Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯਤੇ |
ਤਤ੍ਰ ਵਮਨਸ੍ਯਾਧੋ ਗਤਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯੇਤਿ ਪਥਕ੍; ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਭਯੋਃ- ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਤ੍ਵਂ, ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਤ੍ਵਂ, ਹੀਨਦੋਸਾਪਹਤਤ੍ਵਂ, ਵਾਤਸ਼ੂਲਮ੍, ਅਯੋਗੋ, ਅਤਿਯੋਗੋ, ਜੀਵਾਦਾਨਮ੍, ਆਧ੍ਮਾਨਂ, ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ, ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਃ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ, ਹਦਯੋਪਸਰਣਂ, ਵਿਬਨ੍ਧ, ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ||੩||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਭੇਸਜਪਰਿਚਾਰਕਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਯੋਰਪਿ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਮਨਸ੍ਯਾਧੋਗਤਿਃ ‘ਵ੍ਯਾਪਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰ੍ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਵ੍ਯਾਪਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਭਯੋਸ੍ਤੁ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਃ ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਾਦਿਕਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯੋਪੇਤਂ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਪਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧੇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਰਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਪੀਡਿਤਸ੍ਯਾਤਿਤੀਕ੍ਸਣਾਗ੍ਨੇਰ੍ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਂ ਦੁਰ੍ਵਮਸ੍ਯ ਵਾ ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਭਾਵਾਦ੍ਵਮਨਮਧੋ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਤਤ੍ਰੇਪ੍ਸਿਤਾਨਵਾਪ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ; ਤਮਾਸ਼ੁ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ ਭੂਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੈਰ੍ਵਾਮਯੇਤ੍ ||੪||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
ਵਮਨਸ੍ਯਾਧੋਗਮਨਾਖ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪੀਡਿਤਸ੍ਯ ਪੀਤਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਧੋ ਯਾਤਿ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਰਗ੍ਨਿਬਲਾਤ੍ ਪਾਕਂ ਯਾਤਿ, ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਪਿ ਕੋਸ੍ਠਮਾਰ੍ਦਵਾਦਧੋ ਯਾਤਿ, ਦੁਰ੍ਵਮਸ੍ਯ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਂ ਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ ਸਰਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਸਾਮ੍ਯਾਦਧੋ ਯਾਤਿ| ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਾਚਿਤ੍ਵੇਪਿ ਕਫੋ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਾਰ੍ਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹੇਨੈਵ ਸ੍ਵੇਦ ਆਕ੍ਸਿਪ੍ਤੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਅਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਾਹਦ੍ਯਮਤਿਪ੍ਰਭੂਤਂ ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪੀਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਤਤ੍ਰੇਪ੍ਸਿਤਾਨਵਾਪ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸੋਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ; ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮਾਸ਼ਯਮੁਲ੍ਬਣਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯਿਤ੍ਵਾ ਭੂਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍, ਆਮਾਨ੍ਵਯੇ ਤ੍ਵਾਮਵਤ੍ ਸਂਵਿਧਾਨਮ੍, ਅਹਦ੍ਯੇਤਿਪ੍ਰਭੂਤੇ ਚ ਹਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਯੁਕ੍ਤਂ ਚ; ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤ੍ਯੌਸਧੇ ਨ ਤਤੀਯਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਤਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨਂ ਮਧੁਘਤਫਾਣਿਤਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਲੇਹੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ ||੫||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੋਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਆਮਵਤ੍ ਸਂਵਿਧਾਨਂ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਾਦਿ| ਨ ਤਤੀਯਂ ਪਾਯਯੇਤ੍ ‘ਵਿਰੇਚਨਮੌਸਧਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਥ ਕੇਨ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍? ਤਦਾਹ- ਤਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਦੋਸਵਿਗ੍ਰਥਿਤਮਲ੍ਪਮੌਸਧਮਵਸ੍ਥਿਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕ੍ਰਮਧੋਭਾਗਿਕਂ ਵਾ ਨ ਸ੍ਰਂਸਯਤਿ ਦੋਸਾਨ੍, ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਣਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਪਰ੍ਵਭੇਦੋ ਹਲ੍ਲਾਸੋਰਤਿਰੁਦ੍ਗਾਰਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਤਮੁਸ੍ਣਾਭਿਰਦ੍ਭਿਰਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕੇ, ਅਧੋਭਾਗਿਕੇਪਿ ਚ ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਮਤਿਪ੍ਰਧਾਵਿਤਦੋਸਮਤਿਬਲਮਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯੇਵਂ ਵਾਮਯੇਤ੍ ||੬||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਵ੍ਯਾਪਦਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਭਯੋਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਵਿਗ੍ਰਥਿਤਂ ਦੋਸਮਿਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਨ ਸ੍ਰਂਸਯਤਿ ਨ ਚ੍ਯਾਵਯਤਿ| ਪਰ੍ਵਭੇਦਃ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਫੁਟਨਮ੍| ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਥੂਤ੍ਕਰਣਂ, ‘ਥੁਕਥੁਕੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਅਰਤਿਰ੍ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਦਵਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਤਮਵਸ੍ਥਿਤਾਲ੍ਪੌਸਧਂ ਤਸ੍ਣਾਦ੍ਯਨ੍ਵਿਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕੇ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸਯੇ ਵਾਮਯੇਤ੍| ਅਧੋਭਾਗਿਕੇਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇ ਵਮਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਧੋਭਾਗਿਕੇਪਿ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧੋਭਾਗਿਕੇ ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸਯੇ ਯਃ ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧੋਤਿਪ੍ਰਧਾਵਿਤਦੋਸਸ੍ਤਮਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਮਪ੍ਯਤਿਪ੍ਰਧਾਵਿਤਦੋਸਤ੍ਵਹੇਤੁਨਾ ਵਾਮਯੇਤ੍ ਪਰਮਤਿਬਲਂ ਪੁਰੁਸਮ੍||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਰਲ੍ਪਮੌਸਧਮਲ੍ਪਗੁਣਂ ਵਾ ਭਕ੍ਤਵਤ੍ ਪਾਕਮੁਪੈਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦੀਰ੍ਣਾ ਦੋਸਾ ਯਥਾਕਾਲਮਨਿਰ੍ਹ੍ਰੀਯਮਾਣਾ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਭ੍ਰਮਂ ਬਲਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਚਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਮਨਲ੍ਪਮਮਨ੍ਦਮੌਸਧਂ ਚ ਪਾਯਯੇਤ੍ ||੭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰੂਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਦੀਰ੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਭ੍ਰਮਂ ਕੋਸ੍ਠਾਦਿਕ੍ਸੋਭਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਬਲਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਮਨਲ੍ਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨਾਲ੍ਪਗੁਣਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮੁਪਯੁਕ੍ਤਮਲ੍ਪਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਵਮਨੇ ਦੋਸਸ਼ੇਸੋ ਗੌਰਵਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਹਦਯਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਤਂ ਯਥਾਯੋਗਂ ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਵਾਮਯੇਦ੍ਦਢਤਰਂ; ਵਿਰੇਚਨੇ ਤੁ ਗੁਦਪਰਿਕਰ੍ਤਨਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮਨਿਃਸਰਣਂ ਵਾ ਵਾਯੋਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਂ ਚ ਕਰੋਤਿ; ਤਮੁਪਪਾਦ੍ਯ ਭੂਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਰੇਚਯੇਦ੍ਦਢਤਰਂ, ਦਢਂ ਬਹੁਪ੍ਰਚਲਿਤਦੋਸਂ ਵਾ ਤਤੀਯੇ ਦਿਵਸੇਲ੍ਪਗੁਣਂ ਚੇਤਿ ||੮||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
ਅਲ੍ਪਦੋਸਹਤਿਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪੋਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋ ਗੁਣੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ ਤਮ੍| ਤਂ ਦੋਸਸ਼ੇਸਮ੍| ਯਥਾਯੋਗਂ ਯੋਗਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਪੂਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ‘ਆਤੁਰਂ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਦਢਤਰਮਿਤਿ ਦਢਤਰਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ| ਵਿਰੇਚਨੇ ਤ੍ਵਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਗੁਦਪਰਿਕਰ੍ਤਨਂ ਗੁਦਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ ਕਰ੍ਤਨਮਿਵ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਦਢਦੇਹਂ ਬਹੁਦੋਸਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤਦੋਸਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਮਨਦਿਵਸਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਦਿਵਸਾਦ੍ਵਾ ਤਤੀਯਦਿਵਸੇ ਵਾਮਯੇਦ੍ਵਿਰੇਚਯੇਦ੍ਵੇਤਿ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨ ਰੂਕ੍ਸੌਸਧਮੁਪਯੁਕ੍ਤਮਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਾ ਵਾ ਵਾਯੁਂ ਕੋਪਯਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਸ਼੍ਰੋਣਿਮਨ੍ਯਾਮਰ੍ਮਸ਼ੂਲਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਭ੍ਰਮਂ ਮਦਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਤਂ ਵਾਤਸ਼ੂਲਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੇਨ ਸ੍ਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍ ||੯||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
ਵਾਤਸ਼ੂਲਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੋਣਿਃ ਕਟਿਃ, ਮਰ੍ਮਾਤ੍ਰ ਹਦਯਮ੍| ਭ੍ਰਮਃ ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਣਮ੍| ਮਦਃ ਪੂਗਫਲਾਦਨੇਨੇਵ ਮਤ੍ਤਤਾ| ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੇਨ ਮਾਸਾਦਿਸ਼ਮੀਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੇਨ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਯੋਰਨੁਵਾਸਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼ੀਤਲੇਨ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਨਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮਵਿਭਾਵਿਤਸ਼ਰੀਰੇਣਾਲ੍ਪਮੌਸਧਮਲ੍ਪਗੁਣਂ ਵਾ ਪੀਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਨਾਭ੍ਯੇਤਿ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਤੈਃ ਸਹ ਬਲਕ੍ਸਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਹਦਯਗ੍ਰਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਤਮਯੋਗਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯੇਨ੍ਮਦਨਫਲਲਵਣਾਮ੍ਬੁਭਿਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੈਃ ਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ |
ਦੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਵਯਥੁਕੁਸ੍ਠਪਿਡਕਾਜ੍ਵਰਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿਸ੍ਤੋਦਨਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਤਸ੍ਤਾਨਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮਹੌਸਧੇਨਾਪਹਰੇਤ੍ |
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਧੋਨਾਭੇਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਪੂਰ੍ਣੋਦਰਤਾ ਸ਼ੂਲਂ ਵਾਤਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗਃ ਕਣ੍ਡੂਮਣ੍ਡਲਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਤਮਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ |
ਨਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਵਾ ਦੁਸ੍ਟਸਂਸ਼ੋਧਨੇ ਤਤ੍ਸਨ੍ਤੇਜਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਪਾਣਿਤਾਪੈਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਮੁਪਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦੋਸਾਃ |
ਅਨੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਚਾਲ੍ਪਦੋਸੇ ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਂ ਬਹੁਦੋਸਮਹਃਸ਼ੇਸਂ ਬਲਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਭੂਯੋ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ |
ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਂ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪਸਂਸ੍ਕਤਦੇਹਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਭੂਯਃ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ |
ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ |
ਹ੍ਰੀਭਯਲੋਭੈਰ੍ਵੇਗਾਘਾਤਸ਼ੀਲਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਰਾਜਸਮੀਪਸ੍ਥਾ ਵਣਿਜਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਃ, ਬਹੁਵਾਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਤਾਨਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦੋਪਪਨ੍ਨਾਞ੍ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੧੦||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
ਅਯੋਗਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤ੍ਵਾਦੇਤਾਨ੍ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨ੍ ਸ੍ਵੈਰਂ ਰੇਚਯੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮਵਿਭਾਵਿਤਸ਼ਰੀਰੇਣ ਸਰ੍ਵਥੈਵਾਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਾਭ੍ਯੇਤਿ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯ ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸਹ ਬਲਕ੍ਸਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਥਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਮਯੋਗਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ ਇਤਿ ਅਨੇਨ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕਤ੍ਵਮਯੋਗਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਤੋਰਲ੍ਪਦੋਸਹਤਤ੍ਵਮਯੋਗੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਮਦਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਮਯੇਦ੍ਵਮਨਾਯੋਗੇ; ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰਕਸਾਯੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਦ੍ਵਿਰੇਚਨਾਯੋਗੇ| ਤਤ੍ਰ ਬਲਕ੍ਸਯਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਂ ਸਰ੍ਵਥਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੋਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਪਥਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਧਾਯ ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨੈਰ੍ਹਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਾਲ੍ਪਵਿਟ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਾਭ੍ਯਧੋਗੌਰਵਾਦਿਭਿਰਨੁਮਿਤਯੋਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਯੋਗਯੋਃ ਪਥਕ੍ ਲਿਙ੍ਗਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਾਹ- ਦੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਦੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਲਿਙ੍ਗਿਨਂ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣੋਦਰਾਦਿਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਿਨਂ ਚਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਨਿਰੂਹ੍ਯ, ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਨਾ, ਤਤਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ ਨਿਰੂਹਣੇਨ ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਚ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍| ਅਤ੍ਰਾਯੋਗਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਲ੍ਪਦੋਸਹਤਤ੍ਵੇਨ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੋਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾਲ੍ਪਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਕਰਣੀਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਨੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਂ ਪ੍ਰਭੂਤਦੋਸਂ ਪੁਰੁਸਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਤਥਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਲਂ ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯੌਸਧਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਅਲ੍ਪਦੋਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਤਦਹਰੇਵ ਭੇਸਜਮਭਿਧਾਯ ਸਰ੍ਵਥਾ ਦੋਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਵਿਧਿਮਾਹ- ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਨੇਹਾਦਿਨੋਪਸ੍ਕਾਰੇਣ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਮਤਿਵਾਹ੍ਯ ਤਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਸੁਖਵਿਰੇਚ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਮਭਿਧਾਯ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਸ੍ਯਾਹ- ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਂ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚਨੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਹ੍ਰੀਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਹ੍ਰਿਯਾ ਲਜ੍ਜਯਾ ਵੇਗਾਘਾਤਸ਼ੀਲਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ, ਭਯੇਨ ਰਾਜਸਮੀਪਸ੍ਥਾ, ਲੋਭੇਨ ਵਣਿਜਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਨਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਞ੍ਛੋਧਯੇਤ੍||੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਤਿਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਵਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਧਿਕਂ ਵਾ ਦਤ੍ਤਮੌਸਧਮਤਿਯੋਗਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਬਲਵਿਸ੍ਰਂਸੋ ਵਾਤਕੋਪਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਘਤੇਨਾਭ੍ਯਜ੍ਯਾਵਗਾਹ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਸ੍ਵਪ੍ਸੁ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਲੇਹੈਰੁਪਚਰੇਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ; ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਕਫਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਚ ਸਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਬਲਵਿਸ੍ਰਂਸੋ ਵਾਤਕੋਪਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਤਮਤਿਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਭਿਃ ਪਰਿਸਿਚ੍ਯਾਵਗਾਹ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ੀਤੈਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਭਿਰ੍ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰੈਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯੇਤ੍, ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚੈਨਮਨੁਵਾਸਯੇਤ੍, ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍, ਕ੍ਸੀਰਰਸਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਤਰੇਣ ਭੋਜਯੇਤ੍ ||੧੧||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
ਇਦਾਨੀਮਤਿਯੋਗਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਿਸ੍ਰਂਸਃ ਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਸ੍ਰਂਸਃ | ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਯਦਾਤ੍ਮੀਯਂ ਤਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ; ਤੇਨ ਲਾਜਸ਼ਕ੍ਤੂਪਕਲ੍ਪਿਤੈਃ ਕ੍ਵਚਿਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸਾ ਕ੍ਸੀਰੋਤ੍ਥੇਨ ਘਤੇਨ| ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਮਧੁਚ੍ਛਰ੍ਦਨਮਧਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਂ, ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਪਰਿਹਾਰਾਯ, ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸਾਨੁਵਾਸਨਂ ਵਾਤਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਯ, ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸਹ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਃ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਯ, ਕ੍ਸੀਰਰਸੈਸ਼੍ਚ ਭੋਜਨਂ ਬਲਪ੍ਰਤਿਲਮ੍ਭਾਯ| ਗਯੀ ਤੁ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਸੀਰਰਸਾਭ੍ਯਾਂ ਚੈਨਮਿਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਤਿ||੧੧||
Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਰ੍ਛ੍ਦਯਤਿ ਵਾ, ਤਤ੍ਰ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਃਸਰਣਮਪਸਰਣਮਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹਨੁਸਂਹਨਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਜ੍ਵਰੋ ਵੈਸਞ੍ਜ੍ਞ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਮਜਾਸਕ੍ਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਾਞ੍ਜਨਲਾਜਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕੈਰ੍ਮਨ੍ਥਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਫਲਰਸੈਰ੍ਵਾ ਸਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰੈਃ ਸ਼ੁਙ੍ਗਾਭਿਰ੍ਵਾ ਵਟਾਦੀਨਾਂ ਪੇਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਂ ਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਾਹਿਭਿਰ੍ਵਾ, ਪਯਸਾ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ ਭੋਜਯੇਤ੍, ਅਤਿਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍; ਜਿਹ੍ਵਾਮਤਿਸਰ੍ਪਿਤਾਂ ਕਟੁਕਲਵਣਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਘਸ੍ਟਾਂ ਤਿਲਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤਾਂ ਵਾਨ੍ਤਃ ਪੀਡਯੇਤ੍, ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਯਾਮਮ੍ਲਮਨ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਖਾਦਯੇਯੁਃ; ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤੇ ਚਾਕ੍ਸਿਣੀ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤੇ ਪੀਡਯੇਤ੍, ਹਨੁਸਂਹਨਨੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਣਾਦਿਸੁ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞੇ ਵੇਣੁਵੀਣਾਗੀਤਸ੍ਵਨਂ ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ||੧੨||
ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਚ ਸਚਨ੍ਦ੍ਰਕਂ ਸਲਿਲਮਧਃ ਸ੍ਰਵਤਿ ਤਤੋ ਮਾਂਸਧਾਵਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਂ ਚ, ਤਤੋ ਗੁਦਨਿਃਸਰਣਂ ਵੇਪਥੁਰ੍ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੋਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਮਪਿ ਨਿਃਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍, ਨਿਃਸਰ੍ਪਿਤਗੁਦਸ੍ਯ ਗੁਦਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਪੀਡਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਾ ਵੀਕ੍ਸੇਤ, ਵੇਪਥੌ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਃਸਰਣਾਦਿਸੂਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਵਾ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤੇ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀਫਲਬਦਰੀਦੂਰ੍ਵੋਸ਼ੀਰੈਃ ਸ਼ਤੇਨ ਪਯਸਾ ਘਤਮਣ੍ਡਾਞ੍ਜਨਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸੁਸ਼ੀਤੇਨਾਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਕਸਾਯੇਕ੍ਸੁਰਸਘਤਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚੈਨਂ ਬਸ੍ਤਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍, ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਠੀਵਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਨਭੋਜਨੇਸੁ ||੧੩||
ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਚੁਂ ਪ੍ਲੋਤਂ ਵਾ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਯਦ੍ਯੁਸ੍ਣੋਦਕਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਮਪਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਰਞ੍ਜਯਤਿ ਤਜ੍ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਸਭਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੁਨੇ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛਕ੍ਤੁਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ, ਸ ਯਦ੍ਯੁਪਭੁਞ੍ਜੀਤ ਤਜ੍ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ||੧੪||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
ਇਦਾਨੀਂ ਤਯੋਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਤਿਯੋਗਯੋਰੁਤ੍ਤਮਾਵਸ੍ਥਾਜੀਵਾਦਾਨਵ੍ਯਾਪਦਂ ਕਸ੍ਟਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਨਿਃਸਰਣਮਪਸਰ੍ਪਣਂ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਃਸਰ੍ਪਣਮ੍, ਅਥਵਾ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਮਨਂ ਬਹਿਰ੍ਗਤਿਰਨ੍ਤਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਃ ਚਕ੍ਸੁਸੋਰੁਦ੍ਵਤ੍ਤਿਃ| ਹਨੁਸਂਹਨਨਂ ਹਨੁਸਂਹਤਿਃ ਸਰਣਾਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਂ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਂ ਛਾਗਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਲੁਤਂ ਮਨ੍ਥਂ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਫਲਰਸੈਰ੍ਵੇਤਿ ਦਾਡਿਮੀਫਲਰਸੈਃ| ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨੇਤਿ ‘ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਯਾਂ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਮਮ੍ਲਫਲਮਨ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਖਾਦਯੇਯੁਰਿਤਿ ਏਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਮੁਖਪ੍ਰਸੇਕੇਨ ਮਦੁਭੂਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਯਥਾਸ੍ਥਾਨਮਾਗਚ੍ਛਤਿ| ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਚਨ੍ਦ੍ਰਕਂ ਮਯੂਰਪਿਚ੍ਛਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਕਾਰਮ੍| ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਾਸ਼੍ਰਯਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਮਨਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਤਾਵਚ੍ਛੋਣਿਤਨਿਸ੍ਠੀਵਨਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨੇ ਉਕ੍ਤੇ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੋਦਕਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਨਿਰ੍ਗਮਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤੇਤਿ ਸ਼ੋਣਿਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ; ਭੇਦਸ੍ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਸ੍ਸਰਣਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਰ ਗੁਦਨਿਸ੍ਸਰਣਂ, ਤਥਾਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮਨਾਗਪਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਨਾਸ੍ਤਿ ਚਾਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹਨੁਸਂਹਨਨਂ ਹਿਕ੍ਕੋਦ੍ਗਾਰੌ ਚੇਤਿ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਃ; ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਃਸਰ੍ਪਣਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਅਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਵਮਨਾਤਿਯੋਗੋਕ੍ਤਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ| ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ| ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੋਪਦ੍ਰਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਸਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇਣ ਵਾਤਕਤਾ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੋਪਦ੍ਰਵਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਬਲਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਵਾਤਕੋਪਤਸ੍ਣਾਮੋਹਾਦਯਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਪਸਰਣਾਦਿਸ੍ਵਿਤਿ ਜਿਹ੍ਵਾਪਸਰ੍ਪਣਮਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਜਿਹ੍ਵਾਪਸਰ੍ਪਣਾਦਿਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਯੀ ਤੁ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਸ੍ਸਰ੍ਪਣਾਦਯੋ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਕਾਮਸ੍ਤੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਹਿਤਮੇਵੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ- ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਸ੍ਸਰ੍ਪਣਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਉਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਇਤਿ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਫਲਂ ਮਦਨਫਲਂ, ਘਤਮਣ੍ਡਃ ਘਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਸ੍ਯੋਪਰ੍ਯਚ੍ਛੋ ਭਾਗਃ| ਅਞ੍ਜਨਂ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਮ੍| ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਨਾ ਚਾਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਨਿਰੂਹਕਲ੍ਪੇਨ| ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਨਿਸ੍ਠੀਵਨਾਦੌ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਰਿਯਾਮਾਹ- ਸ਼ੋਣਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਨਭੋਜਨਸਂਸ੍ਕਾਰੇ ਚਾਸ੍ਯ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਂ ਸਡਙ੍ਗੋਦਕਕਲ੍ਪੇਨ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਵਾਨ੍ਤੇਧਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਧਾਤੁਦ੍ਰਵੇ, ਪਿਚੁਂ ਕਰ੍ਪਾਸਤੂਲਕਂ , ਪ੍ਲੋਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਤਦ੍ਯਦਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਮੁਸ੍ਣੋਦਕਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਂ ਰਾਗਰਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਵਿਵਰ੍ਣੇ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ| ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਜੀਵਾਦਾਨਯੋਃ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਨਜੀਵਾਦਾਨੇ ਤੁ ਅਤਿਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਵਿਧਾਨਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਏਣਾਦਿਸ਼ੋਣਿਤਪਾਨਮੁਪਦਿਸ੍ਟਂ ਤਥੇਦਾਨੀਂ ਰਕ੍ਤਾਤਿਸਾਰਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਾਨਂ ਚੇਤਿ| ਅਯਂ ਪਾਠੋਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੧੨-੧੪||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇਨ ਬਹੁਦੋਸੇਣ ਰੂਕ੍ਸੇਣਾਨਿਲਪ੍ਰਾਯਕੋਸ੍ਠੇਨਾਨੁਸ੍ਣਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਾ ਪੀਤਮੌਸਧਮਾਧ੍ਮਾਪਯਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗਃ ਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧੋਦਰਤਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਙ੍ਗੋ ਗੁਦਬਸ੍ਤਿਨਿਸ੍ਤੋਦਨਂ ਭਕ੍ਤਾਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਚਾਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮੁਪਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾਨਾਹਵਰ੍ਤਿਦੀਪਨਬਸ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰੁਪਚਰੇਤ੍ ||੧੫||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
ਜੀਵਾਦਾਨਵ੍ਯਾਪਦਮਭਿਧਾਯ ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯੋਰਾਧ੍ਮਾਨਾਖ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਪਦਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧੋਦਰਤੇਤਿ ਵਮਨਕਤਂ ਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧੋਦਰਤ੍ਵਮਾਮਾਸ਼ਯੇ, ਵਿਰੇਚਨਕਤਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵੇਦਨਮੂਤ੍ਰਾਦ੍ਯਨੁਲੋਮਨਲਙ੍ਘਨਦੀਪਨਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੧੫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਕ੍ਸਾਮੇਣਾਤਿਮਦੁਕੋਸ੍ਠੇਨ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਨਾ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਵਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਤਿਲਵਣਮਤਿਰੂਕ੍ਸਂ ਵਾ ਪੀਤਮੌਸਧਂ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੌ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਗੁਦਨਾਭਿਮੇਢ੍ਰਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਃਸੁ ਸਦਾਹਂ ਪਰਿਕਰ੍ਤਨਮਨਿਲਸਙ੍ਗੋ ਵਾਯੁਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਭਕ੍ਤਾਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਕਸ੍ਣਤਿਲਕਲ੍ਕਮਧੁਘਤਯੁਕ੍ਤਃ, ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਰਿਸਿਕ੍ਤਂ ਚੈਨਂ ਪਯਸਾ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਘਤਮਣ੍ਡੇਨ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲੇਨ ਵਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍ ||੧੬||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਸਾਮੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਮਃ ਕ੍ਸੀਣਬਲਕਾਯਃ| ਪਰਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਭਾਵੇਨ ਕਨ੍ਤਤੀਵ ਛਿਨਤ੍ਤੀਵ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨੀਤਿ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ| ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਯਾਂ ਘਤਮਣ੍ਡੇਨਾਨੁਵਾਸਨਂ, ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾਯਾਂ ਤੁ ਤੈਲੇਨੇਤਿ| ਵਮਨੇ ਪੁਨਃ ਕਣ੍ਠੋਰਸਿ ਸਦਾਹਪਰਿਕਰ੍ਤਨਂ; ਤਤ੍ਰ ਘਤਮਧੁਮਧੁਰੈਃ ਸਸ਼ੀਤੈਰ੍ਲੇਪੈਰੁਪਚਾਰਃ ਪਯਃਸਿਤਾਭੋਜਨਂ ਚ||੧੬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਭੂਤਦੋਸਸ੍ਯ ਮਦ੍ਵੌਸਧਮਵਚਾਰਿਤਂ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯ ਦੋਸਾਨ੍ਨ ਨਿਃਸ਼ੇਸਾਨਪਹਰਤਿ, ਤਤਸ੍ਤੇ ਦੋਸਾਃ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯੋਦਰਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਰੁਚਿਗਾਤ੍ਰਸਦਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸਵੇਦਨੌ ਚਾਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ ਪਰਿਸ੍ਰਵਤਃ, ਤਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮਜਕਰ੍ਣਧਵਤਿਨਿਸ਼ਪਲਾਸ਼ਬਲਾਕਸਾਯੈਰ੍ਮਧੁਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰਾਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍, ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਭੂਯਃ ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੧੭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਾਖ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰੂਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜਕਰ੍ਣੋਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਏਵ ਪੂਰ੍ਵਦੇਸ਼ੇ, ਧਵ ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਕ੍ਸਃ, ਤਿਨਿਸ਼ਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਃ| ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਮਿਤਿ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਪਰਿਸ੍ਰਾਵਮ੍| ਭੂਯਃ ਪੁਨਰਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਵਮਨੇ ਪੁਨਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਃ; ਤਤ੍ਰਾਧ੍ਯਾਹਾਰੇਣੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਂ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਮਦੁਨਾਲ੍ਪੇਨ ਵਮਨੇਨ ਯਥਾਯੋਗਂ ਵਾਮਯੇਤ੍| ਗਯੀ ਤੁ ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਮਿਤਿ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕੋਸ੍ਠਂ ਸਂਸ਼ਮਨਪਾਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਮਿਤੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੋਸਮਾਸ੍ਥਾਪਯੇਚ੍ਛੋਧਯੇਦ੍ਵੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ||੧੭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਅਤਿਰੂਕ੍ਸੇਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਵਾ ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਿਤਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾਤਵਰ੍ਚ ਉਦੀਰਯਤਿ ਵੇਗਾਘਾਤੇਨ ਵਾ, ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸਵਾਤਂ ਸਦਾਹਂ ਸਸ਼ੂਲਂ ਗੁਰੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਕਸ੍ਣਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਭਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਣਃ ਕਫਮੁਪਵਿਸ਼ਤਿ; ਤਾਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍ ||੧੮||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਖ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀਂ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤਿਰੂਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਰੂਕ੍ਸੇ ਪੁਰੁਸੇ ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਿਤਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵੇਗਮੇਵ ਵਾਤਵਰ੍ਚ ਉਦੀਰਯਤਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤਿ ਯਦਾ ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ; ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਪੁਰੁਸੇ ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਿਤਂ ਯਦਾ ਤਦਾ ਵੇਗਾਘਾਤੇਨ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਵਿਸ਼ਤਿ ਅਤਿਸਾਰਯਤਿ| ਤਾਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਵਿਧਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰਾਤਿਰੂਕ੍ਸਜਾਂ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਵਿਧਾਨੇਨ, ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਜਾਂ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਚੁਰਦੋਸਪਰਿਸ੍ਰਾਵੋਕ੍ਤਪਾਚਨਾਦਿਵਿਧਾਨੇਨ||੧੮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਭੇਸਜਵੇਗਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯੋਪਸਰਣਂ ਹਦਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਃ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮਰ੍ਮਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਵੇਦਨਾਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੋ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਿਟਕਿਟਾਯਤੇ ਉਦ੍ਗਤਾਕ੍ਸੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਖਾਦਤਿ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤ੍ਯਚੇਤਾਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਖਾਃ; ਤਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੇਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਸਿਦ੍ਧੇਨ ਚ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੋ ਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਛਰ੍ਦਯੇਤ੍, ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇਣ ਚੈਨਂ ਬਸ੍ਤਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੯||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
ਹਦਯੋਪਸਰਣਾਖ੍ਯਾਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੀਂ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਧਾਨਮਰ੍ਮਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ ਹਦਯਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍| ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤਿ ਮੁਹ੍ਯਤਿ| ਅਚੇਤਾ ਨਸ੍ਟਸਞ੍ਜ੍ਞਃ| ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਖਾਃ ਕੁਵੈਦ੍ਯਾਃ ਮੁਮੂਰ੍ਸਤੀਤਿ ਹੇਤੋਃ| ਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪਿਤ੍ਤਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰ੍ਤਂ ਰ੍ਛ੍ਦਯੇਤ੍; ਕਫਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯਾਂ ਤੁ ਕਟੁਕਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਵਾਮਯੇਤ੍| ਬਸ੍ਤਿਭਿਰਿਤਿ ਨੈਰੂਹਿਕੈਃ ਸ੍ਨੇਹਿਕੈਸ਼੍ਚ||੧੯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਃ ਸ਼ੀਤਾਗਾਰਮੁਦਕਮਨਿਲਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਵਲੀਯਮਾਨਾ ਘਨੀਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਗ੍ਰਹਮਾਪਾਦ੍ਯ ਵਿਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ , ਤਸ੍ਯਾਟੋਪੋ ਦਾਹੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਮਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਅਧੋਭਾਗੇ ਤ੍ਵਧੋਭਾਗਦੋਸਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸੈਨ੍ਧਵਾਮ੍ਲਮੂਤ੍ਰਸਂਸਸ੍ਟਂ ਵਿਰੇਚਨਾਯ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਆਸ੍ਥਾਪਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚ ਯਥਾਦੋਸਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਯਥਾਦੋਸਮਾਹਾਰਕ੍ਰਮਂ ਚ; ਉਭਯਤੋਭਾਗੇ ਤੂਪਦ੍ਰਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੨੦||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
ਵਿਬਨ੍ਧਾਖ੍ਯਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀਂ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਨਿਵਾਰਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਅਧੋਭਾਗੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੇਚਨੇ ਤੁ ਵਿਬਨ੍ਧੇ ਅਧੋਭਾਗਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਸਂਸਸ੍ਟਂ ਵਿਰੇਕਾਰ੍ਥਂ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਯਥਾਦੋਸਮੇਵ ਯੂਸਕ੍ਸੀਰਰਸਾਦ੍ਯਾਹਾਰਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ| ਕਿਂ ਬਹੁਨਾ ਉਭਯਤੋਭਾਗੇ ਤੁ ਉਪਦ੍ਰਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਗਯੀ ਤੁ ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸੋਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਦੋਸ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ||੨੦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
ਯਾ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨੇ ਗੁਦਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਤਦ੍ਵਮਨੇ ਕਣ੍ਠਕ੍ਸਣਨਂ, ਯਦਧਃ ਪਰਿਸ੍ਰਵਣਂ ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸੇਕਃ, ਯਾ ਤ੍ਵਧਃ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਸਾ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਦ੍ਗਾਰਾ ਇਤਿ ||੨੧||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
ਤਾਸ੍ਵਪਿ ਕਾਸੁਚਿਦੇਵਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਤਦੁਪਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਾ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ |
ਏਤਾ ਵਿਰੇਕਾਤਿਯੋਗਦੁਰ੍ਯੋਗਾਯੋਗਜਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੨੨||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਲੋਕਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ| ਵਿਰੇਕੋਤ੍ਰ ਦੋਸਮਲਰੇਚਨਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਵਮਨਂ ਚ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਪਾਕਾਤਿਯੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿਵਿਸਮਃ ਪਾਕੋਨਿਸ੍ਟਂ ਫਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਵਿਪਾਕਾਃ, ਵਿਪਾਕਾਸ਼੍ਚ ਤੇਤਿਯੋਗਦੁਰ੍ਯੋਗਾਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਤੇਭ੍ਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਤਥਾ| ਤਤ੍ਰਾਤਿਯੋਜਨਮਤਿਯੋਗ ਅਤਿਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਤਜ੍ਜਾਤੇ ਦ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਪਦੌ- ਜੀਵਾਦਾਨਮਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਦੁਰ੍ਯੋਜਨਂ ਦੁਰ੍ਯੋਗਃ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਤਤ੍ਰ ਵੈਦ੍ਯਦੁਰ੍ਯੋਗਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ- ਵਮਨਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਯੋਗੋ, ਵਿਰੇਚਨਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਯੋਗ, ਆਧ੍ਮਾਨਂ, ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਚੇਤਿ; ਆਤੁਰਦੁਰ੍ਯੋਗਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵੇ- ਹਦਯੋਪਸਰਣਵਿਬਨ੍ਧਾਵਿਤਿ; ਉਭਯਦੁਰ੍ਯੋਗਜੇ ਅਪਿ ਦ੍ਵੇ- ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ, ਵਾਤਸ਼ੂਲਂ ਚੇਤਿ| ਅਯੋਜਨਮ੍ ਅਯੋਗਃ ਹੀਨਪ੍ਰਯੋਗਃ , ਨਞ ਈਸਦਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਯੋਗਜਾਃ ਪਞ੍ਚ- ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਤ੍ਵਂ, ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਤਾ, ਹੀਨਦੋਸਹਤਤ੍ਵਮ੍ ਅਯੋਗਃ, ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਾ ਏਤਾ ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਨਿਮਿਤ੍ਤਾ, ਆਤੁਰਨਿਮਿਤ੍ਤਾ, ਵੈਦ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਯੋਗਾਤਿਯੋਗਜਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਪਦੋ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਤ੍ਰਾਯੋਗਜਾ ਦਸ਼, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਤ੍ਵਂ, ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਤ੍ਵਮ੍, ਅਲ੍ਪਦੋਸਹਤਤ੍ਵਂ, ਵਿਬਨ੍ਧੋ, ਵਾਤਸ਼ੂਲਮ੍, ਆਧ੍ਮਾਨਂ, ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਃ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ, ਹਦਯੋਪਸਰਣਮ੍, ਅਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਅਤਿਯੋਗਜਾਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ- ਜੀਵਾਦਾਨਂ, ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ, ਅਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗੌ ਚ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯੇਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼||੨੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 34
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੪||