Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః స్వభావవ్యాధిప్రతిషేధనీయం రసాయనం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
స్వభావప్రవృత్తానాం క్షుత్పిపాసాజరామృత్యునిద్రాప్రభృతీనాం వ్యాధీనాం ప్రతిషేధనం స్వభావవ్యాధిప్రతిషేధనం, తదధికృత్య కృతం రసాయనం స్వభావవ్యాధిప్రతిషేధనీయం| యద్యపి స్వభావో నిష్ప్రతిషేధనీయస్తథాఽపి రసాయనప్రభావాత్తపోజ్ఞానాదియుక్తైర్మహర్షిభిరనియతాయుషాం స్వభావవ్యాధ్యాదిః ప్రతిషిధ్యతే; నియతాయుషాః పునః కలికలుషైరక్షీణా రసాయనాయోగ్యా ఏవ||1-2||
Adhikarana 2 (3-9) · Śloka 9
బ్రహ్మాదయోఽసృజన్ పూర్వమమృతం సోమసంజ్ఞితం |
జరామృత్యువినాశాయ విధానం తస్య వక్ష్యతే ||3||
ఏక ఏవ ఖలు భగవాన్ సోమః స్థాననామాకృతివీర్యవిశేషైశ్చతుర్వింశతిధా భిద్యతే ||4||
తద్యథా- అంశుమాన్ ముంజవాంశ్చైవ చంద్రమా రజతప్రభః |
దూర్వాసోమః కనీయాంశ్చ శ్వేతాక్షః కనకప్రభః ||5||
ప్రతానవాంస్తాలవృంతః కరవీరోంఽశవానపి |
స్వయంప్రభో మహాసోమో యశ్చాపి గరుడాహృతః ||6||
గాయత్రస్త్రైష్టుభః పాంక్తో జాగతః శాక్వరస్తథా |
అగ్నిష్టోమో రైవతశ్చ యథోక్త ఇతి సంజ్ఞితః ||7||
గాయత్ర్యా త్రిపదా యుక్తో యశ్చోడుపతిరుచ్యతే |
ఏతే సోమాః సమాఖ్యాతా వేదోక్తైర్నామభిః శుభైః ||8||
సర్వేషామేవ చైతేషామేకో విధిరుపాసనే |
సర్వే తుల్యగుణాశ్చైవ విధానం తేషు వక్ష్యతే ||9||
View original
ब्रह्मादयोऽसृजन् पूर्वममृतं सोमसञ्ज्ञितम् |
जरामृत्युविनाशाय विधानं तस्य वक्ष्यते ||३||
एक एव खलु भगवान् सोमः स्थाननामाकृतिवीर्यविशेषैश्चतुर्विंशतिधा भिद्यते ||४||
तद्यथा- अंशुमान् मुञ्जवांश्चैव चन्द्रमा रजतप्रभः |
दूर्वासोमः कनीयांश्च श्वेताक्षः कनकप्रभः ||५||
प्रतानवांस्तालवृन्तः करवीरोंऽशवानपि |
स्वयम्प्रभो महासोमो यश्चापि गरुडाहृतः ||६||
गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा |
अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति सञ्ज्ञितः ||७||
गायत्र्या त्रिपदा युक्तो यश्चोडुपतिरुच्यते |
एते सोमाः समाख्याता वेदोक्तैर्नामभिः शुभैः ||८||
सर्वेषामेव चैतेषामेको विधिरुपासने |
सर्वे तुल्यगुणाश्चैव विधानं तेषु वक्ष्यते ||९||
గాయత్ర్యా త్రిపదా యుక్త ఇతి సర్వేషామేవ సోమానాం విశేషణం| తత్ర గాయత్ర్యా వర్ణస్వరాత్మికాయాః సోమస్య సాక్షాద్యోగో నాస్తీతి గాయత్రీప్రతిపాదితలోకవేదత్రయయుక్త ఇత్యర్థః; తేన పీతసోమప్రభావేణ లోకవేదత్రయమస్య వశీభవతి| ఏతాని చ నామాని సామాన్యలోకాప్రసిద్ధాన్యపి ప్రమాణానీతి దర్శయన్నాహ- ఏతే సోమా ఇత్యాది| తుల్యగుణాః తుల్యఫలా ఇత్యర్థః||3-9||
Adhikarana 3 (10-12) · Śloka 12
అతోఽన్యతమం సోమముపయుయుక్షుః సర్వోపకరణపరిచారకోపేతః ప్రశస్తే దేశే త్రివృతమాగారం కారయిత్వా హృతదోషః ప్రతిసంసృష్టభక్తః ప్రశస్తేషు తిథికరణముహూర్తనక్షత్రేషు అంశుమంతమాదాయాధ్వరకల్పేనాహృతమభిషుతమభిహుతం చాంతరాగారే కృతమంగలస్వస్తివాచనః సోమకందం సువర్ణసూచ్యా విదార్య పయో గృహ్ణీయాత్ సౌవర్ణే (రాజతే వా ) పాత్రేఽంజలిమాత్రం, తతః సకృదేవోపయుంజీత నాఖాదయన్, తత ఉపస్పృశ్య శేషమప్స్వవసాద్య యమనియమాభ్యామాత్మానం సంయోజ్య వాగ్యతోఽభ్యంతరతః సుహృద్భిరుపాస్యమానో విహరేత్ ||10||
రసాయనం పీతవాంస్తు నివాతే తన్మనాః శుచిః |
ఆసీత తిష్ఠేత్ క్రామేచ్చ న కథంచన సంవిశేత్ ||11||
సాయం వా భుక్తవానుపశ్రుతశాంతిః కుశశయ్యాయాం కృష్ణాజినోత్తరాయాం సుహృద్భిరుపాస్యమానః శయీత, తృషితో వా శీతోదకమాత్రాం పిబేత్ (అశనాయితో వా క్షారం); తతః ప్రాతరుత్థాయోపశ్రుతశాంతిః కృతమంగలో గాం స్పృష్ట్వా తథైవాసీత, తస్య జీర్ణే సోమే ఛర్దిరుత్పద్యతే, తతః శోణితాక్తం కృమివ్యామిశ్రం ఛర్దితవతే సాయం శృతశీతం క్షీరం వితరేత్; తతస్తృతీయేఽహని కృమివ్యామిశ్రమతిసార్యతే, స తేనానిష్టప్రతిగ్రహభుక్తప్రభృతిభిర్విశేషైర్వినిర్ముక్తః శుద్ధతనుర్భవతి, తతః సాయం స్నాతాయ పూర్వవదేవ క్షీరం వితరేత్, క్షౌమవస్త్రాస్తృతాయాం చైనం శయ్యాయాం శాయయేత్; తతశ్చతుర్థేఽహని తస్య శ్వయథురుత్పద్యతే, తతః సర్వాంగేభ్యః కృమయో నిష్క్రామంతి, తదహశ్చ శయ్యాయాం పాంశుభిరవకీర్యమాణః శయీత, తతః సాయం పూర్వవదేవ క్షీరం వితరేత్; ఏవం పంచమషష్ఠయోర్దివసయోర్వర్తేత, కేవలముభయకాలమస్మై క్షీరం వితరేత్; తతః సప్తమేఽహని నిర్మాంసస్త్వగస్థిభూతః కేవలం సోమపరిగ్రహాదేవోచ్ఛ్వసితి, తదహశ్చ క్షీరేణ సుఖోష్ణేన పరిషిచ్య తిలమధుకచందనానులిప్తదేహం పయః పాయయేత్; తతోఽష్టమేఽహని ప్రాతరేవ క్షీరపరిషిక్తం చందనప్రదిగ్ధగాత్రం పయః పాయయిత్వా పాంశుశయ్యాం సముత్సృజ్య క్షౌమవస్త్రాస్తృతాయాం శయ్యాయాం శాయయేత్, తతోఽస్య మాంసమాప్యాయ్యతే, త్వక్ చావదలతి, దంతనఖరోమాణి చాస్య పతంతి, తస్య నవమదివసాత్ ప్రభృత్యణుతైలాభ్యంగః సోమవల్కకషాయపరిషేకః; తతో దశమేఽహన్యేతదేవ వితరేత్, తతోఽస్య త్వక్ స్థిరతాముపైతి; ఏవమేకాదశద్వాదశయోర్వర్తేత; తతస్త్రయోదశాత్ ప్రభృతి సోమవల్కకషాయపరిషేకః, ఏవమాషోడశాద్వర్తేత; తతః సప్తదశాష్టాదశయోర్దివసయోర్దశనా జాయంతే శిఖరిణః స్నిగ్ధవజ్రవైదూర్యస్ఫటికప్రకాశాః సమాః స్థిరాః సహిష్ణవః, తదా ప్రభృతి చానవైః శాలితండులైః క్షీరయవాగూముపసేవేత యావత్ పంచర్విశతిరితి; తతోఽస్మై దద్యాచ్ఛాల్యోదనం మృదూభయకాలం పయసా, తతోఽస్య నఖా జాయంతే విద్రుమేంద్రగోపకతరుణాదిత్యప్రకాశాః, స్థిరాః స్నిగ్ధా లక్షణసంపన్నాః కేశాశ్చ సూక్ష్మా జాయంతే, త్వక్ చ నీలోత్పలాతసీపుష్పవైదూర్యప్రకాశా; ఊర్ధ్వం చ మాసాత్ కేశాన్ వాపయేత్, వాపయిత్వా చోశీరచందనకృష్ణతిలకల్కైః శిరః ప్రదిహ్యాత్ పయసా వా స్నాపయేత్; తతోఽస్యానంతరం సప్తరాత్రాత్ కేశా జాయంతే భ్రమరాంజననిభాః కుంచితాః స్థిరాః స్నిగ్ధాః; తతస్త్రిరాత్రాత్ ప్రథమావసథపరిసరాన్నిష్క్రమ్య ముహూర్తం స్థిత్వా పునరేవాంతః ప్రవిశేత్, తతోఽస్య బలాతైలమభ్యంగార్థేఽవచార్యం, యవపిష్టముద్వర్తనార్థే, సుఖోష్ణం చ పయః పరిషేకార్థే, అజకర్ణకషాయముత్సాదనార్థే, సోశీరం కూపోదకం స్నానార్థే, చందనమనులేపార్థే, ఆమలకరసవిమిశ్రాశ్చాస్య యూషసూపవికల్పాః, క్షీరమధుకసిద్ధం చ కృష్ణతిలమవచారణార్థే, ఏవం దశరాత్రం; తతోఽన్యద్దశరాత్రం ద్వితీయే పరిసరే వర్తేత; తతస్తృతీయే పరిసరే స్థిరీకుర్వన్నాత్మానమన్యద్దశరాత్రమాసీత, కించిదాతపపవనాన్ వా సేవేత, పునశ్చాంతః ప్రవిశేత్, న చాత్మానమాదర్శేఽప్సు వా నిరీక్షేత రూపశాలిత్వాత్; తతోఽన్యద్దశరాత్రం క్రోధాదీన్ పరిహరేత్ , ఏవం సర్వేషాముపయోగవికల్పః |
విశేషతస్తు వల్లీప్రతానక్షుపకాదయః సోమా బ్రాహ్మణక్షత్రియవైశ్యైర్భక్షయితవ్యాః |
తేషాం తు ప్రమాణమర్ధచతుష్కముష్టయః ||12||
View original
अतोऽन्यतमं सोममुपयुयुक्षुः सर्वोपकरणपरिचारकोपेतः प्रशस्ते देशे त्रिवृतमागारं कारयित्वा हृतदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु अंशुमन्तमादायाध्वरकल्पेनाहृतमभिषुतमभिहुतं चान्तरागारे कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात् सौवर्णे (राजते वा ) पात्रेऽञ्जलिमात्रं, ततः सकृदेवोपयुञ्जीत नाखादयन्, तत उपस्पृश्य शेषमप्स्ववसाद्य यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्यतोऽभ्यन्तरतः सुहृद्भिरुपास्यमानो विहरेत् ||१०||
रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः |
आसीत तिष्ठेत् क्रामेच्च न कथञ्चन संविशेत् ||११||
सायं वा भुक्तवानुपश्रुतशान्तिः कुशशय्यायां कृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्भिरुपास्यमानः शयीत, तृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत् (अशनायितो वा क्षारं); ततः प्रातरुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमङ्गलो गां स्पृष्ट्वा तथैवासीत, तस्य जीर्णे सोमे छर्दिरुत्पद्यते, ततः शोणिताक्तं कृमिव्यामिश्रं छर्दितवते सायं शृतशीतं क्षीरं वितरेत्; ततस्तृतीयेऽहनि कृमिव्यामिश्रमतिसार्यते, स तेनानिष्टप्रतिग्रहभुक्तप्रभृतिभिर्विशेषैर्विनिर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति, ततः सायं स्नाताय पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्, क्षौमवस्त्रास्तृतायां चैनं शय्यायां शाययेत्; ततश्चतुर्थेऽहनि तस्य श्वयथुरुत्पद्यते, ततः सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति, तदहश्च शय्यायां पांशुभिरवकीर्यमाणः शयीत, ततः सायं पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत्; एवं पञ्चमषष्ठयोर्दिवसयोर्वर्तेत, केवलमुभयकालमस्मै क्षीरं वितरेत्; ततः सप्तमेऽहनि निर्मांसस्त्वगस्थिभूतः केवलं सोमपरिग्रहादेवोच्छ्वसिति, तदहश्च क्षीरेण सुखोष्णेन परिषिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहं पयः पाययेत्; ततोऽष्टमेऽहनि प्रातरेव क्षीरपरिषिक्तं चन्दनप्रदिग्धगात्रं पयः पाययित्वा पांशुशय्यां समुत्सृज्य क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत्, ततोऽस्य मांसमाप्याय्यते, त्वक् चावदलति, दन्तनखरोमाणि चास्य पतन्ति, तस्य नवमदिवसात् प्रभृत्यणुतैलाभ्यङ्गः सोमवल्ककषायपरिषेकः; ततो दशमेऽहन्येतदेव वितरेत्, ततोऽस्य त्वक् स्थिरतामुपैति; एवमेकादशद्वादशयोर्वर्तेत; ततस्त्रयोदशात् प्रभृति सोमवल्ककषायपरिषेकः, एवमाषोडशाद्वर्तेत; ततः सप्तदशाष्टादशयोर्दिवसयोर्दशना जायन्ते शिखरिणः स्निग्धवज्रवैदूर्यस्फटिकप्रकाशाः समाः स्थिराः सहिष्णवः, तदा प्रभृति चानवैः शालितण्डुलैः क्षीरयवागूमुपसेवेत यावत् पञ्चर्विशतिरिति; ततोऽस्मै दद्याच्छाल्योदनं मृदूभयकालं पयसा, ततोऽस्य नखा जायन्ते विद्रुमेन्द्रगोपकतरुणादित्यप्रकाशाः, स्थिराः स्निग्धा लक्षणसम्पन्नाः केशाश्च सूक्ष्मा जायन्ते, त्वक् च नीलोत्पलातसीपुष्पवैदूर्यप्रकाशा; ऊर्ध्वं च मासात् केशान् वापयेत्, वापयित्वा चोशीरचन्दनकृष्णतिलकल्कैः शिरः प्रदिह्यात् पयसा वा स्नापयेत्; ततोऽस्यानन्तरं सप्तरात्रात् केशा जायन्ते भ्रमराञ्जननिभाः कुञ्चिताः स्थिराः स्निग्धाः; ततस्त्रिरात्रात् प्रथमावसथपरिसरान्निष्क्रम्य मुहूर्तं स्थित्वा पुनरेवान्तः प्रविशेत्, ततोऽस्य बलातैलमभ्यङ्गार्थेऽवचार्यं, यवपिष्टमुद्वर्तनार्थे, सुखोष्णं च पयः परिषेकार्थे, अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे, सोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे, चन्दनमनुलेपार्थे, आमलकरसविमिश्राश्चास्य यूषसूपविकल्पाः, क्षीरमधुकसिद्धं च कृष्णतिलमवचारणार्थे, एवं दशरात्रं; ततोऽन्यद्दशरात्रं द्वितीये परिसरे वर्तेत; ततस्तृतीये परिसरे स्थिरीकुर्वन्नात्मानमन्यद्दशरात्रमासीत, किञ्चिदातपपवनान् वा सेवेत, पुनश्चान्तः प्रविशेत्, न चात्मानमादर्शेऽप्सु वा निरीक्षेत रूपशालित्वात्; ततोऽन्यद्दशरात्रं क्रोधादीन् परिहरेत् , एवं सर्वेषामुपयोगविकल्पः |
विशेषतस्तु वल्लीप्रतानक्षुपकादयः सोमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैर्भक्षयितव्याः |
तेषां तु प्रमाणमर्धचतुष्कमुष्टयः ||१२||
అత ఇత్యాది| అన్యతమం ఏకతమం| ఉపయుయుక్షుః ఉపయోగం కర్తుమిచ్ఛుః| ఉపకరణాని ఘృతాదీని | పరిచారకాః సర్వకర్మణాం కర్తారః| ప్రశస్తదేశే వాస్తుశాస్త్రవిద్భిః పరీక్షితే ప్రాగుదక్ప్రవణే, త్రివృతమాగారం త్రిఃపరివృతాం గర్భకుటీం కారయిత్వా| హృతదోషః హృతః స్నేహస్వేదపూర్వకైర్వమనాదిభిర్దోషో యేన సః| ప్రతిసంసృష్టం పేయాదిసంసర్జనక్రమేణ భక్తం పథ్యం యేన సః| ప్రశస్తాస్తిథయో నందాదయో రిక్తావర్జ్యాః, కరణాని బవాదీని విష్టివర్జ్యాని, ముహూర్తాః శివాదయః ప్రశస్తాః; నక్షత్రాణి పుష్యహస్తాశ్వినీశ్రవణాని| అఘ్వరకల్పస్య విధానేనాహృతమగ్నిష్టోమవిధానేనానీతం| అభిషుతం ఋత్విగ్భిః స్నాపితం| అభిహుతం వహ్నౌ ప్రక్షిప్తం, ‘ఋత్విగ్భిః ఏవ’ ఇతి శేషః| అంతరాగారే అంతర్గృహే| అంజలిమాత్రం కుడవప్రమాణం| నాస్వాదయన్ సోమరసమనుత్స్వాదయన్| ఉపస్పృశ్య ఆచమనం కృత్వేత్యర్థః| శేషం గృహీతక్షీరమంశుమతః కందం పానీయే నద్యాదిగతే నిక్షిప్యేత్యర్థః| మనఃసంకల్పాదినిరోధో నియమః, పునరింద్రియదేహయోర్నిరోధో యమః| ఆత్మానం చేతః| వాచః పునః సంయమనమాహ- వాగ్యతః; మౌనం కృత్వేత్యర్థః| విహరేదితి విహారం కుర్యాదిత్యర్థః| తత్ర కాయవిహారశ్చతుర్విధో గమనచంక్రమణస్థానాసనభేదేన| న కథంచన సంవిశేత్ న స్వప్యాత్| తన్మనా ఇతి తత్రైవ సోమే మనో యస్య స తథా| ఉపశ్రుతశాంతిః ఆకర్ణితమంగలపాఠః| సాయం శయీతేతి తేన దివా స్వాపనిషేధః| అభోజనం పునరత్ర ప్రథమ ఏవ దినే యత్ర సోమపానం| శీతోదకమాత్రామితి మాత్రాశబ్దోఽయమల్పార్థః, శీతమల్పముదకం జలం పిబేత్| గాం స్పృష్ట్వేతి ధాతూనామనేకార్థత్వాద్గాం దత్త్వేతి జేజ్జటః| అనిష్టభోజనం శ్రద్ధాదిభోజనం, ప్రగ్రహభోజనం బలాదనిచ్ఛం సంకీర్ణాచారైర్భోజ్యతే| ప్రభృతిగ్రహణాదన్యేఽపి అనిష్టప్రతిగ్రహాదయోఽభిప్రేతాః| వితరేత్ దద్యాదిత్యర్థః| పాంశుః ధూలిః| పరిషేకః స్నానం| అజకర్ణకషాయమితి కల్కమిత్యర్థః; కల్కేఽపి కషాయశబ్దో వర్తతే, “పంచవిధం కషాయకల్పనం” (చ.సూ. అ.4) ఇతి వచనాత్| సస్నేహకల్కేన ఘర్షణముత్సాదనం| క్షీరమధుకసిద్ధం చేత్యాది గవ్యక్షీరచతుర్గుణం మధుకకల్కసిద్ధం కృష్ణతిలానాం తైలం వ్యంజనాదిష్వవచార్యం| ఉపయోగవికల్ప ఇతి ఉపయుజ్యతే ఇత్యుపయోగో గవ్యక్షీరాదిరాహారో విహారశ్చ, ఉపయోగవికల్ప ఉపయోగభేదః కర్తవ్య ఇత్యర్థః| తత్రైవ క్వచిద్వర్ణభేదేన భేదం దర్శయన్నాహ- విశేషతస్తు వల్లీత్యాది| వల్లీ లతా, ప్రతానం దూర్వాశైవలకమూలానామివ విస్తారః , క్షుపకో విటపః, ఆదిగ్రహణాత్ కందాదీనామపి గ్రహణం| అర్ధం చతుష్కం యేషాం తే తథా; ముష్టిః పలం||10-12||
Adhikarana 4 (13) · Śloka 13
అంశుమంతం సౌవర్ణే పాత్రేఽభిషుణుయాత్, చంద్రమసం రాజతే; తావుపయుజ్యాష్టగుణమైశ్వర్యమవాప్యేశానం దేవమనుప్రవిశతి, శేషాంస్తు తామ్రమయే మృన్మయే వా రోహితే వా చర్మణి వితతే; శూద్రవర్జం త్రిభిర్వర్ణైః సోమా ఉపయోక్తవ్యాః |
తతశ్చతుర్థే మాసే పౌర్ణమాస్యాం శుచౌ దేశే బ్రాహ్మణానర్చయిత్వా కృతమంగలో నిష్క్రమ్య యథోక్తం వ్రజేదితి ||13||
View original
अंशुमन्तं सौवर्णे पात्रेऽभिषुणुयात्, चन्द्रमसं राजते; तावुपयुज्याष्टगुणमैश्वर्यमवाप्येशानं देवमनुप्रविशति, शेषांस्तु ताम्रमये मृन्मये वा रोहिते वा चर्मणि वितते; शूद्रवर्जं त्रिभिर्वर्णैः सोमा उपयोक्तव्याः |
ततश्चतुर्थे मासे पौर्णमास्यां शुचौ देशे ब्राह्मणानर्चयित्वा कृतमङ्गलो निष्क्रम्य यथोक्तं व्रजेदिति ||१३||
తేషాం తు పాత్రేష్వపి భేదం దర్శయన్నాహ- అంశుమంతమిత్యాది| అభిషుణుయాత్ పీడయేత్| తావుపయుజ్యేతి ఏతయోరుపయోగం కృత్వేత్యర్థః| అష్టవిధైశ్వర్యం యథా- “అణిమా లఘిమా ప్రాప్తిః ప్రాకామ్యం మహిమా తథా| ఈశిత్వం చ వశిత్వం చ తథా కామావసాయితా”- ఇతి; ఏతదష్టగుణమైశ్వర్యం యోగలభ్యమపి సోమరసాయనాల్లభ్యతే| చరకే పునరన్యథోక్తం- “ఆవేశశ్చేతసో జ్ఞానమర్థానాం ఛందతః క్రియా| దృష్టిః శ్రోత్రం స్మృతిః కాంతిరిష్టతశ్చాప్యదర్శనం|| ఇత్యష్టగుణమాఖ్యాతం యోగినాం బలమైశ్వరం| శుద్ధసత్త్వసమాధానాత్తత్సర్వముపవర్తతే” (చ.శా. అ.1)- ఇతి| ఈశానం మహేశ్వరం| రోహితః లోహితవర్ణో మృగవిశేషః| వితతే విస్తృతే||13||
Adhikarana 5 (14-19) · Śloka 19
ఓషధీనాం పతిం సోమముపయుజ్య విచక్షణః |
దశవర్షసహస్రాణి నవాం ధారయతే తనుం ||14||
నాగ్నిర్న తోయం న విషం న శస్త్రం నాస్త్రమేవ చ |
తస్యాలమాయుఃక్షపణే సమర్థాని భవంతి హి ||15||
భద్రాణాం షష్టివర్షాణాం ప్రస్రుతానామనేకధా |
కుంజరాణాం సహస్రస్య బలం సమధిగచ్ఛతి ||16||
క్షీరోదం శక్రసదనముత్తరాంశ్చ కురూనపి |
యత్రేచ్ఛతి స గంతుం వా తత్రాప్రతిహతా గతిః ||17||
కందర్ప ఇవ రూపేణ కాంత్యా చంద్ర ఇవాపరః |
ప్రహ్లాదయతి భూతానాం మనాంసి స మహాద్యుతిః ||18||
సాంగోపాంగాంశ్చ నిఖిలాన్ వేదాన్ విందతి తత్త్వతః |
చరత్యమోఘసంకల్పో దేవవచ్చాఖిలం జగత్ ||19||
View original
ओषधीनां पतिं सोममुपयुज्य विचक्षणः |
दशवर्षसहस्राणि नवां धारयते तनुम् ||१४||
नाग्निर्न तोयं न विषं न शस्त्रं नास्त्रमेव च |
तस्यालमायुःक्षपणे समर्थानि भवन्ति हि ||१५||
भद्राणां षष्टिवर्षाणां प्रस्रुतानामनेकधा |
कुञ्जराणां सहस्रस्य बलं समधिगच्छति ||१६||
क्षीरोदं शक्रसदनमुत्तरांश्च कुरूनपि |
यत्रेच्छति स गन्तुं वा तत्राप्रतिहता गतिः ||१७||
कन्दर्प इव रूपेण कान्त्या चन्द्र इवापरः |
प्रह्लादयति भूतानां मनांसि स महाद्युतिः ||१८||
साङ्गोपाङ्गांश्च निखिलान् वेदान् विन्दति तत्त्वतः |
चरत्यमोघसङ्कल्पो देववच्चाखिलं जगत् ||१९||
‘నవాం’ ఇత్యత్ర ‘అక్షతం’ ఇతి పాఠాంతరం, అక్షతం యథా భవతి తథా తనుం శరీరం ధారయతే; అక్షతమితి పాఠాత్తు వ్యాధేర్నిషేధః| అస్నం మంత్రవచ్ఛస్త్రం| తస్యాలమిత్యాది| అలం అత్రాజస్రం, అలం అత్యర్థమాయుఃక్షపణే న సమర్థా భవంతీత్యర్థః| భద్రాణాం భద్రజాతీయానాం, షష్టివర్షాణాం షష్టివర్షప్రమాణానాం, ప్రస్రుతానాం గలితమదానాం, అనేకధా బహూన్ వారాన్, ద్విపానాం బలమిత్యుక్త్యా అనివార్యమిత్యర్థః| కందర్పః కామదేవః| క్షీరోదః క్షీరసముద్రః, శక్రసదనం ఇంద్రగృహం, ఉత్తరకురవో దేశవిశేషాః| అప్రతిహతా అనివార్యా| కాంత్యేతి కాంత్యా కృత్యైవం జ్ఞాయతేఽపరోఽయం చంద్రః| అమోఘసంకల్పః అనివార్యసంకల్పః||14-19||
Adhikarana 7 (27-31) · Śloka 31
హిమవత్యర్బుదే సహ్యే మహేంద్రే మలయే తథా |
శ్రీపర్వతే దేవగిరౌ గిరౌ దేవసహే తథా ||27||
పారియాత్రే చ వింధ్యే చ దేవసుందే హదే తథా |
ఉత్తరేణ వితస్తాయాః ప్రవృద్ధా యే మహీధరాః ||28||
పంచ తేషామధో మధ్యే సింధునామా మహానదః |
హఠవత్ ప్లవతే తత్ర చంద్రమాః సోమసత్తమః ||29||
తస్యోద్దేశేషు చాప్యస్తి ముంజవానంశుమానపి |
కాశ్మీరేషు సరో దివ్యం నామ్నా క్షుద్రకమానసం ||30||
గాయత్రస్త్రైష్టుభః పాంక్తో జాగతః శాక్వరస్తథా |
అత్ర సంత్యపరే చాపి సోమాః సోమసమప్రభాః ||31||
View original
हिमवत्यर्बुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा |
श्रीपर्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा ||२७||
पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे हदे तथा |
उत्तरेण वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधराः ||२८||
पञ्च तेषामधो मध्ये सिन्धुनामा महानदः |
हठवत् प्लवते तत्र चन्द्रमाः सोमसत्तमः ||२९||
तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमानपि |
काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्रकमानसम् ||३०||
गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा |
अत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभाः ||३१||
ఏతేషామన్వేషణస్థానమాహ- హిమవతీత్యాది| స్థానేషు క్రియాపదస్యావిద్యమానత్వాత్ సంతీత్యేవం సామాన్యక్రియాం వితరేత్| చంద్రమసః సోమస్య స్థానవిశేషముద్దిశన్నాహ- ఉత్తరేణేత్యాది| వితస్తాయాః నదీవిశేషాయాః, సింధుర్నామ మహానదః| హఠః జలకుంభికా| ప్లవతే తరతి| చంద్రమాః సోమవిశేషః||27-31||