Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਸਰ੍ਵੋਪਘਾਤਸ਼ਮਨੀਯਂ ਰਸਾਯਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः सर्वोपघातशमनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਰਸਾਦਿਧਾਤੂਨਾਮਯਨਮਾਪ੍ਯਾਯਨਮ੍, ਅਥਵਾ ਭੇਸਜਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵਾਣਾਮਾਯੁਰ੍ਬਲਵੀਰ੍ਯਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਣਾਂ ਵਯਃਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਾਣਾਮਯਨਂ ਲਾਭੋਪਾਯੋ ਰਸਾਯਨਮ੍; ਵਰ੍ਧਕਂ ਸ੍ਥਾਪਕਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਪ੍ਰਾਪਕਂ ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਰਸਾਯਨਂ- ਕੁਟੀਪ੍ਰਾਵੇਸ਼ਿਕਂ, ਵਾਤਾਤਪਿਕਂ ਚ; ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ- ਕਾਮ੍ਯਂ, ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਮ੍, ਆਜਸ੍ਰਿਕਂ ਚ; ‘ਪ੍ਰਾਣਮੇਧਾਕਾਮਃ ਸ਼੍ਰੀਕਾਮ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਾਮ੍ਯਂ, ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁਭਲ੍ਲਾਤਕਤੁਵਰਕਾਦ੍ਯਮ੍, ਆਜਸ੍ਰਿਕਂ ਕ੍ਸੀਰਘਤਾਭ੍ਯਾਸਾਦਿਕਮ੍; ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ- ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨਭੇਦੇਨ; ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਸਸ੍ਯਾਦਿਰਸਾਯਨਂ (?), ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਨਾਗਬਲਾਪ੍ਰਯੋਗਾਦਿਕਮਿਤਿ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ਪੂਰ੍ਵੇ ਵਯਸਿ ਮਧ੍ਯੇ ਵਾ ਮਨੁਸ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਾਯਨਮ੍ |
ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੁਦ੍ਧਤਨੋਃ ਸਦਾ ||੩||
ਨਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤੋ ਰਾਸਾਯਨੋ ਵਿਧਿਃ |
ਨ ਭਾਤਿ ਵਾਸਸਿ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਰਙ੍ਗਯੋਗ ਇਵਾਹਿਤਃ ||੪||
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਪਘਾਤਾ ਯੇ ਦੋਸਜਾ ਮਾਨਸਾਸ੍ਤਥਾ |
ਉਪਦਿਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਤੇਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਾਰਣਮ੍ ||੫||
View original
पूर्वे वयसि मध्ये वा मनुष्यस्य रसायनम् |
प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः स्निग्धशुद्धतनोः सदा ||३||
नाविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायनो विधिः |
न भाति वाससि क्लिष्टे रङ्गयोग इवाहितः ||४||
शरीरस्योपघाता ये दोषजा मानसास्तथा |
उपदिष्टाः प्रदेशेषु तेषां वक्ष्यामि वारणम् ||५||
ਨ ਭਾਤਿ ਨ ਦੀਪ੍ਯਤੇ| ਆਹਿਤਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ਼ਰੀਰਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ; ਮਾਨਸੌ ਤੁ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ||੩-੫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ਸ਼ੀਤੋਦਕਂ ਪਯਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯੇਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ |
ਤ੍ਰਿਸ਼ਃ ਸਮਸ੍ਤਮਥਵਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪੀਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਦ੍ਵਯਃ ||੬||
View original
शीतोदकं पयः क्षौद्रं सर्पिरित्येकशो द्विशः |
त्रिशः समस्तमथवा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः ||६||
ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੀਤੋਦਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤੋਦਕਪਯਃਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਸਾਮੇਕਸ਼ਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਃ, ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ ਸਟ੍, ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਚਤੁਰ੍ਭਿਰੇਕਃ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗਾਃ| ਉਦਕਂ ਪਯਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯੇਕਸ਼ਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ; ਉਦਕਪਯਸੀ, ਉਦਕਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ, ਉਦਕਸਰ੍ਪਿਸੀ, ਪਯਃਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ, ਪਯਃਸਰ੍ਪਿਸੀ, ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਸੀਤ੍ਯੇਵਂ ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ ਸਟ੍; ਉਦਕਪਯਃਸਰ੍ਪੀਂਸਿ, ਉਦਕਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪੀਂਸਿ, ਪਯਃਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪੀਂਸਿ, ਉਦਕਪਯਃਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯੇਵਂ ਚਤ੍ਵਾਰਃ; ਉਦਕਪਯਃਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਰੇਕ ਏਵ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਮਾਨਾਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨਾਮੇਸਾਂ ਵਿਸਮਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ਼ੀਤੋਦਕਂ ਸਮਪਿਤ੍ਤਵਾਤਕਫਪ੍ਰਕਤੌ, ਪਯਃ ਪੁਨਰਧਿਕਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਾਵੇਵ, ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਕਫਪ੍ਰਕਤੌ, ਸਰ੍ਪਿਃ ਪੁਨਰਧਿਕਵਾਤਪ੍ਰਕਤੌ; ਅਤ੍ਰੈਵੈਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗੋ ਹਿਤਾਹਿਤਵਾਤਾਦਿਦੋਸਭੇਦਪ੍ਰਕਤਿਸੁ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਭਜਨੀਯਃ||੬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ਤਤ੍ਰ ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਚੂਰ੍ਣਮਾਹਤ੍ਯ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਯਥਾਬਲਂ ਸ਼ੀਤਤੋਯੇਨੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸ਼ੀਤਤੋਯਂ ਚਾਨੁਪਿਬੇਦੇਵਮਹਰਹਰ੍ਮਾਸਂ, ਤਦੇਵ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਕ੍ਵਾਥੇਨ ਵਾ, ਮਧੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕ੍ਵਾਥਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ, ਮਧ੍ਵਾਮਲਕਰਸਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ, ਗੁਡੂਚੀਕ੍ਵਾਥੇਨ ਵਾ, ਏਵਮੇਤੇ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਜੀਰ੍ਣੇ ਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕਯੂਸੇਣਾਲਵਣੇਨਾਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹੇਨ ਘਤਵਨ੍ਤਮੋਦਨਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਏਤੇ ਖਲ੍ਵਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਕ੍ਸਪਯਨ੍ਤਿ, ਕਮੀਨੁਪਘ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਮਾਸੇ ਮਾਸੇ ਚ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਾਯੁਸੋਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ||੭||
View original
तत्र विडङ्गतण्डुलचूर्णमाहृत्य यष्टीमधुकमधुयुक्तं यथाबलं शीततोयेनोपयुञ्जीत शीततोयं चानुपिबेदेवमहरहर्मासं, तदेव मधुयुक्तं भल्लातकक्वाथेन वा, मधुद्राक्षाक्वाथयुक्तं वा, मध्वामलकरसाभ्यां वा, गुडूचीक्वाथेन वा, एवमेते पञ्च प्रयोगा भवन्ति; जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्; एते खल्वर्शांसि क्षपयन्ति, कृमीनुपघ्नन्ति, ग्रहणधारणशक्तिं जनयन्ति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति ||७||
ਅਤਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯੁਰ੍ਵਰ੍ਧਨਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ ਮਧੁ ਚ ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਮਾਨੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍; ਏਤਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਸੁ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤੌ ਵਾ| ਤਦੇਵ ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕਕ੍ਵਾਥੇਨ ਪੇਯਂ, ਯਥਾਬਲਮਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਏਤਦ੍ਵਾਤਜੇਸੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ਃਸੁ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਤਾਵਪਿ| ਮਧੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕ੍ਵਾਥਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ‘ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਚੂਰ੍ਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਧ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਗੁਡੂਚੀਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਘਤਵਨ੍ਤਂ ਬਹੁਘਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਂ ਫਲਮਾਹ- ਏਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਧਾਨਵਦਾਹਾਰਃ ਪਰਿਹਾਰਸ਼੍ਚ||੭||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
ਵਿਡਙ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਾਨਾਂ ਦ੍ਰੋਣਂ ਪਿਸ੍ਟਪਚਨੇ ਪਿਸ੍ਟਵਦੁਪਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਵਿਗਤਕਸਾਯਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਵਤਾਰ੍ਯ ਦਸਦਿ ਪਿਸ੍ਟਮਾਯਸੇ ਦਢੇ ਕੁਮ੍ਭੇ ਮਧੂਦਕੋਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਭਸ੍ਮਰਾਸ਼ਾਵਨ੍ਤਰ੍ਗਹੇ ਚਤੁਰੋ ਮਾਸਾਨ੍ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਵਰ੍ਸਾਵਿਗਮੇ ਚੋਦ੍ਧਤ੍ਯੋਪਸਂਸ੍ਕਤਸ਼ਰੀਰਃ ਸਹਸ੍ਰਸਮ੍ਪਾਤਾਭਿਹੁਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਤਃ- ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਯਥਾਬਲਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ, ਜੀਰ੍ਣੇ ਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕਯੂਸੇਣਾਲਵਣੇਨ ਘਤਵਨ੍ਤਮੋਦਨਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍, ਪਾਂਸ਼ੁਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਯੀਤ, ਤਸ੍ਯ ਮਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇਭ੍ਯਃ ਕਮਯੋ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਣੁਤੈਲੇਨਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਂਸ਼ਵਿਦਲੇਨਾਪਹਰੇਤ੍, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ੍ਤਤੀਯੇ ਯੂਕਾਸ੍ਤਥੈਵਾਪਹਰੇਤ੍, ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਦਨ੍ਤਨਖਰੋਮਾਣ੍ਯਵਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਪਞ੍ਚਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਅਮਾਨੁਸਂ ਚਾਦਿਤ੍ਯਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਵਪੁਰਧਿਗਚ੍ਛਤਿ, ਦੂਰਾਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾ ਨਿਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਚਾਪੋਹ੍ਯ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਸ਼੍ਰੁਤਨਿਗਾਦ੍ਯਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਾਦੀ ਗਜਬਲੋਸ਼੍ਵਜਵਃ ਪੁਨਰ੍ਯੁਵਾਸ੍ਟੌ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਯੁਰਵਾਪ੍ਨੋਤਿ; ਤਸ੍ਯਾਣੁਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥੇ, ਅਜਕਰ੍ਣਕਸਾਯਮੁਤ੍ਸਾਦਨਾਰ੍ਥੇ, ਸੋਸ਼ੀਰਂ ਕੂਪੋਦਕਂ ਸ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥੇ, ਚਨ੍ਦਨਮੁਪਲੇਪਨਾਰ੍ਥੇ, ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਧਾਨਵਦਾਹਾਰਃ ਪਰਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ||੮||
ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਣਾਂ ਨਿਸ੍ਕੁਲੀਕਤਾਨਾਮੇਸ ਏਵ ਕਲ੍ਪਃ ਪਾਂਸ਼ੁਸ਼ਯ੍ਯਾਭੋਜਨਵਰ੍ਜਂ; ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਪਯਸਾ ਸ਼ਤੇਨ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਸਮਾਨਮਨ੍ਯਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੇਣਾਸ਼ਿਸਸ਼੍ਚ |
ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤਨਿਮਿਤ੍ਤੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵੇਤੇਸਾਮੁਪਯੋਗਃ ||੯||
ਯਥੋਕ੍ਤਮਾਗਾਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਬਲਾਮੂਲਾਰ੍ਧਪਲਂ ਪਲਂ ਵਾ ਪਯਸਾਲੋਡ੍ਯ ਪਿਬੇਤ੍, ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰੋਦਨ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਃ, ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਵਰ੍ਸਾਣਿ ਵਯਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ; ਏਵਂ ਦਿਵਸਸ਼ਤਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਂ ਵਯਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ |
ਏਵਮੇਵਾਤਿਬਲਾਨਾਗਬਲਾਵਿਦਾਰੀਸ਼ਤਾਵਰੀਣਾਮੁਪਯੋਗਃ |
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤ੍ਵਤਿਬਲਾਮੁਦਕੇਨ, ਨਾਗਬਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁਨਾ, ਵਿਦਾਰੀਚੂਰ੍ਣਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ, ਸ਼ਤਾਵਰੀਮਪ੍ਯੇਵਂ, ਪੂਰ੍ਵੇਣਾਨ੍ਯਤ੍ ਸਮਾਨਮਾਸ਼ਿਸਸ਼੍ਚ ਸਮਾਃ |
ਏਤਾਸ੍ਤ੍ਵੌਸਧਯੋ ਬਲਕਾਮਾਨਾਂ ਸ਼ੋਸਿਣਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਛਰ੍ਦਯਤਾਂ ਵਿਰਿਚ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਚੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ||੧੦||
View original
विडङ्गतण्डुलानां द्रोणं पिष्टपचने पिष्टवदुपस्वेद्य विगतकषायं स्विन्नमवतार्य दृषदि पिष्टमायसे दृढे कुम्भे मधूदकोत्तरं प्रावृषि भस्मराशावन्तर्गृहे चतुरो मासान्निदध्यात्, वर्षाविगमे चोद्धृत्योपसंस्कृतशरीरः सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा प्रातः- प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात्, पांशुशय्यायां शयीत, तस्य मासादूर्ध्वं सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति, तानणुतैलेनाभ्यक्तस्य वंशविदलेनापहरेत्, द्वितीये पिपीलिकास्तृतीये यूकास्तथैवापहरेत्, चतुर्थे दन्तनखरोमाण्यवशीर्यन्ते; पञ्चमे प्रशस्तगुणलक्षणानि जायन्ते, अमानुषं चादित्यप्रकाशं वपुरधिगच्छति, दूराच्छ्रवणानि दर्शना निचास्य भवन्ति, रजस्तमसी चापोह्य सत्त्वमधितिष्ठति, श्रुतनिगाद्यपूर्वोत्पादी गजबलोऽश्वजवः पुनर्युवाऽष्टौ वर्षशतान्यायुरवाप्नोति; तस्याणुतैलमभ्यङ्गार्थे, अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे, सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे, चन्दनमुपलेपनार्थे, भल्लातकविधानवदाहारः परिहारश्च ||८||
काश्मर्याणां निष्कुलीकृतानामेष एव कल्पः पांशुशय्याभोजनवर्जं; अत्र हि पयसा शृतेन भोक्तव्यं, समानमन्यत् पूर्वेणाशिषश्च |
शोणितपित्तनिमित्तेषु विकारेष्वेतेषामुपयोगः ||९||
यथोक्तमागारं प्रविश्य बलामूलार्धपलं पलं वा पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं द्वादशरात्रमुपयुज्य द्वादश वर्षाणि वयस्तिष्ठति; एवं दिवसशतमुपयुज्य वर्षशतं वयस्तिष्ठति |
एवमेवातिबलानागबलाविदारीशतावरीणामुपयोगः |
विशेषतस्त्वतिबलामुदकेन, नागबलाचूर्णं मधुना, विदारीचूर्णं क्षीरेण, शतावरीमप्येवं, पूर्वेणान्यत् समानमाशिषश्च समाः |
एतास्त्वौषधयो बलकामानां शोषिणां रक्तपित्तोपसृष्टानां शोणितं छर्दयतां विरिच्यमानानां चोपदिश्यन्ते ||१०||
ਪਿਸ੍ਟਪਚਨੇ ਤਣਾਦਿਕਤਾਸ੍ਤਾਰੇ ਕਟਾਹੇ| ਦਸਦਿ ਸ਼ਿਲਾਯਾਮ੍| ਮਧੂਦਕੋਤ੍ਤਰਂ ਮਧੂਦਕਪ੍ਰਧਾਨਮ੍; ਉਦਕਮਤ੍ਰ ਵਿਡਙ੍ਗਕਸਾਯ ਏਵ, ਸ਼ੀਤੋਦਕਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍| ਉਪਸਂਸ੍ਕਤਸ਼ਰੀਰੋ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਃ| ਸਹਸ੍ਰਸਮ੍ਪਾਤਾਭਿਹੁਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਹਸ੍ਰਸਮ੍ਪਾਤਾਧ੍ਯਾਯੋ ਗ੍ਵੇਦੇ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਤੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸਹਸ੍ਰਂ ਹੁਤ੍ਵੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪਾਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯਾਜ੍ਞਿਕਾਨਾਂ ਸ੍ਰਵਣਂ, ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਤ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਹੂਯਨ੍ਤੇ, ਹੁਤ੍ਵਾ ਹੁਤ੍ਵਾ ਚ ਪਾਨੀਯਾਦਿਪੂਰ੍ਣਪਾਤ੍ਰੇ ਸਂਸ੍ਰਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਸਹਸ੍ਰਸਮ੍ਪਤਨਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਭਿਹੁਤੇ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਤਤ੍ ਕਤ੍ਵੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਯੀ ਤੁ ਅਥਰ੍ਵਵਿਦ੍ਭਿਃ ਸਮ੍ਪਾਤਕ੍ਰਮੇਣੌਸਧਾਧਿਕਾਰਿਣਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਤ੍ਰਿਪਦਾ ਗਾਯਤ੍ਰ੍ਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਰ੍ਥਂ ਵਿਘ੍ਨਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਭਿਮਤਾਸ਼ੀਃਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਾ ਸਹਸ੍ਰਾਭਿਹੁਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪਾਂਸ਼ੁਃ ਧੂਲਿਃ| ਵਂਸ਼ਵਿਦਲੇਨ ਵਂਸ਼ਕਮ੍ਬਿਕਯਾ| ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਇਤਿ ਮਾਸੇ| ਅਵਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਤਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਤੁਰ੍ਥੇਤੀਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਾਦੀਤਿ ਅਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਲੋਕਾਦਿਕਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਜਕਰ੍ਣੋ ਮਹਾਸਰ੍ਜਃ, ‘ਗਨ੍ਧਮੁਣ੍ਡ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਕਸਾਯੋਤ੍ਰ ਕਲ੍ਕਃ| ਸਸ੍ਨੇਹਕਲ੍ਕੇਨੋਦ੍ਧਰ੍ਸਣਮੁਤ੍ਸਾਦਨਮ੍| ਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ, ਸਿਤਚਨ੍ਦਨਮਿਤ੍ਯਪਰੇ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਧਾਨਵਦਿਤਿ ਵਿਵਤਾਗਾਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਮਾਨਮਨ੍ਯਤ੍| ਆਸ਼ਿਸ ਇਤਿ ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮-੧੦||
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
ਵਾਰਾਹੀਮੂਲਤੁਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਾਂ ਪਯਸਾਲੋਡ੍ਯ ਪਿਬੇਤ੍, ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰੋਦਨ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਃ, ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ; ਪ੍ਰਯੋਗਮਿਮਮੁਪਸੇਵਮਾਨੋ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਾਯੁਰਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਚਾਕ੍ਸਯਤਾਮ੍, ਏਤੇਨੈਵ ਚੂਰ੍ਣੇਨ ਪਯੋਵਚੂਰ੍ਣ੍ਯ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਮਭਿਮਥ੍ਯਾਜ੍ਯਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਮਧੁਯੁਤਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸਾਯਮ੍ਪ੍ਰਾਤਰੇਕਕਾਲਂ ਵਾ, ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰੋਦਨ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਃ, ਏਵਂ ਮਾਸਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ ||੧੧||
View original
वाराहीमूलतुलाचूर्णं कृत्वा ततो मात्रां मधुयुक्तां पयसाऽऽलोड्य पिबेत्, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, प्रतिषेधोऽत्र पूर्ववत् ; प्रयोगमिममुपसेवमानो वर्षशतमायुरवाप्नोति स्त्रीषु चाक्षयताम्, एतेनैव चूर्णेन पयोऽवचूर्ण्य शृतशीतमभिमथ्याज्यमुत्पाद्य मधुयुतमुपयुञ्जीत सायम्प्रातरेककालं वा, जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य वर्षशतायुर्भवति ||११||
ਵਾਰਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਏਤੇਨੈਵ ਚੂਰ੍ਣੇਨ ਵਾਰਾਹੀਚੂਰ੍ਣੇਨ ਕ੍ਸੀਰਪਾਕਵਿਧਿਨਾ ਸ਼ਤਂ ਕ੍ਸੀਰਮਵਚੂਰ੍ਣ੍ਯ, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੀਤਮਭਿਮਥ੍ਯ, ਆਜ੍ਯਮੁਤ੍ਪਾਦਯੇਤ੍, ਵਾਰਾਹੀਸ਼ਤਪਾਕਂ ਵਾ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦ੍ਰੋਣਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਪਯਃ ਸਰ੍ਪਿਰੋਦਨ ਇਤ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ- ਵਾਰਾਹੀਕਨ੍ਦਕਲ੍ਕਂ ਕ੍ਸੀਰਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਘਤਦ੍ਰੋਣਂ ਪਚੇਤ੍; ਅਨੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼ਤਪਾਕਂ ਘਤਂ ਦ੍ਰੋਣਮੁਪਯੁਜ੍ਯ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਨੁਕ੍ਤਂ ਜਲਮੇਵ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਾਹੁਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨੇਹਭੋਜਨਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਰਾਹ੍ਯਾ ਸ਼ਤਪਾਕਸਂਸ੍ਕਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਸ਼ਮਨੀਯਰੂਪਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਰਸਾਯਨਵਿਧਿਨਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਭੋਜਨਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੧੧||
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
ਚਕ੍ਸੁਃਕਾਮਃ ਪ੍ਰਾਣਕਾਮੋ ਵਾ ਬੀਜਕਸਾਰਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਮੂਲਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਮਾਸਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲਾਨਾਮਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਕਲ੍ਕਂ ਦਦ੍ਯਾਦਾਮਲਕਰਸਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਂ, ਤਤਃ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਵਤਾਰ੍ਯ ਸਹਸ੍ਰਸਮ੍ਪਾਤਾਭਿਹੁਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤੀਭੂਤਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸਂਸਜ੍ਯੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯਥਾਬਲਂ, ਯਥਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਲਵਣਂ ਪਰਿਹਰਨ੍ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ |
ਜੀਰ੍ਣੇ ਮੁਦ੍ਗਾਮਲਕਯੂਸੇਣਾਲਵਣੇਨ ਘਤਵਨ੍ਤਮੋਦਨਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪਯਸਾ ਵਾ ਮਾਸਤ੍ਰਯਮ੍; ਏਵਮਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਭ੍ਯਾਂ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸੌਪਰ੍ਣਂ ਭਵਤ੍ਯਨਲ੍ਪਬਲਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਚਾਕ੍ਸਯੋ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ||੧੨||
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪਯਸਾ ਸਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਨਰਃ ਸ਼ਣਫਲਾਨਿ ਯਃ |
ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ ਪਯਸਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਵਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ||੧੩||
View original
चक्षुःकामः प्राणकामो वा बीजकसाराग्निमन्थमूलं निष्क्वाथ्य माषप्रस्थं साधयेत्, तस्मिन् सिध्यति चित्रकमूलानामक्षमात्रं कल्कं दद्यादामलकरसचतुर्थभागं, ततः स्विन्नमवतार्य सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा शीतीभूतं मधुसर्पिर्भ्यां संसृज्योपयुञ्जीत यथाबलं, यथासात्म्यं च लवणं परिहरन् भक्षयेत् |
जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् पयसा वा मासत्रयम्; एवमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चक्षुः सौपर्णं भवत्यनल्पबलः स्त्रीषु चाक्षयो वर्षशतायुर्भवतीति ||१२||
भवति चात्र- पयसा सह सिद्धानि नरः शणफलानि यः |
भक्षयेत् पयसा सार्धं वयस्तस्य न शीर्यते ||१३||
ਬੀਜਕਸਾਰਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਮੂਲਂ ਪਲਂ ਸਲਿਲਾਢਕੇ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ, ਅਰ੍ਧਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਤਤ੍ਰ ਪੂਤੇ ਸੋਡਸ਼ਪਲਾਨਿ ਮਾਸਾਣਿ ਸਾਧ੍ਯਾਨਿ, ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਚਿਤ੍ਰਮੂਲਕਲ੍ਕਾਕ੍ਸਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਆਮਲਕਰਸਸ੍ਯ ਮਾਸਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਂ ਕੁਡਵਮਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨਿ| ਪਯਸਾ ਵੇਤਿ ਯੋਗਦ੍ਵਯਮੇਤਤ੍, ਯੋਜਨਾਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੌਪਰ੍ਣਂ ਗਰੁਡਚਕ੍ਸੁਸਾ ਤੁਲ੍ਯਂ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਸਹਸ੍ਰਸਮ੍ਪਾਤਾਭਿਹੁਤਂ ਕਤ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਨ ਪਠਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨੋਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਯੋਗਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਯਥਾ- ਪਯਸਾ ਸਹ ਸਿਦ੍ਧਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਯੋਗੋਨਾਰ੍ਸਃ, ਜੇਜ੍ਜਟੇਨਾਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਃ||੧੨-੧੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸਰ੍ਵੋਪਘਾਤਸ਼ਮਨੀਯਂ ਰਸਾਯਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने सर्वोपघातशमनीयं रसायनचिकित्सितं नाम सप्तविंशोऽध्यायः ||२७||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ|||੨੭||