31. snēhōpayaugikacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ ஸ்நேஹோபயௌகிகசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

ஸர்வோபகாதஶமநீயே ரஸாயநே ‘நாவிஶுத்தஶரீரஸ்ய யுக்தோ ராஸாயநோ விதிஃ’ இத்யுக்தத்வாச்சோதநஂ ப்ரதிபாதயிதுகாமஃ தத்ப்ராக்கர்மணீ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ நிர்திஶதி; தத்ராபி ஸ்நேஹபூர்வகத்வாத் ஸ்வேதஸ்ய ப்ரதமஂ ஸ்நேஹோபயௌகிகஂ சிகித்ஸிதமாஹ- அதாத இத்யாதி| ஸ்நேஹஸ்ய உபயோகோ யஸ்மிந் கர்மணி தத்ஸ்நேஹோபயௌகிகஂ ததேவ சிகித்ஸிதம்| உபயோஜநம் உபயோகோ பாஹ்ய ஆப்யந்தரஶ்ச; தத்ர பாஹ்யோऽப்யங்காதிஃ, ஆப்யந்தரஃ பாநாதிஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ஸ்நேஹஸாரோऽயஂ புருஷஃ, ப்ராணாஶ்ச ஸ்நேஹபூயிஷ்டாஃ ஸ்நேஹஸாத்யாஶ்ச பவந்தி | ஸ்நேஹோ ஹி பாநாநுவாஸநமஸ்திஷ்கஶிரோபஸ்த்யுத்தரபஸ்திநஸ்யகர்ணபூரணகாத்ராப்யங்கபோஜநேஷூபயோஜ்யஃ ||௩||

தத்ர பாநாதி ப்ரதாநமிஹ வக்தவ்யம், அப்ரதாநஂ புநரநாகதாபாதே இந்த்ரியாநுபாலநப்ரஸங்கேநோக்தம்||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

தத்ர த்வியோநிஶ்சதுர்விகல்போऽபிஹிதஃ ஸ்நேஹஃ ஸ்நேஹகுணாஶ்ச | தத்ர ஜங்கமேப்யோ கவ்யஂ கதஂ ப்ரதாநஂ, ஸ்தாவரேப்யஸ்திலதைலஂ ப்ரதாநமிதி ||௪||

த்வியோநிஃ த்விகாரணிகஃ ஸ்தாவரோ ஜங்கமஶ்ச| தத்ர தைலஂ ஸ்தாவரயோநி, கதவஸாமஜ்ஜாநஸ்து ஜங்கமயோநயஃ| தத்ர தைலஂ திலாதிபலோத்பவத்வாத் பலஸ்தஂ, தேவதாருஶிஂஶபாகுர்வாதிஸாரோத்தஂ ச; கதமபி த்விவிதஂ க்ஷீரோத்தஂ, தத்யுத்தஂ ச; ஶுத்தமாஂஸஸ்நேஹோ வஸா, அஸ்த்யாஶ்ரயா மஜ்ஜா| சத்வாரோ விகல்பாஃ ஸர்பிஸ்தைலவஸாமஜ்ஜாநோ யஸ்ய ஸ்நேஹஸ்யேதி சதுர்விகல்பஃ; ஸ்வாபாவிககுணேநாப்யத்ர பாநவிதாவுக்தஃ| தத்ர ஜங்கமேப்யோ கவ்யஂ கதஂ ப்ரதாநஂ, ஸ்தாவரேப்யஸ்திலதைலமிதி||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

அத ஊர்த்வஂ யதாப்ரயோஜநஂ யதாப்ரதாநஂ ச ஸ்தாவரஸ்நேஹாநுபதேக்ஷ்யாமஃ- தத்ர தில்வகைரண்டகோஶாம்ரதந்தீத்ரவந்தீஸப்தலாஶங்கிநீபலாஶவிஷாணிகாகவாக்ஷீகம்பில்லகஶம்பாகநீலிநீஸ்நேஹா விரேசயந்தி, ஜீமூதககுடஜகதவேதநேக்ஷ்வாகுதாமார்கவமதநஸ்நேஹா வாமயந்தி, விடங்ககரமஞ்ஜரீமதுஶிக்ருஸூர்யவல்லீபீலுஸித்தார்தகஜ்யோதிஷ்மதீஸ்நேஹாஃ ஶிரோ விரேசயந்தி, கரஞ்ஜபூதீககதமாலமாதுலுங்கேங்குதீகிராததிக்தகஸ்நேஹா துஷ்டவ்ரணேஷூபயுஜ்யந்தே, துவரககபித்தகம்பில்லகபல்லாதகபடோலஸ்நேஹா மஹாவ்யாதிஷு, த்ரபுஸைர்வாருககர்காருகதும்பீகூஷ்மாண்டஸ்நேஹா மூத்ரஸங்கேஷு, கபோதவங்காவல்குஜஹரீதகீஸ்நேஹாஃ ஶர்கராஶ்மரீஷு, குஸும்பஸர்ஷபாதஸீபிசுமர்தாதிமுக்தகபாண்டீகடுதும்பீகடபீஸ்நேஹாஃ ப்ரமேஹேஷு, தாலநாரிகேலபநஸமோசப்ரியாலபில்வமதூகஶ்லேஷ்மாதகாம்ராதகபலஸ்நேஹாஃ பித்தஸஂஸஷ்டே வாயௌ, பிபீதகபல்லாதகபிண்டீதகஸ்நேஹாஃ கஷ்ணீகரணே, ஶ்ரவணகங்குகடுண்டுகஸ்நேஹாஃ பாண்டூகரணே, ஸரலபீததாருஶிஂஶபாகுருஸாரஸ்நேஹா தத்ருகுஷ்டகிடிபேஷு, ஸர்வ ஏவ ஸ்நேஹா வாதமுபக்நந்தி, தைலகுணாஶ்ச ஸமாஸேந வ்யாக்யாதாஃ ||௫||

ப்ரயோஜநஸ்யாநதிக்ரமேணேதி யதாப்ரயோஜநஂ, ப்ரயோஜநஂ ப்ரயோஜநஂ வீக்ஷ்யேதி வா| ப்ரதாநஂ ப்ரதாநஂ வீக்ஷ்ய யதாப்ரதாநம்| தத்ர ஸ்தாவரஸ்ய ப்ராயேண பார்திவத்ரவ்யாரப்தத்வாத்தஸ்ய ச ஸ்வபாவேநாதோகாமித்வாத்விரேசநஸ்நேஹாநேவ ப்ரதமமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தில்வகோ ரோத்ராகாரோ பஹத்பத்ரோ ரக்தத்வக்வைரேசநிகஃ, ஸப்தலா யவதிக்தாபேதஃ, ஶங்கிந்யபி தத்பேதஃ, விஷாணிகா மேஷஶங்கீ, கவாக்ஷீ இந்த்ரவாருணீ, கம்பில்லகோ ரேசநிகா ஸ்வநாமக்யாதஃ, ஶம்பாகஃ கிரமாலகஃ, நீலிநீ நீலாஞ்ஜநிகா ஶாரதஂ பலம்| ஜீமூதோ தேவதாலீ, கதவேதநஃ கோஶாதகீ, இக்ஷ்வாகுஃ கடுதும்பீ, தாமார்கவோ மஹாகோஶாதகீ| தத்ர தில்வகாதிஸ்நேஹா விரேசயந்தி, ஜீமூதகாதிஸ்நேஹா வாமயந்தி| பித்தகபஹரஂ கர்மத்வயஂ ப்ரதிபாத்ய ஸ்தாநாஶ்ரயஂ கபஸ்யைவ கர்ம தர்ஶயந்நாஹ- விடங்கேத்யாதி| கரமஞ்ஜரீ அபாமார்கஃ, மதுஶிக்ருஃ ஶோபாஞ்ஜநகஃ, ஸூர்யவல்லீ படோலஸதஶா வல்லீ, ஜ்யோதிஷ்மதீ காகமர்தநிகா, ஶிரோ விரேசயந்தி நஸ்யப்ரயோகேண ஶிரஃஸ்தஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ விரேசயந்தி ஸ்ராவயந்தீத்யர்தஃ| இதாநீஂ ஶல்யதந்த்ரத்வாத்வ்ரணயோகிநஃ ஸ்நேஹாந்நிர்திஶந்நாஹ- கரஞ்ஜேத்யாதி| பூதீகஃ சிரபில்வஃ, கதமாலஃ கிரமாலஃ| துவரகஃ பஶ்சிமஸமுத்ரபூமிஷு பலாஶாநுகாரீ வக்ஷஃ| மஹாவ்யாதிஷு மஹாகுஷ்டமேஹாதிஷ்வஷ்டாஸு, வாதாமயாதிஷ்வித்யந்யே; உபயுஜ்யந்த இதி பூர்வஶ்லோகாத் ஸம்பந்தநீயம்; ஏவமுத்தரத்ர| த்ரபுஸஃ ஸுதாவாஸஃ, த்ரபுஸீதி லோகே, ஏர்வாருர்லோமஶா கர்கடீ, கர்காருஃ வாடவஂ த்ரபுஸஂ ‘கேரஸா’ இதி லோகே| மூத்ரஸங்கேஷு மூத்ரகச்ச்ராத்மாநாஶ்மரீஷ்வித்யர்தஃ| கபோதவங்கா ப்ரஹ்மஸுவர்சலா, அவல்குஜோ பாகுசீ; கயதாஸஸ்து ‘கபோதவங்காஹரீதகீஸ்நேஹௌ ஶர்கராஶ்மரீஷு’ இதி படித்வா வ்யாக்யாநயதி- கபோதவங்காதிஸ்நேஹௌ வாதபிந்நமூர்திஷ்வஶ்மரீஷ்விதி| பிசுமர்தோ நிம்பஃ, அதிமுக்தகஃ அவந்தகஃ, பாண்டீ ‘பாண்டநீ’ இதி லோகே ப்ரஸித்தோ விடபோ பாண்டதாவநார்தமாஸுதீவலாஃ ஸமாஹரந்தி| ப்ரியாலஃ சாரஃ| பிண்டீதகோ மதநஃ| ஶ்ரவணஃ தாபஸவக்ஷஃ ‘இங்குதீ’ இதி லோகே, கங்குகஂ ப்ரியங்குஃ, டுண்டுகஃ ஸ்யோநாகஃ| பீததாரு தேவதாரு| விஶேஷேண தத்ரூகிடிபௌ க்நந்தீதி நியமார்தஂ புநஃ குஷ்டத்வாவிஶேஷேऽபி தயோர்க்ரஹணம்| ஸர்வஸ்நேஹஸாமாந்யகர்ம நிர்திஶந்நாஹ- ஸர்வ ஏவேத்யாதி| ஸ்தாவரதைலப்ராதாந்யேந திலதைலகுணா த்ரவத்ரவ்யவிதாவுக்தாஃ| ஸமாஸேநேதி வர்கேணைவ குணோபதேஶாத் ஸங்க்ஷேபேணேத்யர்தஃ||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

அத ஊர்த்வஂ கஷாயஸ்நேஹபாகக்ரமமுபதேக்ஷ்யாமஃ | தத்ர கேசிதாஹுஃ- த்வக்பத்ரபலமூலாதீநாஂ பாகஸ்தச்சதுர்குணஂ ஜலஂ சதுர்பாகாவஶேஷஂ நிஷ்க்வாத்யாபஹரேதித்யேஷ கஷாயபாககல்பஃ; ஸ்நேஹப்ரஸதேஷு ஷட்ஸு சதுர்குணஂ த்ரவமாவாப்ய சதுரஶ்சாக்ஷஸமாந் பேஷஜபிண்டாநித்யேஷ ஸ்நேஹபாககல்பஃ | ஏதத்து ந ஸம்யக்; கஸ்மாத்? ஆகமாஸித்தத்வாத் ||௬||

ஸ ச ஸ்நேஹஃ ப்ராயஶஃ ஸஂஸ்கத உபயுஜ்யதே, அதஸ்தத்ஸஂஸ்காரார்தமாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| ஆதிஶப்தாத் கந்தாதயோ கஹ்யந்தே| பாக இதி ஏகவசநாந்தத்வாதேக ஏவாகதபலாதிமாநவிஶேஷஸ்துலாதாரணமாத்ரேணாவதாரிதஃ| தஸ்மாத்த்வகாதிபாகாச்சதுர்குணமுதகம்| ததுக்தம்- சதுர்பாகாவஶேஷஂ க்வாதமுபஹரேதிதி| கஷாயஸ்நேஹகல்கமாநஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹப்ரஸதேஷ்வித்யாதி| ப்ரஸதோऽத்ர ஸஂயுக்தபஞ்சாங்குலிரீஷத்விஸ்ததபாணிரேகஃ, ந புநஃ பலத்வயம்| சதுரஶ்சாக்ஷஸமாந் பேஷஜகல்கபிண்டாந் பிபீதகபலமாநாந் பிஷ்டபேஷஜகல்காந்; இத்யேஷ ஸ்நேஹபாககல்ப இதி கேசிதாஹுஃ||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

பலகுடவாதீநாமதோ மாநஂ து வ்யாக்யாஸ்யாமஃ- தத்ர த்வாதஶ தாந்யமாஷா மத்யமாஃ ஸுவர்ணமாஷகஃ, தே ஷோடஶ ஸுவர்ணம்; அதவா மத்யமநிஷ்பாவா ஏகோநவிஂஶதிர்தரணஂ, தாந்யர்தததீயாநி கர்ஷஃ; ததஶ்சோர்த்வஂ சதுர்குணமபிவர்தயந்தஃ பலகுடவப்ரஸ்தாடகத்ரோணா இத்யபிநிஷ்பத்யந்தே, துலா புநஃ பலஶதஂ, தாஃ புநர்விஂஶதிர்பாரஃ; ஶுஷ்காணாமிதஂ மாநம், ஆர்த்ரத்ரவாணாஂ ச த்விகுணமிதி ||௭||

ஸ்நேஹபாககல்பமுபதிதிக்ஷுஃ பூர்வஂ பலாதிபரிமாணமேவாஹ- பலேத்யாதி| குதஃ? தத்பூர்வகத்வாத் தத்பரிமேயார்தப்ரவிபாகஸித்தேஃ, பரிமாணஸித்தௌ பரிமேயகஷாயஸ்நேஹபாகாதிஸம்பாரத்ரவ்யப்ரவிபாகப்ரஸித்திஃ; அதஸ்ததுபயோகி மாநமபிதீயதே| பலாதீநாஂ பங்க்தௌ பதக் குடவக்ரஹணாத் பலகுடவயோரத்வைகுண்யஂ ப்ரதிபாதயதி| ததாஹ- தத்ர குடவாதௌ த்ரவஸ்யார்த்ரஸ்ய ச த்வைகுண்யமேவ, பலமாநேஷு து புநரத்வைகுண்யமேவ| மத்யமா மத்யமப்ரமாணாஃ, தேந நாதிஸ்தூலா நாதிதநவஶ்ச க்ராஹ்யாஃ| தைர்த்வாதஶபிரேகஃ ஸுவர்ணமாஷகஃ| தே ஷோடஶ ஸுவர்ணமாஷகாஃ ஸுவர்ணகர்ஷ இத்யர்தஃ| அந்யே புநரந்யதா மாநஸூத்ரஂ படந்தி; தத்யதா- அதவா மத்யமநிஷ்பாவா இத்யாதி| அர்தஂ ததீயஂ யேஷாஂ தாந்யர்தததீயாநி ஸார்தத்வயமித்யர்தஃ| உபயஂ சைதத் ப்ரஸித்தம்| ததஶ்சேத்யாதி| அயமர்தஃ- ததஃ கர்ஷாச்சதுர்குணவர்தமாநாத் பலம், ஏவஂ பலாத் சதுர்குணவர்தமாநாத் குடவஃ, குடவாத் ப்ரஸ்தஃ, ப்ரஸ்தாதாடகம், ஆடகாத் த்ரோணஃ; துலா புநஃ பலஶதமேவ| தாஃ புநரிதி துலா இத்யர்தஃ| ப்ரஸங்கேந பாரோऽப்யபிஹிதோ ந புநரத்ராநேந வ்யவஹாரோ தஶ்யதே| ஶுஷ்காணாமிதஂ ப்ரமாணஂ, ஸார்த்ராணாஂ ஸரஸாநாஂ த்ரவாணாஂ ஸலிலக்ஷீராதீநாஂ குடவாதௌ த்வைகுண்யஂ; தேந ஶுஷ்காணாஂ சதுர்பிஃ பலைஃ குடவஃ, ஆர்த்ராணாஂ த்ரவாணாஂ சாஷ்டபிரிதி; ஜேஜ்ஜடஸ்த்வார்த்ராணாஂ த்ரவாணாஂ ச சதுஃபலஂ குடவமாஹ| வத்தவைத்யவ்யவஹாராத் காநிசித்த்ரவ்யாண்யார்த்ராண்யபி ந த்விகுணாநி க்ராஹ்யாணி| தாந்யேவாஹ- “வாஸாகுடஜகூஷ்மாண்டஶதமூலீஸஹாமதாஃ | ப்ரஸாரண்யஶ்வகந்தா ச ஶதபுஷ்பா ஸஹாசராஃ|| நித்யமார்த்ராஃ ப்ரயோக்தவ்யா ந தாஸாஂ த்விகுணஂ பவேத்”- இதி| கேசித் ப்ரஸ்தவிஷயே ஏவஂ ப்ரவதந்தி- “த்வாத்ரிஂஶதாऽத்ர விஂஶத்யா பலைஃ ஷோடஶபிஃ க்ரமாத்| தோயஸ்நேஹவிஶுஷ்காணாஂ த்ரவ்யாணாஂ ப்ரஸ்தமாதிஶேத்”- இதி| தத்ர த்வாதஶ தாந்யமாஷா மத்யமாஃ ஸுவர்ணமாஷக இதி மாகதாநுமதஂ ஸுஶ்ருதாசார்யஸம்மதஂ மாநம்| உக்தஂ ச- “மாநஂ து த்விவிதஂ ப்ராஹுஃ காலிங்கஂ மாகதஂ ததா| காலிங்காந்மாகதஂ ஶ்ரேஷ்டமிதி மாநவிதோ விதுஃ|| காலிங்கமபி மாநஂ ச சரகாசார்யஸம்மதம்”- இதி| ஸுஶ்ருதாசார்யஃ ப்ராஹ- அதவா மத்யமநிஷ்பாவா ஏகோநவிஂஶதிரித்யாதிகம்||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

தத்ராந்யதமபரிமாணஸம்மிதாநாஂ யதாயோகஂ த்வக்பத்ரபலமூலாதீநாமாதபபரிஶோஷிதாநாஂ சேத்யாநி கண்டஶஶ்சேதயித்வா பேத்யாந்யணுஶோ பேதயித்வாऽவகுட்யாஷ்டகுணேந ஷோடஶகுணேந வாऽம்பஸாऽபிஷிச்ய ஸ்தால்யாஂ சதுர்பாகாவஶிஷ்டஂ க்வாதயித்வாऽபஹரேதித்யேஷ கஷாயபாககல்பஃ | ஸ்நேஹாச்சதுர்குணோ த்ரவஃ, ஸ்நேஹசதுர்தாஂஶோ பேஷஜகல்கஃ, ததைகத்யஂ ஸஂஸஜ்ய விபசேதித்யேஷ ஸ்நேஹபாககல்பஃ | அதவா தத்ரோதகத்ரோணே த்வக்பத்ரபலமூலாதீநாஂ துலாமாவாப்ய சதுர்பாகாவஶிஷ்டஂ நிஷ்க்வாத்யாபஹரேதித்யேஷ கஷாயபாககல்பஃ; ஸ்நேஹகுடவே பேஷஜபலஂ பிஷ்டஂ கல்கஂ சதுர்குணஂ த்ரவமாவாப்ய விபசேதித்யேஷ ஸ்நேஹபாககல்பஃ ||௮||

பலாதிமாநமபிதாய க்வாதபாகபரிபாஷாமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி தயோர்மத்யே| அந்யதமேந ஏகதமேந, பரிமீயதேऽநேநேதி பரிமாணஂ பலாதிகஂ, தேந ஸம்யங்மிதாநாஂ த்வக்பத்ராதீநாம்| ஷோடஶகுணேநாஷ்டகுணேந வேதி வாஶப்தஃ ஸமுச்சயே சதுர்குணேநேத்யஸ்ய| உதகத்ரோணவிஷயே துலாத்ரவ்யஸ்யாவாபேநைதஜ்ஜ்ஞாபயதி- நிஷ்க்வாத்யஂ த்ரவ்யஂ ஜலே பஞ்சகுணே நிஷ்க்வாதயேத்| ஸ்நேஹபாகபரிபாஷாமாஹ- ஸ்நேஹாதித்யாதி| ஸ்நேஹகுடவே ப்ரஸ்தஂ த்ரவஂ பேஷஜபலஂ ச தத்த்வா பக்தவ்யமித்யர்தஃ| அந்யே ஸுஶ்ருதாத்யாயிநஃ க்வாதஸ்நேஹபாககல்பநமந்யதா படந்தி| த்ரயாணாமபி கஷாயபாகவிஷயமாஹ- “கர்ஷாதௌ து பலஂ யாவத்தத்யாத் ஷோடஶிகஂ ஜலம்| ததஸ்து குடவஂ யாவத்தோயமஷ்டகுணஂ பவேத்||சதுர்குணமதஶ்சோர்த்வஂ யாவத் ப்ரஸ்தாதிகஂ பவேத்”- இதி| ப்ரகாராந்தரேண விஷயமாஹ- “மதௌ சதுர்குணஂ தேயஂ கடிநேऽஷ்டகுணஂ ஜலம்| கடிநாத் கடிநே தேயஂ ஜலஂ ஷோடஶிகஂ மதம்”- இதி| பாஹுல்யேந ஷோடஶகுணேந ஜலேந க்வாதகல்பநா பாநவிஷயே, ஸ்நேஹபாகே து பூர்வைவ| வத்தஸுஶ்ருதாத்யாயிமதே ஸ்நேஹபாககல்பநஂ- ஸ்நேஹாச்சதுர்குணோ த்ரவஃ, ஸ்நேஹசதுர்தாஂஶோ பேஷஜகல்கஃ, ததைகத்யஂ ஸஂஸஜ்ய விபசேதித்யேஷ ஸ்நேஹபாககல்பஃ| ஸ்நேஹாச்சதுர்குணோ த்ரவ இதி வசநாத் ஸர்வேऽப்யுதகக்ஷீராதயோ கஹ்யந்தே| கேசிதேவஂ படந்தி- “யத்ரைகத்வித்ரிசதுராணி த்ரவத்ரவ்யாணி தத்ர ஸர்வாண்யேவ ஸ்நேஹாச்சதுர்குணாநி, பஞ்ச ப்ரபதீநி ஸ்நேஹஸமாநாநி”- இதி| ததா சோக்தம்,- “பஞ்சப்ரபதி யத்ர ஸ்யுர்த்ரவாணி ஸ்நேஹஸஂவிதௌ| தத்ர ஸ்நேஹஸமாந்யாஹுரர்வாக் ச ஸ்யாச்சதுர்குணம்”- இதி||௮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

பவதஶ்சாத்ர- ஸ்நேஹபேஷஜதோயாநாஂ ப்ரமாணஂ யத்ர நேரிதம் | தத்ராயஂ விதிராஸ்தேயோ நிர்திஷ்டே தத்வதேவ து ||௯|| அநுக்தே த்ரவகார்யே து ஸர்வத்ர ஸலிலஂ மதம் | கல்கக்வாதாவநிர்தேஶே கணாத்தஸ்மாத் ப்ரயோஜயேத் ||௧௦||

கஷாயஸ்நேஹபாகபரிபாஷேயஂ, பரிபாஷா சாநியமே நியமகாரிணீதி, ததேவ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹபேஷஜதோயாநாமித்யாதி| அநுக்தே த்ரவாதௌ புநஃ கா பரிபாஷேத்யாஹ- அநுக்தே இத்யாதி| யஸ்மாதேவ கணாத் ஸ்நேஹபாகோऽபிப்ரேதஸ்தஸ்மாதேவ கணாத் க்வாதகல்கப்ரகாராப்யாஂ ஸமாசரணீயஃ||௯-௧௦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

அத ஊர்த்வஂ ஸ்நேஹபாகக்ரமமுபதேக்ஷ்யாமஃ | ஸ து த்ரிவிதஃ; தத்யதா- மதுஃ, மத்யமஃ, கர இதி | தத்ர ஸ்நேஹௌஷதிவிவேகமாத்ரஂ யத்ர பேஷஜஂ ஸ மதுரிதி, மதூச்சிஷ்டமிவ விஶதமவிலேபி யத்ர பேஷஜஂ ஸ மத்யமஃ, கஷ்ணமவஸந்நமீஷத்விஶதஂ சிக்கணஂ ச யத்ர பேஷஜஂ ஸ கர இதி; அத ஊர்த்வஂ தக்தஸ்நேஹோ பவதி, தஂ புநஃ ஸாது ஸாதயேத் | தத்ர பாநாப்யவஹாரயோர்மதுஃ, நஸ்யாப்யங்கயோர்மத்யமஃ, பஸ்திகர்ணபூரணயோஸ்து கர இதி ||௧௧||

ஸ்நேஹௌஷதயோர்விவேகமாத்ரஂ பதக்பாவமாத்ரஂ யஸ்மிந் பேஷஜே தத் தாதஶஂ பேஷஜஂ யத்ர ஸ்நேஹபாகே ஸ மதுஃ| பதக்த்வமுபயகதமபி பேஷஜேऽபிஹிதஂ, பேஷஜஸ்யாக்ரேऽபி லக்ஷணத்வேந நிர்தேஶாத்| மதூச்சிஷ்டமிவ விஶதமபிச்சிலமேவ| அத ஏவ அவிலேபி அங்குல்யாதேஃ| ஏவஂவிதஂ பேஷஜஂ கல்கரூபஂ யத்ர ஸ மத்யமஃ| அவஸந்நமீஷதிதி பர்ஜநாத் கிஞ்சித்பஷ்டப்ராயம்| அத ஊர்த்வமதிகஷ்ணமத்யவஸந்நமதிவிஶதஂ ச யத்ர பேஷஜஂ ஸ தக்தஃ| தஸ்ய ஸாதநோபதேஶாதௌஷதகுணா ஏவ நஷ்டா ந ஸ்நேஹகுணா இதி கம்யதே| சரகே புநரந்யதோக்தஂ,- “கரோऽப்யங்கே மதுர்நஸ்யே பாநே பஸ்தௌ ச மத்யமஃ” (ச. க. ௧௨) இதி; ததத்ர த்வயமபி ப்ரமாணஂ; “ஶ்ருதித்வைதஂ து யத்ர ஸ்யாத்தத்ர தர்மாவுபௌ ஸ்மதௌ” (மநு. ௨-௧௪)- இதி| அந்யத்ராபி- “உதிதாநுதிதே சாபி ஸமயாத்யுஷிதே ததா| ஸர்வதா வர்ததே யஜ்ஞ இதீயஂ வைதிகீ ஶ்ருதிஃ” (மநு. ஸ்ம.௨-௧௫) இதி||௧௧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

பவதஶ்சாத்ர- ஶப்தஸ்யோபரமே ப்ராப்தே பேநஸ்யோபஶமே ததா | கந்தவர்ணரஸாதீநாஂ ஸம்பத்தௌ ஸித்திமாதிஶேத் ||௧௨|| கதஸ்யைவஂ விபக்வஸ்ய ஜாநீயாத் குஶலோ பிஷக் | பேநோऽதிமாத்ரஂ தைலஸ்ய ஶேஷஂ கதவதாதிஶேத் ||௧௩||

தத்ர பேஷஜஸ்பர்ஶேந மதுவிஶதாதிநா ப்ராதாந்யேந பாகலக்ஷணஂ நிஶ்சித்ய ஶேஷேந்த்ரியார்தைருபதிஶந்நாஹ- பவதஶ்சாத்ரேத்யாதி| த்விவிதஃ பச்யமாநஸ்நேஹஸ்ய ஶப்தோ த்ரவாநுகதஃ, அத்ரவாநுகதஶ்ச| தத்ர ஶப்தஸ்யோபரமே ப்ராப்தே இத்யத்ர ப்ராப்தஶப்தேந யுக்தார்தவாசிநா த்ரவாநுகதஶப்தஸ்யோபரமோ ந கத்ஸ்நஶப்தவ்யுபரம இதி ஜ்ஞேயம்| ஸம்பத்தௌ ஸமத்தௌ||௧௨-௧௩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

அத ஊர்த்வஂ ஸ்நேஹபாநக்ரமமுபதேக்ஷ்யாமஃ- அத கலு லகுகோஷ்டாயாதுராய கதமங்கலஸ்வஸ்திவாசநாயோதயகிரிஶிகரஸஂஸ்திதே ப்ரதப்தகநகநிகரபீதலோஹிதே ஸவிதரி யதாபலஂ தைலஸ்ய கதஸ்ய வா மாத்ராஂ பாதுஂ ப்ரயச்சேத் | பீதமாத்ரே சோஷ்ணோதகேநோபஸ்பஶ்ய ஸோபாநத்கோ யதாஸுகஂ விஹரேத் ||௧௪||

அத ஊர்த்வஂ ஸ்நேஹபாநக்ரமமிதி ஸ்நேஹபாநபரிபாடீமித்யர்தஃ| அதஶப்தோऽயஂ பஞ்சகர்மாதௌ மங்கலார்தஃ| கலுஶப்தோ வாக்யஶோபார்தஃ| லகுகோஷ்டவசநஂ ஜீர்ணாஹாரப்ரதர்ஶநார்தஂ; கயீ து லகுகோஷ்டாய யதாக்ரமமாமாஶயபக்வாஶயஹதயேஷு பக்வதாபகதாந்நமலரஸாமதாகௌரவாயேதி வ்யாக்யாநயதி | கதஂ மங்கலஂ பூர்ணோதககும்பாதி ஸர்வலோகப்ரஸித்தஂ ஸ்வஸ்திவாசநஂ ச யஸ்ய ஸ ததா, தஸ்மை| அத்ரோதயகிரிஸஂஸ்திதஸவிதுர்க்ரஹணஂ ப்ராதஃகாலஜ்ஞாபநாய| ப்ராதர்ஹி ஸஂஶோதநார்தஂ ஸ்நேஹபாநஂ தந்த்ராந்தரேऽப்யுக்தஂ- “ஶுத்த்யர்தஂ புநராஹாரே நைஶே ஜீர்ணே பிபேந்நரஃ| பிபேத் ஸஂஶமநஂ ஸ்நேஹமந்நகாலே ப்ரகாங்க்ஷிதஃ” (ச. ஸூ. அ. ௧௩) இதி| யதாபலமிதி தோஷபுருஷாமயாநாஂ ஹீநமத்யோத்தமபலமாஶ்ரித்ய யாமத்வயசதுர்யாமஸகலாஹஃபரிணாமஸாபேக்ஷிணீஂ மாத்ராம்| ஸர்வஸ்நேஹநேஷு ப்ரதாநதயா கததைலே ப்ராஹ- கதஸ்ய தைலஸ்ய வேதி| உபஸ்பஶ்ய ஆசமநஂ கத்வேத்யர்தஃ||௧௪||

Adhikarana 12 (15-18) · Śloka 18

ரூக்ஷக்ஷதவிஷார்தாநாஂ வாதபித்தவிகாரிணாம் | ஹீநமேதாஸ்மதீநாஂ ச ஸர்பிஃபாநஂ ப்ரஶஸ்யதே ||௧௫|| கமிகோஷ்டாநிலாவிஷ்டாஃ ப்ரவத்தகபமேதஸஃ | பிபேயுஸ்தைலஸாத்ம்யாஶ்ச தைலஂ தார்ட்யார்திநஶ்ச யே ||௧௬|| வ்யாயாமகர்ஶிதாஃ ஶுஷ்கரேதோரக்தா மஹாருஜஃ | மஹாக்நிமாருதப்ராணா வஸாயோக்யா நராஃ ஸ்மதாஃ ||௧௭|| க்ரூராஶயாஃ க்லேஶஸஹா வாதார்தா தீப்தவஹ்நயஃ | மஜ்ஜாநமாப்நுயுஃ ஸர்வே ஸர்பிர்வா ஸ்வௌஷதாந்விதம் ||௧௮||

ஸர்வே ரூக்ஷக்ஷதவிஷார்தாதயஃ| ஸ்வௌஷதாந்விதமிதி யஸ்ய யத் ஸ்வமாத்மீயமௌஷதஂ தேந யுக்தம்||௧௫-௧௮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

கேவலஂ பைத்திகே ஸர்பிர்வாதிகே லவணாந்விதம் | தேயஂ பஹுகபே சாபி வ்யோஷக்ஷாரஸமாயுதம் ||௧௯||

இதாநீஂ தஸ்யைவ கதஸ்ய ப்ரதிதோஷஂ கேவலஸ்ய ஸஂயுக்தஸ்ய ச ப்ரயோகமாஹ- கேவலமித்யாதி| கேவலம் அஸஹாயம், அந்யத்ரவைரஸஂயுக்தமித்யர்தஃ, தச்ச ஸஂஸ்கதமஸஂஸ்கதஂ வா; ஸத்யப்யந்யத்ரவ்யஸஂயோகே ஸஂஸ்கதத்வஂ லப்யத ஏவ, ஸஂயோகஸஂஸ்காரயோர்குணயோர்பிந்நத்வாத்| ஏதேந ஸஂஸ்கதமஸஂஸ்கதஂ வா கேவலஂ க்வாதசூர்ணாதிப்ரக்ஷேபரஹிதஂ ஸர்பிஃ பாதவ்யமிதி ஜ்ஞேயம்| கயீ து- பித்தஹரத்ரவ்யஸாதிதமேவ கேவலமித்யாஹ||௧௯||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

தோஷாணாமல்பபூயஸ்த்வஂ ஸஂஸர்கஂ ஸமவேக்ஷ்ய ச | யுஞ்ஜ்யாத்த்ரிஷஷ்டிதாபிந்நைஃ ஸமாஸவ்யாஸதோ ரஸைஃ ||௨௦||

ந கேவலமுக்தைர்லவணாதிபிரேவ ஸஂயுக்தஂ ஸர்பிர்யோஜ்யஂ, கிஂ தர்ஹி த்ரிஷஷ்டிபேதபிந்நை ரஸைரபீத்யாஹ- தோஷாணாமித்யாதி||௨௦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 21

ஸ்நேஹஸாத்ம்யஃ க்லேஶஸஹஃ காலே நாத்யுஷ்ணஶீதலே | அச்சமேவ பிபேத் ஸ்நேஹமச்சபாநஂ ஹி பூஜிதம் ||௨௧||

அச்சபாநவிஷயமுத்திஶந்நாஹ- ஸ்நேஹஸாத்ம்ய இத்யாதி| க்லேஶஸஹஃ ஶக்திலக்ஷணபலயுக்தஃ, அதோ விபரீதஂ பக்தேந ஸஹ பாயயேத்| அச்சஃ கேவலஸ்நேஹஃ| கேசித் ‘காலே நாத்யுஷ்ணஶீதலே’ இத்யஸ்ய ஸ்தாநே ‘தடஂ காலே ச ஶீதலே’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- தடமித்யுபசயலக்ஷணபலயுக்தஂ, காலே ச ஶீதல இதி சகாரோ வாதகபயோஃ ஶைத்யாத்தோஷே ச ஶீதல இதி கமயதி||௨௧||

Adhikarana 16 (22) · Śloka 22

ஶீதகாலே திவா ஸ்நேஹமுஷ்ணகாலே பிபேந்நிஶி | வாதபித்தாதிகோ ராத்ரௌ வாதஶ்லேஷ்மாதிகோ திவா ||௨௨||

உக்தமேவாச்சபாநஂ தோஷகாலபேதேந விவண்வந்நாஹ- ஶீதகால இத்யாதி| நிஶீதி ஸஂஶமநமேவ, ‘உஷ்ணகாலே ச ஸஹ பக்தேந பாயயேத்’ இதி வசநாத்| வாதபித்தாதிக இதி வாதபித்தே அதிகே யஸ்ய ஸஃ வாதபித்தாதிகஃ| வாதபித்தயோர்வ்யஸ்தஸமஸ்தயோர்க்ரஹணாத்வாதாதிகஃ பித்தாதிகோ வாதபித்தாதிகஶ்ச ராத்ரௌ ஸஂஶமநஂ ஸ்நேஹஂ பிபேத்| தத்ராபி வாதபித்தாக்யஸஂஸர்கஸ்யாபரஸஂஸர்கோபலக்ஷணத்வாத் பித்தஶ்லேஷ்மாதிகோऽபி ராத்ரௌ பிபேதிதி கம்யதே| வாதஶ்லேஷ்மாதிக இதி வாதஶ்லேஷ்மா ச ஶ்லேஷ்மா ச வாதஶ்லேஷ்மாணௌ, ஸமாஸேऽந்தஃபதலோபஃ, தாவதிகௌ யஸ்ய ஸ வாதஶ்லேஷ்மாதிகஃ| ஏதேந வாதகபாதிகஃ கபாதிகஶ்ச திவா ஸ்நேஹஂ பிபேதிதி கம்யதே| அத்ரார்தே ச வத்தவாக்படஃ- “ஸர்வஂ ஸர்வஸ்ய ச ஸ்நேஹஂ யுஞ்ஜ்யாத்பாஸ்வதி நிர்மலே| தௌ ஸாதாரணே தோஷஸாம்யேऽநிலகபே கபே|| திவா நிஶ்யநிலே பித்தே ஸஂஸர்கே பித்தவத்யதி” (அ. ஸஂ. ஸூ. ௨௫) இதி| யதா ச க்ரீஷ்மே வாதகபோத்தோ ரோகஃ ஸ்நேஹஸாத்யஸ்ததா காலமாஶ்ரித்ய ததநுவிஹிதஃ ஸ்நேஹோ நிஶி ப்ரயோஜ்யோ தோஷாதீந் வீக்ஷ்ய ச, ததா ச வத்தவாக்படஃ- “த்வரமாணே து ஶீதேऽபி திவா தைலஂ ப்ரயோஜயேத்| உஷ்ணேऽபி ராத்ரௌ ஸர்பிஸ்து தோஷாதீந் வீக்ஷ்ய சாந்யதா” (அ. ஸஂ. ஸூ. ௨௫) இதி||௨௨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

வாதபித்தாதிகஸ்யோஷ்ணே தண்மூர்ச்சோந்மாதகாரகஃ | ஶீதே வாதகபார்தஸ்ய கௌரவாருசிஶூலகத் ||௨௩||

உக்தாதந்யதாகரணே உபயத்ராபி தோஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- வாதபித்தாதிகஸ்யேத்யாதி||௨௩||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 25

ஸ்நேஹபீதஸ்ய சேத்தஷ்ணா பிபேதுஷ்ணோதகஂ நரஃ | ஏவஂ சாநுபஶாம்யந்த்யாஂ ஸ்நேஹமுஷ்ணாம்புநா வமேத் ||௨௪|| திஹ்யாச்சீதைஃ ஶிரஃ ஶீதஂ தோயஂ சாப்யவகாஹயேத் |௨௫|

தத்ர தஷ்ணாப்ரதீகாரமுத்திஶந்நாஹ- ஸ்நேஹபீதஸ்யேத்யாதி| திஹ்யாத் லிம்பேத்||௨௪||-

Adhikarana 19 (25-29) · Śloka 30

யா மாத்ரா பரிஜீர்யேத சதுர்பாககதேऽஹநி ||௨௫|| ஸா மாத்ரா தீபயத்யக்நிமல்பதோஷே ச பூஜிதா | யா மாத்ரா பரிஜீர்யேத ததாऽர்ததிவஸே கதே ||௨௬|| ஸா வஷ்யா பஂஹணீ யா ச மத்யதோஷே ச பூஜிதா | யா மாத்ரா பரிஜீர்யேத சதுர்பாகாவஶேஷிதே ||௨௭|| ஸ்நேஹநீயா ச ஸா மாத்ரா பஹுதோஷே ச பூஜிதா | யா மாத்ரா பரிஜீர்யேத்து ததா பரிணதேऽஹநி ||௨௮|| க்லாநிமூர்ச்சாமதாந் ஹித்வா ஸா மாத்ரா பூஜிதா பவேத் அஹோராத்ராதஸந்துஷ்டா யா மாத்ரா பரீஜீர்யதி ||௨௯|| ஸா து குஷ்டவிஷோந்மாதக்ரஹாபஸ்மாரநாஶிநீ |௩௦|

க்லாந்யாதிகஂ ஹித்வா யா பரிஜீர்யேதிதி வசநாத் ஸ்நேஹபாஹுல்யேந பரிபாககாலே க்லாந்யாதயோ பவந்தீத்யவகம்யதே| பூஜிதா பவேதிதி வசநாத் ‘ஸ்நேஹநே’ இத்யாஹரணீயம்||௨௫-௨௯||-

Adhikarana 20 (30-33) · Śloka 33

யதாக்நி ப்ரதமாஂ மாத்ராஂ பாயயேத விசக்ஷணஃ ||௩௦|| பீதோ ஹ்யதிபஹுஃ ஸ்நேஹோ ஜநயேத் ப்ராணஸஂஶயம் | மித்யாசாராத்பஹுத்வாத்வா யஸ்ய ஸ்நேஹோ ந ஜீர்யதி ||௩௧|| விஷ்டப்ய சாபி ஜீர்யேத்தஂ வாரிணோஷ்ணேந வாமயேத் | ததஃ ஸ்நேஹஂ புநர்தத்யால்லகுகோஷ்டாய தேஹிநே | ஜீர்ணாஜீர்ணவிஶங்காயாஂ ஸ்நேஹஸ்யோஷ்ணோதகஂ பிபேத் ||௩௨|| தேநோத்காரோ பவேச்சுத்தோ பக்தஂ ப்ரதி ருசிஸ்ததா | ஸ்யுஃ பச்யமாநே தட்தாஹப்ரமஸாதாரதிக்லமாஃ ||௩௩||

தாஸ்வாத்யாமேவ மாத்ராமதோஷத்வேந நிர்திஶதி- யதாக்நீத்யாதி| அக்ந்யநதிக்ரமேண ஏகயாமபரிணாமாஂ மாத்ராஂ பாதுஂ ப்ரயோஜயேத், பலமித்யர்தஃ| குதஃ புநர்நேதரா இத்யாஹ- பீதோ ஹ்யதிபஹுரித்யாதி| மித்யாசாராத் ஶீதஸேவாதிலக்ஷணாத்| மித்யாசாராதிஜஸ்ய ஸ்நேஹாஜீர்ணஸ்ய ப்ரதீகார உக்தஃ| ஸ்நேஹஸாத்யே வ்யாதௌ புநரப்யஸ்ய ஸ்நேஹோ தேய இத்யாஹ- ததஃ ஸ்நேஹமிதி| ஜீர்ணாஜீர்ணவிஶங்காயாஂ பரிணதாபரிணதஶங்காயாம்| அஸ்யாக்ரே பச்யமாநலக்ஷணஂ கேசித்படந்தி- ஸ்யுரித்யாதி| ஸ்யுஃ பவேயுஃ| ஏதச்சாநார்ஷஶ்லோகார்தமிதி ஜேஜ்ஜடாசார்யோக்தத்வாந்ந படநீயம்||௩௦-௩௩||

Adhikarana 21 (34-35) · Śloka 35

பரிஷிச்யாத்பிருஷ்ணாபிர்ஜீர்ணஸ்நேஹஂ ததோ நரம் | யவாகூஂ பாயயேச்சோஷ்ணாஂ காமஂ க்லிந்நால்பதண்டுலாம் ||௩௪|| தேயௌ யூஷரஸௌ வாऽபி ஸுகந்தீ ஸ்நேஹவர்ஜிதௌ | கதௌ வாऽத்யல்பஸர்பிஷ்கௌ விலேபீ வா விதீயதே ||௩௫||

ஸ்நேஹவர்ஜிதாவித்யநேநாகதாவிதி கம்யதே| கதௌ ஸ்நேஹாதிஸஂஸ்கதௌ| யூஷரஸாவிதி அத்ர யூஷஃ கபே தைலபாநே ச தேயஃ, ரஸோ வாதே கதபாநே ச, விலேபீ ச புநர்விலேபீஸாத்ம்யாய மத்யமாக்நயே தேயா||௩௪-௩௫||

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

பிபேத்த்ர்யஹஂ சதுரஹஂ பஞ்சாஹஂ ஷடஹஂ ததா | ஸப்தராத்ராத் பரஂ ஸ்நேஹஃ ஸாத்ம்யீபவதி ஸேவிதஃ ||௩௬||

தஸ்ய ஸ்நேஹபாநஸ்ய கோஷ்டாபேக்ஷயா காலநியமஂ தர்ஶயந்நாஹ- பிபேதித்யாதி| தத்ர த்ர்யஹஂ மதுகோஷ்டாபேக்ஷயா, மத்யமகோஷ்டாபேக்ஷயா து சதுஃ- பஞ்சஷடஹாநி, க்ரூரகோஷ்டாபேக்ஷயா து ஸப்தராத்ரம்| அந்யே து மதுதமமதுதரமதுகோஷ்டாபேக்ஷயா ஏகத்வித்ர்யஹம், ஏவஂ மத்யமகோஷ்டதரதமமத்யாத் சதுஃபஞ்சஷடஹாநி, க்ரூரக்ரூரதரக்ரூரதமகோஷ்டாபேக்ஷயா ஸப்தாஷ்டநவாபி திவஸாநீதி| ஸாத்ம்யீபவதீதி ஆத்மநா ஸஹ வர்தத இதி ஸாத்ம்யம், அஸாத்ம்யஂ யத்ர ஸாத்ம்யஂ பவதி ஸாத்ம்யீபவதி; ஆத்மஶப்தோऽத்ர தேஹபர்யாயஃ, அயமர்தஃ- ஆத்மநி காயே யத்வர்ததே, யதுபஶேதே, ந விகாராய பவதி, ஸுகஂ ச கரோதீத்யர்தஃ, தத் ஸாத்ம்யீபவதீத்யுச்யதே; ஏதேந ஸ்நேஹகார்யமுத்க்லேஶநாதிகஂ ந கரோதி ஆஹாரவச்ச ஸாத்ம்யீபவதி, அத ஏவ ஸேவித இத்யுக்தஂ; விஷமபி ஸ்வல்பஂ ப்ரதிதிநமுபயுஜ்யமாநஂ ந மாரணாத்மகஂ பவதி| தச்ச ஸாத்ம்யீபவநஂ வாதப்ரகதாவூர்த்வாங்கமாருதே போத்தவ்யஂ, வாதகபப்ரகதௌ புநரநுத்க்லேஶ ஏவ||௩௬||

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

ஸுகுமாரஂ கஶஂ வத்தஂ ஶிஶுஂ ஸ்நேஹத்விஷஂ ததா | தஷ்ணார்தமுஷ்ணகாலே ச ஸஹ பக்தேந பாயயேத் ||௩௭||

இதாநீமவசாரணாமாவஸ்திகே நித்யகே ச காலே நிர்திஶந்நாஹ- ஸுகுமாரமித்யாதி| பக்தஶப்தேந ஸர்வே விலேப்யாதயோऽபிப்ரேதாஃ| தச்ச பாநஂ த்விவிதம்- அஶநாத் பதக், அஶநவ்யாமிஶ்ரஂ வா; தத்ர யத் பதக் ததச்சபாநமேவ||௩௭||

Adhikarana 24 (38-44) · Śloka 44

பிப்பல்யோ லவணஂ ஸ்நேஹாஶ்சத்வாரோ ததிமஸ்துகஃ | பீதமைகத்யமேதத்தி ஸத்யஃஸ்நேஹநமுச்யதே ||௩௮|| பஷ்டா மாஂஸரஸே ஸ்நிக்தா யவாகூஃ ஸூபகல்பிதா | ப்ரக்ஷுத்ரா பீயமாநா து ஸத்யஃஸ்நேஹநமுச்யதே ||௩௯|| ஸர்பிஷ்மதீ பயஃஸித்தா யவாகூஃ ஸ்வல்பதண்டுலா | ஸுகோஷ்ணா ஸேவ்யமாநா து ஸத்யஃஸ்நேஹநமுச்யதே ||௪௦|| பிப்பல்யோ லவணஂ ஸர்பிஸ்திலபிஷ்டஂ வராஹஜா | வஸா ச பீதமைகத்யஂ ஸத்யஃஸ்நேஹநமுச்யதே ||௪௧|| ஶர்கராசூர்ணஸஂஸஷ்டே தோஹநஸ்தே கதே து காம் | துக்த்வா க்ஷீரஂ பிபேத்ரூக்ஷஃ ஸத்யஃஸ்நேஹநமுச்யதே ||௪௨|| யவகோலகுலத்தாநாஂ க்வாதோ மாகதிகாந்விதஃ | பயோ ததி ஸுரா சேதி கதமப்யஷ்டமஂ பவேத் ||௪௩|| ஸித்தமேதைர்கதஂ பீதஂ ஸத்யஃஸ்நேஹநமுத்தமம் | ராஜ்ஞே ராஜஸமேப்யோ வா தேயமேதத்ததோத்தமம் ||௪௪||

தத்ராவசாரணாஂ ப்ரயோகேண தர்ஶயந்நாஹ- பிப்பல்ய இத்யாதி| லவணமத்ர ப்ரதாநகல்பநயா ஸைந்தவம்| ஸ்நேஹாஶ்சத்வாரஃ ஸர்பிஸ்தைலவஸாமஜ்ஜாநஃ| ததிமஸ்துகோ ததிஸரஃ| பிப்பலீலவணயோர்யாவத்யா மாத்ரயா நாதிகடுத்வஂ நாதிலவணத்வஂ ச தாவதீ மாத்ரா| ப்ரக்ஷுத்ரா க்ஷுத்ராவகாடா; க்ஷுத்ரஂ பாணிதஂ ‘காகவீ’ இதி லோகே| கதே த்விதி துஶப்தஃ புநரர்தே| மாகதிகாயா அயஂ மாகதிகோऽத்ர கல்கஃ, த்ரவாஃ ஷட், ஸ்நேஹஸமா பிப்பலீ ஸப்தமீ, கதமஷ்டமம்| ஏதத்ஸித்தஂ நபாதிபிஃ ஸுகோசிதைரந்நாத் ப்ராங்மத்யேऽந்தே வா பேயம்| ஸத்யஃஸ்நேஹநமிதி ததஹரேவ||௩௮-௪௪||

Adhikarana 25 (45) · Śloka 45

பலஹீநேஷு வத்தேஷு மத்வக்நிஸ்த்ரீஹதாத்மஸு | அல்பதோஷேஷு யோஜ்யாஃ ஸ்யுர்யே யோகாஃ ஸம்யகீரிதாஃ ||௪௫||

ஏஷாஂ யோகாநாஂ விஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- பலஹீநேஷ்வித்யாதி| யே யோகாஃ பூர்வஂ கதிதாஃ||௪௫||

Adhikarana 26 (46-50) · Śloka 51

விவர்ஜயேத் ஸ்நேஹபாநமஜீர்ணீ தருணஜ்வரீ | துர்பலோऽரோசகீ ஸ்தூலோ மூர்ச்சார்தோ மதபீடிதஃ ||௪௬|| சர்த்யர்திதஃ பிபாஸார்தஃ ஶ்ராந்தஃ பாநக்லமாந்விதஃ | தத்தபஸ்திர்விரிக்தஶ்ச வாந்தோ யஶ்சாபி மாநவஃ ||௪௭|| அகாலே துர்திநே சைவ ந ச ஸ்நேஹஂ பிபேந்நரஃ | அகாலே ச ப்ரஸூதா ஸ்த்ரீ ஸ்நேஹபாநஂ விவர்ஜயேத் ||௪௮|| ஸ்நேஹபாநாத்பவந்த்யேஷாஂ நணாஂ நாநாவிதா கதாஃ | கதா வா கச்ச்ரதாஂ யாந்தி ந ஸித்யந்த்யதவா புநஃ ||௪௯|| கர்பாஶயேऽவஶேஷாஃ ஸ்யூ ரக்தக்லேதமலாஸ்ததஃ | ஸ்நேஹஂ ஜஹ்யாந்நிஷேவேத பாசநஂ ரூக்ஷமேவ ச ||௫௦|| தஶராத்ராத்ததஃ ஸ்நேஹஂ யதாவதவசாரயேத் |௫௧|

விவர்ஜயேதித்யாதி| அஜீர்ணேऽஜீர்ணமேவ ச பசந்நக்நிஃ ஸ்தோகஂ ஸ்நேஹஂ பக்ஷ்யதி, தருணஜ்வரேऽப்யேவஂ ஸ்ரோதோரோதஶ்ச, துர்பலே அங்கக்லாந்யாதயஃ, அரோசகேऽரோசகாபிவத்திஃ, ஸ்தூலஸ்யாதிஸ்தௌல்யஂ ஸ்ரோதோரோதஶ்ச, மூர்ச்சார்தாநாஂ மூர்ச்சாபிவத்திஃ, தத்தபஸ்திவிரிக்தவாந்தாநாஂ ஸத்யஃஶுத்தத்வேநாக்நிமாந்த்யதஷ்ணாக்லமாத்யதியோகாஶ்ச, அகாலே ப்ரஸூதாயா கர்பாஶயேऽவஶேஷா ரக்தக்லேதமலாஃ ஸ்நேஹகோபிதா அஸாத்யஂ ரோகஂ குர்யுஃ| அந்யே ‘தருணஜ்வரீ’ இத்யத்ர ‘சோதரீ ஜ்வரீ’ இதி படித்வா வ்யாக்யாநயந்தி- உதரிணாஂ ஸ்நேஹபாநஂ ப்ராகவஸ்தாயாமுதரசிகித்ஸிதே ப்ரோக்தஂ, சித்ரோதகோதரிணஃ புநரத்ர நிஷேதஃ| ஜ்வரிணஸ்தருணாவஸ்தாயாஂ ப்ரதிஷேதஃ| அமுமேவ நிஷேதஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹபாநாதித்யாதி||௪௬-௫௦||-

Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52

புரீஷஂ க்ரதிதஂ ரூக்ஷஂ கச்ச்ராதந்நஂ விபச்யதே ||௫௧|| உரோ விதஹதே வாயுஃ கோஷ்டாதுபரி தாவதி | துர்வர்ணோ துர்பலஶ்சைவ ரூக்ஷோ பவதி மாநவஃ ||௫௨||

ஸ்நேஹஸ்ய விஹிதஸ்ய தாநாய ரூக்ஷலக்ஷணமாஹ- புரீஷமித்யாதி| உபரி தாவதி ஊர்த்வஂ கச்சதீத்யர்தஃ| இதஂ கதபாசநஸ்ய ரூக்ஷஸ்ய லக்ஷணமுக்தமிதி வத்தவைத்யாஃ||௫௧-௫௨||

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

ஸுஸ்நிக்தா த்வக்விட்ஶைதில்யஂ தீப்தோऽக்நிர்மதுகாத்ரதா | க்லாநிர்லாகவமங்காநாமதஸ்தாத் ஸ்நேஹதர்ஶநம் | ஸம்யக்ஸ்நிக்தஸ்ய லிங்காநி ஸ்நேஹோத்வேகஸ்ததைவ ச ||௫௩||

ஸுஸ்நிக்தஸ்ய லக்ஷணமாஹ- ஸுஸ்நிக்தேத்யாதி| ஸ்நேஹோத்வேக இதி ஸ்நேஹாருசிஃ உதகாதிதப்தஸ்யேவோதகாத்யருசிஃ| அந்யே து ‘க்லாநிஃ ஸதநமங்காநாமதஸ்தாத் ஸ்நேஹதர்ஶநம்| ஸம்யக்ஸ்நிக்தஸ்ய லிங்காநி ஸ்நேஹோத்வேகஸ்ததைவ வா’|| இதி படந்தி||௫௩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

பக்தத்வேஷோ முகஸ்ராவோ குததாஹஃ ப்ரவாஹிகா | புரீஷாதிப்ரவத்திஶ்ச பஶஸ்நிக்தஸ்ய லக்ஷணம் ||௫௪||

ப்ரவாஹிகா அதிஸாரபேதஃ| கேசித் அஸ்நிக்தாதிஸ்நிக்தலக்ஷணயோர்மத்யே ஜீர்ணாஜீர்ணஸ்நேஹலக்ஷணமதீயதே- “க்லாநிஃ ஸதநமங்காநாமதஸ்தாத் ஸ்நேஹதர்ஶநம்| ஸ்நேஹே ஜீர்யதி லிங்காநி ஜீர்ணஸ்தைஃ ஶாந்திமாகதைஃ” இதி| தைர்க்லாந்யாதிபிஃ ஶாந்திமாகதைஃ உபஶமஂ கதைஃ ஸ்நேஹோ ஜீர்ண இதி ஜ்ஞாயதே இதி||௫௪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

ரூக்ஷஸ்ய ஸ்நேஹநஂ ஸ்நேஹைரதிஸ்நிக்தஸ்ய ரூக்ஷணம் | ஶ்யாமாககோரதூஷாந்நதக்ரபிண்யாகஶக்துபிஃ ||௫௫||

தத்ராஸ்நிக்தாதிஸ்நிக்தயோஃ ப்ரதீகாரஂ தர்ஶயந்நாஹ- ரூக்ஷஸ்யேத்யாதி||௫௫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

தீப்தாந்தரக்நிஃ பரிஶுத்தகோஷ்டஃ ப்ரத்யக்ரதாதுர்பலவர்ணயுக்தஃ | தடேந்த்ரியோ மந்தஜரஃ ஶதாயுஃ ஸ்நேஹோபஸேவீ புருஷோ பவேத்து ||௫௬||

இதாநீஂ ஸ்வஸ்தவிஷயே ஸ்நேஹகர்மபலஂ தர்ஶயந்நாஹ- தீப்தேத்யாதி| அந்தரக்நிஃ ஜடராக்நிஃ| பரிஶுத்தகோஷ்டஃ நிர்தோஷோதரஃ| ப்ரத்யக்ரா நவாஃ| தடாநி ஸ்வகார்யகரணக்ஷமாநீந்த்ரியாணி யஸ்ய ஸஃ| ஸ்நேஹோபஸேவீ யோ நர ஆபீக்ஷ்ண்யேந ஸ்நேஹஂ ஸேவதே ஸஃ| அந்யே து அநேந ஶ்லோகேந ஸஂஶமநீயப்ராக்பக்தஸேவிதஸ்நேஹகுணாநாஹுஃ||௫௬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 57

ஸ்நேஹோ ஹிதோ துர்பலவஹ்நிதேஹஸந்துக்ஷணே வ்யாதிநிபீடிதஸ்ய | பலாந்விதௌ போஜநதோஷஜாதைஃ ப்ரமர்திதுஂ தௌ ஸஹஸா ந ஸாத்யௌ ||௫௭||

வ்யாதிபரிமோக்ஷணமபி ஸ்நேஹபலஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹ இத்யாதி| ஸ்நேஹோ ஹிதோ பவதி; கஸ்ய? வ்யாதிநிபீடிதஸ்ய புருஷஸ்ய, கஸ்மிந் விஷயே? துர்பலதேஹவஹ்நிஸந்துக்ஷணே| ஸ்நேஹகதயோஸ்தயோர்வஹ்நிதேஹபலயோஃ பலஂ தர்ஶயந்நாஹ- பலாந்விதாவித்யாதி| தௌ வஹ்நிதேஹௌ| கிஂவிஶிஷ்டௌ? ஸ்நேஹபாநபலாந்விதௌ| ந ஸாத்யௌ ந ஶக்யௌ| கிஂ கர்துஂ? ப்ரமர்தயிதும்| கைஃ ஸ்போடயிதுஂ ந ஶக்யாவித்யாஹ- போஜநதோஷஜாதைஃ, துர்பக்தஸ்வபாவகுணபூததோஷஸமூஹைரித்யர்தஃ| துர்பலஸ்ய தேஹஸந்துக்ஷணே வஹ்நிஸந்துக்ஷணே ச; தேஹஸந்துக்ஷணஂ ஶக்த்யுபசயலக்ஷணபலஸந்தீபநஂ புஷ்ட்யாவஹமித்யர்தஃ, அக்நிபக்ஷே ஸந்துக்ஷணஂ ஸுபோதம்||௫௭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ஸ்நேஹோபயௌகிகசிகித்ஸிதஂ நாமைகத்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௩௧||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ஏகத்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௧||