthaṁ tathā dāhaprapākayōḥ ||27|| śītamālēpanaṁ kāryaṁ pariṣēkaśca śītalaḥ |28|
View original
पिच्चिते च विघृष्टे च नातिस्रवति शोणितम् ||२६|| अगच्छति भृशं तस्मिन् दाहः पाकश्च जायते | तत्रोष्मणो निग्रहार्थं तथा दाहप्रपाकयोः ||२७|| शीतमालेपनं कार्यं परिषेकश्च शीतलः |२८|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ piccitaghr̥ṣṭayōrasrutaśōṇitatvēna samānadharmaṇōrēkamēva cikitsitamāha- piccita ityādi| agacchati asravati sati| tasmin rudhirē| bhr̥śam atyartham| anyē tu ‘śītamālēpanaṁ kāryaṁ pariṣēkaśca śītalaḥ’- ityasya sthānē ‘śītamālēpanaṁ sēkaḥ śuddhī raktavimōkṣaṇam’ iti paṭhanti| śuddhirvamanādiḥ; tatrōrdhvanābhijēṣu vamanaṁ, dāhōttarē madhyakāyajē rēcanam, adhōnābhijēṣu punarāsthāpanaṁ, styānaraktēṣu raktamōkṣaṇam||26-27||-
Adhikarana 20 (28) · Śloka 29
ṣaṭsvētēṣu yathōktēṣu chinnādiṣu samāsataḥ ||28|| jñēyaṁ samarpitaṁ sarvaṁ sadyōvraṇacikitsitam |29|
View original
षट्स्वेतेषु यथोक्तेषु छिन्नादिषु समासतः ||२८|| ज्ञेयं समर्पितं सर्वं सद्योव्रणचिकित्सितम् |२९|
🔊 Audio coming soon
uktamēvōpasaṁharannāha- ṣaṭsvētēṣvityādi| samarpitaṁ samyagarpitam| jñēyaṁ jñātavyam||28||-
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi chinnānāṁ tu cikitsitam ||29|| yē vraṇā vivr̥tāḥ kēcicchiraḥpārśvāvalambinaḥ | tān sīvyēdvidhinōktēna badhnīyādgāḍhamēva ca ||30||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि छिन्नानां तु चिकित्सितम् ||२९|| ये व्रणा विवृताः केचिच्छिरःपार्श्वावलम्बिनः | तान् सीव्येद्विधिनोक्तेन बध्नीयाद्गाढमेव च ||३०||
🔊 Audio coming soon
atha mūrdhādyavayavāśrayaṁ cikitsāviśēṣamāha- ata ūrdhvamityādi| vivr̥tā vyāttamukhāḥ| śiraḥpārśvāvalambinō mastakapārśvāvalambanaśīlāḥ, anyē tu śirō'valambinastathā pārśvāvalambinaścētyēvaṁ vyākhyānayanti| vidhinōktēna r̥jugranthisēvanādinā sīvyēdityarthaḥ||29-30||
Adhikarana 22 (31-33) · Śloka 33
karṇaṁ sthānādapahr̥taṁ sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyēdyathōktaṁ tailēna srōtaścābhipratarpayēt ||31|| kr̥kāṭikāntē chinnē tu gacchatyapi samīraṇē | samyaṅnivēśya badhnīyāt sīvyēccāpi nirantaram ||32|| ājēna sarpiṣā caivaṁ pariṣēkaṁ tu kārayēt | uttānō'nnaṁ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ ||33||
View original
कर्णं स्थानादपहृतं स्थापयित्वा यथास्थितम् | सीव्येद्यथोक्तं तैलेन स्रोतश्चाभिप्रतर्पयेत् ||३१|| कृकाटिकान्ते छिन्ने तु गच्छत्यपि समीरणे | सम्यङ्निवेश्य बध्नीयात् सीव्येच्चापि निरन्तरम् ||३२|| आजेन सर्पिषा चैवं परिषेकं तु कारयेत् | उत्तानोऽन्नं समश्नीयाच्छयीत च सुयन्त्रितः ||३३||
🔊 Audio coming soon
karṇamityādi| sthānādapahr̥taṁ niḥśēṣataśchinnam| tailēna vātaghnauṣadhasiddhēna| kr̥kāṭikāntē grīvāyāḥ paścāt kr̥kāṭikāparyantē| gacchatyapi samīraṇē iti vātē nirvahatyapi sīvyēdityarthaḥ, ‘asādhyā vāyunirvāhiṇa’ (sū. 23) ityasyāyamapavādaḥ| samyaṅnivēśya yathāsthānaṁ sthāpayitvā| uttānō'nnaṁ samaśnīyāditi tathaiva kr̥kāṭikāyāḥ susthitatvāt; annamityupalakṣaṇaṁ, tēna śayanamūtrapurīṣōtsargādi cōttānasyaivēti| śayīta ca suyantrita iti yathā kr̥kāṭikā sthirā bhavati||31-33||
Adhikarana 23 (34-35) · Śloka 35
śākhāsu patitāṁstiryak prahārān vivr̥tān bhr̥śam | sīvyēt samyaṅnivēśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ ||34|| baddhvā vēllitakēnāśu tatastailēna sēcayēt | carmaṇā gōphaṇābandhaḥ kāryō yō vā hitō bhavēt ||35||
View original
शाखासु पतितांस्तिर्यक् प्रहारान् विवृतान् भृशम् | सीव्येत् सम्यङ्निवेश्याशु सन्ध्यस्थीन्यनुपूर्वशः ||३४|| बद्ध्वा वेल्लितकेनाशु ततस्तैलेन सेचयेत् | चर्मणा गोफणाबन्धः कार्यो यो वा हितो भवेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
śākhāsu patitānityādi| śākhāsu catasr̥ṣu| samyaṅnivēśyētyādi āśu sandhyasthīni samyaṅnivēśya yathāsthānaṁ sthāpayitvā sīvyēt| anupūrvaśa iti anuśabdaḥ sadr̥śārthaḥ; tēna pūrvasadr̥śēna| vēllitakēnēti ‘bandhēna’ iti śēṣaḥ||34-35||
Adhikarana 24 (36) · Śloka 36
pr̥ṣṭhē vraṇō yasya bhavēduttānaṁ śāyayēttu tam | atō'nyathā cōrasijē śāyayēt puruṣaṁ vraṇē ||36||
View original
पृष्ठे व्रणो यस्य भवेदुत्तानं शाययेत्तु तम् | अतोऽन्यथा चोरसिजे शाययेत् पुरुषं व्रणे ||३६||
🔊 Audio coming soon
pr̥ṣṭhē ityādi| uttānaṁ śāyayēditi dōṣasrutyartham, anyathā'nirgacchan antaravasthitō dōṣa utsaṅgaṁ kr̥tvā vikarōti; anyathēti adhōmukhamityarthaḥ| uktaṁ ca- “urōvraṇī uttānaśayyāṁ pariharēt, pr̥ṣṭhavraṇī tu stanōrō'vaṣṭabhya, dōṣastvanyathā na prasicyatē, anirgacchan vikārānutpādayati”- iti jējjaṭaḥ| gayī tu “pr̥ṣṭhē vraṇō yasya bhavēdanuttānaḥ śayīta saḥ| atō'nyathā cōrasijē śayīta puruṣō vraṇē”- iti paṭhati, vyākhyānayati ca- anuttānō'vāṅmukhō'dhōmukhaḥ śayīta, urasijēṣu vraṇēṣvanyathā uttāna ēva śayītēti||36||
Adhikarana 25 (37) · Śloka 37
chinnāṁ niḥśēṣataḥ śākhāṁ dagdhvā tailēna buddhimān | badhnīyāt kōśabandhēna prāptaṁ kāryaṁ ca rōpaṇam ||37||
View original
छिन्नां निःशेषतः शाखां दग्ध्वा तैलेन बुद्धिमान् | बध्नीयात् कोशबन्धेन प्राप्तं कार्यं च रोपणम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
śākhānāṁ niḥśēṣacchēdē vidhānāntaramāha- chinnāmityādi| kōśabandhēna sthagikābandhēna| prāptaṁ yuktam| rōpaṇamiti śōdhanasyāgninaiva kr̥tatvāt||37||
Adhikarana 26 (38) · Śloka 39
candanaṁ padmakaṁ rōdhramutpalāni priyaṅgavaḥ | haridrā madhukaṁ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam ||38|| tailamēbhirvipakvaṁ tu pradhānaṁ vraṇarōpaṇam |39|
View original
चन्दनं पद्मकं रोध्रमुत्पलानि प्रियङ्गवः | हरिद्रा मधुकं चैव पयः स्यादत्र चाष्टमम् ||३८|| तैलमेभिर्विपक्वं तु प्रधानं व्रणरोपणम् |३९|
🔊 Audio coming soon
asya rōpaṇārthaṁ tailamāha- candanamityādi| payō dugdhaṁ, syāt bhavēt, taccaturguṇamānam| nanu saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāsiddhāvaṣṭamagrahaṇaṁ kimartham? ucyatē- nātra pākō jalēnēṣyatē, payasaiva pākaṁ manyatē; anyē tvaṣṭamagrahaṇēnāṣṭāṅgasañjñakamidaṁ tailamiti kathayanti ||38||-
Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 41
candanaṁ karkaṭākhyā ca sahē māṁsyāhvayā'mr̥tā ||39|| harēṇavō mr̥ṇālaṁ ca triphalā padmakōtpalē | trayōdaśāṅgaṁ trivr̥tamētadvā payasā'nvitam ||40|| tailaṁ vipakvaṁ sēkārthē hitaṁ tu vraṇarōpaṇē |41|
View original
चन्दनं कर्कटाख्या च सहे मांस्याह्वयाऽमृता ||३९|| हरेणवो मृणालं च त्रिफला पद्मकोत्पले | त्रयोदशाङ्गं त्रिवृतमेतद्वा पयसाऽन्वितम् ||४०|| तैलं विपक्वं सेकार्थे हितं तु व्रणरोपणे |४१|
🔊 Audio coming soon
asya rōpaṇārthaṁ dvitīyaṁ candanāditailamāha- candanamityādi| karkaṭākhyā karkaṭaśr̥ṅgī| sahē māṣaparṇī mudgaparṇī ca| amr̥tā guḍūcī| harēṇavaḥ kalāyāḥ| mr̥ṇālam uśīram| utpalaṁ nīlōtpalam| trivr̥tamiti tribhirghr̥tavasāmajjabhirvr̥taṁ tailaṁ trivr̥tam| ētat trayōdaśāṅgaṁ tailam| payasā kṣīrēṇa caturguṇēna pakvam| vāśabdaḥ pūrvōktatailāpēkṣayā| ‘māṁsyāhvayā’ ityasya sthānē ‘sōmāhvayā’ iti kēcit paṭhanti; sōmāhvayā trisandhikā, ‘sōmalatā’ ityaparē| gayī tu majjavarjaṁ trayaḥ snēhāstrivr̥tamityāha, tanmatē trivr̥taṁ payasā vipakvaṁ vraṇarōpaṇamiti vyākhyānam||39-40||-
Adhikarana 28 (41-43) · Śloka 43
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi bhinnānāṁ tu cikitsitam ||41|| bhinnaṁ nētramakarmaṇyamabhinnaṁ lambatē tu yat | tannivēśya yathāsthānamavyāviddhasiraṁ śanaiḥ ||42|| pīḍayēt pāṇinā samyak padmapattrāntarēṇa tu | tatō'sya tarpaṇaṁ kāryaṁ nasyaṁ cānēna sarpiṣā ||43||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भिन्नानां तु चिकित्सितम् ||४१|| भिन्नं नेत्रमकर्मण्यमभिन्नं लम्बते तु यत् | तन्निवेश्य यथास्थानमव्याविद्धसिरं शनैः ||४२|| पीडयेत् पाणिना सम्यक् पद्मपत्त्रान्तरेण तु | ततोऽस्य तर्पणं कार्यं नस्यं चानेन सर्पिषा ||४३||
🔊 Audio coming soon
ata ūrdhvamityādi| yadyapi āśayaviṣayē bhinnalakṣaṇaṁ prāguktaṁ, tathā'pi nētramapyāśaya ēva vyavahartavyamata āha- bhinnaṁ nētramityādi| akarmaṇyam avalōkanādisvakarmaṇō'sampādakam; anyē tu, akarmaṇyamasādhyamāhuḥ| taccābhinnaṁ karmaṇyaṁ ca sādhyaṁ cikitsitavyam| nivēśya sthāpayitvā| avyāviddhasiram anākulitasiram; anyē tu ‘avyāviddhaśiraṁ’ iti paṭhitvā akuṭilamastakamiti vyākhyānayanti| pāṇinā hastēna| padmapatrāṇāmantaratvamūṣmatvavyudāsārthaṁ mārdavārthaṁ ca| tatō madhusarpirdānānantaraṁ tarpaṇaṁ pūraṇaṁ kāryam| anēna vakṣyamāṇēnētyarthaḥ| anyē tu ‘anēna’ ityasya sthānē ‘ājēna’ iti paṭhanti||41-43||
Adhikarana 29 (44) · Śloka 45
ājaṁ ghr̥taṁ kṣīrapātraṁ madhukaṁ cōtpalāni ca | jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpirvipācayēt ||44|| sarvanētrābhighātē tu sarpirētat praśasyatē |45|
View original
आजं घृतं क्षीरपात्रं मधुकं चोत्पलानि च | जीवकर्षभकौ चैव पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ||४४|| सर्वनेत्राभिघाते तु सर्पिरेतत् प्रशस्यते |४५|
🔊 Audio coming soon
tadēvājaṁ ghr̥tamutpādayannāha- ājaṁ ghr̥tamityādi| ajāghr̥taṁ madhukādibhiḥ samāṁśaṁ piṣṭvā sarpirgavyaṁ kṣīrapātraṁ kṣīrāḍhakaṁ dattvā vipācayēt| nanu cājaghr̥tasya kiṁ pēṣaṇēna? ucyatē- yathāsambhavaṁ pēṣaṇaṁ kāryam| dravyasamatvamatrābhidhīyatē yathā'nyēṣu yōgēṣvarkakṣīrādīnāṁ; tataśca pañcadravyāṇi yathā mātrayā'ṣṭau palāni bhavanti tathā mātrāṁ parikalpya ghr̥tasya prasthaṁ kṣīrāḍhakamāvāpya vipacēdityēṣa śāstravr̥ddhavyavahāraḥ| anyē tu ājaṁ ghr̥taṁ gavyaṁ ca tulyaṁ kr̥tvā madhukādikalkēna pacēt, śēṣaṁ pūrvavat; naivam, vr̥ddhā āḍhakaśabdēna dravadravyasya dviguṇatayā paribhāṣitatvādaṣṭāviṁśatyadhikapalaśataṁ gr̥hṇanti| piṣṭvā sarpirvipācayēditi sarpiriti ca sarpiṣō dviruccāraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna, anēnaiva ghr̥tēna tarpaṇaṁ nasyaṁ ca praśastaṁ na tvanyēnēti| gayī tu, “ajāghr̥tasya prasthaṁ, kṣīrasya punarāḍhakaṁ, madhukādīni catvāri dvipalikānyaṣṭapalatvēna ghr̥tasya pādikāni” ityāha||44||-
Adhikarana 30 (45-49) · Śloka 49
udarānmēdasō vartirnirgatā yasya dēhinaḥ ||45|| kaṣāyabhasmamr̥tkīrṇāṁ baddhvā sūtrēṇa sūtravit | agnitaptēna śastrēṇa chindyānmadhusamāyutam ||46|| baddhvā vraṇaṁ sujīrṇē'nnē sarpiṣaḥ pānamiṣyatē | snēhapānādr̥tē cāpi payaḥpānaṁ vidhīyatē ||47|| śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṁ lākṣayā vā śvadaṁṣṭrayā | citrāsamanvitaṁ caiva rujādāhavināśanam ||48|| āṭōpō maraṇaṁ vā syācchūlō vā'cchidyamānayā | mēdōgranthau tu yattailaṁ vakṣyatē tacca yōjayēt ||49||
View original
उदरान्मेदसो वर्तिर्निर्गता यस्य देहिनः ||४५|| कषायभस्ममृत्कीर्णां बद्ध्वा सूत्रेण सूत्रवित् | अग्नितप्तेन शस्त्रेण छिन्द्यान्मधुसमायुतम् ||४६|| बद्ध्वा व्रणं सुजीर्णेऽन्ने सर्पिषः पानमिष्यते | स्नेहपानादृते चापि पयःपानं विधीयते ||४७|| शर्करामधुयष्टिभ्यां लाक्षया वा श्वदंष्ट्रया | चित्रासमन्वितं चैव रुजादाहविनाशनम् ||४८|| आटोपो मरणं वा स्याच्छूलो वाऽच्छिद्यमानया | मेदोग्रन्थौ तु यत्तैलं वक्ष्यते तच्च योजयेत् ||४९||
🔊 Audio coming soon
udarabhēdacikitsitamāha- udarādityādi| kaṣāyabhasmamr̥tkīrṇāṁ ‘tāṁ vartim’ iti śēṣaḥ; kaṣāyāḥ sarjakārjunādayaḥ, tēṣāṁ bhasma kṣāraḥ , mr̥t kr̥ṣṇamr̥t, kīrṇāṁ guṇḍitām ; anyē tu ‘kaṣāyacūrṇamr̥tkīrṇām’ iti paṭhanti| baddhvēti mūlamiti śēṣaḥ| sūtravit śāstravit| agnitaptēna śastrēṇa chindyāt, anyathā ataptaśastracchēdanē pākabhayaṁ syāt| sā punaḥ kṣataṁ yadā pravēśyamānā na praviśati praviṣṭā vā nāvatiṣṭhatē tadā tasyāśchēdaḥ| citrā ēraṇḍaḥ, dantītyanyē| kalpanā cēyaṁ- kṣīrasya yaṣṭimadhukvathitasya saśarkarairaṇḍatailaprakṣēpasya pānamityēkō yōgaḥ, śvadaṁṣṭrākvathitaṁ kṣīraṁ salākṣācitrātilatailaprakṣēpaṁ pīyata iti dvitīyō yōgaḥ| vāśabdāt kēcidēkamēva yōgamāmananti, tathā ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “sakṣaudrē ca vraṇē baddhē sujīrṇē'nnē ghr̥taṁ pibēt| kṣīraṁ vā śarkarācitrālākṣāgōkṣurakaiḥ śr̥tam|| rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṁ pūrvōditō vidhiḥ” (a. saṁ. u. 31) iti| kṣīrapākavidhirayaṁ- “dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ”- iti| pratidinaṁ kṣīracatuṣpalaṁ pēyaṁ, śarkarairaṇḍatailaṁ tu pratyēkaṁ kārṣikam; ēvaṁ dvitīyayōgē'pi| rujādāhavināśanamiti payaḥ- pānamiti sambandhaḥ| mēdōvartēracchēdē phalamāha- āṭōpa ityādi| acchidyamānayā akr̥ttamānayā| mēdōgranthau tu yattailamiti “dvikarañja” (ci. 18) ityādikam||45-49||
Adhikarana 31 (50) · Śloka 50
tvacō'tītya sirādīni bhittvā vā parihr̥tya vā | kōṣṭhē pratiṣṭhitaṁ śalyaṁ kuryāduktānupadravān ||50||
View original
त्वचोऽतीत्य सिरादीनि भित्त्वा वा परिहृत्य वा | कोष्ठे प्रतिष्ठितं शल्यं कुर्यादुक्तानुपद्रवान् ||५०||
🔊 Audio coming soon
mēdōvartipratyāsattyā jaṭharagataśalyalakṣaṇamāha- tvacō'tītyētyādi| tvacō'tītya tvacō'tikramya, tvacaḥ sapta; sirādīni sirāmāṁsasnāyusandhyasthīni| sirācchēdaliṅgaṁ tu “surēndragōpapratimaṁ” (sū. 25) ityādi pūrvamuktam| pratiṣṭhitam avasthitam| uktānupadravāniti praṇaṣṭaśalyavijñānīyē “kōṣṭhagatē tvāṭōpānāhavidradhyādīn” (sū. 26) iti||50||
Adhikarana 32 (51) · Śloka 51
tatrāntarlōhitaṁ pāṇḍuṁ śītapādakarānanam | śītōcchvāsaṁ raktanētramānaddhaṁ ca vivarjayēt ||51||
View original
तत्रान्तर्लोहितं पाण्डुं शीतपादकराननम् | शीतोच्छ्वासं रक्तनेत्रमानद्धं च विवर्जयेत् ||५१||
🔊 Audio coming soon
kōṣṭhagataśalyasyāsādhyasya lakṣaṇamāha- tatrāntarlōhitamityādi| antarlōhitaṁ kōṣṭhamadhyapatitarudhiramityarthaḥ| pāṇḍuṁ śvētam| śītapādakarānanaṁ śītacaraṇahastamukham| ānaddhaṁ svamārgādapravartamānadōṣamalam| ēvaṁvidhaṁ śalyavantaṁ pumāṁsaṁ vivarjayēt pariharēdityarthaḥ||51||
Adhikarana 33 (52-54) · Śloka 54
āmāśayasthē rudhirē vamanaṁ pathyamucyatē | pakvāśayasthē dēyaṁ ca virēcanamasaṁśayam ||52|| āsthāpanaṁ ca niḥsnēhaṁ kāryamuṣṇairviśōdhanaiḥ | yavakōlakulatthānāṁ niḥsnēhēna rasēna ca ||53|| bhuñjītānnaṁ yavāgūṁ vā pibēt saindhavasaṁyutām | atiniḥsrutaraktō vā bhinnakōṣṭhaḥ pibēdasr̥k ||54||
View original
आमाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यमुच्यते | पक्वाशयस्थे देयं च विरेचनमसंशयम् ||५२|| आस्थापनं च निःस्नेहं कार्यमुष्णैर्विशोधनैः | यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन च ||५३|| भुञ्जीतान्नं यवागूं वा पिबेत् सैन्धवसंयुताम् | अतिनिःस्रुतरक्तो वा भिन्नकोष्ठः पिबेदसृक् ||५४||
🔊 Audio coming soon
sādhyasya cikitsitamāha- āmāśayasthē ityādi| pakvāśayasthē pittāśayasthē ityarthaḥ| vātāśayasthē punarāsthāpanamēva; āsthāpanaṁ nirūhaḥ| uṣṇairviśōdhanairgōmūtrādibhirāsthāpanaṁ kāryamiti sambandhaḥ| viśuddhasya raktānulōmanamannamāha- yavakōlētyādi| aniḥsrutaraktasya cikitsāmabhidhāyātiniḥsrutaraktasya cikitsāṁ nirdiśannāha- atiniḥsrutētyādi| pibēdasr̥giti jīvitānubandhanārtham||52-54||
Adhikarana 34 (55) · Śloka 55
svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ | vyupadravaḥ sa bhinnē'pi kōṣṭhē jīvati mānavaḥ ||55||
View original
स्वमार्गप्रतिपन्नास्तु यस्य विण्मूत्रमारुताः | व्युपद्रवः स भिन्नेऽपि कोष्ठे जीवति मानवः ||५५||
🔊 Audio coming soon
bhinnakōṣṭhasya sādhyasya lakṣaṇamāha- svamārgētyādi| vyupadravaḥ vigatā upadravā yasya saḥ, upadravā jvarādhmānādayaḥ||55||
Adhikarana 35 (56-65) · Śloka 66
abhinnamantraṁ niṣkrāntaṁ pravēśyaṁ nānyathā bhavēt | pipīlikāśirōgrastaṁ tadapyēkē vadanti tu ||56|| prakṣālya payasā digdhaṁ tr̥ṇaśōṇitapāṁśubhiḥ | pravēśayēt kr̥ttanakhō ghr̥tēnāktaṁ śanaiḥ śanaiḥ ||57|| pravēśayēt kṣīrasiktaṁ śuṣkamantraṁ ghr̥tāplutam | aṅgulyā'bhimr̥śēt kaṇṭhaṁ jalēnōdvējayēdapi ||58|| hastapādēṣu saṅgr̥hya samutthāpya mahābalāḥ | bhavatyantaḥpravēśastu yathā nirdhunuyustathā ||59|| tathā'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṁ kalāṁ pīḍayanti ca | vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpravēśaṁ bhavēttu yat ||60|| tadāpāṭya pramāṇēna bhiṣagantraṁ pravēśayēt | yathāsthānaṁ niviṣṭē ca vraṇaṁ sīvyēdatandritaḥ ||61|| sthānādapētamādattē prāṇān gupitamēva vā | vēṣṭayitvā tu paṭṭēna ghr̥tasēkaṁ pradāpayēt ||62|| ghr̥taṁ pibēt sukhōṣṇaṁ ca citrātailasamanvitam | mr̥dukriyārthaṁ śakr̥tō vāyōścādhaḥpravr̥ttayē ||63|| tatastailamidaṁ kuryādrōpaṇārthaṁ cikitsakaḥ | tvacō'śvakarṇadhavayōrmōcakīmēṣaśr̥ṅgayōḥ ||64|| śallakyarjunayōścāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṁ tathā | balāmūlāni cāhr̥tya tailamētairvipācayēt ||65|| vraṇaṁ saṁrōpayēttēna varṣamātraṁ yatēta ca |66|
View original
अभिन्नमन्त्रं निष्क्रान्तं प्रवेश्यं नान्यथा भवेत् | पिपीलिकाशिरोग्रस्तं तदप्येके वदन्ति तु ||५६|| प्रक्षाल्य पयसा दिग्धं तृणशोणितपांशुभिः | प्रवेशयेत् कृत्तनखो घृतेनाक्तं शनैः शनैः ||५७|| प्रवेशयेत् क्षीरसिक्तं शुष्कमन्त्रं घृताप्लुतम् | अङ्गुल्याऽभिमृशेत् कण्ठं जलेनोद्वेजयेदपि ||५८|| हस्तपादेषु सङ्गृह्य समुत्थाप्य महाबलाः | भवत्यन्तःप्रवेशस्तु यथा निर्धुनुयुस्तथा ||५९|| तथाऽन्त्राणि विशन्त्यन्तः स्वां कलां पीडयन्ति च | व्रणाल्पत्वाद्बहुत्वाद्वा दुष्प्रवेशं भवेत्तु यत् ||६०|| तदापाट्य प्रमाणेन भिषगन्त्रं प्रवेशयेत् | यथास्थानं निविष्टे च व्रणं सीव्येदतन्द्रितः ||६१|| स्थानादपेतमादत्ते प्राणान् गुपितमेव वा | वेष्टयित्वा तु पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत् ||६२|| घृतं पिबेत् सुखोष्णं च चित्रातैलसमन्वितम् | मृदुक्रियार्थं शकृतो वायोश्चाधःप्रवृत्तये ||६३|| ततस्तैलमिदं कुर्याद्रोपणार्थं चिकित्सकः | त्वचोऽश्वकर्णधवयोर्मोचकीमेषशृङ्गयोः ||६४|| शल्लक्यर्जुनयोश्चापि विदार्याः क्षीरिणां तथा | बलामूलानि चाहृत्य तैलमेतैर्विपाचयेत् ||६५|| व्रणं संरोपयेत्तेन वर्षमात्रं यतेत च |६६|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kōṣṭhagatāntrabhēdamāha- abhinnētyādi| nānyathēti yathaiva sthitāni tathaiva pravēśyāni tēnaiva prakārēṇētyarthaḥ| aparē tvanyathā vyākhyānayanti, yathā- abhinnādanyathā aparaprakāraṁ bhinnamantraṁ pravēśyaṁ na bhavēt; tathāca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “abhinnamantraṁ niṣkrāntaṁ pravēśyaṁ nahyatō'nyathā” (a. saṁ. u. 32)- iti| bhinnamapi matāntarēṇa pravēśyamiti nirdiśannāha- pipīlikāśirōgrastamityādi| tadapi bhinnamapi, antraṁ pravēśyamiti sambandhaḥ| pipīlikāśirōgrastamityanēna pipīlikāvadanasandaṁśasaṁhitē antrē tāsāṁ kabandhacchēdaḥ kārya iti vyākhyānayanti | gayī tu ‘alāṅgulaśirōgrastam’ iti paṭhati; tatra alāṅgulaḥ sthūlapipīlikaḥ| prakṣālyētyādi| payasā kṣīrēṇa, digdhaṁ guṇḍitaṁ, āvr̥tamityarthaḥ | pāṁśuḥ dhūliḥ| kr̥ttanakhaḥ chinnanakhaḥ| praviṣṭē'ntrē svasthānanayanārthamantrasyōpāyatrayamāha- aṅgulyētyādi| abhimr̥śēt spr̥śēt| udvējayēt trāsayēt| samutthāpya ūrdhvaṁ nītvā antrabhēdavantaṁ puruṣaṁ mahābalāḥ puruṣāstathā nirdhunuyuryathā'ntrasyāntaḥpravēśō bhavatīti sambandhaḥ; nirdhunuyuḥ ālōḍayēyurityarthaḥ | ēbhiḥ prayōgaiḥ kiṁ bhavatītyāha- tathā'ntrāṇītyādi| (antrāṇi yathā'ntaḥ viśanti tathā) svāṁ kalāṁ pīḍayanti svakīyā kalā pañcamī maladharā tāṁ pīḍayanti svasthānaṁ nirviśantītyarthaḥ| duḥpravēśasya cikitsāmāha- vraṇālpatvādityādi| vraṇālpatvāt vraṇasūkṣmatvāt, bahutvād vraṇasya bahulatvāt, tatra vipulatvē sati sa vraṇaḥ sīvyaḥ| kēcidbahutvādityantraviśēṣaṇamaṅgīkr̥tya vraṇasūkṣmatvē antrabahutvē cōbhayatrāpi pāṭanapūrvaṁ pravēśaṁ manyantē; tacca pāṭanaṁ yāvatā'ntraṁ praviśati tāvat kāryam| atandritaḥ analasaḥ| svasthānē'niviṣṭaṁ vyākulitaṁ cāntraṁ kiṁ karōtītyāha- sthānādapētamityādi| apētam apagatam| prāṇānādattē gr̥hṇāti mārayatītyarthaḥ| gupitaṁ vyākulitaṁ parasparamatikrāntamityarthaḥ| ataḥ paraṁ kriyāvidhiḥ- vēṣṭayitvētyādi| madhughr̥tābhyaktaṁ paṭṭavēṣṭitaṁ ghr̥tēna kōṣṇēna siñcēt| citrātailasamanvitamiti citrātailam ēraṇḍatailaṁ, tatphalaṁ purīṣamārdavaṁ vātānulōmanaṁ ca| idaṁ vakṣyamāṇam| tvacō'śvakarṇētyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadēśaprasiddhō'śvatthasadr̥śaḥ; mōcakī śālmalī, mēṣaśr̥ṅgaṁ karkaṭaśr̥ṅgaṁ, putrañjīvakabhēda ityanyē, kṣīriṇyō nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ, ēṣāṁ tvagbhirbalāmūlaiśca tailapādēna kalkīkr̥tairjalaṁ dattvā caturguṇaṁ tailaprasthaṁ pācayēditi jējjaṭaḥ; gayī tu “ēṣāṁ dravyāṇāmāḍhakaṁ salilāḍhakaiścaturbhiḥ kvathitamāḍhakaśēṣaṁ, tēna kaṣāyēṇāśvakarṇāditvakpādakalkaṁ tailaprasthaṁ pācayēt” ityāha| varṣamātraṁ yatētēti maithunavyāyāmādi pariharan yatnaṁ kurvītētyarthaḥ||56-65||
Adhikarana 36 (66-68) · Śloka 69
pādau nirastamuṣkasya jalēna prōkṣya cākṣiṇī ||66|| pravēśya tunnasēvanyā muṣkau sīvyēttataḥ param | kāryō gōphaṇikābandhaḥ kaṭyāmāvēśya yantrakam ||67|| na kuryāt snēhasēkaṁ ca tēna klidyati hi vraṇaḥ | kālānusāryāgurvēlājātīcandanapadmakaiḥ ||68|| śilādārvyamr̥tātutthaistailaṁ kurvīta rōpaṇam |69|
View original
पादौ निरस्तमुष्कस्य जलेन प्रोक्ष्य चाक्षिणी ||६६|| प्रवेश्य तुन्नसेवन्या मुष्कौ सीव्येत्ततः परम् | कार्यो गोफणिकाबन्धः कट्यामावेश्य यन्त्रकम् ||६७|| न कुर्यात् स्नेहसेकं च तेन क्लिद्यति हि व्रणः | कालानुसार्यागुर्वेलाजातीचन्दनपद्मकैः ||६८|| शिलादार्व्यमृतातुत्थैस्तैलं कुर्वीत रोपणम् |६९|
🔊 Audio coming soon
muṣkabhēdacikitsitamāha- pādau nirastamuṣkasyētyādi| pādāvakṣiṇī ca jalēna prōkṣya siktvētyarthaḥ; ‘muṣkaphalē’ ityadhyāhāraḥ| muṣkau aṇḍakōṣau, tunnasēvanyā sēvanīviśēṣēṇa, sīvyēt| gōphaṇikā kaupīnaṁ kacchōṭaka ityarthaḥ| kaṭyāmāvēśya yantrakamityādi| paṭṭayantramāvēśya, calanabhayādityarthaḥ| kālānusāryētyādi| kālānusāryā tagaraṁ, śilā manaḥśilā||66-68||-
Adhikarana 37 (69-70) · Śloka 71
śirasō'pahr̥tē śalyē bālavartiṁ nivēśayēt ||69|| bālavartyāmadattāyāṁ mastuluṅgaṁ vraṇāt sravēt | hanyādēnaṁ tatō vāyustasmādēvamupācarēt ||70|| vraṇē rōhati caikaikaṁ śanairbālamapakṣipēt |71|
View original
शिरसोऽपहृते शल्ये बालवर्तिं निवेशयेत् ||६९|| बालवर्त्यामदत्तायां मस्तुलुङ्गं व्रणात् स्रवेत् | हन्यादेनं ततो वायुस्तस्मादेवमुपाचरेत् ||७०|| व्रणे रोहति चैकैकं शनैर्बालमपक्षिपेत् |७१|
🔊 Audio coming soon
ataḥ paraṁ viddhacikitsārambhaḥ, tatra prāgēvōttamāṅgē viddhacikitsitamāha- śirasa ityādi| apahr̥tē karṣitē| bālavartimiti kēśaracitavartiṁ vraṇamukhapidhānārthaṁ nivēśayēt niravaśēṣēṇa pravēśayēt| bālavartyadānē dōṣamāha- bālavartyāmityādi| mastuluṅgamiti śirasō balādhānaṁ styānaghr̥tākāraṁ mastuluṅgamucyatē| ēnam āturam| tatō mastuluṅgasravaṇāt| ēvamiti pūrvōktaprakārēṇa| upācarēt cikitsāṁ kuryāt| apakṣipēt karṣēt||69-70||-
Adhikarana 38 (71) · Śloka 72
gātrādapahr̥tē'nyasmāt snēhavartiṁ pravēśayēt ||71|| kr̥tē niḥśōṇitē cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣatē hitaḥ |72|
View original
गात्रादपहृतेऽन्यस्मात् स्नेहवर्तिं प्रवेशयेत् ||७१|| कृते निःशोणिते चापि विधिः सद्यःक्षते हितः |७२|
🔊 Audio coming soon
sāmānyaśarīrāvayavasya cikitsāmāha- gātrādapahr̥tē ityādi| gātrāditi sphuṭam| anyasmād gātrādavayavāt, apahr̥tē ‘śalyē’ iti śēṣaḥ| snēhāktā paṭṭavartiḥ snēhavartiḥ; snēhō'tra tailam, upariṣṭāccakratailōpadēśāt| pravēśayēditi apahr̥taśalyē gātra iti vibhaktivipariṇāmēna sambandhaḥ| tasminnapi gātrē pākabhayānniḥśōṇitē kr̥tē, vidhiḥ sadyaḥkṣatē hita iti sadyaḥkṣataviṣayē yō vidhiḥ sō'trāpi hitō madhughr̥tādiḥ sandhānārtham||71||-
Adhikarana 39 (72) · Śloka 73
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syuryē vraṇāstān viśōṇitān ||72|| kr̥tvā sūkṣmēṇa nētrēṇa cakratailēna tarpayēt |73|
View original
दूरावगाढाः सूक्ष्माः स्युर्ये व्रणास्तान् विशोणितान् ||७२|| कृत्वा सूक्ष्मेण नेत्रेण चक्रतैलेन तर्पयेत् |७३|
🔊 Audio coming soon
viṣayaviśēṣēṇa viddhacikitsitamāha- dūrāvagāḍhā ityādi| dūrāvagāḍhā dūrānupraviṣṭā ityarthaḥ| sūkṣmēṇa nētrēṇēti| nētrēṇa vraṇaprakṣālanayantrēṇa, taccāṣṭāṅgulaṁ mudgatulyasrōtaḥ| cakratailēnēti tilatailapīḍanōpakaraṇakāṣṭhēbhyō'ṇutailanyāyēna gr̥hītaṁ tailaṁ cakratailaṁ, sadyaḥpīḍanōddhr̥tamātraṁ vā| tarpayēt pūrayēt||72||-
Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 74
samaṅgāṁ rajanīṁ padmāṁ trivargaṁ tutthamēva ca ||73|| viḍaṅgaṁ kaṭukāṁ pathyāṁ guḍūcīṁ sakarañjikām | saṁhr̥tya vipacēt kālē tailaṁ rōpaṇamuttamam ||74||
View original
समङ्गां रजनीं पद्मां त्रिवर्गं तुत्थमेव च ||७३|| विडङ्गं कटुकां पथ्यां गुडूचीं सकरञ्जिकाम् | संहृत्य विपचेत् काले तैलं रोपणमुत्तमम् ||७४||
🔊 Audio coming soon
samaṅgāmityādi| samaṅgā mañjiṣṭhā, rajanī haridrā, padmā bhārgī, trivargaḥ triphalā, pathyā harītakī, trivargagrahaṇēnaiva pathyāyāṁ labdhāyāṁ punaḥ pathyāgrahaṇaṁ bhāgadvayaprakṣēpārthaṁ; (yathā puṣyānugē madhukasya dviḥ pāṭhaḥ) yaduktaṁ- “ghr̥tē tailē ca yōgē ca yaddravyaṁ punarucyatē| tajjñātavyamihācāryairbhāgatō dviguṇaṁ bhavēt”- iti| karañjikā naktamālaphalamityarthaḥ| kālē iti adōṣōpaplavakālē vraṇasaṁrōhaṇakālē ityarthaḥ||73-74||
Adhikarana 41 (75) · Śloka 76
tālīśaṁ padmakaṁ māṁsī harēṇvagurucandanam | haridrē padmabījāni sōśīraṁ madhukaṁ ca taiḥ ||75|| pakvaṁ sadyōvraṇēṣūktaṁ tailaṁ rōpaṇamuttamam |76|
View original
तालीशं पद्मकं मांसी हरेण्वगुरुचन्दनम् | हरिद्रे पद्मबीजानि सोशीरं मधुकं च तैः ||७५|| पक्वं सद्योव्रणेषूक्तं तैलं रोपणमुत्तमम् |७६|
🔊 Audio coming soon
aparamapi rōpaṇatailamāha- tālīśamityādi| harēṇu rēṇukānāma gandhadravyam||75||-
Adhikarana 42 (76) · Śloka 76
kṣatē kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccitē bhagnavadvidhiḥ ||76||
View original
क्षते क्षतविधिः कार्यः पिच्चिते भग्नवद्विधिः ||७६||
🔊 Audio coming soon
kṣatapiccitayōścikitsitamāha- kṣatē kṣatavidhirityādi| kṣatē iti “nāticchinnaṁ nātibhinnaṁ” ityādinā paribhāṣitē, kṣatavidhiḥ sāmānyakṣatavidhiḥ kṣaudraghr̥tatailābhyaṅgādirityarthaḥ| piccitē bhagnavadvidhiḥ bhagnābhihitō bandhasēkarūkṣabhōjanādiḥ (atra pāṭhāttu bandhādicikitsitasamāvēśaḥ)||76||
Adhikarana 43 (77) · Śloka 77
ghr̥ṣṭē rujō nigr̥hyāśu cūrṇairupacarēdvraṇam |77|
View original
घृष्टे रुजो निगृह्याशु चूर्णैरुपचरेद्व्रणम् |७७|
🔊 Audio coming soon
ghr̥ṣṭacikitsitamāha- ghr̥ṣṭē ityādi| rujō nigr̥hya madhukaśītādibhirnigr̥hya nirvāpya, gayī tu madhughr̥tasēkādinā nirvāpyēti vyākhyāti| cūrṇaiḥ śālasarjārjunādīnām||77|-
Adhikarana 44 (77-78) · Śloka 78
viśliṣṭadēhaṁ patitaṁ mathitaṁ hatamēva ca ||77|| vāsayēttailapūrṇāyāṁ drōṇyāṁ māṁsarasāśanam | ayamēva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇē marmahatē tathā ||78||
View original
विश्लिष्टदेहं पतितं मथितं हतमेव च ||७७|| वासयेत्तैलपूर्णायां द्रोण्यां मांसरसाशनम् | अयमेव विधिः कार्यः क्षीणे मर्महते तथा ||७८||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sadyōvraṇaprasaṅgēna viśliṣṭādidēhasya sadyaḥkṣatavraṇasāmānyēna cikitsāṁ nirdiśannāha- viśliṣṭadēhamityādi| viśliṣṭadēhamiti namanākarṣaṇārōhaṇapatanavadhasāhasādibhiḥ svasthānacyutāvayavadēhaṁ, patitaṁ vr̥kṣādibhyaḥ, mathitaṁ balīyasā vilōḍitaṁ, hataṁ vēgavatā dravyēṇa daṇḍamuṣṭyādibhirvā| vāsayēt sthāpayēt| drōṇī dāruracitā nausadr̥śī| ayamēvētyādi| kṣīṇē adhvādikṣīṇē| marmahata iti| marmāṇi hr̥dayādīni||77-78||
Adhikarana 45 (79) · Śloka 79
rōpaṇē saparīṣēkē pānē ca vraṇināṁ sadā | tailaṁ ghr̥taṁ vā saṁyōjyaṁ śarīrartūnavēkṣya hi ||79||
View original
रोपणे सपरीषेके पाने च व्रणिनां सदा | तैलं घृतं वा संयोज्यं शरीरर्तूनवेक्ष्य हि ||७९||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ viṣayaviśēṣōktasyāpi tailasya sadyōvraṇēṣu niṣēdhamanuktasyāpi ghr̥tasya vidhiṁ darśayannāha- rōpaṇē ityādi| vātakaphaprakr̥tikaṁ śarīraṁ kālaṁ śiśirādikamapēkṣya tailaṁ prayōjyaṁ, raktapittaprakr̥tikaṁ śarīraṁ kālaṁ śaradādikaṁ punaravēkṣya ghr̥taṁ prayōjyamiti||79||
Adhikarana 46 (80) · Śloka 80
ghr̥tāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau | sadyōvraṇēṣu dēyāni tāni vaidyēna jānatā ||80||
View original
घृतानि यानि वक्ष्यामि यत्नतः पित्तविद्रधौ | सद्योव्रणेषु देयानि तानि वैद्येन जानता ||८०||
🔊 Audio coming soon
atha saṅkṣēpārthaṁ ghr̥tānyanyātidēśēna nirdiśannāha- ghr̥tānītyādi| tānīti “prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukōśīrapadmakaiḥ” (ci. 16) ityādīni||80||
Adhikarana 47 (81) · Śloka 81
sadyaḥkṣatavraṇaṁ vaidyaḥ saśūlaṁ pariṣēcayēt | sarpiṣā nātiśītēna balātailēna vā punaḥ ||81||
View original
सद्यःक्षतव्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् | सर्पिषा नातिशीतेन बलातैलेन वा पुनः ||८१||
🔊 Audio coming soon
atha yasyāmavasthāyāṁ ghr̥tatailapariṣēkāḥ kāryāstāṁ nirdiśannāha- sadya ityādi| sarpiṣā nātiśītēnēti pittaraktaprakr̥tikē śarīrē kālē ca śaradādikē pariṣēkaḥ; balātailēna vātakaphaprakr̥tau dēhē kālē ca śītē iti||81||
Adhikarana 48 (82-84) · Śloka 85
samaṅgāṁ rajanīṁ padmāṁ pathyāṁ tutthaṁ suvarcalām | padmakaṁ rōdhramadhukaṁ viḍaṅgāni harēṇukām ||82|| tālīśapatraṁ naladaṁ candanaṁ padmakēśaram | mañjiṣṭhōśīralākṣāśca kṣīriṇāṁ cāpi pallavān ||83|| priyālabījaṁ tindukyāstaruṇāni phalāni ca | yathālābhaṁ samāhr̥tya tailamēbhirvipācayēt ||84|| sadyōvraṇānāṁ sarvēṣāmaduṣṭānāṁ tu rōpaṇam |85|
View original
समङ्गां रजनीं पद्मां पथ्यां तुत्थं सुवर्चलाम् | पद्मकं रोध्रमधुकं विडङ्गानि हरेणुकाम् ||८२|| तालीशपत्रं नलदं चन्दनं पद्मकेशरम् | मञ्जिष्ठोशीरलाक्षाश्च क्षीरिणां चापि पल्लवान् ||८३|| प्रियालबीजं तिन्दुक्यास्तरुणानि फलानि च | यथालाभं समाहृत्य तैलमेभिर्विपाचयेत् ||८४|| सद्योव्रणानां सर्वेषामदुष्टानां तु रोपणम् |८५|
🔊 Audio coming soon
sāmānyēna sarvavraṇānāmaduṣṭānāṁ rōpaṇārthaṁ tailamāha- samaṅgāmityādi| samaṅgā mañjiṣṭhā | padmā bhārgī| suvarcalā sūryabhaktā| harēṇukā rēṇukā| taruṇāni āmāni||82-84||
Adhikarana 49 (85) · Śloka 86
kaṣāyamadhurāḥśītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yōjayēt ||85|| sadyōvraṇānāṁ saptāhaṁ paścāt pūrvōktamācarēt |86|
View original
कषायमधुराःशीताः क्रियाः स्निग्धाश्च योजयेत् ||८५|| सद्योव्रणानां सप्ताहं पश्चात् पूर्वोक्तमाचरेत् |८६|
🔊 Audio coming soon
atha kiyantaṁ kālaṁ sadyōvraṇakriyētyāha- kaṣāyētyādi| pūrvōktaṁ dvivraṇīyōktam| amuṁ ślōkaṁ jējjaṭācāryō'nārṣamāha; gayī tvārṣam, ityasmābhirapyaṅgīkr̥taḥ||85||-
Adhikarana 50 (86-88) · Śloka 88
duṣṭavraṇēṣu kartavyamūrdhvaṁ cādhaśca śōdhanam ||86|| viśōṣaṇaṁ tathā''hāraḥ śōṇitasya ca mōkṣaṇam | kaṣāyaṁ rājavr̥kṣādau surasādau ca dhāvanam ||87|| tayōrēva kaṣāyēṇa tailaṁ śōdhanamiṣyatē | kṣārakalpēna vā tailaṁ kṣāradravyēṣu sādhitam ||88||
View original
दुष्टव्रणेषु कर्तव्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ||८६|| विशोषणं तथाऽऽहारः शोणितस्य च मोक्षणम् | कषायं राजवृक्षादौ सुरसादौ च धावनम् ||८७|| तयोरेव कषायेण तैलं शोधनमिष्यते | क्षारकल्पेन वा तैलं क्षारद्रव्येषु साधितम् ||८८||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣāmaduṣṭānāṁ rōpaṇamuktaṁ, duṣṭānāṁ kiṁ vidhānamiti tadāha- duṣṭavraṇēṣvityādi| ūrdhvaṁ śōdhanaṁ vamanaśirōvirēcanē, adhaḥśōdhanaṁ virēcanāsthāpanaṁ, viśōṣaṇaṁ laṅghanam| āhārō'pi viśōṣaṇa ēva tiktakaṭukaṣāyādiḥ| tatrōrdhvanābhijēṣu kaphajēṣu vamanaṁ, pittajēṣu pittāśayajēṣu ca virēcanaṁ, vātāśayādhaḥkāyajēṣu malēna mārgāvaraṇaduṣṭasamīraṇadūṣitēṣu punarāsthāpanaṁ, śirasijēṣu tu kaphajēṣu śirōvirēcanam| rājavr̥kṣādāviti āragvadhādāvityarthaḥ| tayōrēva gaṇayōḥ kaṣāyēṇa pādakalkaṁ tailaṁ śōdhanaṁ sādhyatē| kṣārakalpēna vēti kṣāraprasthamudakaprasthaiḥ ṣaḍbhirēkaviṁśativārān srāvitaṁ tasmiṁstailaprasthāccaturguṇē kṣārōdakē tailaṁ pācayēt; atra tu ‘kṣāradravyāṇyēva kalkāni’ ityēkē, ‘akalkamēvaitattailam’ ityanyē| kṣāradravyēṣu muṣkakapalāśādiṣu||86-88||
Adhikarana 51 (89-92) · Śloka 92
dravantī cirabilvaśca dantī citrakamēva ca | pr̥thvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṁ tutthamēva ca ||89|| trivr̥ttējōvatī nīlī haridrē saindhavaṁ tilāḥ | bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā ||90|| naipālī jālinī caiva madayantī mr̥gādanī | sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ ||91|| yathōpapatti kartavyaṁ tailamētaistu śōdhanam | ghr̥taṁ vā yadi vā prāptaṁ kalkāḥ saṁśōdhanāstathā ||92||
View original
द्रवन्ती चिरबिल्वश्च दन्ती चित्रकमेव च | पृथ्वीका निम्बपत्राणि कासीसं तुत्थमेव च ||८९|| त्रिवृत्तेजोवती नीली हरिद्रे सैन्धवं तिलाः | भूमिकदम्बः सुवहा शुकाख्या लाङ्गलाह्वया ||९०|| नैपाली जालिनी चैव मदयन्ती मृगादनी | सुधामूर्वार्ककीटारिहरितालकरञ्जिकाः ||९१|| यथोपपत्ति कर्तव्यं तैलमेतैस्तु शोधनम् | घृतं वा यदि वा प्राप्तं कल्काः संशोधनास्तथा ||९२||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sarvaduṣṭavraṇānāṁ tailaghr̥tayōgitayā vraṇakalkadravyayōgidravyaṁ nirdiśannāha- dravantītyādi| dravantī cīritapatrā| dantī cirabilvō vr̥kṣakarañjakaḥ| dantī udumbaraparṇī| pr̥thvīkā sthūlajīrakaḥ, ēlētyanyē, hiṅgupatrikētyaparē| tējōvatī kākamardanikā, nīli nilāñjanikā śāradā| bhūmikadambō muṇḍitikā| suvahā gōdhāpadī| śukākhyā carmakāravaṭaḥ| lāṅgalāhvayā kalihārikā| naipālī manaḥśilā| jālinī kōśātakī| madayantī mēndikā nakharañjanī| mr̥gādanī indravāruṇī| sudhā sēhuṇḍaḥ| mūrvā cōrasnāyuḥ| kīṭāriḥ viḍaṅgaḥ, kīṭamāriṇītyanyē; karañjikā naktamālaphalam| yathōpapatti yathālābham| prāptamiti yuktaṁ pūrvōktaśarīrakālādyapēkṣayā| kalkā iti ‘prāptā’ iti śēṣaḥ| tailaṁ prāptamēṣu “utsannamāṁsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṁstathā” (ci. 1) ityādiṣu, ghr̥taṁ punarēṣu prāptaṁ “pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān” (ci. 1) ityādiṣu, kalkāḥ punarēṣu yuktāḥ “pūtimāṁsapraticchannān mahādōṣāṁśca” (ci. 1) ityādiṣu||89-92||
Adhikarana 52 (93-94) · Śloka 94
saindhavatrivr̥dēraṇḍapatrakalkastu vātikē | trivr̥ddharidrāmadhukakalkaḥ paittē tilairyutaḥ ||93|| kaphajē tilatējōhvādantīsvarjikacitrakāḥ | duṣṭavraṇavidhiḥ kāryō mēhakuṣṭhavraṇēṣvapi ||94||
View original
सैन्धवत्रिवृदेरण्डपत्रकल्कस्तु वातिके | त्रिवृद्धरिद्रामधुककल्कः पैत्ते तिलैर्युतः ||९३|| कफजे तिलतेजोह्वादन्तीस्वर्जिकचित्रकाः | दुष्टव्रणविधिः कार्यो मेहकुष्ठव्रणेष्वपि ||९४||
🔊 Audio coming soon
atha vātādibhēdēna kalkānāha- saindhavamityādi||93-94||
Adhikarana 53 (95) · Śloka 95
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭō yaḥ sadyōvraṇaviniścayaḥ | nātaḥ śakyaṁ paraṁ vaktumapi niścitavādibhiḥ ||95||
View original
षड्विधः प्राक् प्रदिष्टो यः सद्योव्रणविनिश्चयः | नातः शक्यं परं वक्तुमपि निश्चितवादिभिः ||९५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ chinnādiṣaṭkē kasyacidvipratipattiṁ nirākurvannāha- ṣaḍvidha ityādi| ataḥ ṣaḍvidhatvāt paraṁ saptavidhatvādi; niyamēna vaktuṁ śīlairapi vaktuṁ na śakyamityarthaḥ||95||
Adhikarana 54 (96-97) · Śloka 97
upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ | kēcit saṁyōjya bhāṣantē bahudhā mānagarvitāḥ ||96|| bahu tadbhāṣitaṁ tēṣāṁ ṣaṭsvēṣvēvāvatiṣṭhatē | viśēṣā iva sāmānyē ṣaṭtvaṁ tu paramaṁ matam ||97||
View original
उपसर्गैर्निपातैश्च तत्तु पण्डितमानिनः | केचित् संयोज्य भाषन्ते बहुधा मानगर्विताः ||९६|| बहु तद्भाषितं तेषां षट्स्वेष्वेवावतिष्ठते | विशेषा इव सामान्ये षट्त्वं तु परमं मतम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
upasargairityādi- upasargāḥ praparādayaḥ, nipātāścādayaḥ, taiḥ saṁyōjya bhāṣantē; yathā- samyak chinnaṁ sañchinnaṁ, paritaḥ chinnaṁ paricchinnam, alpaṁ hi chinnamācchinnamiti; nipātairyathā- atikramya cchinnamaticchinnaṁ, pūjitaṁ chinnaṁ succhinnam, alpaṁ chinnamīṣacchinnamiti| taditi chinnādiṣaṭkam| tathā'pi ṣaṭkamēvēti dr̥ṣṭāntēna darśayannāha- bahu tadbhāṣitamityādi| tēṣāṁ vādinām| tat pūrvōktaṁ bahubhāṣitam, ēṣu ṣaṭsu cchinnādiṣu, avatiṣṭhatē antarbhavatītyarthaḥ| viśēṣā iva sāmānyē iti yathaiva hi karmasāmānyē namanōnnamanaprasāraṇākuñcanādīnāṁ karmaviśēṣāṇāmavarōdhaḥ, tathā chēdasāmānyē sarvēṣāmēva sañcchinnaparicchinnāticchinnādīnāṁ chēdaviśēṣāṇāmavarōdhaḥ, ēvaṁ śēṣēṣvapi pañcasu| ṣaṭkaṁ tu iti tuśabdō'vadhāraṇē, tēna ṣaṭkamēvētyarthaḥ||96-97||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē sadyōvraṇacikitsitaṁ nāma dvitiyō'dhyāyaḥ ||2||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सद्योव्रणचिकित्सितं नाम द्वितियोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsitasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ||2||