Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాత ఉదరాణాం చికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
అష్టావుదరాణి పూర్వముద్దిష్టాని |
తేష్వసాధ్యం బద్ధగుదం పరిస్రావి చ; అవశిష్టాని కృచ్ఛ్రసాధ్యాని; సర్వాణ్యేవ ప్రత్యాఖ్యాయోపక్రమేత |
తేష్వాద్యశ్చతుర్వర్గో భేషజసాధ్యః, ఉత్తరః శస్త్రసాధ్యః, కాలప్రకర్షాత్ సర్వాణ్యేవ శస్త్రసాధ్యాని వర్జయితవ్యాని వా ||3||
View original
अथात उदराणां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अष्टावुदराणि पूर्वमुद्दिष्टानि |
तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परिस्रावि च; अवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानि; सर्वाण्येव प्रत्याख्यायोपक्रमेत |
तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः, उत्तरः शस्त्रसाध्यः, कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा ||३||
నిదానస్థానే కథితేఽప్యష్టత్వేఽత్ర పునరష్టసంఖ్యాఖ్యాపనం ప్లీహోదరయకృద్దాల్యుదరయోశ్చికిత్సితైకత్వప్రఖ్యాపనాయ | అవశిష్టాని కృచ్ఛ్రసాధ్యానీతి తేష్వపి యథోత్తరం కృచ్ఛ్రతరత్వం జ్ఞేయం| తథాచ- “వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాత్ ప్లీహ్నః సన్నిపాతాత్తథోదకాత్| పరం పరం కృచ్ఛ్రతరముదరం భిషగాదిశేత్” (చ. చి. 13) ఇతి| సర్వాణ్యేవేతి షడితి కేచిత్, షట్స్వేవ కృచ్ఛ్రత్వప్రతిపాదనాత్; బద్ధగుదపరిస్రావిభ్యాం సహాష్టావపీత్యన్యే, తయోరపి చికిత్సితోక్తేః, సర్వగ్రహణాచ్చ| తేష్విత్యాది| ఆద్యశ్చతుర్వర్గః వాతపిత్తకఫదూషీవిషనిమిత్తాని చత్వార్యుదరాణి; ఉత్తరస్తు ప్లీహోదరబద్ధగుదచ్ఛిద్రోదకోదరాణి| కాలప్రకర్షాదితి భేషజసాధ్యకాలాతిక్రమాత్ శస్త్రసాధ్యకాలాతిక్రమాచ్చ సర్వాణ్యేవౌషధసాధ్యాన్యపి శస్త్రసాధ్యాని స్యుః, శస్త్రసాధ్యాని వర్జయితవ్యానీతి వర్జనార్హాణి వేత్యర్థః||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ఉదరీ తు గుర్వభిష్యందిరూక్షవిదాహిస్నిగ్ధపిశితపరిషేకావగాహాన్ పరిహరేత్; శాలిషష్టికయవగోధూమనీవారాన్ నిత్యమశ్నీయాత్ ||4||
View original
उदरी तु गुर्वभिष्यन्दिरूक्षविदाहिस्निग्धपिशितपरिषेकावगाहान् परिहरेत्; शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात् ||४||
ఉదరీత్యాది| దోషధాతుమలస్రోతసాం క్లేదప్రాప్తిజననమభిష్యంది| విదాహి కాంజికాది| స్నిగ్ధం పిశితం మేదురమాంసం| నీవార ఉలికాధాన్యం||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తత్ర వాతోదరిణం విదారిగంధాదిసిద్ధేన సర్పిషాస్నేహయిత్వా, తిల్వకవిపక్వేనానులోమ్య, చిత్రాఫలతైలప్రగాఢేన విదారిగంధాదికషాయేణాస్థాపయేదనువాసయేచ్చ, సాల్వణేన చోపనాహయేదుదరం, భోజయేచ్చైనం విదారిగంధాదిసిద్ధేన క్షీరేణ జాంగలరసేన చ, స్వేదయేచ్చాభీక్ష్ణం ||5||
View original
तत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषास्नेहयित्वा, तिल्वकविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, साल्वणेन चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन च, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||५||
తత్రేత్యాది| తిల్వకః పట్టికారోధ్రః| అనులోమ్య విరేచ్య| చిత్రాఫలతైలం దంతీఫలతైలం| ఆస్థాపయేత్ నిరూహయేత్, అనువాసయేచ్చ చిత్రాఫలతైలేనైవ| సాల్వణేనోపనాహయేత్ బధ్నీయాత్| స్వేదయేచ్చాభీక్ష్ణమితి ఏవమగ్రేతనే కఫారబ్ధేఽపి స్వేదో విధేయః, నతు పిత్తారబ్ధే; స చ స్వేద ఆజలప్రాప్తేః , అత ఊర్ధ్వం సర్వేషామస్వేద్యత్వం| కథమత్రోదరిణః స్నేహస్వేదాస్థాపనానువాసనాని సుశ్రుతాచార్యః ప్రాహ? అగ్రే ‘అస్నేహ్యా అస్వేద్యా నానువాస్యా నాస్థాప్యా’ ఇతి పఠితత్వాత్; ఏతన్న, యతశ్ఛిద్రోదకోదరిణోరేవ తత్ర నిషేధః, అన్యేషు యథావస్థం స్నేహాదయః ప్రయోజ్యా ఇతి||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
పిత్తోదరిణం తు మధురగణవిపక్వేన సర్పిషా స్నేహయిత్వా, శ్యామాత్రిఫలాత్రివృద్విపక్వేనానులోమ్య, శర్కరామధుఘృతప్రగాఢేన న్యగ్రోధాదికషాయేణాస్థాపయేదనువాసయేచ్చ, పాయసేనోపనాహయేదుదరం, భోజయేచ్చైనం విదారిగంధాదిసిద్ధేన పయసా ||6||
View original
पित्तोदरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा, श्यामात्रिफलात्रिवृद्विपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्यग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, पायसेनोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ||६||
పిత్తోదరిణమిత్యాది| మధురగణః కాకోల్యాదీని| శ్యామా వృద్ధదారకః| క్షీరసిద్ధాస్తండులాః పాయసః||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
శ్లేష్మోదరిణం తు పిప్పల్యాదికషాయసిద్ధేన సర్పిషోపస్నేహ్య, స్నుహీక్షీరవిపక్వేనానులోమ్య, త్రికటుకమూత్రక్షారతైలప్రగాఢేన ముష్కకాదికషాయేణాస్థాపయేదనువాసయేచ్చ, శణాతసీధాతకీకిణ్వసర్షపమూలకబీజకల్కైశ్చోపనాహయేదుదరం, భోజయేచ్చైనం త్రికటుకప్రగాఢేన కులత్థయూషేణ పాయసేన వా, స్వేదయేచ్చాభీక్ష్ణం ||7||
View original
श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य, स्नुहीक्षीरविपक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमूत्रक्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, शणातसीधातकीकिण्वसर्षपमूलकबीजकल्कैश्चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा, स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् ||७||
శ్లేష్మోదరిణమిత్యాది| ముష్కకపలాశధావన్యాదిర్ముష్కకాదిః| ఆస్థాపనవర్గసిద్ధేన తైలేనానువాసనం| కిణ్వం సురాబీజం||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
దూష్యోదరిణం తు ప్రత్యాఖ్యాయ సప్తలాశంఖినీస్వరససిద్ధేన సర్పిషా విరచయేన్మాసమర్ధమాసం వా, మహావృక్షక్షీరసురాగోమూత్రసిద్ధేన వా; శుద్ధకోష్ఠం తు మద్యేనాశ్వమారకగుంజాకాకాదనీమూలకల్కం పాయయేత్; ఇక్షుకాండాని వా కృష్ణసర్పేణ దంశయిత్వా భక్షయేద్వల్లీఫలాని వా, మూలజం కందజం వా విషమాసేవయేత్, తేనాగదో భవత్యన్యం వా భావమాపద్యతే ||8||
View original
दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरचयेन्मासमर्धमासं वा, महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्रसिद्धेन वा; शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्वमारकगुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत्; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्षयेद्वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत्, तेनागदो भवत्यन्यं वा भावमापद्यते ||८||
సాన్నిపాతికచికిత్సితముపదిశన్నాహ- దూష్యోదరిణమిత్యాది| శంఖినీ యవతిక్తాభేదః| సాన్నిపాతికోదరే స్నేహాది యదుక్తం తద్వాతాద్యుదరోదితభేషజగణైః సర్వం సాధనీయం| యదాహ చరకః- “సన్నిపాతోదరే సర్వా యథోక్తాః కారయేత్ క్రియాః” (చ. చి. 13) ఇతి| లఘువాగ్భటేఽపి “సన్నిపాతోదరే కుర్యాన్నాతిక్షీణబలానలే| దోషోద్రేకానురోధేన ప్రత్యాఖ్యాయ క్రియామిమాం” (వా. చి. 15) ఇతి| శంఖినీ యవతిక్తాభేదః| మహావృక్షేత్యాది| విరేచయేదితి శేషః| మహావృక్షః సేహుండః| మహావృక్షక్షీరమాత్రా కల్కప్రమాణా| శుద్ధేత్యాది| గుంజా చిరిహింటికా| కాకాదనీ వాయసతిందుకా| ఇక్షుకాండానీత్యాది| యథా మదాత్యయే మద్యపానం, అగ్నిదగ్ధేఽగ్నిస్వేదః, అతీసారే స్విన్నపథ్యయా విట్ప్రవర్తనం, ఛర్ద్యాం వమనం, సర్పవిషే విషభక్షణం, తద్వద్విషాద్యుత్పన్నోదరేఽపి కృష్ణసర్పదష్టేక్షుకాండభక్షణం విషభక్షణం వా| వల్లీఫలాని కర్కటీప్రభృతీని| అన్యం వా భావమాపద్యతే మరణం ప్రాప్నోతి| కర్మేదం దారుణం, అక్రియాయాం ధ్రువం మరణం, క్రియాయాం సంశయే సత్యేవం కుర్యాత్, తత్రాపీశ్వరానుజ్ఞాతేనైవ కార్యం||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
భవతి చాత్ర- కుపితానిలమూలత్వాత్ సంచితత్వాన్మలస్య చ |
సర్వోదరేషు శంసంతి బహుశస్త్వనులోమనం ||9||
View original
भवति चात्र- कुपितानिलमूलत्वात् सञ्चितत्वान्मलस्य च |
सर्वोदरेषु शंसन्ति बहुशस्त्वनुलोमनम् ||९||
కుపితేత్యాది| సర్వోదరాణ్యేవ మలవృద్ధ్యా వర్తంతే, తస్మాత్ సంశోధనం శస్తం, తచ్చ బహుశోఽనల్పశః ||9||
Adhikarana (10) · Śloka 10
అత ఊర్ధ్వం సామాన్యయోగాన్ వక్ష్యామః |
తద్యథా- ఏరండతైలమహరహర్మాసం ద్వౌ వా కేవలం మూత్రయుక్తం క్షీరయుక్తం వా సేవేతోదకవర్జీ, మాహిషం వా మూత్రం క్షీరేణ నిరాహారఃసప్తరాత్రం, ఉష్ట్రీక్షీరాహారో వాఽన్నవారివర్జీ పక్షం, పిప్పలీం వా మాసం పూర్వోక్తేన విధానేనాసేవేత, సైంధవాజమోదాయుక్తం వా నికుంభతైలం, ఆర్ద్రశృంగవేరరసపాత్రశతసిద్ధం వా వాతశూలేఽవచార్యం, శృంగవేరరసవిపక్వం క్షీరమాసేవేత, చవ్యశృంగవేరకల్కం వా పయసా సరలదేవదారుచిత్రకమేవ వా, మురంగీశాలపర్ణీశ్యామాపునర్నవాకల్కం వా, జ్యోతిష్కఫలతైలం వా క్షీరేణ స్వర్జికాహింగుమిశ్రం పిబేత్, గుడద్వితీయాం వా హరీతకీం భక్షయేత్, స్నుహీక్షీరభావితానాం వా పిప్పలీనాం సహస్రం కాలేన, పథ్యాకృష్ణాచూర్ణం వా స్నుహీక్షీరభావితముత్కారికాం పక్వాం దాపయేత్; హరీతకీచూర్ణం ప్రస్థమాఢకే ఘృతస్యావాప్యాంగారేష్వభివిలాప్య ఖజేనాభిమథ్యానుగుప్తం కృత్వాఽర్ధమాసం యవపల్లే వాసయేత్, తతశ్చోద్ధృత్య పరిస్రావ్య హరీతకీక్వాథామ్లదధీన్యావాప్య విపచేత్, తద్యథాయోగం మాసమర్ధమాసం వా పాయయేత్; గవ్యే పయసి మహావృక్షక్షీరమావాప్య విపచేత్, విపక్వం చావతార్య శీతీభూతం మంథానేనాభిమథ్య నవనీతమాదాయ భూయో మహావృక్షక్షీరేణైవ విపచేత్, తద్యథాయోగం మాసం మాసార్ధం వా పాయయేత్; చవ్యచిత్రకదంత్యతివిషాకుష్ఠసారివాత్రిఫలాజమోదహరిద్రాశంఖినీత్రివృత్త్రికటుకానామర్ధకార్షికా భాగా, రాజవృక్షఫలమజ్జ్ఞామష్టౌ కర్షాః, మహావృక్షక్షీరపలే ద్వే, గవాం క్షీరమూత్రయోరష్టావష్టౌ పలాని, ఏతత్ సర్వం ఘృతప్రస్థే సమావాప్య విపచేత్, తద్యథాయోగం మాసమర్ధమాసం వా పాయయేత్; ఏతాని తిల్వకఘృతచతుర్థాని సర్పీంష్యుదరగుల్మవిద్రధ్యష్ఠీలానాహకుష్ఠోన్మాదాపస్మారేషూపయోజ్యాని విరేచనార్థం; మూత్రాసవారిష్టసురాశ్చాభీక్ష్ణం మహావృక్షక్షీరసంభృతాః సేవేత; విరేచనద్రవ్యకషాయం వా శృంగవేరదేవదారుప్రగాఢం ||10||
View original
अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः |
तद्यथा- एरण्डतैलमहरहर्मासं द्वौ वा केवलं मूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी, माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निराहारःसप्तरात्रम्, उष्ट्रीक्षीराहारो वाऽन्नवारिवर्जी पक्षं, पिप्पलीं वा मासं पूर्वोक्तेन विधानेनासेवेत, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलम्, आर्द्रशृङ्गवेररसपात्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्यं, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत, चव्यशृङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्रकमेव वा, मुरङ्गीशालपर्णीश्यामापुनर्नवाकल्कं वा, ज्योतिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वर्जिकाहिङ्गुमिश्रं पिबेत्, गुडद्वितीयां वा हरीतकीं भक्षयेत्, स्नुहीक्षीरभावितानां वा पिप्पलीनां सहस्रं कालेन, पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीक्षीरभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत्; हरीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभिविलाप्य खजेनाभिमथ्यानुगुप्तं कृत्वाऽर्धमासं यवपल्ले वासयेत्, ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकीक्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरमावाप्य विपचेत्, विपक्वं चावतार्य शीतीभूतं मन्थानेनाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत्, तद्यथायोगं मासं मासार्धं वा पाययेत्; चव्यचित्रकदन्त्यतिविषाकुष्ठसारिवात्रिफलाजमोदहरिद्राशङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्धकार्षिका भागा, राजवृक्षफलमज्ज्ञामष्टौ कर्षाः, महावृक्षक्षीरपले द्वे, गवां क्षीरमूत्रयोरष्टावष्टौ पलानि, एतत् सर्वं घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, तद्यथायोगं मासमर्धमासं वा पाययेत्; एतानि तिल्वकघृतचतुर्थानि सर्पींष्युदरगुल्मविद्रध्यष्ठीलानाहकुष्ठोन्मादापस्मारेषूपयोज्यानि विरेचनार्थं; मूत्रासवारिष्टसुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसम्भृताः सेवेत; विरेचनद्रव्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम् ||१०||
అత ఇత్యాది| సప్తాహం మాహిషం మూత్రం క్షీరేణ కృతోదకాన్నకార్యః, కేచిదత్ర మాహిషమేవ క్షీరమాహుః, అపరే పునర్మాహిషస్యాగ్నిమాంద్యాదికరణాద్గవ్యమేవాహుః| గూఢపదభంగటిప్పణే ఈదృశం వ్యాఖ్యాతం- మాహిషం మూత్రం క్షీరేణ గవ్యేన పిబేత్; ప్రమాదవ్యాఖ్యానమిదం, యస్మాజ్జేజ్జటాచార్యాదీనామనుమతం న భవతి| ఉష్ట్రీత్యాది| కేచిదత్ర క్షీరం త్రికటుకసంయుక్తమాహుః, తంత్రాంతరప్రామాణ్యాత్| పిప్పలీమిత్యాది| పూర్వోక్తేన వాతశోణితోక్తేన| సైంధవాజమోదాప్రక్షేపయుక్తం వా దంతీతైలం; తదేవ తైలమార్ద్రశృంగవేరరసాఢకశతపక్వం వాతశూలే వాతరుజ్యవచార్యం; అన్యే తు తిలతైలమేవ సాధయంతి, తంత్రాంతరప్రామాణ్యాత్; ఆర్ద్రశృంగవేరమార్ద్రకం, తద్రసం చతుర్గుణం| విపక్వం క్షీరావశిష్టం పక్వం| చవ్యేత్యాది| పయసా చతుర్గుణేనైవ| సరలదేవదారుచిత్రకమేవ పయసేత్యర్థః; సరలా త్రివృత్| మురంగ్యాదయో వా తథైవ చ; మురంగీ శోభాంజనకః| శ్యామా వృద్ధదారుకః| జ్యోతిష్కః కాకమర్దనికా| హింగుమాషకస్వర్జికాక్షారమాషకచతుష్టయసంయుక్తం ‘మాసమర్ధమాసం వా’ ఇతి శేషః| స్నుహీత్యాది| అత్ర త్రిఃసప్తకృత్వో భావనా| స్నుహీ సేహుండః, స చ బహుకంటకః శ్రేష్ఠః| కాలేనేతి యావతా కాలేన శక్నుయాద్భక్షయితుం, పిప్పలీసహస్రమేకద్విత్రిచతుష్టయత్వేన విరేకార్థం| పథ్యేత్యాది| ఉత్కారికాం లప్సికాం| హరీతకీత్యాది| ఖజః మంథానం| హరీతకీక్వాథకాంజికదధీని ప్రత్యేకం ఘృతచతుర్గుణాని| గవ్య ఇత్యాది|- గవ్యే పయసీతి ఆఢకప్రమాణే, మహావృక్షక్షీరం ప్రస్థం, మహావృక్షః సేహుండః, తజ్జం చ నవనీతం మహావృక్షక్షీరపాదం, ద్రవానుక్తౌ జలమత్ర చతుర్గుణం| చవ్యేత్యాది| త్రిఫలాత్రికటుకద్రవ్యాణాం ప్రత్యేకమర్ధకార్షికా భాగాః, న హి త్రిఫలా త్రికటుకం వా ద్రవ్యమేకమితి| కేచిద్ద్రవస్యాల్పత్వాజ్జలమపి చతుర్గుణమిత్యాహుః| ఏషాం విషయమాహ- ఏతానీత్యాది| తిల్వకఘృతం వాతవ్యాధ్యుక్తం చతుర్థం యేషాం తాని తిల్వకఘృతచతుర్థాని| మూత్రేత్యాది|- మూత్రద్రవేణాసవాదయోఽనుకల్పేన మహావృక్షక్షీరప్రస్థప్రక్షేపేణ సమ్యక్కృతాః| విరేచనద్రవ్యకషాయమిత్యాది|- త్రివృదాదికషాయం వా శుంఠీదేవదారుచూర్ణకర్షప్రక్షేపాఢ్యం||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
వమనవిరేచనశిరోవిరేచనద్రవ్యాణాం పాలికా భాగాః పిప్పల్యాదివచాదిహరిద్రాదిపరిపఠితానాం చ ద్రవ్యాణాం శ్లక్ష్ణపిష్టానాం యథోక్తానాం చ లవణానాం తత్సర్వం మూత్రగణే ప్రక్షిప్య మహావృక్షక్షీరప్రస్థం చ మృద్వగ్నినాఽవఘట్టయన్ విపచేదప్రదగ్ధకల్కం, తత్సాధుసిద్ధమవతార్య శీతీభూతమక్షమాత్రా గుటికా వర్తయేత్, తాసామేకాం ద్వే తిస్రో వా గుటికా బలాపేక్షయా మాసాంస్త్రీంశ్చతురో వా సేవేత, ఏషాఽఽనాహంవర్తిక్రియా విశేషేణ మహావ్యాధిషూపయుజ్యతే (విశేషేణ) కోష్ఠజాంశ్చ కృమీనపహంతి కాసశ్వాసకృమికుష్ఠప్రతిశ్యాయారోచకావిపాకోదావర్తాంశ్చ నాశయతి ||11||
View original
वमनविरेचनशिरोविरेचनद्रव्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादिवचादिहरिद्रादिपरिपठितानां च द्रव्याणां श्लक्ष्णपिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तत्सर्वं मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्निनाऽवघट्टयन् विपचेदप्रदग्धकल्कं, तत्साधुसिद्धमवतार्य शीतीभूतमक्षमात्रा गुटिका वर्तयेत्, तासामेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बलापेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत, एषाऽऽनाहंवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते (विशेषेण) कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वासकृमिकुष्ठप्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्तांश्च नाशयति ||११||
ఇదానీమనలదీపనీం గుపితానిలసంవలితమలానులోమనీమాభ్యంతరీం మూత్రవర్తిం నిర్దిశన్నాహ- వమనేత్యాది| సంశోధనసంశమనీయాధ్యాయోదితాని వమనవిరేచనశిరోవిరేచనద్రవ్యాణి మదనఫలాదిత్రివృదాదివిడంగాదీని, ద్రవ్యసంగ్రహణీయాధ్యాయే పిప్పల్యాదివచాదిహరిద్రాదయో నిర్దిష్టాః, లవణాన్యన్నపానాధ్యాయే పరిపఠితాని సైంధవాదీని, మూత్రగణో గోమూత్రాదిర్ద్రవద్రవ్యపఠితః; తేషాం యథాలాభం పాలికా భాగాః| యథాలాభమేవ గవాదీనాం మూత్రేణ వ్యస్తసమస్తేన పిష్ట్వా చతుర్గుణైరష్టగుణైర్వా విపాచ్యం| అంగుష్ఠప్రమాణా వర్తయః కర్తవ్యాః| తాః పునరధమమధ్యమోత్తమపురుషాదిబలాపేక్షయా ఏకద్విత్రిసంఖ్యోపలక్షితా భక్షయితవ్యాః| తత్ర చ గవాదిమూత్రమేవానుపానం| తాసామభ్యాసే కాలావధిర్మాసాస్త్రయశ్చత్వారో వా; ఫలం తు మేహాదిమహావ్యాధిహరణం కోష్ఠకృమిహరణం చ||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
మదనఫలమజ్జకుటజజీమూతకేక్ష్వాకుధామార్గవత్రివృత్త్రికటుకసర్షపలవణాని మహావృక్షక్షీరమూత్రయోరన్యతరేణ పిష్ట్వాఽంగుష్ఠమాత్రాం వార్తిం కృత్వోదరిణ ఆనాహే తైలలవణాభ్యక్తగుదస్యైకాం ద్వే తిస్రో వా పాయౌ నిదధ్యాత్, ఏషాఽఽనాహవర్తిక్రియా వాతమూత్రపురీషోదావర్తాధ్మానానాహేషు విధేయా ||12||
View original
मदनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवत्रिवृत्त्रिकटुकसर्षपलवणानि महावृक्षक्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिष्ट्वाऽङ्गुष्ठमात्रां वार्तिं कृत्वोदरिण आनाहे तैललवणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे तिस्रो वा पायौ निदध्यात्, एषाऽऽनाहवर्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्ताध्मानानाहेषु विधेया ||१२||
అభ్యంతరవర్తిప్రసంగేన ఫలవర్తిం నిర్దిశన్నాహ- మదనఫలేత్యాది| జీమూతకో దేవదాలీ, ఇక్ష్వాకుః కటుతుంబీ, ధామార్గవో మహాకోశాతకీ| ‘విపాచ్య’ ఇత్యనువర్తనీయం| పాకే తు మూత్రమేవానువర్తనీయం| పాయౌ గుదే| న కేవలం ఉదరానాహే వాతమూత్రపురీషోదావర్తాధ్మానానాహేషు విధేయేతి| ‘క్షారమూత్రయోరన్యతరేణ’ ఇత్యన్యే పఠంతి; తత్ర క్షారః క్షారోదకం పేషణవచనాత్ ||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ప్లీహోదరిణః స్నిగ్ధస్విన్నస్య దధ్నా భుక్తవతో వామబాహౌ కూర్పరాభ్యంతరతః సిరాం విధ్యేత్, విమర్దయేచ్చ పాణినా ప్లీహానం రుధిరస్యందనార్థం; తతః సంశుద్ధదేహం సముద్రశుక్తికాక్షారం పయసా పాయయేత, హింగుసౌవర్చికే వా క్షీరేణ, స్రుతేన పలాశక్షారేణ వా యవక్షారం, కింశుకక్షారోదకేన వా బహుశః స్రుతేన యవక్షారం, పారిజాతకేక్షురకాపామార్గక్షారం వా, తైలసంసృష్టం శోభాంజనకయూషం పిప్పలీసైంధవచిత్రకయుక్తం, పూతికరంజక్షారం వాఽమ్లస్రుతం విడ్లవణపిప్పలీప్రగాఢం ||13||
View original
प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दध्ना भुक्तवतो वामबाहौ कूर्पराभ्यन्तरतः सिरां विध्येत्, विमर्दयेच्च पाणिना प्लीहानं रुधिरस्यन्दनार्थं; ततः संशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत, हिङ्गुसौवर्चिके वा क्षीरेण, स्रुतेन पलाशक्षारेण वा यवक्षारं, किंशुकक्षारोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं, पारिजातकेक्षुरकापामार्गक्षारं वा, तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकयूषं पिप्पलीसैन्धवचित्रकयुक्तं, पूतिकरञ्जक्षारं वाऽम्लस्रुतं विड्लवणपिप्पलीप्रगाढम् ||१३||
ప్లీహేత్యాది| దధిభోజనం రక్తోత్క్లేశాయ తదహరేవ, కఫవ్యాధౌ వమనే కర్తవ్యే ప్రాక్ కఫోత్క్లేశకరద్రవ్యోపయోగవత్| కూర్పరం భుజమధ్యం| రుధిరస్యందనార్థం రక్తస్రావణార్థం; సిరావ్యధవిధ్యుక్తోఽపి సిరావ్యధః పునరిహోక్తః, ప్రకరణవశాత్; అతో న పునరుక్తదోషమావహతి| తత ఇత్యాది| సంశుద్ధదేహం వమనవిరేచనాభ్యాం| పారిజాతః ప్రసిద్ధః| ఇక్షురకః కోకిలాక్షకః| పారిభద్రకేక్షురకేతి కేచిత్ పఠంతి| శోభాంజనేత్యాది| అమ్లం కాంజికం| పూతికరంజశ్చిరబిల్వః, కంటకీకరంజ ఇత్యన్యే| కల్పనామాహ- కంటకీకరంజక్షారమర్ధపలమాత్రం షడ్గుణామ్లకాంజికేన బహుశః పరిస్రుతం పిప్పలీవిడ్లవణచూర్ణాక్షప్రక్షేపం| విడస్థానే సైంధవమితి కేచిత్ పఠంతి||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశృంగవేరయవక్షారసైంధవానాం పాలికా భాగాః, ఘృతప్రస్థం తత్తుల్యం చ క్షీరం తదైకధ్యం విపాచయేత్, ఏతత్ షట్పలకం నామ సర్పిః ప్లీహాగ్నిసంగగుల్మోదరోదావర్తశ్వయథుపాండురోగకాసశ్వాసప్రతిశ్యాయోర్ధ్వవాతవిషమజ్వరానపహంతి |
మందాగ్నిర్వా హింగ్వాదికం చూర్ణముపయుంజీత ||14||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागाः, घृतप्रस्थं तत्तुल्यं च क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत्, एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वासप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति |
मन्दाग्निर्वा हिङ्ग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत ||१४||
పిప్పలీత్యాది| కేచిదత్ర భిషజశ్చతుర్గుణం పానీయమాదదతే; తన్న, జేజ్జటేన నిషిద్ధత్వాత్| అస్మిన్ యోగే ‘కోలకులత్థపూతీకరోహీతకక్వాథం ద్విగుణమావాప్య’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తన్న, సోఽపి జేజ్జటేన నిషిద్ధత్వాత్||14||
Adhikarana 13 (15-16) · Śloka 16
యకృద్దాల్యేఽప్యేష ఏవ క్రియావిభాగః |
విశేషతస్తు దక్షిణబాహౌ సిరావ్యధః ||15||
మణిబంధం సకృన్నామ్య వామాంగుష్ఠసమీరితాం |
దహేత్ సిరాం శరేణాశు ప్లీహ్నో వైద్యః ప్రశాంతయే ||16||
View original
यकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः |
विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः ||१५||
मणिबन्धं सकृन्नाम्य वामाङ्गुष्ठसमीरिताम् |
दहेत् सिरां शरेणाशु प्लीह्नो वैद्यः प्रशान्तये ||१६||
యకృద్దాల్య ఇత్యాది| మణిబంధః పాణిమూలం, సకృత్ కించిన్నామయిత్వా వామాంగుష్ఠం ప్రతి సమ్యగీరితాం గతాం సిరాం, శరః ప్రసిద్ధః, తమగ్నివర్ణం కృత్వా దహేత్||15-16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
బద్ధగుదే పరిస్రావిణి చ స్నిగ్ధస్విన్నస్యాభ్యక్తస్యాధో నాభేర్వామతశ్చతురంగులమపహాయ రోమరాజ్యా ఉదరం పాటయిత్వా చతురంగులప్రమాణమంత్రాణి నిష్కృష్య నిరీక్ష్య బద్ధగుదస్యాంత్రప్రతిరోధకరమశ్మానం బాలం వాఽపోహ్య మలజాతం వా తతో మధుసర్పిర్భ్యామభ్యజ్యాంత్రాణి యథాస్థానం స్థాపయిత్వా బాహ్యం వ్రణముదరస్య సీవ్యేత్ |
పరిస్రావిణ్యప్యేవమేవ శల్యముద్ధృత్యాంత్రస్రావాన్ సంశోధ్య , తచ్ఛిద్రమాంత్రం సమాధాయ కాలపిపీలికాభిర్దంశయేత్, దష్టే చ తాసాం కాయానపహరేన్న శిరాంసి, తతః పూర్వవత్ సీవ్యేత్, సంధానం చ యథోక్తం కారయేత్, యష్టీమధుకమిశ్రయా చ కృష్ణమృదాఽవలిప్య బంధేనోపచరేత్, తతో నివాతమాగారం ప్రవేశ్యాచారికముపదిశేత్, వాసయేచ్చైనం తైలద్రోణ్యాం సర్పిర్ద్రోణ్యాం వా పయోవృత్తిమితి ||17||
View original
बद्धगुदे परिस्राविणि च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधो नाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमाणमन्त्राणि निष्कृष्य निरीक्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो मधुसर्पिर्भ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथास्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत् |
परिस्राविण्यप्येवमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य , तच्छिद्रमान्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दंशयेत्, दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि, ततः पूर्ववत् सीव्येत्, सन्धानं च यथोक्तं कारयेत्, यष्टीमधुकमिश्रया च कृष्णमृदाऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत्, ततो निवातमागारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेत्, वासयेच्चैनं तैलद्रोण्यां सर्पिर्द्रोण्यां वा पयोवृत्तिमिति ||१७||
తతో బద్ధగుదపరిస్రావిణోరుపక్రమప్రాప్తాం చికిత్సాముపదిశన్నాహ- బద్ధగుద ఇత్యాది| స్విన్నస్యేతి ద్రవస్వేదేన| నాభేర్వామత ఇత్యాది|- వామభాగే నాభేరధస్తాచ్చతురంగులమపహాయ రోమరాజ్యాశ్చతురంగులప్రమాణస్తిర్యగేవ ఛేదః; తత్ర లోమ్ని తిర్యగవస్థితేఽనులోమగం చ శస్త్రపాతనముక్తం| అంత్రప్రతిరోధకరమశ్మానం బాలం వాఽపోహ్య మలజాతం వేతి తత్ర మలరోధకారణమాభ్యంతరమశ్మకేశతృణాది, బాహ్యం తు విషమవిహారాభిఘాతేనాంత్రావయవానాం పరస్పరసమ్మూర్చ్ఛనం, న తత్రాంత్రచ్ఛేదనమితి పరిస్రావ్యుదరాద్విశేషః| అత ఏవ పరిస్రావిణ్యేవ పృథగంత్రసంధానం విశేషేణ వక్ష్యతి| తత్రాభ్యంతరేఽశ్మాదావత్యంతాబాధకరే శల్యనిమిత్తమేవాంత్రచ్ఛేదం కృత్వాఽశ్మాదిశల్యమపహరేత్| అంత్రచ్ఛిద్రం తు వక్ష్యమాణన్యాయేనానుసంధాయ సర్పిర్మధ్వక్తం నిష్కృష్టమంత్రమంగుష్ఠాంగులిశలాకాదిభిర్యథాస్థానం స్థాపయేత్| మూర్చ్ఛితమంత్రం తు వీక్ష్య పాణినా బంధావమోక్షేణానులోమయేత్| బాహ్యవ్రణం రక్తాసేచనాదివిధిమపేక్ష్య సమ్యక్ సీవ్యేత్| తైలసర్పిర్ద్రోణీవాసనముదరస్య వ్రణిత్వేనాధ్మానక్లేశనివృత్త్యర్థం| పయసా కేవలేన వృత్తిరితి యావత్| గుదపిచ్ఛాస్రనివృత్త్యా సమ్యగంత్రస్య సంధానదృఢీభావనిశ్చయః, అన్యథా ఖల్వాహారేణ తత్కిట్టేన వా పిపీలికాముఖదంశసంధానం మృదు విఘటేత సమ్యక్ సంధావపి, తస్మాదనుక్రమేణైవ పయోజాంగలమాంసరసభోజనేన త్రిభాగార్ధభాగవారిణా చ ప్రాకృతభోజనప్రాప్తిః | సాంశయికం చైతత్ కర్మ, తస్మాదాపృచ్ఛ్యేశ్వరం ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
దకోదరిణస్తు వాతహరతైలాభ్యక్తస్యోష్ణోదకస్విన్నస్య స్థితస్యాప్తైః సుపరిగృహీతస్యాకక్షాత్ పరివేష్టితస్యాధోనాభేర్వామతశ్చతురంగులమపహాయ రోమరాజ్యా వ్రీహిముఖేనాంగుష్ఠోదరప్రమాణమవగాఢం విధ్యేత్, తత్ర త్రప్వాదీనామన్యతమస్య నాడీం ద్విద్వారాం పక్షనాడీం వా సంయోజ్య దోషోదకమవసించేత్, తతో నాడీమపహృత్య తైలలవణేనాభ్యజ్య వ్రణం బంధేనోపచరేత్, న చైకస్మిన్నేవ దివసే సర్వం దోషోదకమపహరేత్, సహసా హ్యపహృతే తృష్ణాజ్వరాంగమర్దాతీసారశ్వాసకాసపాదదాహా ఉత్పద్యేరన్నాపూర్యతే వా భృశతరముదరమసంజాతప్రాణస్య, తస్మాత్తతీయచతుర్థపంచమషష్ఠాష్టమదశమద్వాదశషోడశరాత్రాణామన్యతమమంతరీకృత్య దోషోదకమల్పాల్పమవసించేత్; నిఃసృతే చ దోషే గాఢతరమావికకౌశేయచర్మణామన్యతమేన పరివేష్టయేదుదరం, తథా నాధ్మాపయతి వాయుః; షణ్మాసాంశ్చ పయసా భోజయేజ్జాంగలరసేన వా, తతస్త్రీన్మాసానర్ధోదకేన పయసా ఫలామ్లేన జాంగలరసేన వా, అవశిష్టం మాసత్రయమన్నం లఘు హితం వా సేవేత, ఏవం సంవత్సరేణాగదో భవతి ||18||
View original
दकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थितस्याप्तैः सुपरिगृहीतस्याकक्षात् परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वामतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्, तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वारां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत्, ततो नाडीमपहृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत्, न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत्, सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमर्दातीसारश्वासकासपाददाहा उत्पद्येरन्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जातप्राणस्य, तस्मात्ततीयचतुर्थपञ्चमषष्ठाष्टमदशमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोदकमल्पाल्पमवसिञ्चेत्; निःसृते च दोषे गाढतरमाविककौशेयचर्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदरं, तथा नाध्मापयति वायुः; षण्मासांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा, ततस्त्रीन्मासानर्धोदकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा, अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत, एवं संवत्सरेणागदो भवति ||१८||
షణ్మాసానిత్యాది| మాసాన్ షడ్యావల్లఘు హితమన్నం పయసా క్షీరేణ భోజయేత్| క్షీరేణైవోదకకార్యం కారయేత్, కఫవాతాధికత్వం చ వీక్ష్య జాంగలరసేన భోజయేత్, రసేనైవోదకకార్యం, తత ఊర్ధ్వం త్రీన్మాసాన్ అర్ధోదకేన పయసా దోషాపేక్షయా జాంగలరసేన వా లఘు హితమన్నం భోజయేత్, తాభ్యామేవోదకకార్యం కారయేత్| అవశిష్టం చ మాసత్రయం లఘు హితమన్నం భోజయేత్| ఉదకేనైవోదకకార్యం| చరకమతానుసారిణా వాగ్భటేన క్షీరేణైవ షణ్మాసాన్ వృత్తిరభిహితా, నాన్నపానీయాభ్యాం; తథా చ- “స్యాత్ క్షీరవృత్తిః షణ్మాసాంస్త్రీన్ పేయాం పయసా పిబేత్| త్రీంశ్చాన్యాన్ పయసైవాద్యాత్ ఫలామ్లేన రసేన వా|| అల్పశః స్నేహలవణం జీర్ణశ్యామాకకోద్రవం” (వా. చి. 15) ఇతి||18||
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
భవతి చాత్ర- ఆస్థాపనే చైవ విరేచనే చ పానే తథాఽఽహారవిధిక్రియాసు |
సర్వోదరిభ్యః కుశలైః ప్రయోజ్యం క్షీరం శృతం జాంగలజో రసో వా ||19||
View original
भवति चात्र- आस्थापने चैव विरेचने च पाने तथाऽऽहारविधिक्रियासु |
सर्वोदरिभ्यः कुशलैः प्रयोज्यं क्षीरं शृतं जाङ्गलजो रसो वा ||१९||
కృతకర్మణో జలనిషేధం తదభావే చోక్తం ద్రవం నిర్దిశన్నాహ- భవతీత్యాది| చకారద్వయకరణేనోదరపాటనాదావనుక్తేఽపీతి సముచ్చీయతే||19||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే ఉదరచికిత్సితం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః ||14||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||