Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō vamanavirēcanavyāpaccikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
vaidyāturanimittaṁ vamanaṁ virēcanaṁ ca pañcadaśadhā vyāpadyatē |
tatra vamanasyādhō gatirūrdhvaṁ virēcanasyēti pr̥thak; sāmānyamubhayōḥ- sāvaśēṣauṣadhatvaṁ, jīrṇauṣadhatvaṁ, hīnadōṣāpahr̥tatvaṁ, vātaśūlam, ayōgō, atiyōgō, jīvādānam, ādhmānaṁ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hr̥dayōpasaraṇaṁ, vibandha, aṅgapragraha iti ||3||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
vaidyāturagrahaṇēnaiva bhēṣajaparicārakayōrgrahaṇam, atastayōrapi vyāpannimittatā syāt| tatrētyādi| tatra vamanasyādhōgatiḥ ‘vyāpat’ iti śēṣaḥ| ūrdhvagatirvirēcanasyētyatrāpi ‘vyāpat’ iti śēṣaḥ| ubhayōstu vamanavirēcanayōḥ sāvaśēṣauṣadhādikaṁ trayōdaśasaṅkhyōpētaṁ vyāpattvēna sāmānyaṁ tulyam| saṅkhyēyanirdēśē'pi pañcadaśadhēti saṅkhyākaraṇaṁ tantrāntarōktasaṅkhyāniṣēdhārtham||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣaṇāgnērmr̥dukōṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṁ durvamasya vā guṇasāmānyabhāvādvamanamadhō gacchati, tatrēpsitānavāptirdōṣōtklēśaśca ; tamāśu snēhayitvā bhūyastīkṣṇatarairvāmayēt ||4||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
vamanasyādhōgamanākhyāṁ vyāpadaṁ darśayannāha- tatrētyādi| prathamaṁ kṣutpīḍitasya pītamātramēvādhō yāti, tīkṣṇāgnēragnibalāt pākaṁ yāti, mr̥dukōṣṭhasyāpi kōṣṭhamārdavādadhō yāti, durvamasya cāvatiṣṭhamānaṁ pākaṁ gacchat saratvādiguṇasāmyādadhō yāti| dōṣōtklēśaścēti dōṣasya sāmānyavācitvē'pi kaphō gr̥hyatē, tasya vamanārhatvāt| snēhayitvētyatra snēhēnaiva svēda ākṣiptō bōddhavyaḥ||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
apariśuddhāmāśayasyōtkliṣṭaślēṣmaṇaḥ saśēṣānnasya vā'hr̥dyamatiprabhūtaṁ vā virēcanaṁ pītamūrdhvaṁ gacchati, tatrēpsitānavāptirdōṣōklēśaśca ; tatrāśuddhāmāśayamulbaṇaślēṣmāṇamāśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvirēcayēt, āmānvayē tvāmavat saṁvidhānam, ahr̥dyē'tiprabhūtē ca hr̥dyaṁ pramāṇayuktaṁ ca; ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhē na tr̥tīyaṁ pāyayēt, tatastvēnaṁ madhughr̥taphāṇitayuktairlēhairvirēcayēt ||5||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
virēcanasyōrdhvagativyāpadaṁ darśayannāha- apariśuddhētyādi| dōṣō'tra pittam| āmavat saṁvidhānaṁ laṅghanapācanādi| na tr̥tīyaṁ pāyayēt ‘virēcanamauṣadham’ iti śēṣaḥ| atha kēna virēcayēt? tadāha- tatastvēnamityādi||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
dōṣavigrathitamalpamauṣadhamavasthitamūrdhvabhāgikramadhōbhāgikaṁ vā na sraṁsayati dōṣān, tatra tr̥ṣṇā pārśvaśūlaṁ chardirmūrcchā parvabhēdō hr̥llāsō'ratirudgārāviśuddhiśca bhavati; tamuṣṇābhiradbhirāśu vāmayēdūrdhvabhāgikē, adhōbhāgikē'pi ca sāvaśēṣauṣadhamatipradhāvitadōṣamatibalamasamyagviriktalakṣaṇamapyēvaṁ vāmayēt ||6||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
sāvaśēṣauṣadhavyāpadaṁ sāmānyēnōbhayōrdarśayannāha- dōṣētyādi| dōṣavigrathitaṁ dōṣamiśritam| na sraṁsayati na cyāvayati| parvabhēdaḥ granthisphuṭanam| hr̥llāsaḥ thūtkaraṇaṁ, ‘thukathukī’ iti lōkē| aratirna kutracidavasthitiścittasya| tamavasthitālpauṣadhaṁ tr̥ṣṇādyanvitamūrdhvabhāgikē vamanadravyaviṣayē vāmayēt| adhōbhāgikē'pyavasthāviśēṣē vamanamuddiśannāha- adhōbhāgikē'pi cētyādi| adhōbhāgikē virēcanadravyaviṣayē yaḥ sāvaśēṣauṣadhō'tipradhāvitadōṣastamasamyagviriktamapyatipradhāvitadōṣatvahētunā vāmayēt paramatibalaṁ puruṣam||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
krūrakōṣṭhasyātitīkṣṇāgnēralpamauṣadhamalpaguṇaṁ vā bhaktavat pākamupaiti, tatra samudīrṇā dōṣā yathākālamanirhrīyamāṇā vyādhivibhramaṁ balavibhraṁśaṁ cāpādayanti, tamanalpamamandamauṣadhaṁ ca pāyayēt ||7||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
jīrṇauṣadhavyāpadaṁ darśayannāha- krūrētyādi| samudīrṇāḥ prakupitāḥ, vyādhivibhramaṁ kōṣṭhādikṣōbhalakṣaṇam| balavibhraṁśaṁ sandhiviślēṣādilakṣaṇaṁ dōṣādivijñānīyōktam| tamanalpamityādi prabhūtaṁ tīkṣṇaṁ ca pātuṁ prayacchēt||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
asnigdhasvinnēnālpaguṇaṁ vā bhēṣajamupayuktamalpān dōṣān hanti; tatra vamanē dōṣaśēṣō gauravamutklēśaṁ hr̥dayāviśuddhiṁ vyādhivr̥ddhiṁ ca karōti, tatra taṁ yathāyōgaṁ pāyayitvā vāmayēddr̥ḍhataraṁ; virēcanē tu gudaparikartanamādhmānaṁ śirōgauravamaniḥsaraṇaṁ vā vāyōrvyādhivr̥ddhiṁ ca karōti; tamupapādya bhūyaḥ snēhasvēdābhyāṁ virēcayēddr̥ḍhataraṁ, dr̥ḍhaṁ bahupracalitadōṣaṁ vā tr̥tīyē divasē'lpaguṇaṁ cēti ||8||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
alpadōṣahr̥tivyāpadaṁ darśayannāha- asnigdhasvinnēnētyādi| alpō'tisūkṣmō guṇō yasya tattathā tam| taṁ dōṣaśēṣam| yathāyōgaṁ yōgānatikramēṇa snēhādipūrvamityarthaḥ| pāyayitvā ‘āturaṁ vamanadravyam’ iti śēṣaḥ| dr̥ḍhataramiti dr̥ḍhataraṁ yathā bhavati tathā| virēcanē tviti atrāpi dōṣaśēṣa iti sambadhyatē| gudaparikartanaṁ gudasya sarvataḥ kartanamiva vēdanāviśēṣaḥ| dr̥ḍhadēhaṁ bahudōṣaṁ pracalitadōṣaṁ ca pūrvaṁ snigdhasvinnaṁ tr̥tīyē'hni; anyē tu vamanadivasādvirēcanadivasādvā tr̥tīyadivasē vāmayēdvirēcayēdvēti||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
asnigdhasvinnēna rūkṣauṣadhamupayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṁ kōpayati, tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapr̥ṣṭhaśrōṇimanyāmarmaśūlaṁ mūrcchāṁ bhramaṁ madaṁ sañjñānāśaṁ ca karōti, taṁ vātaśūlamityācakṣatē; tamabhyajya dhānyasvēdēna svēdayitvā yaṣṭīmadhukavipakvēna tailēnānuvāsayēt ||9||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
vātaśūlavyāpadaṁ darśayannāha- asnigdhētyādi| śrōṇiḥ kaṭiḥ, marmātra hr̥dayam| bhramaḥ cakrārūḍhasyēva bhramaṇam| madaḥ pūgaphalādanēnēva mattatā| dhānyasvēdēna māṣādiśamīdhānyasvēdēna| mūrcchābhramayōranuvāsanapratiṣēdhavyavasthāpēkṣayā śītalēna yaṣṭīmadhukatailēnānuvāsanaṁ vēditavyamiti ||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
snēhasvēdābhyāmavibhāvitaśarīrēṇālpamauṣadhamalpaguṇaṁ vā pītamūrdhvamadhō vā nābhyēti dōṣāṁścōtklēśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati, tatrādhmānaṁ hr̥dayagrahastr̥ṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati, tamayōgamityācakṣatē; tamāśu vāmayēnmadanaphalalavaṇāmbubhirvirēcayēttīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca |
durvāntasya tu samutkliṣṭā dōṣā vyāpya śarīraṁ kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistōdanāni kurvanti, tatastānaśēṣānmahauṣadhēnāpaharēt |
asnigdhasvinnasya durviriktasyādhōnābhēḥ stabdhapūrṇōdaratā śūlaṁ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvō vā bhavati, tamāsthāpya punaḥ saṁsnēhya virēcayēttīkṣṇēna |
nātipravartamānē tiṣṭhati vā duṣṭasaṁśōdhanē tatsantējanārthamuṣṇōdakaṁ pāyayēt, pāṇitāpaiśca pārśvōdaramupasvēdayēt, tataḥ pravartantē dōṣāḥ |
anupravr̥ttē cālpadōṣē jīrṇauṣadhaṁ bahudōṣamahaḥśēṣaṁ balaṁ cāvēkṣya bhūyō mātrāṁ vidadhyāt |
apravr̥ttadōṣaṁ daśarātrādūrdhvamupasaṁskr̥tadēhaṁ snēhasvēdābhyāṁ bhūyaḥ śōdhayēt |
durvirēcyamāsthāpya punaḥ saṁsnēhya virēcayēt |
hrībhayalōbhairvēgāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyō rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrōtriyāśca bhavanti, tasmādētē durvirēcyāḥ, bahuvātatvāt; ata ēva tānatisnigdhān svēdōpapannāñ śōdhayēt ||10||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
ayōgavyāpadaṁ darśayannāha- snēhētyādi| bahuvyāpattvādētān susnigdhasvinnān svairaṁ rēcayēt| snēhasvēdābhyāmavibhāvitaśarīrēṇa sarvathaivāsnigdhasvinnēnētyarthaḥ| nābhyēti na gacchati| dōṣāṁścōtkliśya tairdōṣaiḥ saha balakṣayamāpādayati, tathā''dhmānādikaṁ karōti| tamayōgamityācakṣatē iti anēna pāribhāṣikatvamayōgasya darśayati| iti hētōralpadōṣahr̥tatvamayōgō na bhavati| madanādibhirvāmayēdvamanāyōgē; tīkṣṇatarakaṣāyairvirēcayēdvirēcanāyōgē| tatra balakṣayādhmānādikaṁ sarvathā'pravr̥ttayōrvamanavirēcanayōḥ sāmānyakāryaliṅgam| pr̥thak cikitsitamabhidhāya tēna cikitsitēnōtpannairhr̥llāsaprasēkālpaviṭpravr̥ttinābhyadhōgauravādibhiranumitayōrvamanavirēcanāyōgayōḥ pr̥thak liṅgaṁ cikitsitaṁ cāha- durvāntasyētyādi| kaṇḍvādidurvāntaliṅginaṁ vātapūrṇōdarādidurviriktaliṅginaṁ cāsthāpya nirūhya, saṁsnēhya snēhabastinā, tatastīkṣṇēna nirūhaṇēna virēcanēna ca virēcayēt| atrāyōgaprasaṅgēnālpadōṣahr̥tatvēna ca pravartanōpāyaṁ darśayannāha- nētyādi| tathā'lpapravr̥ttau dvitīyaṁ karaṇīyaṁ darśayannāha- anupravr̥ttētyādi| jīrṇauṣadhaṁ prabhūtadōṣaṁ puruṣaṁ vīkṣya tathā dēhasya balaṁ ca dvitīyauṣadhaṁ vidadhyāt| alpadōṣapravr̥ttau tadaharēva bhēṣajamabhidhāya sarvathā dōṣāpravr̥ttau vidhimāha- apravr̥ttadōṣamityādi| pathyāhārasnēhādinōpaskārēṇa daśarātramativāhya tata ūrdhvaṁ vamanavirēcanābhyāṁ śōdhayēt| sukhavirēcyasya kriyāmabhidhāya durvirēcyasyāha- durvirēcyamityādi| svabhāvāddurvirēcyānnirdiśya hētuviśēṣaṁ durvirēcanē nirdiśannāha- hrībhayētyādi| tatra hriyā lajjayā vēgāghātaśīlāḥ striyō, bhayēna rājasamīpasthā, lōbhēna vaṇijaḥ śrōtriyāśca, tasmāttānatisnigdhāñchōdhayēt||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
snigdhasvinnasyātimātramatimr̥dukōṣṭhasya vā'titīkṣṇamadhikaṁ vā dattamauṣadhamatiyōgaṁ kuryāt |
tatra vamanātiyōgē pittātipravr̥ttirbalavisraṁsō vātakōpaśca balavān bhavati, taṁ ghr̥tēnābhyajyāvagāhya śītāsvapsu śarkarāmadhumiśrairlēhairupacarēdyathāsvaṁ; virēcanātiyōgē kaphasyātipravr̥ttiruttarakālaṁ ca saraktasya, tatrāpi balavisraṁsō vātakōpaśca balavān bhavati, tamatiśītāmbubhiḥ pariṣicyāvagāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmadhumiśraiśchardayēt, picchābastiṁ cāsmai dadyāt, kṣīrasarpiṣā cainamanuvāsayēt, priyaṅgvādiṁ cāsmai taṇḍulāmbunā pātuṁ prayacchēt, kṣīrarasayōścānyatarēṇa bhōjayēt ||11||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
idānīmatiyōgavyāpadaṁ darśayannāha- snigdhētyādi| balavisraṁsaḥ śaktivisraṁsaḥ | yathāsvamiti yasya yadātmīyaṁ tadyathāsvaṁ; tēna lājaśaktūpakalpitaiḥ kvaciccharkarāmiśraiḥ kvacinmadhumiśrairityarthaḥ| picchābastirvakṣyamāṇaḥ| kṣīrasarpiṣā kṣīrōtthēna ghr̥tēna| taṇḍulāmbumadhucchardanamadhaḥpravr̥ttasya ślēṣmaṇaḥ pratibandhārthaṁ, picchābastiprayōgō raktapittātipravr̥ttiparihārāya, kṣīrasarpiṣā'nuvāsanaṁ vātapratibandhāya, taṇḍulāmbunā saha priyaṅgvādiprayōgaḥ karṣapramāṇaḥ saṅgrahaṇāya, kṣīrarasaiśca bhōjanaṁ balapratilambhāya| gayī tu picchābastiṁ cāsmai dadyādityanantaraṁ picchābastyaṅgatvēna kṣīrarasābhyāṁ cainamiti pāṭhaṁ paṭhati||11||
Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14
tasminnēva vamanātiyōgē pravr̥ddhē śōṇitaṁ ṣṭhīvati rchdayati vā, tatra jihvāniḥsaraṇamapasaraṇamakṣṇōrvyāvr̥ttirhanusaṁhananaṁ tr̥ṣṇā hikkā jvarō vaisañjñyamityupadravā bhavanti; tamajāsr̥kcandanōśīrāñjanalājacūrṇaiḥ saśarkarōdakairmanthaṁ pāyayēt, phalarasairvā saghr̥takṣaudraśarkaraiḥ śuṅgābhirvā vaṭādīnāṁ pēyāṁ siddhāṁ sakṣaudrāṁ varcōgrāhibhirvā, payasā jāṅgalarasēna vā bhōjayēt, atisrutaśōṇitavidhānēnōpacarēt; jihvāmatisarpitāṁ kaṭukalavaṇacūrṇapraghr̥ṣṭāṁ tiladrākṣāpraliptāṁ vā'ntaḥ pīḍayēt, antaḥpraviṣṭāyāmamlamanyē tasya purastāt khādayēyuḥ; vyāvr̥ttē cākṣiṇī ghr̥tābhyaktē pīḍayēt, hanusaṁhananē vātaślēṣmaharaṁ nasyaṁ svēdāṁśca vidadhyāt, tr̥ṣṇādiṣu ca yathāsvaṁ pratikurvīta, visañjñē vēṇuvīṇāgītasvanaṁ śrāvayēt ||12||
virēcanātiyōgē ca sacandrakaṁ salilamadhaḥ sravati tatō māṁsadhāvanaprakāśamuttarakālaṁ jīvaśōṇitaṁ ca, tatō gudaniḥsaraṇaṁ vēpathurvamanātiyōgōpadravāścāsya bhavanti; tamapi niḥsrutaśōṇitavidhānēnōpacarēt, niḥsarpitagudasya gudamabhyajya parisvēdyāntaḥ pīḍayēt kṣudrarōgacikitsitaṁ vā vīkṣēta, vēpathau vātavyādhividhānaṁ kurvīta, jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ, atipravr̥ttē vā jīvaśōṇitē kāśmarīphalabadarīdūrvōśīraiḥ śr̥tēna payasā ghr̥tamaṇḍāñjanayuktēna suśītēnāsthāpayēt, nyagrōdhādikaṣāyēkṣurasaghr̥taśōṇitasaṁsr̥ṣṭaiścainaṁ bastibhirupācarēt, śōṇitaṣṭhīvanē raktapittaraktātīsārakriyāścāsya vidadhyāt, nyagrōdhādiṁ cāsya vidadhyāt pānabhōjanēṣu ||13||
jīvaśōṇitaraktapittayōśca jijñāsārthaṁ tasmin picuṁ plōtaṁ vā kṣipēt, yadyuṣṇōdakaprakṣālitamapi vastraṁ rañjayati tajjīvaśōṇitamavagantavyaṁ; sabhaktaṁ ca śunē dadyācchaktusammiśraṁ vā, sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśōṇitamavagantavyam; anyathā raktapittamiti ||14||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
idānīṁ tayōrvamanavirēkātiyōgayōruttamāvasthājīvādānavyāpadaṁ kaṣṭacikitsitārthamāha- tasminnēvētyādi| jihvāyā niḥsaraṇamapasarpaṇaṁ jihvāniḥsarpaṇam, athavā jihvāyā bahirnirgamanaṁ bahirgatirantarapravēśa ityarthaḥ| akṣṇōrvyāvr̥ttiḥ cakṣuṣōrudvr̥ttiḥ| hanusaṁhananaṁ hanusaṁhatiḥ saraṇābhāva ityarthaḥ| tamityādi taṁ vamanātiyōgapravr̥ttaśōṇitaṁ chāgarudhirādibhiḥ plutaṁ manthaṁ pāyayēt| phalarasairvēti dāḍimīphalarasaiḥ| jāṅgalarasēnēti ‘vātaprakr̥tim’ iti śēṣaḥ| antaḥpraviṣṭāyāṁ jihvāyāmamlaphalamanyē tasya purastāt khādayēyuriti ētaddarśanāt mukhaprasēkēna mr̥dubhūtā jihvā yathāsthānamāgacchati| virēcanātiyōgē cētyādi| sacandrakaṁ mayūrapicchacandrakākāram| jīvaśōṇitaṁ śarīrēndriyasattvātmasaṁyōgāśrayaṁ viśuddhaṁ śōṇitamityarthaḥ| vamanātipravr̥ttau tāvacchōṇitaniṣṭhīvanapracchardanē uktē, atra tu māṁsaprakṣālanōdakajīvaśōṇitanirgamābhyāṁ pravr̥ttiruktēti śōṇitapravr̥ttirvamanavirēcanātiyōgē sāmānyaṁ; bhēdastu jihvānissaraṇasthānē'tra gudanissaraṇaṁ, tathā'kṣṇōrvyāvr̥ttirmanāgapi nāsti kintvantaḥpravēśa ēva bhavati, nāsti cāpratyāsattyā hanusaṁhananaṁ hikkōdgārau cēti gayadāsācāryaḥ; jējjaṭācāryastu jihvāniḥsarpaṇaṁ parityajya anyē pravr̥ddhavamanātiyōgōktā upadravā bhavantīti vyākhyāti| vēpathuḥ kampaḥ| vamanātiyōgōpadravā ityādi| sarvāṅgapravr̥ttarasadhātukṣayēṇa vātakr̥tā vamanātiyōgōpadravā pittātipravr̥ttibalavibhraṁśavātakōpatr̥ṣṇāmōhādayaḥ| jihvāpasaraṇādiṣviti jihvāpasarpaṇamatrōpalakṣaṇaṁ, tēna jihvāpasarpaṇādivirēcanātiyōgōtpannēṣu vamanātiyōgōktaḥ pratīkāra iti jējjaṭaḥ| gayī tu jihvānissarpaṇādayō vamanātiyōgē ēva bhavantīti pratipādayitukāmastēṣu cikitsitamabhihitamēvēti pratipādayati- jihvānissarpaṇādiṣvityādinā| uktaḥ pratīkāra iti vamanātiyōgē ityarthaḥ| phalaṁ madanaphalaṁ, ghr̥tamaṇḍaḥ ghr̥tasya styānasyōparyacchō bhāgaḥ| añjanaṁ srōtō'ñjanam| bastikalpanā cātra sāmānyanirūhakalpēna| virēcanātiyōgē jīvaśōṇitātipravr̥ttau cikitsitamupadiśya vamanātiyōgē'pi śōṇitaniṣṭhīvanādau raktātisāraraktapittakriyāmāha- śōṇitētyādi| pānabhōjanasaṁskārē cāsya nyagrōdhādiṁ ṣaḍaṅgōdakakalpēna| tasminniti vāntē'dhaḥpravr̥ttē dhātudravē, picuṁ karpāsatūlakaṁ , plōtaṁ vastraṁ śuklaṁ kṣipēt, tadyadi śuklamuṣṇōdakaprakṣālitaṁ rāgarahitaṁ bhavēttadā jīvaśōṇitaṁ, vivarṇē ca raktapittamiti| vamanavirēcanajīvādānayōḥ punaḥ kriyāṁ nirdiśannāha- tayōśca pittakriyāṁ kurvītētyādi| vamanajīvādānē tu atisrutaśōṇitavidhānātidēśēna ēṇādiśōṇitapānamupadiṣṭaṁ tathēdānīṁ raktātisārakriyāvidhānaṁ cēti| ayaṁ pāṭhō'bhāvānna likhitaḥ||12-14||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
saśēṣānnēna bahudōṣēṇa rūkṣēṇānilaprāyakōṣṭhēnānuṣṇamasnigdhaṁ vā pītamauṣadhamādhmāpayati, tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ samunnaddhōdaratā pārśvabhaṅgō gudabastinistōdanaṁ bhaktāruciśca bhavati, taṁ cādhmānamityācakṣatē; tamupasvēdyānāhavartidīpanabastikriyābhirupacarēt ||15||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
jīvādānavyāpadamabhidhāya dvayōrapi śuddhyōrādhmānākhyāṁ vyāpadamupadiśannāha- saśēṣānnēnētyādi| samunnaddhōdaratēti vamanakr̥taṁ samunnaddhōdaratvamāmāśayē, virēcanakr̥taṁ pakvāśayē| tatra svēdanamūtrādyanulōmanalaṅghanadīpanakriyāścēti cikitsitam||15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
kṣāmēṇātimr̥dukōṣṭhēna mandāgninā rūkṣēṇa vā'titīkṣṇōṣṇātilavaṇamatirūkṣaṁ vā pītamauṣadhaṁ pittānilau pradūṣya parikartikāmāpādayati, tatra gudanābhimēḍhrabastiśiraḥsu sadāhaṁ parikartanamanilasaṅgō vāyuviṣṭambhō bhaktāruciśca bhavati; tatra picchābastiryaṣṭīmadhukakr̥ṣṇatilakalkamadhughr̥tayuktaḥ, śītāmbupariṣiktaṁ cainaṁ payasā bhuktavantaṁ ghr̥tamaṇḍēna yaṣṭīmadhukasiddhēna tailēna vā'nuvāsayēt ||16||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
parikartikāvyāpadaṁ darśayannāha- kṣāmēṇētyādi| kṣāmaḥ kṣīṇabalakāyaḥ| pari sarvatō bhāvēna kr̥ntatīva chinattīva bastyādīnīti parikartikā| tatra pittōlbaṇaparikartikāyāṁ ghr̥tamaṇḍēnānuvāsanaṁ, vātōlbaṇāyāṁ tu tailēnēti| vamanē punaḥ kaṇṭhōrasi sadāhaparikartanaṁ; tatra ghr̥tamadhumadhuraiḥ saśītairlēpairupacāraḥ payaḥsitābhōjanaṁ ca||16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
krūrakōṣṭhasyātiprabhūtadōṣasya mr̥dvauṣadhamavacāritaṁ samutkliśya dōṣānna niḥśēṣānapaharati, tatastē dōṣāḥ parisrāvamāpādayanti, tatra daurbalyōdaraviṣṭambhārucigātrasadanāni bhavanti, savēdanau cāsya pittaślēṣmāṇau parisravataḥ, taṁ parisrāvamityācakṣatē; tamajakarṇadhavatiniśapalāśabalākaṣāyairmadhusaṁyuktairāsthāpayēt, upaśāntadōṣaṁ snigdhaṁ ca bhūyaḥ saṁśōdhayēt ||17||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
parisrāvākhyāṁ vyāpadaṁ darśayannāha- krūrētyādi| ajakarṇō'śvakarṇaḥ prasiddha ēva pūrvadēśē, dhava indravr̥kṣaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ| upaśāntadōṣamiti upaśāntaparisrāvam| bhūyaḥ punarapi snigdhaṁ tīkṣṇaiḥ saṁśōdhanaiḥ saṁśōdhayēt| vamanē punarūrdhvaṁ kaphaprasēkaḥ; tatrādhyāhārēṇōpaśāntadōṣaṁ susnigdhasvinnaṁ mr̥dunā'lpēna vamanēna yathāyōgaṁ vāmayēt| gayī tu upaśāntadōṣamiti rūkṣasnigdhakōṣṭhaṁ saṁśamanapācanābhyāṁ śamitōtkliṣṭadōṣamāsthāpayēcchōdhayēdvēti vyākhyāti||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
atirūkṣē'tisnigdhē vā bhēṣajamavacāritamaprāptaṁ vātavarca udīrayati vēgāghātēna vā, tadā pravāhikā bhavati; tatra savātaṁ sadāhaṁ saśūlaṁ guru picchilaṁ śvētaṁ kr̥ṣṇaṁ saraktaṁ vā bhr̥śaṁ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati; tāṁ parisrāvavidhānēnōpacarēt ||18||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
pravāhikākhyāṁ trayōdaśīṁ vyāpadaṁ darśayannāha- atirūkṣa ityādi| atirūkṣē puruṣē bhēṣajamavacāritamaprāptavēgamēva vātavarca udīrayati pravartayati yadā tadā pravāhikā; atisnigdhē puruṣē bhēṣajamavacāritaṁ yadā tadā vēgāghātēna pravāhikā bhavatītyarthaḥ| upaviśati atisārayati| tāṁ parisrāvavidhānēnētyādi| tatrātirūkṣajāṁ krūrakōṣṭhavidhānēna, atisnigdhajāṁ mr̥dukōṣṭhapracuradōṣaparisrāvōktapācanādividhānēna||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
yastūrdhvamadhō vā bhēṣajavēgaṁ pravr̥ttamajñatvādvinihanti tasyōpasaraṇaṁ hr̥di kurvanti dōṣāḥ, tatra pradhānamarmasantāpādvēdanābhiratyarthaṁ pīḍyamānō dantān kiṭakiṭāyatē udgatākṣō jihvāṁ khādati pratāmyatyacētāśca bhavati, taṁ parivarjayanti mūrkhāḥ; tamabhyajya dhānyasvēdēna svēdayēt, yaṣṭimadhukasiddhēna ca tailēnānuvāsayēt, śirōvirēcanaṁ cāsmai tīkṣṇaṁ vidadhyāt, tatō yaṣṭimadhukamiśrēṇa taṇḍulāmbunā chardayēt, yathādōṣōcchrāyēṇa cainaṁ bastibhirupācarēt ||19||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
hr̥dayōpasaraṇākhyāṁ caturdaśīṁ vyāpadaṁ darśayannāha- ya ityādi| pradhānamarmasantāpāt hr̥dayasantāpāt| pratāmyati muhyati| acētā naṣṭasañjñaḥ| taṁ parivarjayanti mūrkhāḥ kuvaidyāḥ mumūrṣatīti hētōḥ| yaṣṭimadhukamiśrēṇa taṇḍulāmbunā pittamūrcchārtaṁ rchdayēt; kaphamūrcchāyāṁ tu kaṭukadravyāṇāṁ kvāthēna vāmayēt| bastibhiriti nairūhikaiḥ snēhikaiśca||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
yastūrdhvamadhō vā pravr̥ttadōṣaḥ śītāgāramudakamanilamanyadvā sēvēta, tasya dōṣāḥ srōtaḥsvavalīyamānā ghanībhāvamāpannā vātamūtraśakr̥dgrahamāpādya vibadhyantē , tasyāṭōpō dāhō jvarō vēdanāśca tīvrā bhavanti; tamāśu vāmayitvā prāptakālāṁ kriyāṁ kurvīta; adhōbhāgē tvadhōbhāgadōṣaharadravyaṁ saindhavāmlamūtrasaṁsr̥ṣṭaṁ virēcanāya pāyayēt, āsthāpanamanuvāsanaṁ ca yathādōṣaṁ vidadhyāt, yathādōṣamāhārakramaṁ ca; ubhayatōbhāgē tūpadravaviśēṣān yathāsvaṁ pratikurvīta ||20||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
vibandhākhyāṁ pañcadaśīṁ vyāpadaṁ darśayannāha- ya ityādi| vibadhyantē vamanavirēcanayōḥ pravr̥ttiṁ nivārayantītyarthaḥ| prāptakālāṁ prāptāvasthāṁ kriyāṁ kurvīta| adhōbhāgē ityādi| virēcanē tu vibandhē adhōbhāgaharadravyaṁ trivr̥dādi saindhavādisaṁsr̥ṣṭaṁ virēkārthaṁ pāyayēt| yathādōṣamēva yūṣakṣīrarasādyāhārakramaśca| kiṁ bahunā ubhayatōbhāgē tu upadravaviśēṣān yathāsvaṁ pratikurvīta| gayī tu apravr̥ttadōṣō'pracyutadōṣa iti kr̥tvā vyākhyāti||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
yā tu virēcanē gudaparikartikā tadvamanē kaṇṭhakṣaṇanaṁ, yadadhaḥ parisravaṇaṁ sa ūrdhvabhāgē ślēṣmaprasēkaḥ, yā tvadhaḥ pravāhikā sā tūrdhvaṁ śuṣkōdgārā iti ||21||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
tāsvapi kāsucidēvāntaramiti tadupadarśayannāha- yā tvityādi||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
bhavati cātra- yāstvētā vyāpadaḥ prōktā daśa pañca ca tattvataḥ |
ētā virēkātiyōgaduryōgāyōgajāḥ smr̥tāḥ ||22||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
idānīṁ ślōkasaṅgrahamāha- bhavati cātrētyādi| tattvataḥ paramārthataḥ| virēkō'tra dōṣamalarēcanādvirēcanaṁ vamanaṁ ca| jējjaṭācāryastu vipākātiyōgētyādi paṭhitvā vyākhyānayativiṣamaḥ pākō'niṣṭaṁ phalaṁ yēṣāṁ tē vipākāḥ, vipākāśca tē'tiyōgaduryōgāyōgāśca tēbhyō jāyantē tē tathā| tatrātiyōjanamatiyōga atiprayōga iti yāvat; tajjātē dvē vyāpadau- jīvādānamatiyōgaścēti| duryōjanaṁ duryōgaḥ duṣprayōgō mithyāprayōga iti yāvat; tatra vaidyaduryōganimittāścatasraḥ- vamanamithyāprayōgō, virēcanamithyāprayōga, ādhmānaṁ, parikartikā cēti; āturaduryōganimittē dvē- hr̥dayōpasaraṇavibandhāviti; ubhayaduryōgajē api dvē- pravāhikā, vātaśūlaṁ cēti| ayōjanam ayōgaḥ hīnaprayōgaḥ , naña īṣadarthatvāt| tatrāyōgajāḥ pañca- sāvaśēṣauṣadhatvaṁ, jīrṇauṣadhatā, hīnadōṣahr̥tatvam ayōgaḥ, parisrāvaścēti| tā ētā vaidyāturanimittā, āturanimittā, vaidyanimittāścēti trividhāḥ| anyē tu tantrāntaradarśanādayōgātiyōgajāḥ sarvā api vyāpadō yathāsaṅkhyaṁ manyantē; tatrāyōgajā daśa, tadyathā- sāvaśēṣauṣadhatvaṁ, jīrṇauṣadhatvam, alpadōṣahr̥tatvaṁ, vibandhō, vātaśūlam, ādhmānaṁ, parisrāvaḥ, pravāhikā, hr̥dayōpasaraṇam, ayōgaścēti; atiyōgajāśca tisraḥ- jīvādānaṁ, parikartikā, atiyōgaścēti; ayōgātiyōgau ca hētutvēnōktāvityēvaṁ pañcadaśa||22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 34
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē vamanavirēcanavyāpaccikitsitaṁ nāma catustriṁśō'dhyāyaḥ ||34||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē catustriṁśattamō'dhyāyaḥ||34||