Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ snēhōpayaugikacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
sarvōpaghātaśamanīyē rasāyanē ‘nāviśuddhaśarīrasya yuktō rāsāyanō vidhiḥ’ ityuktatvācchōdhanaṁ pratipādayitukāmaḥ tatprākkarmaṇī snēhasvēdau nirdiśati; tatrāpi snēhapūrvakatvāt svēdasya prathamaṁ snēhōpayaugikaṁ cikitsitamāha- athāta ityādi| snēhasya upayōgō yasmin karmaṇi tatsnēhōpayaugikaṁ tadēva cikitsitam| upayōjanam upayōgō bāhya ābhyantaraśca; tatra bāhyō'bhyaṅgādiḥ, ābhyantaraḥ pānādiḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
snēhasārō'yaṁ puruṣaḥ, prāṇāśca snēhabhūyiṣṭhāḥ snēhasādhyāśca bhavanti |
snēhō hi pānānuvāsanamastiṣkaśirōbastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhōjanēṣūpayōjyaḥ ||3||
View original
स्नेहसारोऽयं पुरुषः, प्राणाश्च स्नेहभूयिष्ठाः स्नेहसाध्याश्च भवन्ति |
स्नेहो हि पानानुवासनमस्तिष्कशिरोबस्त्युत्तरबस्तिनस्यकर्णपूरणगात्राभ्यङ्गभोजनेषूपयोज्यः ||३||
tatra pānādi pradhānamiha vaktavyam, apradhānaṁ punaranāgatābādhē indriyānupālanaprasaṅgēnōktam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra dviyōniścaturvikalpō'bhihitaḥ snēhaḥ snēhaguṇāśca |
tatra jaṅgamēbhyō gavyaṁ ghr̥taṁ pradhānaṁ, sthāvarēbhyastilatailaṁ pradhānamiti ||4||
View original
तत्र द्वियोनिश्चतुर्विकल्पोऽभिहितः स्नेहः स्नेहगुणाश्च |
तत्र जङ्गमेभ्यो गव्यं घृतं प्रधानं, स्थावरेभ्यस्तिलतैलं प्रधानमिति ||४||
dviyōniḥ dvikāraṇikaḥ sthāvarō jaṅgamaśca| tatra tailaṁ sthāvarayōni, ghr̥tavasāmajjānastu jaṅgamayōnayaḥ| tatra tailaṁ tilādiphalōdbhavatvāt phalasthaṁ, dēvadāruśiṁśapāgurvādisārōtthaṁ ca; ghr̥tamapi dvividhaṁ kṣīrōtthaṁ, dadhyutthaṁ ca; śuddhamāṁsasnēhō vasā, asthyāśrayā majjā| catvārō vikalpāḥ sarpistailavasāmajjānō yasya snēhasyēti caturvikalpaḥ; svābhāvikaguṇēnāpyatra pānavidhāvuktaḥ| tatra jaṅgamēbhyō gavyaṁ ghr̥taṁ pradhānaṁ, sthāvarēbhyastilatailamiti||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ata ūrdhvaṁ yathāprayōjanaṁ yathāpradhānaṁ ca sthāvarasnēhānupadēkṣyāmaḥ- tatra tilvakairaṇḍakōśāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnēhā virēcayanti, jīmūtakakuṭajakr̥tavēdhanēkṣvākudhāmārgavamadanasnēhā vāmayanti, viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyōtiṣmatīsnēhāḥ śirō virēcayanti, karañjapūtīkakr̥tamālamātuluṅgēṅgudīkirātatiktakasnēhā duṣṭavraṇēṣūpayujyantē, tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭōlasnēhā mahāvyādhiṣu, trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnēhā mūtrasaṅgēṣu, kapōtavaṅkāvalgujaharītakīsnēhāḥ śarkarāśmarīṣu, kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnēhāḥ pramēhēṣu, tālanārikēlapanasamōcapriyālabilvamadhūkaślēṣmātakāmrātakaphalasnēhāḥ pittasaṁsr̥ṣṭē vāyau, bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnēhāḥ kr̥ṣṇīkaraṇē, śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnēhāḥ pāṇḍūkaraṇē, saralapītadāruśiṁśapāgurusārasnēhā dadrukuṣṭhakiṭibhēṣu, sarva ēva snēhā vātamupaghnanti, tailaguṇāśca samāsēna vyākhyātāḥ ||5||
View original
अत ऊर्ध्वं यथाप्रयोजनं यथाप्रधानं च स्थावरस्नेहानुपदेक्ष्यामः- तत्र तिल्वकैरण्डकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीसप्तलाशङ्खिनीपलाशविषाणिकागवाक्षीकम्पिल्लकशम्पाकनीलिनीस्नेहा विरेचयन्ति, जीमूतककुटजकृतवेधनेक्ष्वाकुधामार्गवमदनस्नेहा वामयन्ति, विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुसिद्धार्थकज्योतिष्मतीस्नेहाः शिरो विरेचयन्ति, करञ्जपूतीककृतमालमातुलुङ्गेङ्गुदीकिराततिक्तकस्नेहा दुष्टव्रणेषूपयुज्यन्ते, तुवरककपित्थकम्पिल्लकभल्लातकपटोलस्नेहा महाव्याधिषु, त्रपुसैर्वारुककर्कारुकतुम्बीकूष्माण्डस्नेहा मूत्रसङ्गेषु, कपोतवङ्कावल्गुजहरीतकीस्नेहाः शर्कराश्मरीषु, कुसुम्भसर्षपातसीपिचुमर्दातिमुक्तकभाण्डीकटुतुम्बीकटभीस्नेहाः प्रमेहेषु, तालनारिकेलपनसमोचप्रियालबिल्वमधूकश्लेष्मातकाम्रातकफलस्नेहाः पित्तसंसृष्टे वायौ, बिभीतकभल्लातकपिण्डीतकस्नेहाः कृष्णीकरणे, श्रवणकङ्गुकटुण्टुकस्नेहाः पाण्डूकरणे, सरलपीतदारुशिंशपागुरुसारस्नेहा दद्रुकुष्ठकिटिभेषु, सर्व एव स्नेहा वातमुपघ्नन्ति, तैलगुणाश्च समासेन व्याख्याताः ||५||
prayōjanasyānatikramēṇēti yathāprayōjanaṁ, prayōjanaṁ prayōjanaṁ vīkṣyēti vā| pradhānaṁ pradhānaṁ vīkṣya yathāpradhānam| tatra sthāvarasya prāyēṇa pārthivadravyārabdhatvāttasya ca svabhāvēnādhōgāmitvādvirēcanasnēhānēva prathamamāha- tatrētyādi| tilvakō rōdhrākārō br̥hatpatrō raktatvagvairēcanikaḥ, saptalā yavatiktābhēdaḥ, śaṅkhinyapi tadbhēdaḥ, viṣāṇikā mēṣaśr̥ṅgī, gavākṣī indravāruṇī, kampillakō rēcanikā svanāmakhyātaḥ, śampākaḥ kiramālakaḥ, nīlinī nīlāñjanikā śāradaṁ phalam| jīmūtō dēvadālī, kr̥tavēdhanaḥ kōśātakī, ikṣvākuḥ kaṭutumbī, dhāmārgavō mahākōśātakī| tatra tilvakādisnēhā virēcayanti, jīmūtakādisnēhā vāmayanti| pittakaphaharaṁ karmadvayaṁ pratipādya sthānāśrayaṁ kaphasyaiva karma darśayannāha- viḍaṅgētyādi| kharamañjarī apāmārgaḥ, madhuśigruḥ śōbhāñjanakaḥ, sūryavallī paṭōlasadr̥śā vallī, jyōtiṣmatī kākamardanikā, śirō virēcayanti nasyaprayōgēṇa śiraḥsthaṁ ślēṣmāṇaṁ virēcayanti srāvayantītyarthaḥ| idānīṁ śalyatantratvādvraṇayōginaḥ snēhānnirdiśannāha- karañjētyādi| pūtīkaḥ cirabilvaḥ, kr̥tamālaḥ kiramālaḥ| tuvarakaḥ paścimasamudrabhūmiṣu palāśānukārī vr̥kṣaḥ| mahāvyādhiṣu mahākuṣṭhamēhādiṣvaṣṭāsu, vātāmayādiṣvityanyē; upayujyanta iti pūrvaślōkāt sambandhanīyam; ēvamuttaratra| trapusaḥ sudhāvāsaḥ, trapusīti lōkē, ērvārurlōmaśā karkaṭī, karkāruḥ vāḍavaṁ trapusaṁ ‘khērasā’ iti lōkē| mūtrasaṅgēṣu mūtrakr̥cchrādhmānāśmarīṣvityarthaḥ| kapōtavaṅkā brahmasuvarcalā, avalgujō bākucī; gayadāsastu ‘kapōtavaṅkāharītakīsnēhau śarkarāśmarīṣu’ iti paṭhitvā vyākhyānayati- kapōtavaṅkādisnēhau vātabhinnamūrtiṣvaśmarīṣviti| picumardō nimbaḥ, atimuktakaḥ avantakaḥ, bhāṇḍī ‘bhāṇḍanī’ iti lōkē prasiddhō viṭapō bhāṇḍadhāvanārthamāsutīvalāḥ samāharanti| priyālaḥ cāraḥ| piṇḍītakō madanaḥ| śravaṇaḥ tāpasavr̥kṣaḥ ‘iṅgudī’ iti lōkē, kaṅgukaṁ priyaṅguḥ, ṭuṇṭukaḥ syōnākaḥ| pītadāru dēvadāru| viśēṣēṇa dadrūkiṭibhau ghnantīti niyamārthaṁ punaḥ kuṣṭhatvāviśēṣē'pi tayōrgrahaṇam| sarvasnēhasāmānyakarma nirdiśannāha- sarva ēvētyādi| sthāvaratailaprādhānyēna tilatailaguṇā dravadravyavidhāvuktāḥ| samāsēnēti vargēṇaiva guṇōpadēśāt saṅkṣēpēṇētyarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ata ūrdhvaṁ kaṣāyasnēhapākakramamupadēkṣyāmaḥ |
tatra kēcidāhuḥ- tvakpatraphalamūlādīnāṁ bhāgastaccaturguṇaṁ jalaṁ caturbhāgāvaśēṣaṁ niṣkvāthyāpaharēdityēṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snēhaprasr̥tēṣu ṣaṭsu caturguṇaṁ dravamāvāpya caturaścākṣasamān bhēṣajapiṇḍānityēṣa snēhapākakalpaḥ |
ētattu na samyak; kasmāt? āgamāsiddhatvāt ||6||
View original
अत ऊर्ध्वं कषायस्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः |
तत्र केचिदाहुः- त्वक्पत्रफलमूलादीनां भागस्तच्चतुर्गुणं जलं चतुर्भागावशेषं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहप्रसृतेषु षट्सु चतुर्गुणं द्रवमावाप्य चतुरश्चाक्षसमान् भेषजपिण्डानित्येष स्नेहपाककल्पः |
एतत्तु न सम्यक्; कस्मात्? आगमासिद्धत्वात् ||६||
sa ca snēhaḥ prāyaśaḥ saṁskr̥ta upayujyatē, atastatsaṁskārārthamāha- ata ūrdhvamityādi| ādiśabdāt kandādayō gr̥hyantē| bhāga iti ēkavacanāntatvādēka ēvākr̥tapalādimānaviśēṣastulādhāraṇamātrēṇāvadhāritaḥ| tasmāttvagādibhāgāccaturguṇamudakam| taduktam- caturbhāgāvaśēṣaṁ kvāthamupaharēditi| kaṣāyasnēhakalkamānaṁ darśayannāha- snēhaprasr̥tēṣvityādi| prasr̥tō'tra saṁyuktapañcāṅgulirīṣadvistr̥tapāṇirēkaḥ, na punaḥ paladvayam| caturaścākṣasamān bhēṣajakalkapiṇḍān bibhītakaphalamānān piṣṭabhēṣajakalkān; ityēṣa snēhapākakalpa iti kēcidāhuḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
palakuḍavādīnāmatō mānaṁ tu vyākhyāsyāmaḥ- tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, tē ṣōḍaśa suvarṇam; athavā madhyamaniṣpāvā ēkōnaviṁśatirdharaṇaṁ, tānyardhatr̥tīyāni karṣaḥ; tataścōrdhvaṁ caturguṇamabhivardhayantaḥ palakuḍavaprasthāḍhakadrōṇā ityabhiniṣpadyantē, tulā punaḥ palaśataṁ, tāḥ punarviṁśatirbhāraḥ; śuṣkāṇāmidaṁ mānam, ārdradravāṇāṁ ca dviguṇamiti ||7||
View original
पलकुडवादीनामतो मानं तु व्याख्यास्यामः- तत्र द्वादश धान्यमाषा मध्यमाः सुवर्णमाषकः, ते षोडश सुवर्णम्; अथवा मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्धरणं, तान्यर्धतृतीयानि कर्षः; ततश्चोर्ध्वं चतुर्गुणमभिवर्धयन्तः पलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते, तुला पुनः पलशतं, ताः पुनर्विंशतिर्भारः; शुष्काणामिदं मानम्, आर्द्रद्रवाणां च द्विगुणमिति ||७||
snēhapākakalpamupadidikṣuḥ pūrvaṁ palādiparimāṇamēvāha- palētyādi| kutaḥ? tatpūrvakatvāt tatparimēyārthapravibhāgasiddhēḥ, parimāṇasiddhau parimēyakaṣāyasnēhapākādisambhāradravyapravibhāgaprasiddhiḥ; atastadupayōgi mānamabhidhīyatē| palādīnāṁ paṅktau pr̥thak kuḍavagrahaṇāt palakuḍavayōradvaiguṇyaṁ pratipādayati| tadāha- tatra kuḍavādau dravasyārdrasya ca dvaiguṇyamēva, palamānēṣu tu punaradvaiguṇyamēva| madhyamā madhyamapramāṇāḥ, tēna nātisthūlā nātitanavaśca grāhyāḥ| tairdvādaśabhirēkaḥ suvarṇamāṣakaḥ| tē ṣōḍaśa suvarṇamāṣakāḥ suvarṇakarṣa ityarthaḥ| anyē punaranyathā mānasūtraṁ paṭhanti; tadyathā- athavā madhyamaniṣpāvā ityādi| ardhaṁ tr̥tīyaṁ yēṣāṁ tānyardhatr̥tīyāni sārdhadvayamityarthaḥ| ubhayaṁ caitat prasiddham| tataścētyādi| ayamarthaḥ- tataḥ karṣāccaturguṇavardhamānāt palam, ēvaṁ palāt caturguṇavardhamānāt kuḍavaḥ, kuḍavāt prasthaḥ, prasthādāḍhakam, āḍhakād drōṇaḥ; tulā punaḥ palaśatamēva| tāḥ punariti tulā ityarthaḥ| prasaṅgēna bhārō'pyabhihitō na punaratrānēna vyavahārō dr̥śyatē| śuṣkāṇāmidaṁ pramāṇaṁ, sārdrāṇāṁ sarasānāṁ dravāṇāṁ salilakṣīrādīnāṁ kuḍavādau dvaiguṇyaṁ; tēna śuṣkāṇāṁ caturbhiḥ palaiḥ kuḍavaḥ, ārdrāṇāṁ dravāṇāṁ cāṣṭabhiriti; jējjaṭastvārdrāṇāṁ dravāṇāṁ ca catuḥpalaṁ kuḍavamāha| vr̥ddhavaidyavyavahārāt kāniciddravyāṇyārdrāṇyapi na dviguṇāni grāhyāṇi| tānyēvāha- “vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatamūlīsahāmr̥tāḥ | prasāraṇyaśvagandhā ca śatapuṣpā sahācarāḥ|| nityamārdrāḥ prayōktavyā na tāsāṁ dviguṇaṁ bhavēt”- iti| kēcit prasthaviṣayē ēvaṁ pravadanti- “dvātriṁśatā'tra viṁśatyā palaiḥ ṣōḍaśabhiḥ kramāt| tōyasnēhaviśuṣkāṇāṁ dravyāṇāṁ prasthamādiśēt”- iti| tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣaka iti māgadhānumataṁ suśrutācāryasammataṁ mānam| uktaṁ ca- “mānaṁ tu dvividhaṁ prāhuḥ kāliṅgaṁ māgadhaṁ tathā| kāliṅgānmāgadhaṁ śrēṣṭhamiti mānavidō viduḥ|| kāliṅgamapi mānaṁ ca carakācāryasammatam”- iti| suśrutācāryaḥ prāha- athavā madhyamaniṣpāvā ēkōnaviṁśatirityādikam||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatrānyatamaparimāṇasammitānāṁ yathāyōgaṁ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśōṣitānāṁ chēdyāni khaṇḍaśaśchēdayitvā bhēdyānyaṇuśō bhēdayitvā'vakuṭyāṣṭaguṇēna ṣōḍaśaguṇēna vā'mbhasā'bhiṣicya sthālyāṁ caturbhāgāvaśiṣṭaṁ kvāthayitvā'paharēdityēṣa kaṣāyapākakalpaḥ |
snēhāccaturguṇō dravaḥ, snēhacaturthāṁśō bhēṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṁ saṁsr̥jya vipacēdityēṣa snēhapākakalpaḥ |
athavā tatrōdakadrōṇē tvakpatraphalamūlādīnāṁ tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṁ niṣkvāthyāpaharēdityēṣa kaṣāyapākakalpaḥ; snēhakuḍavē bhēṣajapalaṁ piṣṭaṁ kalkaṁ caturguṇaṁ dravamāvāpya vipacēdityēṣa snēhapākakalpaḥ ||8||
View original
तत्रान्यतमपरिमाणसम्मितानां यथायोगं त्वक्पत्रफलमूलादीनामातपपरिशोषितानां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यान्यणुशो भेदयित्वाऽवकुट्याष्टगुणेन षोडशगुणेन वाऽम्भसाऽभिषिच्य स्थाल्यां चतुर्भागावशिष्टं क्वाथयित्वाऽपहरेदित्येष कषायपाककल्पः |
स्नेहाच्चतुर्गुणो द्रवः, स्नेहचतुर्थांशो भेषजकल्कः, तदैकध्यं संसृज्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः |
अथवा तत्रोदकद्रोणे त्वक्पत्रफलमूलादीनां तुलामावाप्य चतुर्भागावशिष्टं निष्क्वाथ्यापहरेदित्येष कषायपाककल्पः; स्नेहकुडवे भेषजपलं पिष्टं कल्कं चतुर्गुणं द्रवमावाप्य विपचेदित्येष स्नेहपाककल्पः ||८||
palādimānamabhidhāya kvāthapākaparibhāṣāmāha- tatrētyādi| tatrēti tayōrmadhyē| anyatamēna ēkatamēna, parimīyatē'nēnēti parimāṇaṁ palādikaṁ, tēna samyaṅmitānāṁ tvakpatrādīnām| ṣōḍaśaguṇēnāṣṭaguṇēna vēti vāśabdaḥ samuccayē caturguṇēnētyasya| udakadrōṇaviṣayē tulādravyasyāvāpēnaitajjñāpayati- niṣkvāthyaṁ dravyaṁ jalē pañcaguṇē niṣkvāthayēt| snēhapākaparibhāṣāmāha- snēhādityādi| snēhakuḍavē prasthaṁ dravaṁ bhēṣajapalaṁ ca dattvā paktavyamityarthaḥ| anyē suśrutādhyāyinaḥ kvāthasnēhapākakalpanamanyathā paṭhanti| trayāṇāmapi kaṣāyapākaviṣayamāha- “karṣādau tu palaṁ yāvaddadyāt ṣōḍaśikaṁ jalam| tatastu kuḍavaṁ yāvattōyamaṣṭaguṇaṁ bhavēt||caturguṇamataścōrdhvaṁ yāvat prasthādikaṁ bhavēt”- iti| prakārāntarēṇa viṣayamāha- “mr̥dau caturguṇaṁ dēyaṁ kaṭhinē'ṣṭaguṇaṁ jalam| kaṭhināt kaṭhinē dēyaṁ jalaṁ ṣōḍaśikaṁ matam”- iti| bāhulyēna ṣōḍaśaguṇēna jalēna kvāthakalpanā pānaviṣayē, snēhapākē tu pūrvaiva| vr̥ddhasuśrutādhyāyimatē snēhapākakalpanaṁ- snēhāccaturguṇō dravaḥ, snēhacaturthāṁśō bhēṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṁ saṁsr̥jya vipacēdityēṣa snēhapākakalpaḥ| snēhāccaturguṇō drava iti vacanāt sarvē'pyudakakṣīrādayō gr̥hyantē| kēcidēvaṁ paṭhanti- “yatraikadvitricaturāṇi dravadravyāṇi tatra sarvāṇyēva snēhāccaturguṇāni, pañca prabhr̥tīni snēhasamānāni”- iti| tathā cōktam,- “pañcaprabhr̥ti yatra syurdravāṇi snēhasaṁvidhau| tatra snēhasamānyāhurarvāk ca syāccaturguṇam”- iti||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
bhavataścātra- snēhabhēṣajatōyānāṁ pramāṇaṁ yatra nēritam |
tatrāyaṁ vidhirāsthēyō nirdiṣṭē tadvadēva tu ||9||
anuktē dravakāryē tu sarvatra salilaṁ matam |
kalkakvāthāvanirdēśē gaṇāttasmāt prayōjayēt ||10||
View original
भवतश्चात्र- स्नेहभेषजतोयानां प्रमाणं यत्र नेरितम् |
तत्रायं विधिरास्थेयो निर्दिष्टे तद्वदेव तु ||९||
अनुक्ते द्रवकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् |
कल्कक्वाथावनिर्देशे गणात्तस्मात् प्रयोजयेत् ||१०||
kaṣāyasnēhapākaparibhāṣēyaṁ, paribhāṣā cāniyamē niyamakāriṇīti, tadēva darśayannāha- snēhabhēṣajatōyānāmityādi| anuktē dravādau punaḥ kā paribhāṣētyāha- anuktē ityādi| yasmādēva gaṇāt snēhapākō'bhiprētastasmādēva gaṇāt kvāthakalkaprakārābhyāṁ samācaraṇīyaḥ||9-10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ata ūrdhvaṁ snēhapākakramamupadēkṣyāmaḥ |
sa tu trividhaḥ; tadyathā- mr̥duḥ, madhyamaḥ, khara iti |
tatra snēhauṣadhivivēkamātraṁ yatra bhēṣajaṁ sa mr̥duriti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilēpi yatra bhēṣajaṁ sa madhyamaḥ, kr̥ṣṇamavasannamīṣadviśadaṁ cikkaṇaṁ ca yatra bhēṣajaṁ sa khara iti; ata ūrdhvaṁ dagdhasnēhō bhavati, taṁ punaḥ sādhu sādhayēt |
tatra pānābhyavahārayōrmr̥duḥ, nasyābhyaṅgayōrmadhyamaḥ, bastikarṇapūraṇayōstu khara iti ||11||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममुपदेक्ष्यामः |
स तु त्रिविधः; तद्यथा- मृदुः, मध्यमः, खर इति |
तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुरिति, मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति; अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् |
तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः, नस्याभ्यङ्गयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति ||११||
snēhauṣadhayōrvivēkamātraṁ pr̥thagbhāvamātraṁ yasmin bhēṣajē tat tādr̥śaṁ bhēṣajaṁ yatra snēhapākē sa mr̥duḥ| pr̥thaktvamubhayagatamapi bhēṣajē'bhihitaṁ, bhēṣajasyāgrē'pi lakṣaṇatvēna nirdēśāt| madhūcchiṣṭamiva viśadamapicchilamēva| ata ēva avilēpi aṅgulyādēḥ| ēvaṁvidhaṁ bhēṣajaṁ kalkarūpaṁ yatra sa madhyamaḥ| avasannamīṣaditi bharjanāt kiñcidbhr̥ṣṭaprāyam| ata ūrdhvamatikr̥ṣṇamatyavasannamativiśadaṁ ca yatra bhēṣajaṁ sa dagdhaḥ| tasya sādhanōpadēśādauṣadhaguṇā ēva naṣṭā na snēhaguṇā iti gamyatē| carakē punaranyathōktaṁ,- “kharō'bhyaṅgē mr̥durnasyē pānē bastau ca madhyamaḥ” (ca. ka. 12) iti; tadatra dvayamapi pramāṇaṁ; “śrutidvaidhaṁ tu yatra syāttatra dharmāvubhau smr̥tau” (manu. 2-14)- iti| anyatrāpi- “uditānuditē cāpi samayādhyuṣitē tathā| sarvathā vartatē yajña itīyaṁ vaidikī śrutiḥ” (manu. smr̥.2-15) iti||11||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
bhavataścātra- śabdasyōparamē prāptē phēnasyōpaśamē tathā |
gandhavarṇarasādīnāṁ sampattau siddhimādiśēt ||12||
ghr̥tasyaivaṁ vipakvasya jānīyāt kuśalō bhiṣak |
phēnō'timātraṁ tailasya śēṣaṁ ghr̥tavadādiśēt ||13||
View original
भवतश्चात्र- शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपशमे तथा |
गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्तौ सिद्धिमादिशेत् ||१२||
घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात् कुशलो भिषक् |
फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ||१३||
tatra bhēṣajasparśēna mr̥duviśadādinā prādhānyēna pākalakṣaṇaṁ niścitya śēṣēndriyārthairupadiśannāha- bhavataścātrētyādi| dvividhaḥ pacyamānasnēhasya śabdō dravānugataḥ, adravānugataśca| tatra śabdasyōparamē prāptē ityatra prāptaśabdēna yuktārthavācinā dravānugataśabdasyōparamō na kr̥tsnaśabdavyuparama iti jñēyam| sampattau samr̥ddhau||12-13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ata ūrdhvaṁ snēhapānakramamupadēkṣyāmaḥ- atha khalu laghukōṣṭhāyāturāya kr̥tamaṅgalasvastivācanāyōdayagiriśikharasaṁsthitē prataptakanakanikarapītalōhitē savitari yathābalaṁ tailasya ghr̥tasya vā mātrāṁ pātuṁ prayacchēt |
pītamātrē cōṣṇōdakēnōpaspr̥śya sōpānatkō yathāsukhaṁ viharēt ||14||
View original
अत ऊर्ध्वं स्नेहपानक्रममुपदेक्ष्यामः- अथ खलु लघुकोष्ठायातुराय कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनायोदयगिरिशिखरसंस्थिते प्रतप्तकनकनिकरपीतलोहिते सवितरि यथाबलं तैलस्य घृतस्य वा मात्रां पातुं प्रयच्छेत् |
पीतमात्रे चोष्णोदकेनोपस्पृश्य सोपानत्को यथासुखं विहरेत् ||१४||
ata ūrdhvaṁ snēhapānakramamiti snēhapānaparipāṭīmityarthaḥ| athaśabdō'yaṁ pañcakarmādau maṅgalārthaḥ| khaluśabdō vākyaśōbhārthaḥ| laghukōṣṭhavacanaṁ jīrṇāhārapradarśanārthaṁ; gayī tu laghukōṣṭhāya yathākramamāmāśayapakvāśayahr̥dayēṣu pakvatāpagatānnamalarasāmatāgauravāyēti vyākhyānayati | kr̥taṁ maṅgalaṁ pūrṇōdakakumbhādi sarvalōkaprasiddhaṁ svastivācanaṁ ca yasya sa tathā, tasmai| atrōdayagirisaṁsthitasaviturgrahaṇaṁ prātaḥkālajñāpanāya| prātarhi saṁśōdhanārthaṁ snēhapānaṁ tantrāntarē'pyuktaṁ- “śuddhyarthaṁ punarāhārē naiśē jīrṇē pibēnnaraḥ| pibēt saṁśamanaṁ snēhamannakālē prakāṅkṣitaḥ” (ca. sū. a. 13) iti| yathābalamiti dōṣapuruṣāmayānāṁ hīnamadhyōttamabalamāśritya yāmadvayacaturyāmasakalāhaḥpariṇāmasāpēkṣiṇīṁ mātrām| sarvasnēhanēṣu pradhānatayā ghr̥tatailē prāha- ghr̥tasya tailasya vēti| upaspr̥śya ācamanaṁ kr̥tvētyarthaḥ||14||
Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18
rūkṣakṣataviṣārtānāṁ vātapittavikāriṇām |
hīnamēdhāsmr̥tīnāṁ ca sarpiḥpānaṁ praśasyatē ||15||
kr̥mikōṣṭhānilāviṣṭāḥ pravr̥ddhakaphamēdasaḥ |
pibēyustailasātmyāśca tailaṁ dārḍhyārthinaśca yē ||16||
vyāyāmakarśitāḥ śuṣkarētōraktā mahārujaḥ |
mahāgnimārutaprāṇā vasāyōgyā narāḥ smr̥tāḥ ||17||
krūrāśayāḥ klēśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ |
majjānamāpnuyuḥ sarvē sarpirvā svauṣadhānvitam ||18||
View original
रूक्षक्षतविषार्तानां वातपित्तविकारिणाम् |
हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिःपानं प्रशस्यते ||१५||
कृमिकोष्ठानिलाविष्टाः प्रवृद्धकफमेदसः |
पिबेयुस्तैलसात्म्याश्च तैलं दार्ढ्यार्थिनश्च ये ||१६||
व्यायामकर्शिताः शुष्करेतोरक्ता महारुजः |
महाग्निमारुतप्राणा वसायोग्या नराः स्मृताः ||१७||
क्रूराशयाः क्लेशसहा वातार्ता दीप्तवह्नयः |
मज्जानमाप्नुयुः सर्वे सर्पिर्वा स्वौषधान्वितम् ||१८||
sarvē rūkṣakṣataviṣārtādayaḥ| svauṣadhānvitamiti yasya yat svamātmīyamauṣadhaṁ tēna yuktam||15-18||
Adhikarana 13 (19) · Śloka 19
kēvalaṁ paittikē sarpirvātikē lavaṇānvitam |
dēyaṁ bahukaphē cāpi vyōṣakṣārasamāyutam ||19||
View original
केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् |
देयं बहुकफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ||१९||
idānīṁ tasyaiva ghr̥tasya pratidōṣaṁ kēvalasya saṁyuktasya ca prayōgamāha- kēvalamityādi| kēvalam asahāyam, anyadravairasaṁyuktamityarthaḥ, tacca saṁskr̥tamasaṁskr̥taṁ vā; satyapyanyadravyasaṁyōgē saṁskr̥tatvaṁ labhyata ēva, saṁyōgasaṁskārayōrguṇayōrbhinnatvāt| ētēna saṁskr̥tamasaṁskr̥taṁ vā kēvalaṁ kvāthacūrṇādiprakṣēparahitaṁ sarpiḥ pātavyamiti jñēyam| gayī tu- pittaharadravyasādhitamēva kēvalamityāha||19||
Adhikarana 14 (20) · Śloka 20
dōṣāṇāmalpabhūyastvaṁ saṁsargaṁ samavēkṣya ca |
yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsatō rasaiḥ ||20||
View original
दोषाणामल्पभूयस्त्वं संसर्गं समवेक्ष्य च |
युञ्ज्यात्त्रिषष्टिधाभिन्नैः समासव्यासतो रसैः ||२०||
na kēvalamuktairlavaṇādibhirēva saṁyuktaṁ sarpiryōjyaṁ, kiṁ tarhi triṣaṣṭibhēdabhinnai rasairapītyāha- dōṣāṇāmityādi||20||
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
snēhasātmyaḥ klēśasahaḥ kālē nātyuṣṇaśītalē |
acchamēva pibēt snēhamacchapānaṁ hi pūjitam ||21||
View original
स्नेहसात्म्यः क्लेशसहः काले नात्युष्णशीतले |
अच्छमेव पिबेत् स्नेहमच्छपानं हि पूजितम् ||२१||
acchapānaviṣayamuddiśannāha- snēhasātmya ityādi| klēśasahaḥ śaktilakṣaṇabalayuktaḥ, atō viparītaṁ bhaktēna saha pāyayēt| acchaḥ kēvalasnēhaḥ| kēcit ‘kālē nātyuṣṇaśītalē’ ityasya sthānē ‘dr̥ḍhaṁ kālē ca śītalē’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- dr̥ḍhamityupacayalakṣaṇabalayuktaṁ, kālē ca śītala iti cakārō vātakaphayōḥ śaityāddōṣē ca śītala iti gamayati||21||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
śītakālē divā snēhamuṣṇakālē pibēnniśi |
vātapittādhikō rātrau vātaślēṣmādhikō divā ||22||
View original
शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिबेन्निशि |
वातपित्ताधिको रात्रौ वातश्लेष्माधिको दिवा ||२२||
uktamēvācchapānaṁ dōṣakālabhēdēna vivr̥ṇvannāha- śītakāla ityādi| niśīti saṁśamanamēva, ‘uṣṇakālē ca saha bhaktēna pāyayēt’ iti vacanāt| vātapittādhika iti vātapittē adhikē yasya saḥ vātapittādhikaḥ| vātapittayōrvyastasamastayōrgrahaṇādvātādhikaḥ pittādhikō vātapittādhikaśca rātrau saṁśamanaṁ snēhaṁ pibēt| tatrāpi vātapittākhyasaṁsargasyāparasaṁsargōpalakṣaṇatvāt pittaślēṣmādhikō'pi rātrau pibēditi gamyatē| vātaślēṣmādhika iti vātaślēṣmā ca ślēṣmā ca vātaślēṣmāṇau, samāsē'ntaḥpadalōpaḥ, tāvadhikau yasya sa vātaślēṣmādhikaḥ| ētēna vātakaphādhikaḥ kaphādhikaśca divā snēhaṁ pibēditi gamyatē| atrārthē ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “sarvaṁ sarvasya ca snēhaṁ yuñjyādbhāsvati nirmalē| r̥tau sādhāraṇē dōṣasāmyē'nilakaphē kaphē|| divā niśyanilē pittē saṁsargē pittavatyati” (a. saṁ. sū. 25) iti| yadā ca grīṣmē vātakaphōtthō rōgaḥ snēhasādhyastadā kālamāśritya tadanuvihitaḥ snēhō niśi prayōjyō dōṣādīn vīkṣya ca, tathā ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “tvaramāṇē tu śītē'pi divā tailaṁ prayōjayēt| uṣṇē'pi rātrau sarpistu dōṣādīn vīkṣya cānyathā” (a. saṁ. sū. 25) iti||22||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
vātapittādhikasyōṣṇē tr̥ṇmūrcchōnmādakārakaḥ |
śītē vātakaphārtasya gauravāruciśūlakr̥t ||23||
View original
वातपित्ताधिकस्योष्णे तृण्मूर्च्छोन्मादकारकः |
शीते वातकफार्तस्य गौरवारुचिशूलकृत् ||२३||
uktādanyathākaraṇē ubhayatrāpi dōṣaṁ darśayannāha- vātapittādhikasyētyādi||23||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 25
snēhapītasya cēttr̥ṣṇā pibēduṣṇōdakaṁ naraḥ |
ēvaṁ cānupaśāmyantyāṁ snēhamuṣṇāmbunā vamēt ||24||
dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṁ tōyaṁ cāpyavagāhayēt |25|
View original
स्नेहपीतस्य चेत्तृष्णा पिबेदुष्णोदकं नरः |
एवं चानुपशाम्यन्त्यां स्नेहमुष्णाम्बुना वमेत् ||२४||
दिह्याच्छीतैः शिरः शीतं तोयं चाप्यवगाहयेत् |२५|
tatra tr̥ṣṇāpratīkāramuddiśannāha- snēhapītasyētyādi| dihyāt limpēt||24||-
Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30
yā mātrā parijīryēta caturbhāgagatē'hani ||25||
sā mātrā dīpayatyagnimalpadōṣē ca pūjitā |
yā mātrā parijīryēta tathā'rdhadivasē gatē ||26||
sā vr̥ṣyā br̥ṁhaṇī yā ca madhyadōṣē ca pūjitā |
yā mātrā parijīryēta caturbhāgāvaśēṣitē ||27||
snēhanīyā ca sā mātrā bahudōṣē ca pūjitā |
yā mātrā parijīryēttu tathā pariṇatē'hani ||28||
glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā bhavēt ahōrātrādasanduṣṭā yā mātrā parījīryati ||29||
sā tu kuṣṭhaviṣōnmādagrahāpasmāranāśinī |30|
View original
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागगतेऽहनि ||२५||
सा मात्रा दीपयत्यग्निमल्पदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत तथाऽर्धदिवसे गते ||२६||
सा वृष्या बृंहणी या च मध्यदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत चतुर्भागावशेषिते ||२७||
स्नेहनीया च सा मात्रा बहुदोषे च पूजिता |
या मात्रा परिजीर्येत्तु तथा परिणतेऽहनि ||२८||
ग्लानिमूर्च्छामदान् हित्वा सा मात्रा पूजिता भवेत् अहोरात्रादसन्दुष्टा या मात्रा परीजीर्यति ||२९||
सा तु कुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशिनी |३०|
glānyādikaṁ hitvā yā parijīryēditi vacanāt snēhabāhulyēna paripākakālē glānyādayō bhavantītyavagamyatē| pūjitā bhavēditi vacanāt ‘snēhanē’ ityāharaṇīyam||25-29||-
Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33
yathāgni prathamāṁ mātrāṁ pāyayēta vicakṣaṇaḥ ||30||
pītō hyatibahuḥ snēhō janayēt prāṇasaṁśayam |
mithyācārādbahutvādvā yasya snēhō na jīryati ||31||
viṣṭabhya cāpi jīryēttaṁ vāriṇōṣṇēna vāmayēt |
tataḥ snēhaṁ punardadyāllaghukōṣṭhāya dēhinē |
jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṁ snēhasyōṣṇōdakaṁ pibēt ||32||
tēnōdgārō bhavēcchuddhō bhaktaṁ prati rucistathā |
syuḥ pacyamānē tr̥ḍdāhabhramasādāratiklamāḥ ||33||
View original
यथाग्नि प्रथमां मात्रां पाययेत विचक्षणः ||३०||
पीतो ह्यतिबहुः स्नेहो जनयेत् प्राणसंशयम् |
मिथ्याचाराद्बहुत्वाद्वा यस्य स्नेहो न जीर्यति ||३१||
विष्टभ्य चापि जीर्येत्तं वारिणोष्णेन वामयेत् |
ततः स्नेहं पुनर्दद्याल्लघुकोष्ठाय देहिने |
जीर्णाजीर्णविशङ्कायां स्नेहस्योष्णोदकं पिबेत् ||३२||
तेनोद्गारो भवेच्छुद्धो भक्तं प्रति रुचिस्तथा |
स्युः पच्यमाने तृड्दाहभ्रमसादारतिक्लमाः ||३३||
tāsvādyāmēva mātrāmadōṣatvēna nirdiśati- yathāgnītyādi| agnyanatikramēṇa ēkayāmapariṇāmāṁ mātrāṁ pātuṁ prayōjayēt, palamityarthaḥ| kutaḥ punarnētarā ityāha- pītō hyatibahurityādi| mithyācārāt śītasēvādilakṣaṇāt| mithyācārādijasya snēhājīrṇasya pratīkāra uktaḥ| snēhasādhyē vyādhau punarapyasya snēhō dēya ityāha- tataḥ snēhamiti| jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṁ pariṇatāpariṇataśaṅkāyām| asyāgrē pacyamānalakṣaṇaṁ kēcitpaṭhanti- syurityādi| syuḥ bhavēyuḥ| ētaccānārṣaślōkārdhamiti jējjaṭācāryōktatvānna paṭhanīyam||30-33||
Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35
pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnēhaṁ tatō naram |
yavāgūṁ pāyayēccōṣṇāṁ kāmaṁ klinnālpataṇḍulām ||34||
dēyau yūṣarasau vā'pi sugandhī snēhavarjitau |
kr̥tau vā'tyalpasarpiṣkau vilēpī vā vidhīyatē ||35||
View original
परिषिच्याद्भिरुष्णाभिर्जीर्णस्नेहं ततो नरम् |
यवागूं पाययेच्चोष्णां कामं क्लिन्नाल्पतण्डुलाम् ||३४||
देयौ यूषरसौ वाऽपि सुगन्धी स्नेहवर्जितौ |
कृतौ वाऽत्यल्पसर्पिष्कौ विलेपी वा विधीयते ||३५||
snēhavarjitāvityanēnākr̥tāviti gamyatē| kr̥tau snēhādisaṁskr̥tau| yūṣarasāviti atra yūṣaḥ kaphē tailapānē ca dēyaḥ, rasō vātē ghr̥tapānē ca, vilēpī ca punarvilēpīsātmyāya madhyamāgnayē dēyā||34-35||
Adhikarana 22 (36) · Śloka 36
pibēttryahaṁ caturahaṁ pañcāhaṁ ṣaḍahaṁ tathā |
saptarātrāt paraṁ snēhaḥ sātmyībhavati sēvitaḥ ||36||
View original
पिबेत्त्र्यहं चतुरहं पञ्चाहं षडहं तथा |
सप्तरात्रात् परं स्नेहः सात्म्यीभवति सेवितः ||३६||
tasya snēhapānasya kōṣṭhāpēkṣayā kālaniyamaṁ darśayannāha- pibēdityādi| tatra tryahaṁ mr̥dukōṣṭhāpēkṣayā, madhyamakōṣṭhāpēkṣayā tu catuḥ- pañcaṣaḍahāni, krūrakōṣṭhāpēkṣayā tu saptarātram| anyē tu mr̥dutamamr̥dutaramr̥dukōṣṭhāpēkṣayā ēkadvitryaham, ēvaṁ madhyamakōṣṭhataratamamadhyāt catuḥpañcaṣaḍahāni, krūrakrūratarakrūratamakōṣṭhāpēkṣayā saptāṣṭanavāpi divasānīti| sātmyībhavatīti ātmanā saha vartata iti sātmyam, asātmyaṁ yatra sātmyaṁ bhavati sātmyībhavati; ātmaśabdō'tra dēhaparyāyaḥ, ayamarthaḥ- ātmani kāyē yadvartatē, yadupaśētē, na vikārāya bhavati, sukhaṁ ca karōtītyarthaḥ, tat sātmyībhavatītyucyatē; ētēna snēhakāryamutklēśanādikaṁ na karōti āhāravacca sātmyībhavati, ata ēva sēvita ityuktaṁ; viṣamapi svalpaṁ pratidinamupayujyamānaṁ na māraṇātmakaṁ bhavati| tacca sātmyībhavanaṁ vātaprakr̥tāvūrdhvāṅgamārutē bōddhavyaṁ, vātakaphaprakr̥tau punaranutklēśa ēva||36||
Adhikarana 23 (37) · Śloka 37
sukumāraṁ kr̥śaṁ vr̥ddhaṁ śiśuṁ snēhadviṣaṁ tathā |
tr̥ṣṇārtamuṣṇakālē ca saha bhaktēna pāyayēt ||37||
View original
सुकुमारं कृशं वृद्धं शिशुं स्नेहद्विषं तथा |
तृष्णार्तमुष्णकाले च सह भक्तेन पाययेत् ||३७||
idānīmavacāraṇāmāvasthikē nityagē ca kālē nirdiśannāha- sukumāramityādi| bhaktaśabdēna sarvē vilēpyādayō'bhiprētāḥ| tacca pānaṁ dvividham- aśanāt pr̥thak, aśanavyāmiśraṁ vā; tatra yat pr̥thak tadacchapānamēva||37||
Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44
pippalyō lavaṇaṁ snēhāścatvārō dadhimastukaḥ |
pītamaikadhyamētaddhi sadyaḥsnēhanamucyatē ||38||
bhr̥ṣṭā māṁsarasē snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā |
prakṣudrā pīyamānā tu sadyaḥsnēhanamucyatē ||39||
sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā |
sukhōṣṇā sēvyamānā tu sadyaḥsnēhanamucyatē ||40||
pippalyō lavaṇaṁ sarpistilapiṣṭaṁ varāhajā |
vasā ca pītamaikadhyaṁ sadyaḥsnēhanamucyatē ||41||
śarkarācūrṇasaṁsr̥ṣṭē dōhanasthē ghr̥tē tu gām |
dugdhvā kṣīraṁ pibēdrūkṣaḥ sadyaḥsnēhanamucyatē ||42||
yavakōlakulatthānāṁ kvāthō māgadhikānvitaḥ |
payō dadhi surā cēti ghr̥tamapyaṣṭamaṁ bhavēt ||43||
siddhamētairghr̥taṁ pītaṁ sadyaḥsnēhanamuttamam |
rājñē rājasamēbhyō vā dēyamētaddhr̥tōttamam ||44||
View original
पिप्पल्यो लवणं स्नेहाश्चत्वारो दधिमस्तुकः |
पीतमैकध्यमेतद्धि सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३८||
भृष्टा मांसरसे स्निग्धा यवागूः सूपकल्पिता |
प्रक्षुद्रा पीयमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||३९||
सर्पिष्मती पयःसिद्धा यवागूः स्वल्पतण्डुला |
सुखोष्णा सेव्यमाना तु सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४०||
पिप्पल्यो लवणं सर्पिस्तिलपिष्टं वराहजा |
वसा च पीतमैकध्यं सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४१||
शर्कराचूर्णसंसृष्टे दोहनस्थे घृते तु गाम् |
दुग्ध्वा क्षीरं पिबेद्रूक्षः सद्यःस्नेहनमुच्यते ||४२||
यवकोलकुलत्थानां क्वाथो मागधिकान्वितः |
पयो दधि सुरा चेति घृतमप्यष्टमं भवेत् ||४३||
सिद्धमेतैर्घृतं पीतं सद्यःस्नेहनमुत्तमम् |
राज्ञे राजसमेभ्यो वा देयमेतद्धृतोत्तमम् ||४४||
tatrāvacāraṇāṁ prayōgēṇa darśayannāha- pippalya ityādi| lavaṇamatra pradhānakalpanayā saindhavam| snēhāścatvāraḥ sarpistailavasāmajjānaḥ| dadhimastukō dadhisaraḥ| pippalīlavaṇayōryāvatyā mātrayā nātikaṭutvaṁ nātilavaṇatvaṁ ca tāvatī mātrā| prakṣudrā kṣudrāvagāḍhā; kṣudraṁ phāṇitaṁ ‘kākavī’ iti lōkē| ghr̥tē tviti tuśabdaḥ punararthē| māgadhikāyā ayaṁ māgadhikō'tra kalkaḥ, dravāḥ ṣaṭ, snēhasamā pippalī saptamī, ghr̥tamaṣṭamam| ētatsiddhaṁ nr̥pādibhiḥ sukhōcitairannāt prāṅmadhyē'ntē vā pēyam| sadyaḥsnēhanamiti tadaharēva||38-44||
Adhikarana 25 (45) · Śloka 45
balahīnēṣu vr̥ddhēṣu mr̥dvagnistrīhatātmasu |
alpadōṣēṣu yōjyāḥ syuryē yōgāḥ samyagīritāḥ ||45||
View original
बलहीनेषु वृद्धेषु मृद्वग्निस्त्रीहतात्मसु |
अल्पदोषेषु योज्याः स्युर्ये योगाः सम्यगीरिताः ||४५||
ēṣāṁ yōgānāṁ viṣayaṁ darśayannāha- balahīnēṣvityādi| yē yōgāḥ pūrvaṁ kathitāḥ||45||
Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51
vivarjayēt snēhapānamajīrṇī taruṇajvarī |
durbalō'rōcakī sthūlō mūrcchārtō madapīḍitaḥ ||46||
chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
dattabastirviriktaśca vāntō yaścāpi mānavaḥ ||47||
akālē durdinē caiva na ca snēhaṁ pibēnnaraḥ |
akālē ca prasūtā strī snēhapānaṁ vivarjayēt ||48||
snēhapānādbhavantyēṣāṁ nr̥̄ṇāṁ nānāvidhā gadāḥ |
gadā vā kr̥cchratāṁ yānti na sidhyantyathavā punaḥ ||49||
garbhāśayē'vaśēṣāḥ syū raktaklēdamalāstataḥ |
snēhaṁ jahyānniṣēvēta pācanaṁ rūkṣamēva ca ||50||
daśarātrāttataḥ snēhaṁ yathāvadavacārayēt |51|
View original
विवर्जयेत् स्नेहपानमजीर्णी तरुणज्वरी |
दुर्बलोऽरोचकी स्थूलो मूर्च्छार्तो मदपीडितः ||४६||
छर्द्यर्दितः पिपासार्तः श्रान्तः पानक्लमान्वितः |
दत्तबस्तिर्विरिक्तश्च वान्तो यश्चापि मानवः ||४७||
अकाले दुर्दिने चैव न च स्नेहं पिबेन्नरः |
अकाले च प्रसूता स्त्री स्नेहपानं विवर्जयेत् ||४८||
स्नेहपानाद्भवन्त्येषां नॄणां नानाविधा गदाः |
गदा वा कृच्छ्रतां यान्ति न सिध्यन्त्यथवा पुनः ||४९||
गर्भाशयेऽवशेषाः स्यू रक्तक्लेदमलास्ततः |
स्नेहं जह्यान्निषेवेत पाचनं रूक्षमेव च ||५०||
दशरात्रात्ततः स्नेहं यथावदवचारयेत् |५१|
vivarjayēdityādi| ajīrṇē'jīrṇamēva ca pacannagniḥ stōkaṁ snēhaṁ pakṣyati, taruṇajvarē'pyēvaṁ srōtōrōdhaśca, durbalē aṅgaglānyādayaḥ, arōcakē'rōcakābhivr̥ddhiḥ, sthūlasyātisthaulyaṁ srōtōrōdhaśca, mūrcchārtānāṁ mūrcchābhivr̥ddhiḥ, dattabastiviriktavāntānāṁ sadyaḥśuddhatvēnāgnimāndyatr̥ṣṇāklamādyatiyōgāśca, akālē prasūtāyā garbhāśayē'vaśēṣā raktaklēdamalāḥ snēhakōpitā asādhyaṁ rōgaṁ kuryuḥ| anyē ‘taruṇajvarī’ ityatra ‘cōdarī jvarī’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- udariṇāṁ snēhapānaṁ prāgavasthāyāmudaracikitsitē prōktaṁ, chidrōdakōdariṇaḥ punaratra niṣēdhaḥ| jvariṇastaruṇāvasthāyāṁ pratiṣēdhaḥ| amumēva niṣēdhaṁ darśayannāha- snēhapānādityādi||46-50||-
Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52
purīṣaṁ grathitaṁ rūkṣaṁ kr̥cchrādannaṁ vipacyatē ||51||
urō vidahatē vāyuḥ kōṣṭhādupari dhāvati |
durvarṇō durbalaścaiva rūkṣō bhavati mānavaḥ ||52||
View original
पुरीषं ग्रथितं रूक्षं कृच्छ्रादन्नं विपच्यते ||५१||
उरो विदहते वायुः कोष्ठादुपरि धावति |
दुर्वर्णो दुर्बलश्चैव रूक्षो भवति मानवः ||५२||
snēhasya vihitasya dānāya rūkṣalakṣaṇamāha- purīṣamityādi| upari dhāvati ūrdhvaṁ gacchatītyarthaḥ| idaṁ kr̥tapācanasya rūkṣasya lakṣaṇamuktamiti vr̥ddhavaidyāḥ||51-52||
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
susnigdhā tvagviṭśaithilyaṁ dīptō'gnirmr̥dugātratā |
glānirlāghavamaṅgānāmadhastāt snēhadarśanam |
samyaksnigdhasya liṅgāni snēhōdvēgastathaiva ca ||53||
View original
सुस्निग्धा त्वग्विट्शैथिल्यं दीप्तोऽग्निर्मृदुगात्रता |
ग्लानिर्लाघवमङ्गानामधस्तात् स्नेहदर्शनम् |
सम्यक्स्निग्धस्य लिङ्गानि स्नेहोद्वेगस्तथैव च ||५३||
susnigdhasya lakṣaṇamāha- susnigdhētyādi| snēhōdvēga iti snēhāruciḥ udakāditr̥ptasyēvōdakādyaruciḥ| anyē tu ‘glāniḥ sadanamaṅgānāmadhastāt snēhadarśanam| samyaksnigdhasya liṅgāni snēhōdvēgastathaiva vā’|| iti paṭhanti||53||
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
bhaktadvēṣō mukhasrāvō gudadāhaḥ pravāhikā |
purīṣātipravr̥ttiśca bhr̥śasnigdhasya lakṣaṇam ||54||
View original
भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुददाहः प्रवाहिका |
पुरीषातिप्रवृत्तिश्च भृशस्निग्धस्य लक्षणम् ||५४||
pravāhikā atisārabhēdaḥ| kēcit asnigdhātisnigdhalakṣaṇayōrmadhyē jīrṇājīrṇasnēhalakṣaṇamadhīyatē- “glāniḥ sadanamaṅgānāmadhastāt snēhadarśanam| snēhē jīryati liṅgāni jīrṇastaiḥ śāntimāgataiḥ” iti| tairglānyādibhiḥ śāntimāgataiḥ upaśamaṁ gataiḥ snēhō jīrṇa iti jñāyatē iti||54||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
rūkṣasya snēhanaṁ snēhairatisnigdhasya rūkṣaṇam |
śyāmākakōradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||55||
View original
रूक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् |
श्यामाककोरदूषान्नतक्रपिण्याकशक्तुभिः ||५५||
tatrāsnigdhātisnigdhayōḥ pratīkāraṁ darśayannāha- rūkṣasyētyādi||55||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
dīptāntaragniḥ pariśuddhakōṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ |
dr̥ḍhēndriyō mandajaraḥ śatāyuḥ snēhōpasēvī puruṣō bhavēttu ||56||
View original
दीप्तान्तरग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः |
दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषो भवेत्तु ||५६||
idānīṁ svasthaviṣayē snēhakarmaphalaṁ darśayannāha- dīptētyādi| antaragniḥ jaṭharāgniḥ| pariśuddhakōṣṭhaḥ nirdōṣōdaraḥ| pratyagrā navāḥ| dr̥ḍhāni svakāryakaraṇakṣamānīndriyāṇi yasya saḥ| snēhōpasēvī yō nara ābhīkṣṇyēna snēhaṁ sēvatē saḥ| anyē tu anēna ślōkēna saṁśamanīyaprāgbhaktasēvitasnēhaguṇānāhuḥ||56||
Adhikarana 32 (57) · Śloka 57
snēhō hitō durbalavahnidēhasandhukṣaṇē vyādhinipīḍitasya |
balānvitau bhōjanadōṣajātaiḥ pramardituṁ tau sahasā na sādhyau ||57||
View original
स्नेहो हितो दुर्बलवह्निदेहसन्धुक्षणे व्याधिनिपीडितस्य |
बलान्वितौ भोजनदोषजातैः प्रमर्दितुं तौ सहसा न साध्यौ ||५७||
vyādhiparimōkṣaṇamapi snēhaphalaṁ darśayannāha- snēha ityādi| snēhō hitō bhavati; kasya? vyādhinipīḍitasya puruṣasya, kasmin viṣayē? durbaladēhavahnisandhukṣaṇē| snēhakr̥tayōstayōrvahnidēhabalayōḥ phalaṁ darśayannāha- balānvitāvityādi| tau vahnidēhau| kiṁviśiṣṭau? snēhapānabalānvitau| na sādhyau na śakyau| kiṁ kartuṁ? pramardayitum| kaiḥ sphōṭayituṁ na śakyāvityāha- bhōjanadōṣajātaiḥ, durbhaktasvabhāvaguṇabhūtadōṣasamūhairityarthaḥ| durbalasya dēhasandhukṣaṇē vahnisandhukṣaṇē ca; dēhasandhukṣaṇaṁ śaktyupacayalakṣaṇabalasandīpanaṁ puṣṭyāvahamityarthaḥ, agnipakṣē sandhukṣaṇaṁ subōdham||57||
Adhikarana puShpikA · Śloka 31
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē snēhōpayaugikacikitsitaṁ nāmaikatriṁśattamō'dhyāyaḥ ||31||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने स्नेहोपयौगिकचिकित्सितं नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē ēkatriṁśattamō'dhyāyaḥ||31||