Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਮਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯਤੇ |
ਤਤ੍ਰ ਵਮਨਸ੍ਯਾਧੋ ਗਤਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯੇਤਿ ਪਥਕ੍; ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਭਯੋਃ- ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਤ੍ਵਂ, ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਤ੍ਵਂ, ਹੀਨਦੋਸਾਪਹਤਤ੍ਵਂ, ਵਾਤਸ਼ੂਲਮ੍, ਅਯੋਗੋ, ਅਤਿਯੋਗੋ, ਜੀਵਾਦਾਨਮ੍, ਆਧ੍ਮਾਨਂ, ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ, ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਃ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ, ਹਦਯੋਪਸਰਣਂ, ਵਿਬਨ੍ਧ, ਅਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ||੩||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਪੀਡਿਤਸ੍ਯਾਤਿਤੀਕ੍ਸਣਾਗ੍ਨੇਰ੍ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਂ ਦੁਰ੍ਵਮਸ੍ਯ ਵਾ ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਭਾਵਾਦ੍ਵਮਨਮਧੋ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਤਤ੍ਰੇਪ੍ਸਿਤਾਨਵਾਪ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ; ਤਮਾਸ਼ੁ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ ਭੂਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੈਰ੍ਵਾਮਯੇਤ੍ ||੪||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਅਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਾਹਦ੍ਯਮਤਿਪ੍ਰਭੂਤਂ ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪੀਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਤਤ੍ਰੇਪ੍ਸਿਤਾਨਵਾਪ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸੋਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ; ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁਦ੍ਧਾਮਾਸ਼ਯਮੁਲ੍ਬਣਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯਿਤ੍ਵਾ ਭੂਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍, ਆਮਾਨ੍ਵਯੇ ਤ੍ਵਾਮਵਤ੍ ਸਂਵਿਧਾਨਮ੍, ਅਹਦ੍ਯੇਤਿਪ੍ਰਭੂਤੇ ਚ ਹਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਯੁਕ੍ਤਂ ਚ; ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤ੍ਯੌਸਧੇ ਨ ਤਤੀਯਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਤਤਸ੍ਤ੍ਵੇਨਂ ਮਧੁਘਤਫਾਣਿਤਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਲੇਹੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ ||੫||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਦੋਸਵਿਗ੍ਰਥਿਤਮਲ੍ਪਮੌਸਧਮਵਸ੍ਥਿਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕ੍ਰਮਧੋਭਾਗਿਕਂ ਵਾ ਨ ਸ੍ਰਂਸਯਤਿ ਦੋਸਾਨ੍, ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਣਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਪਰ੍ਵਭੇਦੋ ਹਲ੍ਲਾਸੋਰਤਿਰੁਦ੍ਗਾਰਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਤਮੁਸ੍ਣਾਭਿਰਦ੍ਭਿਰਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਿਕੇ, ਅਧੋਭਾਗਿਕੇਪਿ ਚ ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਮਤਿਪ੍ਰਧਾਵਿਤਦੋਸਮਤਿਬਲਮਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯੇਵਂ ਵਾਮਯੇਤ੍ ||੬||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨੇਰਲ੍ਪਮੌਸਧਮਲ੍ਪਗੁਣਂ ਵਾ ਭਕ੍ਤਵਤ੍ ਪਾਕਮੁਪੈਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦੀਰ੍ਣਾ ਦੋਸਾ ਯਥਾਕਾਲਮਨਿਰ੍ਹ੍ਰੀਯਮਾਣਾ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਭ੍ਰਮਂ ਬਲਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਚਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਮਨਲ੍ਪਮਮਨ੍ਦਮੌਸਧਂ ਚ ਪਾਯਯੇਤ੍ ||੭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨਾਲ੍ਪਗੁਣਂ ਵਾ ਭੇਸਜਮੁਪਯੁਕ੍ਤਮਲ੍ਪਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਵਮਨੇ ਦੋਸਸ਼ੇਸੋ ਗੌਰਵਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਹਦਯਾਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਤਂ ਯਥਾਯੋਗਂ ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਵਾਮਯੇਦ੍ਦਢਤਰਂ; ਵਿਰੇਚਨੇ ਤੁ ਗੁਦਪਰਿਕਰ੍ਤਨਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਮਨਿਃਸਰਣਂ ਵਾ ਵਾਯੋਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਂ ਚ ਕਰੋਤਿ; ਤਮੁਪਪਾਦ੍ਯ ਭੂਯਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਰੇਚਯੇਦ੍ਦਢਤਰਂ, ਦਢਂ ਬਹੁਪ੍ਰਚਲਿਤਦੋਸਂ ਵਾ ਤਤੀਯੇ ਦਿਵਸੇਲ੍ਪਗੁਣਂ ਚੇਤਿ ||੮||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੇਨ ਰੂਕ੍ਸੌਸਧਮੁਪਯੁਕ੍ਤਮਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣਾ ਵਾ ਵਾਯੁਂ ਕੋਪਯਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਸ਼੍ਰੋਣਿਮਨ੍ਯਾਮਰ੍ਮਸ਼ੂਲਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਭ੍ਰਮਂ ਮਦਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਤਂ ਵਾਤਸ਼ੂਲਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੇਨ ਸ੍ਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਵਿਪਕ੍ਵੇਨ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍ ||੯||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮਵਿਭਾਵਿਤਸ਼ਰੀਰੇਣਾਲ੍ਪਮੌਸਧਮਲ੍ਪਗੁਣਂ ਵਾ ਪੀਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਨਾਭ੍ਯੇਤਿ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਤੈਃ ਸਹ ਬਲਕ੍ਸਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਹਦਯਗ੍ਰਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਤਮਯੋਗਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯੇਨ੍ਮਦਨਫਲਲਵਣਾਮ੍ਬੁਭਿਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤਰੈਃ ਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ |
ਦੁਰ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਵਯਥੁਕੁਸ੍ਠਪਿਡਕਾਜ੍ਵਰਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿਸ੍ਤੋਦਨਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਤਸ੍ਤਾਨਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮਹੌਸਧੇਨਾਪਹਰੇਤ੍ |
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਧੋਨਾਭੇਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਪੂਰ੍ਣੋਦਰਤਾ ਸ਼ੂਲਂ ਵਾਤਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗਃ ਕਣ੍ਡੂਮਣ੍ਡਲਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਤਮਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ |
ਨਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਵਾ ਦੁਸ੍ਟਸਂਸ਼ੋਧਨੇ ਤਤ੍ਸਨ੍ਤੇਜਨਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਪਾਣਿਤਾਪੈਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਮੁਪਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦੋਸਾਃ |
ਅਨੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਚਾਲ੍ਪਦੋਸੇ ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਂ ਬਹੁਦੋਸਮਹਃਸ਼ੇਸਂ ਬਲਂ ਚਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਭੂਯੋ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ |
ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਂ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪਸਂਸ੍ਕਤਦੇਹਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਭੂਯਃ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ |
ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਂਸ੍ਨੇਹ੍ਯ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ |
ਹ੍ਰੀਭਯਲੋਭੈਰ੍ਵੇਗਾਘਾਤਸ਼ੀਲਾਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਰਾਜਸਮੀਪਸ੍ਥਾ ਵਣਿਜਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਃ, ਬਹੁਵਾਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਤਾਨਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦੋਪਪਨ੍ਨਾਞ੍ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੧੦||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਤਿਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਵਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਧਿਕਂ ਵਾ ਦਤ੍ਤਮੌਸਧਮਤਿਯੋਗਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ |
ਤਤ੍ਰ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਪਿਤ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਬਲਵਿਸ੍ਰਂਸੋ ਵਾਤਕੋਪਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਘਤੇਨਾਭ੍ਯਜ੍ਯਾਵਗਾਹ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਸ੍ਵਪ੍ਸੁ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਲੇਹੈਰੁਪਚਰੇਦ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ; ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਕਫਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਚ ਸਰਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਬਲਵਿਸ੍ਰਂਸੋ ਵਾਤਕੋਪਸ਼੍ਚ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ, ਤਮਤਿਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਭਿਃ ਪਰਿਸਿਚ੍ਯਾਵਗਾਹ੍ਯ ਵਾ ਸ਼ੀਤੈਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਭਿਰ੍ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰੈਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯੇਤ੍, ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚੈਨਮਨੁਵਾਸਯੇਤ੍, ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪਾਤੁਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍, ਕ੍ਸੀਰਰਸਯੋਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਤਰੇਣ ਭੋਜਯੇਤ੍ ||੧੧||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸ੍ਠੀਵਤਿ ਰ੍ਛ੍ਦਯਤਿ ਵਾ, ਤਤ੍ਰ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਃਸਰਣਮਪਸਰਣਮਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹਨੁਸਂਹਨਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਹਿਕ੍ਕਾ ਜ੍ਵਰੋ ਵੈਸਞ੍ਜ੍ਞ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਮਜਾਸਕ੍ਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਾਞ੍ਜਨਲਾਜਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕੈਰ੍ਮਨ੍ਥਂ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਫਲਰਸੈਰ੍ਵਾ ਸਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰੈਃ ਸ਼ੁਙ੍ਗਾਭਿਰ੍ਵਾ ਵਟਾਦੀਨਾਂ ਪੇਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਂ ਵਰ੍ਚੋਗ੍ਰਾਹਿਭਿਰ੍ਵਾ, ਪਯਸਾ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ ਭੋਜਯੇਤ੍, ਅਤਿਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍; ਜਿਹ੍ਵਾਮਤਿਸਰ੍ਪਿਤਾਂ ਕਟੁਕਲਵਣਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਘਸ੍ਟਾਂ ਤਿਲਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤਾਂ ਵਾਨ੍ਤਃ ਪੀਡਯੇਤ੍, ਅਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਯਾਮਮ੍ਲਮਨ੍ਯੇ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ ਖਾਦਯੇਯੁਃ; ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤੇ ਚਾਕ੍ਸਿਣੀ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤੇ ਪੀਡਯੇਤ੍, ਹਨੁਸਂਹਨਨੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਣਾਦਿਸੁ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞੇ ਵੇਣੁਵੀਣਾਗੀਤਸ੍ਵਨਂ ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ||੧੨||
ਵਿਰੇਚਨਾਤਿਯੋਗੇ ਚ ਸਚਨ੍ਦ੍ਰਕਂ ਸਲਿਲਮਧਃ ਸ੍ਰਵਤਿ ਤਤੋ ਮਾਂਸਧਾਵਨਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਂ ਚ, ਤਤੋ ਗੁਦਨਿਃਸਰਣਂ ਵੇਪਥੁਰ੍ਵਮਨਾਤਿਯੋਗੋਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਮਪਿ ਨਿਃਸ੍ਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍, ਨਿਃਸਰ੍ਪਿਤਗੁਦਸ੍ਯ ਗੁਦਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਪਰਿਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਪੀਡਯੇਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਾ ਵੀਕ੍ਸੇਤ, ਵੇਪਥੌ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਧਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ, ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਃਸਰਣਾਦਿਸੂਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਵਾ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤੇ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀਫਲਬਦਰੀਦੂਰ੍ਵੋਸ਼ੀਰੈਃ ਸ਼ਤੇਨ ਪਯਸਾ ਘਤਮਣ੍ਡਾਞ੍ਜਨਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸੁਸ਼ੀਤੇਨਾਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਕਸਾਯੇਕ੍ਸੁਰਸਘਤਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚੈਨਂ ਬਸ੍ਤਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍, ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਠੀਵਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਤੀਸਾਰਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਨਭੋਜਨੇਸੁ ||੧੩||
ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਜਿਜ੍ਞਾਸਾਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਚੁਂ ਪ੍ਲੋਤਂ ਵਾ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਯਦ੍ਯੁਸ੍ਣੋਦਕਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਮਪਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਰਞ੍ਜਯਤਿ ਤਜ੍ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਸਭਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੁਨੇ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛਕ੍ਤੁਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਵਾ, ਸ ਯਦ੍ਯੁਪਭੁਞ੍ਜੀਤ ਤਜ੍ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ||੧੪||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
ਸਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨੇਨ ਬਹੁਦੋਸੇਣ ਰੂਕ੍ਸੇਣਾਨਿਲਪ੍ਰਾਯਕੋਸ੍ਠੇਨਾਨੁਸ੍ਣਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਾ ਪੀਤਮੌਸਧਮਾਧ੍ਮਾਪਯਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਨਿਲਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸਙ੍ਗਃ ਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧੋਦਰਤਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਙ੍ਗੋ ਗੁਦਬਸ੍ਤਿਨਿਸ੍ਤੋਦਨਂ ਭਕ੍ਤਾਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਚਾਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮੁਪਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾਨਾਹਵਰ੍ਤਿਦੀਪਨਬਸ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਭਿਰੁਪਚਰੇਤ੍ ||੧੫||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ਕ੍ਸਾਮੇਣਾਤਿਮਦੁਕੋਸ੍ਠੇਨ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਨਾ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਵਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਤਿਲਵਣਮਤਿਰੂਕ੍ਸਂ ਵਾ ਪੀਤਮੌਸਧਂ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੌ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਗੁਦਨਾਭਿਮੇਢ੍ਰਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰਃਸੁ ਸਦਾਹਂ ਪਰਿਕਰ੍ਤਨਮਨਿਲਸਙ੍ਗੋ ਵਾਯੁਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਭਕ੍ਤਾਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਪਿਚ੍ਛਾਬਸ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਕਸ੍ਣਤਿਲਕਲ੍ਕਮਧੁਘਤਯੁਕ੍ਤਃ, ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਰਿਸਿਕ੍ਤਂ ਚੈਨਂ ਪਯਸਾ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਂ ਘਤਮਣ੍ਡੇਨ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤੈਲੇਨ ਵਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍ ||੧੬||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਭੂਤਦੋਸਸ੍ਯ ਮਦ੍ਵੌਸਧਮਵਚਾਰਿਤਂ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯ ਦੋਸਾਨ੍ਨ ਨਿਃਸ਼ੇਸਾਨਪਹਰਤਿ, ਤਤਸ੍ਤੇ ਦੋਸਾਃ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯੋਦਰਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾਰੁਚਿਗਾਤ੍ਰਸਦਨਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸਵੇਦਨੌ ਚਾਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ ਪਰਿਸ੍ਰਵਤਃ, ਤਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਮਜਕਰ੍ਣਧਵਤਿਨਿਸ਼ਪਲਾਸ਼ਬਲਾਕਸਾਯੈਰ੍ਮਧੁਸਂਯੁਕ੍ਤੈਰਾਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍, ਉਪਸ਼ਾਨ੍ਤਦੋਸਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਭੂਯਃ ਸਂਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੧੭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
ਅਤਿਰੂਕ੍ਸੇਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਵਾ ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਿਤਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਾਤਵਰ੍ਚ ਉਦੀਰਯਤਿ ਵੇਗਾਘਾਤੇਨ ਵਾ, ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਭਵਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸਵਾਤਂ ਸਦਾਹਂ ਸਸ਼ੂਲਂ ਗੁਰੁ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਕਸ੍ਣਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਵਾ ਭਸ਼ਂ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਣਃ ਕਫਮੁਪਵਿਸ਼ਤਿ; ਤਾਂ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵਵਿਧਾਨੇਨੋਪਚਰੇਤ੍ ||੧੮||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਭੇਸਜਵੇਗਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮਜ੍ਞਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯੋਪਸਰਣਂ ਹਦਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਃ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮਰ੍ਮਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਵੇਦਨਾਭਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੋ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਕਿਟਕਿਟਾਯਤੇ ਉਦ੍ਗਤਾਕ੍ਸੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਖਾਦਤਿ ਪ੍ਰਤਾਮ੍ਯਤ੍ਯਚੇਤਾਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਮੂਰ੍ਖਾਃ; ਤਮਭ੍ਯਜ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯਸ੍ਵੇਦੇਨ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍, ਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਸਿਦ੍ਧੇਨ ਚ ਤੈਲੇਨਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਚਾਸ੍ਮੈ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੋ ਯਸ੍ਟਿਮਧੁਕਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ ਛਰ੍ਦਯੇਤ੍, ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇਣ ਚੈਨਂ ਬਸ੍ਤਿਭਿਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੯||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਃ ਸ਼ੀਤਾਗਾਰਮੁਦਕਮਨਿਲਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਸੇਵੇਤ, ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਵਵਲੀਯਮਾਨਾ ਘਨੀਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਗ੍ਰਹਮਾਪਾਦ੍ਯ ਵਿਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ , ਤਸ੍ਯਾਟੋਪੋ ਦਾਹੋ ਜ੍ਵਰੋ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚ ਤੀਵ੍ਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਮਾਸ਼ੁ ਵਾਮਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ; ਅਧੋਭਾਗੇ ਤ੍ਵਧੋਭਾਗਦੋਸਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸੈਨ੍ਧਵਾਮ੍ਲਮੂਤ੍ਰਸਂਸਸ੍ਟਂ ਵਿਰੇਚਨਾਯ ਪਾਯਯੇਤ੍, ਆਸ੍ਥਾਪਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚ ਯਥਾਦੋਸਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍, ਯਥਾਦੋਸਮਾਹਾਰਕ੍ਰਮਂ ਚ; ਉਭਯਤੋਭਾਗੇ ਤੂਪਦ੍ਰਵਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵੀਤ ||੨੦||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
ਯਾ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨੇ ਗੁਦਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਤਦ੍ਵਮਨੇ ਕਣ੍ਠਕ੍ਸਣਨਂ, ਯਦਧਃ ਪਰਿਸ੍ਰਵਣਂ ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸੇਕਃ, ਯਾ ਤ੍ਵਧਃ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾ ਸਾ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਦ੍ਗਾਰਾ ਇਤਿ ||੨੧||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ |
ਏਤਾ ਵਿਰੇਕਾਤਿਯੋਗਦੁਰ੍ਯੋਗਾਯੋਗਜਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੨੨||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 34
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਚਤੁਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||