Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ വമനവിരേചനവ്യാപച്ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
വൈദ്യാതുരനിമിത്തം വമനം വിരേചനം ച പഞ്ചദശധാ വ്യാപദ്യതേ |
തത്ര വമനസ്യാധോ ഗതിരൂര്ധ്വം വിരേചനസ്യേതി പൃഥക്; സാമാന്യമുഭയോഃ- സാവശേഷൌഷധത്വം, ജീര്ണൌഷധത്വം, ഹീനദോഷാപഹൃതത്വം, വാതശൂലമ്, അയോഗോ, അതിയോഗോ, ജീവാദാനമ്, ആധ്മാനം, പരികര്തികാ, പരിസ്രാവഃ, പ്രവാഹികാ, ഹൃദയോപസരണം, വിബന്ധ, അങ്ഗപ്രഗ്രഹ ഇതി ||൩||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
വൈദ്യാതുരഗ്രഹണേനൈവ ഭേഷജപരിചാരകയോര്ഗ്രഹണമ്, അതസ്തയോരപി വ്യാപന്നിമിത്തതാ സ്യാത്| തത്രേത്യാദി| തത്ര വമനസ്യാധോഗതിഃ ‘വ്യാപത്’ ഇതി ശേഷഃ| ഊര്ധ്വഗതിര്വിരേചനസ്യേത്യത്രാപി ‘വ്യാപത്’ ഇതി ശേഷഃ| ഉഭയോസ്തു വമനവിരേചനയോഃ സാവശേഷൌഷധാദികം ത്രയോദശസങ്ഖ്യോപേതം വ്യാപത്ത്വേന സാമാന്യം തുല്യമ്| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശേऽപി പഞ്ചദശധേതി സങ്ഖ്യാകരണം തന്ത്രാന്തരോക്തസങ്ഖ്യാനിഷേധാര്ഥമ്||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര ബുഭുക്ഷാപീഡിതസ്യാതിതീക്ഷണാഗ്നേര്മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ചാവതിഷ്ഠമാനം ദുര്വമസ്യ വാ ഗുണസാമാന്യഭാവാദ്വമനമധോ ഗച്ഛതി, തത്രേപ്സിതാനവാപ്തിര്ദോഷോത്ക്ലേശശ്ച ; തമാശു സ്നേഹയിത്വാ ഭൂയസ്തീക്ഷ്ണതരൈര്വാമയേത് ||൪||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
വമനസ്യാധോഗമനാഖ്യാം വ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രഥമം ക്ഷുത്പീഡിതസ്യ പീതമാത്രമേവാധോ യാതി, തീക്ഷ്ണാഗ്നേരഗ്നിബലാത് പാകം യാതി, മൃദുകോഷ്ഠസ്യാപി കോഷ്ഠമാര്ദവാദധോ യാതി, ദുര്വമസ്യ ചാവതിഷ്ഠമാനം പാകം ഗച്ഛത് സരത്വാദിഗുണസാമ്യാദധോ യാതി| ദോഷോത്ക്ലേശശ്ചേതി ദോഷസ്യ സാമാന്യവാചിത്വേऽപി കഫോ ഗൃഹ്യതേ, തസ്യ വമനാര്ഹത്വാത്| സ്നേഹയിത്വേത്യത്ര സ്നേഹേനൈവ സ്വേദ ആക്ഷിപ്തോ ബോദ്ധവ്യഃ||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
അപരിശുദ്ധാമാശയസ്യോത്ക്ലിഷ്ടശ്ലേഷ്മണഃ സശേഷാന്നസ്യ വാऽഹൃദ്യമതിപ്രഭൂതം വാ വിരേചനം പീതമൂര്ധ്വം ഗച്ഛതി, തത്രേപ്സിതാനവാപ്തിര്ദോഷോക്ലേശശ്ച ; തത്രാശുദ്ധാമാശയമുല്ബണശ്ലേഷ്മാണമാശു വാമയിത്വാ ഭൂയസ്തീക്ഷ്ണതരൈര്വിരേചയേത്, ആമാന്വയേ ത്വാമവത് സംവിധാനമ്, അഹൃദ്യേऽതിപ്രഭൂതേ ച ഹൃദ്യം പ്രമാണയുക്തം ച; അത ഊര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠത്യൌഷധേ ന തൃതീയം പായയേത്, തതസ്ത്വേനം മധുഘൃതഫാണിതയുക്തൈര്ലേഹൈര്വിരേചയേത് ||൫||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
വിരേചനസ്യോര്ധ്വഗതിവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- അപരിശുദ്ധേത്യാദി| ദോഷോऽത്ര പിത്തമ്| ആമവത് സംവിധാനം ലങ്ഘനപാചനാദി| ന തൃതീയം പായയേത് ‘വിരേചനമൌഷധമ്’ ഇതി ശേഷഃ| അഥ കേന വിരേചയേത്? തദാഹ- തതസ്ത്വേനമിത്യാദി||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ദോഷവിഗ്രഥിതമല്പമൌഷധമവസ്ഥിതമൂര്ധ്വഭാഗിക്രമധോഭാഗികം വാ ന സ്രംസയതി ദോഷാന്, തത്ര തൃഷ്ണാ പാര്ശ്വശൂലം ഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാ പര്വഭേദോ ഹൃല്ലാസോऽരതിരുദ്ഗാരാവിശുദ്ധിശ്ച ഭവതി; തമുഷ്ണാഭിരദ്ഭിരാശു വാമയേദൂര്ധ്വഭാഗികേ, അധോഭാഗികേऽപി ച സാവശേഷൌഷധമതിപ്രധാവിതദോഷമതിബലമസമ്യഗ്വിരിക്തലക്ഷണമപ്യേവം വാമയേത് ||൬||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
സാവശേഷൌഷധവ്യാപദം സാമാന്യേനോഭയോര്ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷവിഗ്രഥിതം ദോഷമിശ്രിതമ്| ന സ്രംസയതി ന ച്യാവയതി| പര്വഭേദഃ ഗ്രന്ഥിസ്ഫുടനമ്| ഹൃല്ലാസഃ ഥൂത്കരണം, ‘ഥുകഥുകീ’ ഇതി ലോകേ| അരതിര്ന കുത്രചിദവസ്ഥിതിശ്ചിത്തസ്യ| തമവസ്ഥിതാല്പൌഷധം തൃഷ്ണാദ്യന്വിതമൂര്ധ്വഭാഗികേ വമനദ്രവ്യവിഷയേ വാമയേത്| അധോഭാഗികേऽപ്യവസ്ഥാവിശേഷേ വമനമുദ്ദിശന്നാഹ- അധോഭാഗികേऽപി ചേത്യാദി| അധോഭാഗികേ വിരേചനദ്രവ്യവിഷയേ യഃ സാവശേഷൌഷധോऽതിപ്രധാവിതദോഷസ്തമസമ്യഗ്വിരിക്തമപ്യതിപ്രധാവിതദോഷത്വഹേതുനാ വാമയേത് പരമതിബലം പുരുഷമ്||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യാതിതീക്ഷ്ണാഗ്നേരല്പമൌഷധമല്പഗുണം വാ ഭക്തവത് പാകമുപൈതി, തത്ര സമുദീര്ണാ ദോഷാ യഥാകാലമനിര്ഹ്രീയമാണാ വ്യാധിവിഭ്രമം ബലവിഭ്രംശം ചാപാദയന്തി, തമനല്പമമന്ദമൌഷധം ച പായയേത് ||൭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
ജീര്ണൌഷധവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- ക്രൂരേത്യാദി| സമുദീര്ണാഃ പ്രകുപിതാഃ, വ്യാധിവിഭ്രമം കോഷ്ഠാദിക്ഷോഭലക്ഷണമ്| ബലവിഭ്രംശം സന്ധിവിശ്ലേഷാദിലക്ഷണം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോക്തമ്| തമനല്പമിത്യാദി പ്രഭൂതം തീക്ഷ്ണം ച പാതും പ്രയച്ഛേത്||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേനാല്പഗുണം വാ ഭേഷജമുപയുക്തമല്പാന് ദോഷാന് ഹന്തി; തത്ര വമനേ ദോഷശേഷോ ഗൌരവമുത്ക്ലേശം ഹൃദയാവിശുദ്ധിം വ്യാധിവൃദ്ധിം ച കരോതി, തത്ര തം യഥായോഗം പായയിത്വാ വാമയേദ്ദൃഢതരം; വിരേചനേ തു ഗുദപരികര്തനമാധ്മാനം ശിരോഗൌരവമനിഃസരണം വാ വായോര്വ്യാധിവൃദ്ധിം ച കരോതി; തമുപപാദ്യ ഭൂയഃ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം വിരേചയേദ്ദൃഢതരം, ദൃഢം ബഹുപ്രചലിതദോഷം വാ തൃതീയേ ദിവസേऽല്പഗുണം ചേതി ||൮||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
അല്പദോഷഹൃതിവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേനേത്യാദി| അല്പോऽതിസൂക്ഷ്മോ ഗുണോ യസ്യ തത്തഥാ തമ്| തം ദോഷശേഷമ്| യഥായോഗം യോഗാനതിക്രമേണ സ്നേഹാദിപൂര്വമിത്യര്ഥഃ| പായയിത്വാ ‘ആതുരം വമനദ്രവ്യമ്’ ഇതി ശേഷഃ| ദൃഢതരമിതി ദൃഢതരം യഥാ ഭവതി തഥാ| വിരേചനേ ത്വിതി അത്രാപി ദോഷശേഷ ഇതി സമ്ബധ്യതേ| ഗുദപരികര്തനം ഗുദസ്യ സര്വതഃ കര്തനമിവ വേദനാവിശേഷഃ| ദൃഢദേഹം ബഹുദോഷം പ്രചലിതദോഷം ച പൂര്വം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം തൃതീയേऽഹ്നി; അന്യേ തു വമനദിവസാദ്വിരേചനദിവസാദ്വാ തൃതീയദിവസേ വാമയേദ്വിരേചയേദ്വേതി||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേന രൂക്ഷൌഷധമുപയുക്തമബ്രഹ്മചാരിണാ വാ വായും കോപയതി, തത്ര വായുഃ പ്രകുപിതഃ പാര്ശ്വപൃഷ്ഠശ്രോണിമന്യാമര്മശൂലം മൂര്ച്ഛാം ഭ്രമം മദം സഞ്ജ്ഞാനാശം ച കരോതി, തം വാതശൂലമിത്യാചക്ഷതേ; തമഭ്യജ്യ ധാന്യസ്വേദേന സ്വേദയിത്വാ യഷ്ടീമധുകവിപക്വേന തൈലേനാനുവാസയേത് ||൯||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
വാതശൂലവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- അസ്നിഗ്ധേത്യാദി| ശ്രോണിഃ കടിഃ, മര്മാത്ര ഹൃദയമ്| ഭ്രമഃ ചക്രാരൂഢസ്യേവ ഭ്രമണമ്| മദഃ പൂഗഫലാദനേനേവ മത്തതാ| ധാന്യസ്വേദേന മാഷാദിശമീധാന്യസ്വേദേന| മൂര്ച്ഛാഭ്രമയോരനുവാസനപ്രതിഷേധവ്യവസ്ഥാപേക്ഷയാ ശീതലേന യഷ്ടീമധുകതൈലേനാനുവാസനം വേദിതവ്യമിതി ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമവിഭാവിതശരീരേണാല്പമൌഷധമല്പഗുണം വാ പീതമൂര്ധ്വമധോ വാ നാഭ്യേതി ദോഷാംശ്ചോത്ക്ലേശ്യ തൈഃ സഹ ബലക്ഷയമാപാദയതി, തത്രാധ്മാനം ഹൃദയഗ്രഹസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ദാഹശ്ച ഭവതി, തമയോഗമിത്യാചക്ഷതേ; തമാശു വാമയേന്മദനഫലലവണാമ്ബുഭിര്വിരേചയേത്തീക്ഷ്ണതരൈഃ കഷായൈശ്ച |
ദുര്വാന്തസ്യ തു സമുത്ക്ലിഷ്ടാ ദോഷാ വ്യാപ്യ ശരീരം കണ്ഡൂശ്വയഥുകുഷ്ഠപിഡകാജ്വരാങ്ഗമര്ദനിസ്തോദനാനി കുര്വന്തി, തതസ്താനശേഷാന്മഹൌഷധേനാപഹരേത് |
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ദുര്വിരിക്തസ്യാധോനാഭേഃ സ്തബ്ധപൂര്ണോദരതാ ശൂലം വാതപുരീഷസങ്ഗഃ കണ്ഡൂമണ്ഡലപ്രാദുര്ഭാവോ വാ ഭവതി, തമാസ്ഥാപ്യ പുനഃ സംസ്നേഹ്യ വിരേചയേത്തീക്ഷ്ണേന |
നാതിപ്രവര്തമാനേ തിഷ്ഠതി വാ ദുഷ്ടസംശോധനേ തത്സന്തേജനാര്ഥമുഷ്ണോദകം പായയേത്, പാണിതാപൈശ്ച പാര്ശ്വോദരമുപസ്വേദയേത്, തതഃ പ്രവര്തന്തേ ദോഷാഃ |
അനുപ്രവൃത്തേ ചാല്പദോഷേ ജീര്ണൌഷധം ബഹുദോഷമഹഃശേഷം ബലം ചാവേക്ഷ്യ ഭൂയോ മാത്രാം വിദധ്യാത് |
അപ്രവൃത്തദോഷം ദശരാത്രാദൂര്ധ്വമുപസംസ്കൃതദേഹം സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം ഭൂയഃ ശോധയേത് |
ദുര്വിരേച്യമാസ്ഥാപ്യ പുനഃ സംസ്നേഹ്യ വിരേചയേത് |
ഹ്രീഭയലോഭൈര്വേഗാഘാതശീലാഃ പ്രായശഃ സ്ത്രിയോ രാജസമീപസ്ഥാ വണിജഃ ശ്രോത്രിയാശ്ച ഭവന്തി, തസ്മാദേതേ ദുര്വിരേച്യാഃ, ബഹുവാതത്വാത്; അത ഏവ താനതിസ്നിഗ്ധാന് സ്വേദോപപന്നാഞ് ശോധയേത് ||൧൦||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
അയോഗവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| ബഹുവ്യാപത്ത്വാദേതാന് സുസ്നിഗ്ധസ്വിന്നാന് സ്വൈരം രേചയേത്| സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമവിഭാവിതശരീരേണ സര്വഥൈവാസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേനേത്യര്ഥഃ| നാഭ്യേതി ന ഗച്ഛതി| ദോഷാംശ്ചോത്ക്ലിശ്യ തൈര്ദോഷൈഃ സഹ ബലക്ഷയമാപാദയതി, തഥാऽऽധ്മാനാദികം കരോതി| തമയോഗമിത്യാചക്ഷതേ ഇതി അനേന പാരിഭാഷികത്വമയോഗസ്യ ദര്ശയതി| ഇതി ഹേതോരല്പദോഷഹൃതത്വമയോഗോ ന ഭവതി| മദനാദിഭിര്വാമയേദ്വമനായോഗേ; തീക്ഷ്ണതരകഷായൈര്വിരേചയേദ്വിരേചനായോഗേ| തത്ര ബലക്ഷയാധ്മാനാദികം സര്വഥാऽപ്രവൃത്തയോര്വമനവിരേചനയോഃ സാമാന്യകാര്യലിങ്ഗമ്| പൃഥക് ചികിത്സിതമഭിധായ തേന ചികിത്സിതേനോത്പന്നൈര്ഹൃല്ലാസപ്രസേകാല്പവിട്പ്രവൃത്തിനാഭ്യധോഗൌരവാദിഭിരനുമിതയോര്വമനവിരേചനായോഗയോഃ പൃഥക് ലിങ്ഗം ചികിത്സിതം ചാഹ- ദുര്വാന്തസ്യേത്യാദി| കണ്ഡ്വാദിദുര്വാന്തലിങ്ഗിനം വാതപൂര്ണോദരാദിദുര്വിരിക്തലിങ്ഗിനം ചാസ്ഥാപ്യ നിരൂഹ്യ, സംസ്നേഹ്യ സ്നേഹബസ്തിനാ, തതസ്തീക്ഷ്ണേന നിരൂഹണേന വിരേചനേന ച വിരേചയേത്| അത്രായോഗപ്രസങ്ഗേനാല്പദോഷഹൃതത്വേന ച പ്രവര്തനോപായം ദര്ശയന്നാഹ- നേത്യാദി| തഥാऽല്പപ്രവൃത്തൌ ദ്വിതീയം കരണീയം ദര്ശയന്നാഹ- അനുപ്രവൃത്തേത്യാദി| ജീര്ണൌഷധം പ്രഭൂതദോഷം പുരുഷം വീക്ഷ്യ തഥാ ദേഹസ്യ ബലം ച ദ്വിതീയൌഷധം വിദധ്യാത്| അല്പദോഷപ്രവൃത്തൌ തദഹരേവ ഭേഷജമഭിധായ സര്വഥാ ദോഷാപ്രവൃത്തൌ വിധിമാഹ- അപ്രവൃത്തദോഷമിത്യാദി| പഥ്യാഹാരസ്നേഹാദിനോപസ്കാരേണ ദശരാത്രമതിവാഹ്യ തത ഊര്ധ്വം വമനവിരേചനാഭ്യാം ശോധയേത്| സുഖവിരേച്യസ്യ ക്രിയാമഭിധായ ദുര്വിരേച്യസ്യാഹ- ദുര്വിരേച്യമിത്യാദി| സ്വഭാവാദ്ദുര്വിരേച്യാന്നിര്ദിശ്യ ഹേതുവിശേഷം ദുര്വിരേചനേ നിര്ദിശന്നാഹ- ഹ്രീഭയേത്യാദി| തത്ര ഹ്രിയാ ലജ്ജയാ വേഗാഘാതശീലാഃ സ്ത്രിയോ, ഭയേന രാജസമീപസ്ഥാ, ലോഭേന വണിജഃ ശ്രോത്രിയാശ്ച, തസ്മാത്താനതിസ്നിഗ്ധാഞ്ഛോധയേത്||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യാതിമാത്രമതിമൃദുകോഷ്ഠസ്യ വാऽതിതീക്ഷ്ണമധികം വാ ദത്തമൌഷധമതിയോഗം കുര്യാത് |
തത്ര വമനാതിയോഗേ പിത്താതിപ്രവൃത്തിര്ബലവിസ്രംസോ വാതകോപശ്ച ബലവാന് ഭവതി, തം ഘൃതേനാഭ്യജ്യാവഗാഹ്യ ശീതാസ്വപ്സു ശര്കരാമധുമിശ്രൈര്ലേഹൈരുപചരേദ്യഥാസ്വം; വിരേചനാതിയോഗേ കഫസ്യാതിപ്രവൃത്തിരുത്തരകാലം ച സരക്തസ്യ, തത്രാപി ബലവിസ്രംസോ വാതകോപശ്ച ബലവാന് ഭവതി, തമതിശീതാമ്ബുഭിഃ പരിഷിച്യാവഗാഹ്യ വാ ശീതൈസ്തണ്ഡുലാമ്ബുഭിര്മധുമിശ്രൈശ്ഛര്ദയേത്, പിച്ഛാബസ്തിം ചാസ്മൈ ദദ്യാത്, ക്ഷീരസര്പിഷാ ചൈനമനുവാസയേത്, പ്രിയങ്ഗ്വാദിം ചാസ്മൈ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പാതും പ്രയച്ഛേത്, ക്ഷീരരസയോശ്ചാന്യതരേണ ഭോജയേത് ||൧൧||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
ഇദാനീമതിയോഗവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നിഗ്ധേത്യാദി| ബലവിസ്രംസഃ ശക്തിവിസ്രംസഃ | യഥാസ്വമിതി യസ്യ യദാത്മീയം തദ്യഥാസ്വം; തേന ലാജശക്തൂപകല്പിതൈഃ ക്വചിച്ഛര്കരാമിശ്രൈഃ ക്വചിന്മധുമിശ്രൈരിത്യര്ഥഃ| പിച്ഛാബസ്തിര്വക്ഷ്യമാണഃ| ക്ഷീരസര്പിഷാ ക്ഷീരോത്ഥേന ഘൃതേന| തണ്ഡുലാമ്ബുമധുച്ഛര്ദനമധഃപ്രവൃത്തസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രതിബന്ധാര്ഥം, പിച്ഛാബസ്തിപ്രയോഗോ രക്തപിത്താതിപ്രവൃത്തിപരിഹാരായ, ക്ഷീരസര്പിഷാऽനുവാസനം വാതപ്രതിബന്ധായ, തണ്ഡുലാമ്ബുനാ സഹ പ്രിയങ്ഗ്വാദിപ്രയോഗഃ കര്ഷപ്രമാണഃ സങ്ഗ്രഹണായ, ക്ഷീരരസൈശ്ച ഭോജനം ബലപ്രതിലമ്ഭായ| ഗയീ തു പിച്ഛാബസ്തിം ചാസ്മൈ ദദ്യാദിത്യനന്തരം പിച്ഛാബസ്ത്യങ്ഗത്വേന ക്ഷീരരസാഭ്യാം ചൈനമിതി പാഠം പഠതി||൧൧||
Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14
തസ്മിന്നേവ വമനാതിയോഗേ പ്രവൃദ്ധേ ശോണിതം ഷ്ഠീവതി ര്ഛ്ദയതി വാ, തത്ര ജിഹ്വാനിഃസരണമപസരണമക്ഷ്ണോര്വ്യാവൃത്തിര്ഹനുസംഹനനം തൃഷ്ണാ ഹിക്കാ ജ്വരോ വൈസഞ്ജ്ഞ്യമിത്യുപദ്രവാ ഭവന്തി; തമജാസൃക്ചന്ദനോശീരാഞ്ജനലാജചൂര്ണൈഃ സശര്കരോദകൈര്മന്ഥം പായയേത്, ഫലരസൈര്വാ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരൈഃ ശുങ്ഗാഭിര്വാ വടാദീനാം പേയാം സിദ്ധാം സക്ഷൌദ്രാം വര്ചോഗ്രാഹിഭിര്വാ, പയസാ ജാങ്ഗലരസേന വാ ഭോജയേത്, അതിസ്രുതശോണിതവിധാനേനോപചരേത്; ജിഹ്വാമതിസര്പിതാം കടുകലവണചൂര്ണപ്രഘൃഷ്ടാം തിലദ്രാക്ഷാപ്രലിപ്താം വാऽന്തഃ പീഡയേത്, അന്തഃപ്രവിഷ്ടായാമമ്ലമന്യേ തസ്യ പുരസ്താത് ഖാദയേയുഃ; വ്യാവൃത്തേ ചാക്ഷിണീ ഘൃതാഭ്യക്തേ പീഡയേത്, ഹനുസംഹനനേ വാതശ്ലേഷ്മഹരം നസ്യം സ്വേദാംശ്ച വിദധ്യാത്, തൃഷ്ണാദിഷു ച യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത, വിസഞ്ജ്ഞേ വേണുവീണാഗീതസ്വനം ശ്രാവയേത് ||൧൨||
വിരേചനാതിയോഗേ ച സചന്ദ്രകം സലിലമധഃ സ്രവതി തതോ മാംസധാവനപ്രകാശമുത്തരകാലം ജീവശോണിതം ച, തതോ ഗുദനിഃസരണം വേപഥുര്വമനാതിയോഗോപദ്രവാശ്ചാസ്യ ഭവന്തി; തമപി നിഃസ്രുതശോണിതവിധാനേനോപചരേത്, നിഃസര്പിതഗുദസ്യ ഗുദമഭ്യജ്യ പരിസ്വേദ്യാന്തഃ പീഡയേത് ക്ഷുദ്രരോഗചികിത്സിതം വാ വീക്ഷേത, വേപഥൌ വാതവ്യാധിവിധാനം കുര്വീത, ജിഹ്വാനിഃസരണാദിഷൂക്തഃ പ്രതീകാരഃ, അതിപ്രവൃത്തേ വാ ജീവശോണിതേ കാശ്മരീഫലബദരീദൂര്വോശീരൈഃ ശൃതേന പയസാ ഘൃതമണ്ഡാഞ്ജനയുക്തേന സുശീതേനാസ്ഥാപയേത്, ന്യഗ്രോധാദികഷായേക്ഷുരസഘൃതശോണിതസംസൃഷ്ടൈശ്ചൈനം ബസ്തിഭിരുപാചരേത്, ശോണിതഷ്ഠീവനേ രക്തപിത്തരക്താതീസാരക്രിയാശ്ചാസ്യ വിദധ്യാത്, ന്യഗ്രോധാദിം ചാസ്യ വിദധ്യാത് പാനഭോജനേഷു ||൧൩||
ജീവശോണിതരക്തപിത്തയോശ്ച ജിജ്ഞാസാര്ഥം തസ്മിന് പിചും പ്ലോതം വാ ക്ഷിപേത്, യദ്യുഷ്ണോദകപ്രക്ഷാലിതമപി വസ്ത്രം രഞ്ജയതി തജ്ജീവശോണിതമവഗന്തവ്യം; സഭക്തം ച ശുനേ ദദ്യാച്ഛക്തുസമ്മിശ്രം വാ, സ യദ്യുപഭുഞ്ജീത തജ്ജീവശോണിതമവഗന്തവ്യമ്; അന്യഥാ രക്തപിത്തമിതി ||൧൪||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
ഇദാനീം തയോര്വമനവിരേകാതിയോഗയോരുത്തമാവസ്ഥാജീവാദാനവ്യാപദം കഷ്ടചികിത്സിതാര്ഥമാഹ- തസ്മിന്നേവേത്യാദി| ജിഹ്വായാ നിഃസരണമപസര്പണം ജിഹ്വാനിഃസര്പണമ്, അഥവാ ജിഹ്വായാ ബഹിര്നിര്ഗമനം ബഹിര്ഗതിരന്തരപ്രവേശ ഇത്യര്ഥഃ| അക്ഷ്ണോര്വ്യാവൃത്തിഃ ചക്ഷുഷോരുദ്വൃത്തിഃ| ഹനുസംഹനനം ഹനുസംഹതിഃ സരണാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| തമിത്യാദി തം വമനാതിയോഗപ്രവൃത്തശോണിതം ഛാഗരുധിരാദിഭിഃ പ്ലുതം മന്ഥം പായയേത്| ഫലരസൈര്വേതി ദാഡിമീഫലരസൈഃ| ജാങ്ഗലരസേനേതി ‘വാതപ്രകൃതിമ്’ ഇതി ശേഷഃ| അന്തഃപ്രവിഷ്ടായാം ജിഹ്വായാമമ്ലഫലമന്യേ തസ്യ പുരസ്താത് ഖാദയേയുരിതി ഏതദ്ദര്ശനാത് മുഖപ്രസേകേന മൃദുഭൂതാ ജിഹ്വാ യഥാസ്ഥാനമാഗച്ഛതി| വിരേചനാതിയോഗേ ചേത്യാദി| സചന്ദ്രകം മയൂരപിച്ഛചന്ദ്രകാകാരമ്| ജീവശോണിതം ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗാശ്രയം വിശുദ്ധം ശോണിതമിത്യര്ഥഃ| വമനാതിപ്രവൃത്തൌ താവച്ഛോണിതനിഷ്ഠീവനപ്രച്ഛര്ദനേ ഉക്തേ, അത്ര തു മാംസപ്രക്ഷാലനോദകജീവശോണിതനിര്ഗമാഭ്യാം പ്രവൃത്തിരുക്തേതി ശോണിതപ്രവൃത്തിര്വമനവിരേചനാതിയോഗേ സാമാന്യം; ഭേദസ്തു ജിഹ്വാനിസ്സരണസ്ഥാനേऽത്ര ഗുദനിസ്സരണം, തഥാऽക്ഷ്ണോര്വ്യാവൃത്തിര്മനാഗപി നാസ്തി കിന്ത്വന്തഃപ്രവേശ ഏവ ഭവതി, നാസ്തി ചാപ്രത്യാസത്ത്യാ ഹനുസംഹനനം ഹിക്കോദ്ഗാരൌ ചേതി ഗയദാസാചാര്യഃ; ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ജിഹ്വാനിഃസര്പണം പരിത്യജ്യ അന്യേ പ്രവൃദ്ധവമനാതിയോഗോക്താ ഉപദ്രവാ ഭവന്തീതി വ്യാഖ്യാതി| വേപഥുഃ കമ്പഃ| വമനാതിയോഗോപദ്രവാ ഇത്യാദി| സര്വാങ്ഗപ്രവൃത്തരസധാതുക്ഷയേണ വാതകൃതാ വമനാതിയോഗോപദ്രവാ പിത്താതിപ്രവൃത്തിബലവിഭ്രംശവാതകോപതൃഷ്ണാമോഹാദയഃ| ജിഹ്വാപസരണാദിഷ്വിതി ജിഹ്വാപസര്പണമത്രോപലക്ഷണം, തേന ജിഹ്വാപസര്പണാദിവിരേചനാതിയോഗോത്പന്നേഷു വമനാതിയോഗോക്തഃ പ്രതീകാര ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഗയീ തു ജിഹ്വാനിസ്സര്പണാദയോ വമനാതിയോഗേ ഏവ ഭവന്തീതി പ്രതിപാദയിതുകാമസ്തേഷു ചികിത്സിതമഭിഹിതമേവേതി പ്രതിപാദയതി- ജിഹ്വാനിസ്സര്പണാദിഷ്വിത്യാദിനാ| ഉക്തഃ പ്രതീകാര ഇതി വമനാതിയോഗേ ഇത്യര്ഥഃ| ഫലം മദനഫലം, ഘൃതമണ്ഡഃ ഘൃതസ്യ സ്ത്യാനസ്യോപര്യച്ഛോ ഭാഗഃ| അഞ്ജനം സ്രോതോऽഞ്ജനമ്| ബസ്തികല്പനാ ചാത്ര സാമാന്യനിരൂഹകല്പേന| വിരേചനാതിയോഗേ ജീവശോണിതാതിപ്രവൃത്തൌ ചികിത്സിതമുപദിശ്യ വമനാതിയോഗേऽപി ശോണിതനിഷ്ഠീവനാദൌ രക്താതിസാരരക്തപിത്തക്രിയാമാഹ- ശോണിതേത്യാദി| പാനഭോജനസംസ്കാരേ ചാസ്യ ന്യഗ്രോധാദിം ഷഡങ്ഗോദകകല്പേന| തസ്മിന്നിതി വാന്തേऽധഃപ്രവൃത്തേ ധാതുദ്രവേ, പിചും കര്പാസതൂലകം , പ്ലോതം വസ്ത്രം ശുക്ലം ക്ഷിപേത്, തദ്യദി ശുക്ലമുഷ്ണോദകപ്രക്ഷാലിതം രാഗരഹിതം ഭവേത്തദാ ജീവശോണിതം, വിവര്ണേ ച രക്തപിത്തമിതി| വമനവിരേചനജീവാദാനയോഃ പുനഃ ക്രിയാം നിര്ദിശന്നാഹ- തയോശ്ച പിത്തക്രിയാം കുര്വീതേത്യാദി| വമനജീവാദാനേ തു അതിസ്രുതശോണിതവിധാനാതിദേശേന ഏണാദിശോണിതപാനമുപദിഷ്ടം തഥേദാനീം രക്താതിസാരക്രിയാവിധാനം ചേതി| അയം പാഠോऽഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൧൨-൧൪||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
സശേഷാന്നേന ബഹുദോഷേണ രൂക്ഷേണാനിലപ്രായകോഷ്ഠേനാനുഷ്ണമസ്നിഗ്ധം വാ പീതമൌഷധമാധ്മാപയതി, തത്രാനിലമൂത്രപുരീഷസങ്ഗഃ സമുന്നദ്ധോദരതാ പാര്ശ്വഭങ്ഗോ ഗുദബസ്തിനിസ്തോദനം ഭക്താരുചിശ്ച ഭവതി, തം ചാധ്മാനമിത്യാചക്ഷതേ; തമുപസ്വേദ്യാനാഹവര്തിദീപനബസ്തിക്രിയാഭിരുപചരേത് ||൧൫||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
ജീവാദാനവ്യാപദമഭിധായ ദ്വയോരപി ശുദ്ധ്യോരാധ്മാനാഖ്യാം വ്യാപദമുപദിശന്നാഹ- സശേഷാന്നേനേത്യാദി| സമുന്നദ്ധോദരതേതി വമനകൃതം സമുന്നദ്ധോദരത്വമാമാശയേ, വിരേചനകൃതം പക്വാശയേ| തത്ര സ്വേദനമൂത്രാദ്യനുലോമനലങ്ഘനദീപനക്രിയാശ്ചേതി ചികിത്സിതമ്||൧൫||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ക്ഷാമേണാതിമൃദുകോഷ്ഠേന മന്ദാഗ്നിനാ രൂക്ഷേണ വാऽതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണാതിലവണമതിരൂക്ഷം വാ പീതമൌഷധം പിത്താനിലൌ പ്രദൂഷ്യ പരികര്തികാമാപാദയതി, തത്ര ഗുദനാഭിമേഢ്രബസ്തിശിരഃസു സദാഹം പരികര്തനമനിലസങ്ഗോ വായുവിഷ്ടമ്ഭോ ഭക്താരുചിശ്ച ഭവതി; തത്ര പിച്ഛാബസ്തിര്യഷ്ടീമധുകകൃഷ്ണതിലകല്കമധുഘൃതയുക്തഃ, ശീതാമ്ബുപരിഷിക്തം ചൈനം പയസാ ഭുക്തവന്തം ഘൃതമണ്ഡേന യഷ്ടീമധുകസിദ്ധേന തൈലേന വാऽനുവാസയേത് ||൧൬||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
പരികര്തികാവ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- ക്ഷാമേണേത്യാദി| ക്ഷാമഃ ക്ഷീണബലകായഃ| പരി സര്വതോ ഭാവേന കൃന്തതീവ ഛിനത്തീവ ബസ്ത്യാദീനീതി പരികര്തികാ| തത്ര പിത്തോല്ബണപരികര്തികായാം ഘൃതമണ്ഡേനാനുവാസനം, വാതോല്ബണായാം തു തൈലേനേതി| വമനേ പുനഃ കണ്ഠോരസി സദാഹപരികര്തനം; തത്ര ഘൃതമധുമധുരൈഃ സശീതൈര്ലേപൈരുപചാരഃ പയഃസിതാഭോജനം ച||൧൬||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യാതിപ്രഭൂതദോഷസ്യ മൃദ്വൌഷധമവചാരിതം സമുത്ക്ലിശ്യ ദോഷാന്ന നിഃശേഷാനപഹരതി, തതസ്തേ ദോഷാഃ പരിസ്രാവമാപാദയന്തി, തത്ര ദൌര്ബല്യോദരവിഷ്ടമ്ഭാരുചിഗാത്രസദനാനി ഭവന്തി, സവേദനൌ ചാസ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ പരിസ്രവതഃ, തം പരിസ്രാവമിത്യാചക്ഷതേ; തമജകര്ണധവതിനിശപലാശബലാകഷായൈര്മധുസംയുക്തൈരാസ്ഥാപയേത്, ഉപശാന്തദോഷം സ്നിഗ്ധം ച ഭൂയഃ സംശോധയേത് ||൧൭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
പരിസ്രാവാഖ്യാം വ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- ക്രൂരേത്യാദി| അജകര്ണോऽശ്വകര്ണഃ പ്രസിദ്ധ ഏവ പൂര്വദേശേ, ധവ ഇന്ദ്രവൃക്ഷഃ, തിനിശഃ സ്യന്ദനഃ| ഉപശാന്തദോഷമിതി ഉപശാന്തപരിസ്രാവമ്| ഭൂയഃ പുനരപി സ്നിഗ്ധം തീക്ഷ്ണൈഃ സംശോധനൈഃ സംശോധയേത്| വമനേ പുനരൂര്ധ്വം കഫപ്രസേകഃ; തത്രാധ്യാഹാരേണോപശാന്തദോഷം സുസ്നിഗ്ധസ്വിന്നം മൃദുനാऽല്പേന വമനേന യഥായോഗം വാമയേത്| ഗയീ തു ഉപശാന്തദോഷമിതി രൂക്ഷസ്നിഗ്ധകോഷ്ഠം സംശമനപാചനാഭ്യാം ശമിതോത്ക്ലിഷ്ടദോഷമാസ്ഥാപയേച്ഛോധയേദ്വേതി വ്യാഖ്യാതി||൧൭||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
അതിരൂക്ഷേऽതിസ്നിഗ്ധേ വാ ഭേഷജമവചാരിതമപ്രാപ്തം വാതവര്ച ഉദീരയതി വേഗാഘാതേന വാ, തദാ പ്രവാഹികാ ഭവതി; തത്ര സവാതം സദാഹം സശൂലം ഗുരു പിച്ഛിലം ശ്വേതം കൃഷ്ണം സരക്തം വാ ഭൃശം പ്രവാഹമാണഃ കഫമുപവിശതി; താം പരിസ്രാവവിധാനേനോപചരേത് ||൧൮||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
പ്രവാഹികാഖ്യാം ത്രയോദശീം വ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- അതിരൂക്ഷ ഇത്യാദി| അതിരൂക്ഷേ പുരുഷേ ഭേഷജമവചാരിതമപ്രാപ്തവേഗമേവ വാതവര്ച ഉദീരയതി പ്രവര്തയതി യദാ തദാ പ്രവാഹികാ; അതിസ്നിഗ്ധേ പുരുഷേ ഭേഷജമവചാരിതം യദാ തദാ വേഗാഘാതേന പ്രവാഹികാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഉപവിശതി അതിസാരയതി| താം പരിസ്രാവവിധാനേനേത്യാദി| തത്രാതിരൂക്ഷജാം ക്രൂരകോഷ്ഠവിധാനേന, അതിസ്നിഗ്ധജാം മൃദുകോഷ്ഠപ്രചുരദോഷപരിസ്രാവോക്തപാചനാദിവിധാനേന||൧൮||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
യസ്തൂര്ധ്വമധോ വാ ഭേഷജവേഗം പ്രവൃത്തമജ്ഞത്വാദ്വിനിഹന്തി തസ്യോപസരണം ഹൃദി കുര്വന്തി ദോഷാഃ, തത്ര പ്രധാനമര്മസന്താപാദ്വേദനാഭിരത്യര്ഥം പീഡ്യമാനോ ദന്താന് കിടകിടായതേ ഉദ്ഗതാക്ഷോ ജിഹ്വാം ഖാദതി പ്രതാമ്യത്യചേതാശ്ച ഭവതി, തം പരിവര്ജയന്തി മൂര്ഖാഃ; തമഭ്യജ്യ ധാന്യസ്വേദേന സ്വേദയേത്, യഷ്ടിമധുകസിദ്ധേന ച തൈലേനാനുവാസയേത്, ശിരോവിരേചനം ചാസ്മൈ തീക്ഷ്ണം വിദധ്യാത്, തതോ യഷ്ടിമധുകമിശ്രേണ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ഛര്ദയേത്, യഥാദോഷോച്ഛ്രായേണ ചൈനം ബസ്തിഭിരുപാചരേത് ||൧൯||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
ഹൃദയോപസരണാഖ്യാം ചതുര്ദശീം വ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- യ ഇത്യാദി| പ്രധാനമര്മസന്താപാത് ഹൃദയസന്താപാത്| പ്രതാമ്യതി മുഹ്യതി| അചേതാ നഷ്ടസഞ്ജ്ഞഃ| തം പരിവര്ജയന്തി മൂര്ഖാഃ കുവൈദ്യാഃ മുമൂര്ഷതീതി ഹേതോഃ| യഷ്ടിമധുകമിശ്രേണ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പിത്തമൂര്ച്ഛാര്തം ര്ഛ്ദയേത്; കഫമൂര്ച്ഛായാം തു കടുകദ്രവ്യാണാം ക്വാഥേന വാമയേത്| ബസ്തിഭിരിതി നൈരൂഹികൈഃ സ്നേഹികൈശ്ച||൧൯||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
യസ്തൂര്ധ്വമധോ വാ പ്രവൃത്തദോഷഃ ശീതാഗാരമുദകമനിലമന്യദ്വാ സേവേത, തസ്യ ദോഷാഃ സ്രോതഃസ്വവലീയമാനാ ഘനീഭാവമാപന്നാ വാതമൂത്രശകൃദ്ഗ്രഹമാപാദ്യ വിബധ്യന്തേ , തസ്യാടോപോ ദാഹോ ജ്വരോ വേദനാശ്ച തീവ്രാ ഭവന്തി; തമാശു വാമയിത്വാ പ്രാപ്തകാലാം ക്രിയാം കുര്വീത; അധോഭാഗേ ത്വധോഭാഗദോഷഹരദ്രവ്യം സൈന്ധവാമ്ലമൂത്രസംസൃഷ്ടം വിരേചനായ പായയേത്, ആസ്ഥാപനമനുവാസനം ച യഥാദോഷം വിദധ്യാത്, യഥാദോഷമാഹാരക്രമം ച; ഉഭയതോഭാഗേ തൂപദ്രവവിശേഷാന് യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത ||൨൦||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
വിബന്ധാഖ്യാം പഞ്ചദശീം വ്യാപദം ദര്ശയന്നാഹ- യ ഇത്യാദി| വിബധ്യന്തേ വമനവിരേചനയോഃ പ്രവൃത്തിം നിവാരയന്തീത്യര്ഥഃ| പ്രാപ്തകാലാം പ്രാപ്താവസ്ഥാം ക്രിയാം കുര്വീത| അധോഭാഗേ ഇത്യാദി| വിരേചനേ തു വിബന്ധേ അധോഭാഗഹരദ്രവ്യം ത്രിവൃദാദി സൈന്ധവാദിസംസൃഷ്ടം വിരേകാര്ഥം പായയേത്| യഥാദോഷമേവ യൂഷക്ഷീരരസാദ്യാഹാരക്രമശ്ച| കിം ബഹുനാ ഉഭയതോഭാഗേ തു ഉപദ്രവവിശേഷാന് യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത| ഗയീ തു അപ്രവൃത്തദോഷോऽപ്രച്യുതദോഷ ഇതി കൃത്വാ വ്യാഖ്യാതി||൨൦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
യാ തു വിരേചനേ ഗുദപരികര്തികാ തദ്വമനേ കണ്ഠക്ഷണനം, യദധഃ പരിസ്രവണം സ ഊര്ധ്വഭാഗേ ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ, യാ ത്വധഃ പ്രവാഹികാ സാ തൂര്ധ്വം ശുഷ്കോദ്ഗാരാ ഇതി ||൨൧||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
താസ്വപി കാസുചിദേവാന്തരമിതി തദുപദര്ശയന്നാഹ- യാ ത്വിത്യാദി||൨൧||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ഭവതി ചാത്ര- യാസ്ത്വേതാ വ്യാപദഃ പ്രോക്താ ദശ പഞ്ച ച തത്ത്വതഃ |
ഏതാ വിരേകാതിയോഗദുര്യോഗായോഗജാഃ സ്മൃതാഃ ||൨൨||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
ഇദാനീം ശ്ലോകസങ്ഗ്രഹമാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| തത്ത്വതഃ പരമാര്ഥതഃ| വിരേകോऽത്ര ദോഷമലരേചനാദ്വിരേചനം വമനം ച| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു വിപാകാതിയോഗേത്യാദി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയതിവിഷമഃ പാകോऽനിഷ്ടം ഫലം യേഷാം തേ വിപാകാഃ, വിപാകാശ്ച തേऽതിയോഗദുര്യോഗായോഗാശ്ച തേഭ്യോ ജായന്തേ തേ തഥാ| തത്രാതിയോജനമതിയോഗ അതിപ്രയോഗ ഇതി യാവത്; തജ്ജാതേ ദ്വേ വ്യാപദൌ- ജീവാദാനമതിയോഗശ്ചേതി| ദുര്യോജനം ദുര്യോഗഃ ദുഷ്പ്രയോഗോ മിഥ്യാപ്രയോഗ ഇതി യാവത്; തത്ര വൈദ്യദുര്യോഗനിമിത്താശ്ചതസ്രഃ- വമനമിഥ്യാപ്രയോഗോ, വിരേചനമിഥ്യാപ്രയോഗ, ആധ്മാനം, പരികര്തികാ ചേതി; ആതുരദുര്യോഗനിമിത്തേ ദ്വേ- ഹൃദയോപസരണവിബന്ധാവിതി; ഉഭയദുര്യോഗജേ അപി ദ്വേ- പ്രവാഹികാ, വാതശൂലം ചേതി| അയോജനമ് അയോഗഃ ഹീനപ്രയോഗഃ , നഞ ഈഷദര്ഥത്വാത്| തത്രായോഗജാഃ പഞ്ച- സാവശേഷൌഷധത്വം, ജീര്ണൌഷധതാ, ഹീനദോഷഹൃതത്വമ് അയോഗഃ, പരിസ്രാവശ്ചേതി| താ ഏതാ വൈദ്യാതുരനിമിത്താ, ആതുരനിമിത്താ, വൈദ്യനിമിത്താശ്ചേതി ത്രിവിധാഃ| അന്യേ തു തന്ത്രാന്തരദര്ശനാദയോഗാതിയോഗജാഃ സര്വാ അപി വ്യാപദോ യഥാസങ്ഖ്യം മന്യന്തേ; തത്രായോഗജാ ദശ, തദ്യഥാ- സാവശേഷൌഷധത്വം, ജീര്ണൌഷധത്വമ്, അല്പദോഷഹൃതത്വം, വിബന്ധോ, വാതശൂലമ്, ആധ്മാനം, പരിസ്രാവഃ, പ്രവാഹികാ, ഹൃദയോപസരണമ്, അയോഗശ്ചേതി; അതിയോഗജാശ്ച തിസ്രഃ- ജീവാദാനം, പരികര്തികാ, അതിയോഗശ്ചേതി; അയോഗാതിയോഗൌ ച ഹേതുത്വേനോക്താവിത്യേവം പഞ്ചദശ||൨൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 34
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപച്ചികിത്സിതം നാമ ചതുസ്ത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ചതുസ്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൪||