Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō vamanavirēcanavyāpaccikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
vaidyāturanimittaṁ vamanaṁ virēcanaṁ ca pañcadaśadhā vyāpadyatē |
tatra vamanasyādhō gatirūrdhvaṁ virēcanasyēti pr̥thak; sāmānyamubhayōḥ- sāvaśēṣauṣadhatvaṁ, jīrṇauṣadhatvaṁ, hīnadōṣāpahr̥tatvaṁ, vātaśūlam, ayōgō, atiyōgō, jīvādānam, ādhmānaṁ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hr̥dayōpasaraṇaṁ, vibandha, aṅgapragraha iti ||3||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣaṇāgnērmr̥dukōṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṁ durvamasya vā guṇasāmānyabhāvādvamanamadhō gacchati, tatrēpsitānavāptirdōṣōtklēśaśca ; tamāśu snēhayitvā bhūyastīkṣṇatarairvāmayēt ||4||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
apariśuddhāmāśayasyōtkliṣṭaślēṣmaṇaḥ saśēṣānnasya vā'hr̥dyamatiprabhūtaṁ vā virēcanaṁ pītamūrdhvaṁ gacchati, tatrēpsitānavāptirdōṣōklēśaśca ; tatrāśuddhāmāśayamulbaṇaślēṣmāṇamāśu vāmayitvā bhūyastīkṣṇatarairvirēcayēt, āmānvayē tvāmavat saṁvidhānam, ahr̥dyē'tiprabhūtē ca hr̥dyaṁ pramāṇayuktaṁ ca; ata ūrdhvamuttiṣṭhatyauṣadhē na tr̥tīyaṁ pāyayēt, tatastvēnaṁ madhughr̥taphāṇitayuktairlēhairvirēcayēt ||5||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
dōṣavigrathitamalpamauṣadhamavasthitamūrdhvabhāgikramadhōbhāgikaṁ vā na sraṁsayati dōṣān, tatra tr̥ṣṇā pārśvaśūlaṁ chardirmūrcchā parvabhēdō hr̥llāsō'ratirudgārāviśuddhiśca bhavati; tamuṣṇābhiradbhirāśu vāmayēdūrdhvabhāgikē, adhōbhāgikē'pi ca sāvaśēṣauṣadhamatipradhāvitadōṣamatibalamasamyagviriktalakṣaṇamapyēvaṁ vāmayēt ||6||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
krūrakōṣṭhasyātitīkṣṇāgnēralpamauṣadhamalpaguṇaṁ vā bhaktavat pākamupaiti, tatra samudīrṇā dōṣā yathākālamanirhrīyamāṇā vyādhivibhramaṁ balavibhraṁśaṁ cāpādayanti, tamanalpamamandamauṣadhaṁ ca pāyayēt ||7||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
asnigdhasvinnēnālpaguṇaṁ vā bhēṣajamupayuktamalpān dōṣān hanti; tatra vamanē dōṣaśēṣō gauravamutklēśaṁ hr̥dayāviśuddhiṁ vyādhivr̥ddhiṁ ca karōti, tatra taṁ yathāyōgaṁ pāyayitvā vāmayēddr̥ḍhataraṁ; virēcanē tu gudaparikartanamādhmānaṁ śirōgauravamaniḥsaraṇaṁ vā vāyōrvyādhivr̥ddhiṁ ca karōti; tamupapādya bhūyaḥ snēhasvēdābhyāṁ virēcayēddr̥ḍhataraṁ, dr̥ḍhaṁ bahupracalitadōṣaṁ vā tr̥tīyē divasē'lpaguṇaṁ cēti ||8||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
asnigdhasvinnēna rūkṣauṣadhamupayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṁ kōpayati, tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapr̥ṣṭhaśrōṇimanyāmarmaśūlaṁ mūrcchāṁ bhramaṁ madaṁ sañjñānāśaṁ ca karōti, taṁ vātaśūlamityācakṣatē; tamabhyajya dhānyasvēdēna svēdayitvā yaṣṭīmadhukavipakvēna tailēnānuvāsayēt ||9||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
snēhasvēdābhyāmavibhāvitaśarīrēṇālpamauṣadhamalpaguṇaṁ vā pītamūrdhvamadhō vā nābhyēti dōṣāṁścōtklēśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati, tatrādhmānaṁ hr̥dayagrahastr̥ṣṇā mūrcchā dāhaśca bhavati, tamayōgamityācakṣatē; tamāśu vāmayēnmadanaphalalavaṇāmbubhirvirēcayēttīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiśca |
durvāntasya tu samutkliṣṭā dōṣā vyāpya śarīraṁ kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistōdanāni kurvanti, tatastānaśēṣānmahauṣadhēnāpaharēt |
asnigdhasvinnasya durviriktasyādhōnābhēḥ stabdhapūrṇōdaratā śūlaṁ vātapurīṣasaṅgaḥ kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvō vā bhavati, tamāsthāpya punaḥ saṁsnēhya virēcayēttīkṣṇēna |
nātipravartamānē tiṣṭhati vā duṣṭasaṁśōdhanē tatsantējanārthamuṣṇōdakaṁ pāyayēt, pāṇitāpaiśca pārśvōdaramupasvēdayēt, tataḥ pravartantē dōṣāḥ |
anupravr̥ttē cālpadōṣē jīrṇauṣadhaṁ bahudōṣamahaḥśēṣaṁ balaṁ cāvēkṣya bhūyō mātrāṁ vidadhyāt |
apravr̥ttadōṣaṁ daśarātrādūrdhvamupasaṁskr̥tadēhaṁ snēhasvēdābhyāṁ bhūyaḥ śōdhayēt |
durvirēcyamāsthāpya punaḥ saṁsnēhya virēcayēt |
hrībhayalōbhairvēgāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ striyō rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrōtriyāśca bhavanti, tasmādētē durvirēcyāḥ, bahuvātatvāt; ata ēva tānatisnigdhān svēdōpapannāñ śōdhayēt ||10||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
snigdhasvinnasyātimātramatimr̥dukōṣṭhasya vā'titīkṣṇamadhikaṁ vā dattamauṣadhamatiyōgaṁ kuryāt |
tatra vamanātiyōgē pittātipravr̥ttirbalavisraṁsō vātakōpaśca balavān bhavati, taṁ ghr̥tēnābhyajyāvagāhya śītāsvapsu śarkarāmadhumiśrairlēhairupacarēdyathāsvaṁ; virēcanātiyōgē kaphasyātipravr̥ttiruttarakālaṁ ca saraktasya, tatrāpi balavisraṁsō vātakōpaśca balavān bhavati, tamatiśītāmbubhiḥ pariṣicyāvagāhya vā śītaistaṇḍulāmbubhirmadhumiśraiśchardayēt, picchābastiṁ cāsmai dadyāt, kṣīrasarpiṣā cainamanuvāsayēt, priyaṅgvādiṁ cāsmai taṇḍulāmbunā pātuṁ prayacchēt, kṣīrarasayōścānyatarēṇa bhōjayēt ||11||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14
tasminnēva vamanātiyōgē pravr̥ddhē śōṇitaṁ ṣṭhīvati rchdayati vā, tatra jihvāniḥsaraṇamapasaraṇamakṣṇōrvyāvr̥ttirhanusaṁhananaṁ tr̥ṣṇā hikkā jvarō vaisañjñyamityupadravā bhavanti; tamajāsr̥kcandanōśīrāñjanalājacūrṇaiḥ saśarkarōdakairmanthaṁ pāyayēt, phalarasairvā saghr̥takṣaudraśarkaraiḥ śuṅgābhirvā vaṭādīnāṁ pēyāṁ siddhāṁ sakṣaudrāṁ varcōgrāhibhirvā, payasā jāṅgalarasēna vā bhōjayēt, atisrutaśōṇitavidhānēnōpacarēt; jihvāmatisarpitāṁ kaṭukalavaṇacūrṇapraghr̥ṣṭāṁ tiladrākṣāpraliptāṁ vā'ntaḥ pīḍayēt, antaḥpraviṣṭāyāmamlamanyē tasya purastāt khādayēyuḥ; vyāvr̥ttē cākṣiṇī ghr̥tābhyaktē pīḍayēt, hanusaṁhananē vātaślēṣmaharaṁ nasyaṁ svēdāṁśca vidadhyāt, tr̥ṣṇādiṣu ca yathāsvaṁ pratikurvīta, visañjñē vēṇuvīṇāgītasvanaṁ śrāvayēt ||12||
virēcanātiyōgē ca sacandrakaṁ salilamadhaḥ sravati tatō māṁsadhāvanaprakāśamuttarakālaṁ jīvaśōṇitaṁ ca, tatō gudaniḥsaraṇaṁ vēpathurvamanātiyōgōpadravāścāsya bhavanti; tamapi niḥsrutaśōṇitavidhānēnōpacarēt, niḥsarpitagudasya gudamabhyajya parisvēdyāntaḥ pīḍayēt kṣudrarōgacikitsitaṁ vā vīkṣēta, vēpathau vātavyādhividhānaṁ kurvīta, jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ, atipravr̥ttē vā jīvaśōṇitē kāśmarīphalabadarīdūrvōśīraiḥ śr̥tēna payasā ghr̥tamaṇḍāñjanayuktēna suśītēnāsthāpayēt, nyagrōdhādikaṣāyēkṣurasaghr̥taśōṇitasaṁsr̥ṣṭaiścainaṁ bastibhirupācarēt, śōṇitaṣṭhīvanē raktapittaraktātīsārakriyāścāsya vidadhyāt, nyagrōdhādiṁ cāsya vidadhyāt pānabhōjanēṣu ||13||
jīvaśōṇitaraktapittayōśca jijñāsārthaṁ tasmin picuṁ plōtaṁ vā kṣipēt, yadyuṣṇōdakaprakṣālitamapi vastraṁ rañjayati tajjīvaśōṇitamavagantavyaṁ; sabhaktaṁ ca śunē dadyācchaktusammiśraṁ vā, sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśōṇitamavagantavyam; anyathā raktapittamiti ||14||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
saśēṣānnēna bahudōṣēṇa rūkṣēṇānilaprāyakōṣṭhēnānuṣṇamasnigdhaṁ vā pītamauṣadhamādhmāpayati, tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ samunnaddhōdaratā pārśvabhaṅgō gudabastinistōdanaṁ bhaktāruciśca bhavati, taṁ cādhmānamityācakṣatē; tamupasvēdyānāhavartidīpanabastikriyābhirupacarēt ||15||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
kṣāmēṇātimr̥dukōṣṭhēna mandāgninā rūkṣēṇa vā'titīkṣṇōṣṇātilavaṇamatirūkṣaṁ vā pītamauṣadhaṁ pittānilau pradūṣya parikartikāmāpādayati, tatra gudanābhimēḍhrabastiśiraḥsu sadāhaṁ parikartanamanilasaṅgō vāyuviṣṭambhō bhaktāruciśca bhavati; tatra picchābastiryaṣṭīmadhukakr̥ṣṇatilakalkamadhughr̥tayuktaḥ, śītāmbupariṣiktaṁ cainaṁ payasā bhuktavantaṁ ghr̥tamaṇḍēna yaṣṭīmadhukasiddhēna tailēna vā'nuvāsayēt ||16||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
krūrakōṣṭhasyātiprabhūtadōṣasya mr̥dvauṣadhamavacāritaṁ samutkliśya dōṣānna niḥśēṣānapaharati, tatastē dōṣāḥ parisrāvamāpādayanti, tatra daurbalyōdaraviṣṭambhārucigātrasadanāni bhavanti, savēdanau cāsya pittaślēṣmāṇau parisravataḥ, taṁ parisrāvamityācakṣatē; tamajakarṇadhavatiniśapalāśabalākaṣāyairmadhusaṁyuktairāsthāpayēt, upaśāntadōṣaṁ snigdhaṁ ca bhūyaḥ saṁśōdhayēt ||17||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
atirūkṣē'tisnigdhē vā bhēṣajamavacāritamaprāptaṁ vātavarca udīrayati vēgāghātēna vā, tadā pravāhikā bhavati; tatra savātaṁ sadāhaṁ saśūlaṁ guru picchilaṁ śvētaṁ kr̥ṣṇaṁ saraktaṁ vā bhr̥śaṁ pravāhamāṇaḥ kaphamupaviśati; tāṁ parisrāvavidhānēnōpacarēt ||18||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
yastūrdhvamadhō vā bhēṣajavēgaṁ pravr̥ttamajñatvādvinihanti tasyōpasaraṇaṁ hr̥di kurvanti dōṣāḥ, tatra pradhānamarmasantāpādvēdanābhiratyarthaṁ pīḍyamānō dantān kiṭakiṭāyatē udgatākṣō jihvāṁ khādati pratāmyatyacētāśca bhavati, taṁ parivarjayanti mūrkhāḥ; tamabhyajya dhānyasvēdēna svēdayēt, yaṣṭimadhukasiddhēna ca tailēnānuvāsayēt, śirōvirēcanaṁ cāsmai tīkṣṇaṁ vidadhyāt, tatō yaṣṭimadhukamiśrēṇa taṇḍulāmbunā chardayēt, yathādōṣōcchrāyēṇa cainaṁ bastibhirupācarēt ||19||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
yastūrdhvamadhō vā pravr̥ttadōṣaḥ śītāgāramudakamanilamanyadvā sēvēta, tasya dōṣāḥ srōtaḥsvavalīyamānā ghanībhāvamāpannā vātamūtraśakr̥dgrahamāpādya vibadhyantē , tasyāṭōpō dāhō jvarō vēdanāśca tīvrā bhavanti; tamāśu vāmayitvā prāptakālāṁ kriyāṁ kurvīta; adhōbhāgē tvadhōbhāgadōṣaharadravyaṁ saindhavāmlamūtrasaṁsr̥ṣṭaṁ virēcanāya pāyayēt, āsthāpanamanuvāsanaṁ ca yathādōṣaṁ vidadhyāt, yathādōṣamāhārakramaṁ ca; ubhayatōbhāgē tūpadravaviśēṣān yathāsvaṁ pratikurvīta ||20||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
yā tu virēcanē gudaparikartikā tadvamanē kaṇṭhakṣaṇanaṁ, yadadhaḥ parisravaṇaṁ sa ūrdhvabhāgē ślēṣmaprasēkaḥ, yā tvadhaḥ pravāhikā sā tūrdhvaṁ śuṣkōdgārā iti ||21||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
bhavati cātra- yāstvētā vyāpadaḥ prōktā daśa pañca ca tattvataḥ |
ētā virēkātiyōgaduryōgāyōgajāḥ smr̥tāḥ ||22||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 34
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē vamanavirēcanavyāpaccikitsitaṁ nāma catustriṁśō'dhyāyaḥ ||34||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||