Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ വമനവിരേചനവ്യാപച്ചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
വൈദ്യാതുരനിമിത്തം വമനം വിരേചനം ച പഞ്ചദശധാ വ്യാപദ്യതേ |
തത്ര വമനസ്യാധോ ഗതിരൂര്ധ്വം വിരേചനസ്യേതി പൃഥക്; സാമാന്യമുഭയോഃ- സാവശേഷൌഷധത്വം, ജീര്ണൌഷധത്വം, ഹീനദോഷാപഹൃതത്വം, വാതശൂലമ്, അയോഗോ, അതിയോഗോ, ജീവാദാനമ്, ആധ്മാനം, പരികര്തികാ, പരിസ്രാവഃ, പ്രവാഹികാ, ഹൃദയോപസരണം, വിബന്ധ, അങ്ഗപ്രഗ്രഹ ഇതി ||൩||
View original
अथातो वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
वैद्यातुरनिमित्तं वमनं विरेचनं च पञ्चदशधा व्यापद्यते |
तत्र वमनस्याधो गतिरूर्ध्वं विरेचनस्येति पृथक्; सामान्यमुभयोः- सावशेषौषधत्वं, जीर्णौषधत्वं, हीनदोषापहृतत्वं, वातशूलम्, अयोगो, अतियोगो, जीवादानम्, आध्मानं, परिकर्तिका, परिस्रावः, प्रवाहिका, हृदयोपसरणं, विबन्ध, अङ्गप्रग्रह इति ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
തത്ര ബുഭുക്ഷാപീഡിതസ്യാതിതീക്ഷണാഗ്നേര്മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ചാവതിഷ്ഠമാനം ദുര്വമസ്യ വാ ഗുണസാമാന്യഭാവാദ്വമനമധോ ഗച്ഛതി, തത്രേപ്സിതാനവാപ്തിര്ദോഷോത്ക്ലേശശ്ച ; തമാശു സ്നേഹയിത്വാ ഭൂയസ്തീക്ഷ്ണതരൈര്വാമയേത് ||൪||
View original
तत्र बुभुक्षापीडितस्यातितीक्षणाग्नेर्मृदुकोष्ठस्य चावतिष्ठमानं दुर्वमस्य वा गुणसामान्यभावाद्वमनमधो गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोत्क्लेशश्च ; तमाशु स्नेहयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्वामयेत् ||४||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
അപരിശുദ്ധാമാശയസ്യോത്ക്ലിഷ്ടശ്ലേഷ്മണഃ സശേഷാന്നസ്യ വാऽഹൃദ്യമതിപ്രഭൂതം വാ വിരേചനം പീതമൂര്ധ്വം ഗച്ഛതി, തത്രേപ്സിതാനവാപ്തിര്ദോഷോക്ലേശശ്ച ; തത്രാശുദ്ധാമാശയമുല്ബണശ്ലേഷ്മാണമാശു വാമയിത്വാ ഭൂയസ്തീക്ഷ്ണതരൈര്വിരേചയേത്, ആമാന്വയേ ത്വാമവത് സംവിധാനമ്, അഹൃദ്യേऽതിപ്രഭൂതേ ച ഹൃദ്യം പ്രമാണയുക്തം ച; അത ഊര്ധ്വമുത്തിഷ്ഠത്യൌഷധേ ന തൃതീയം പായയേത്, തതസ്ത്വേനം മധുഘൃതഫാണിതയുക്തൈര്ലേഹൈര്വിരേചയേത് ||൫||
View original
अपरिशुद्धामाशयस्योत्क्लिष्टश्लेष्मणः सशेषान्नस्य वाऽहृद्यमतिप्रभूतं वा विरेचनं पीतमूर्ध्वं गच्छति, तत्रेप्सितानवाप्तिर्दोषोक्लेशश्च ; तत्राशुद्धामाशयमुल्बणश्लेष्माणमाशु वामयित्वा भूयस्तीक्ष्णतरैर्विरेचयेत्, आमान्वये त्वामवत् संविधानम्, अहृद्येऽतिप्रभूते च हृद्यं प्रमाणयुक्तं च; अत ऊर्ध्वमुत्तिष्ठत्यौषधे न तृतीयं पाययेत्, ततस्त्वेनं मधुघृतफाणितयुक्तैर्लेहैर्विरेचयेत् ||५||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ദോഷവിഗ്രഥിതമല്പമൌഷധമവസ്ഥിതമൂര്ധ്വഭാഗിക്രമധോഭാഗികം വാ ന സ്രംസയതി ദോഷാന്, തത്ര തൃഷ്ണാ പാര്ശ്വശൂലം ഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാ പര്വഭേദോ ഹൃല്ലാസോऽരതിരുദ്ഗാരാവിശുദ്ധിശ്ച ഭവതി; തമുഷ്ണാഭിരദ്ഭിരാശു വാമയേദൂര്ധ്വഭാഗികേ, അധോഭാഗികേऽപി ച സാവശേഷൌഷധമതിപ്രധാവിതദോഷമതിബലമസമ്യഗ്വിരിക്തലക്ഷണമപ്യേവം വാമയേത് ||൬||
View original
दोषविग्रथितमल्पमौषधमवस्थितमूर्ध्वभागिक्रमधोभागिकं वा न स्रंसयति दोषान्, तत्र तृष्णा पार्श्वशूलं छर्दिर्मूर्च्छा पर्वभेदो हृल्लासोऽरतिरुद्गाराविशुद्धिश्च भवति; तमुष्णाभिरद्भिराशु वामयेदूर्ध्वभागिके, अधोभागिकेऽपि च सावशेषौषधमतिप्रधावितदोषमतिबलमसम्यग्विरिक्तलक्षणमप्येवं वामयेत् ||६||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യാതിതീക്ഷ്ണാഗ്നേരല്പമൌഷധമല്പഗുണം വാ ഭക്തവത് പാകമുപൈതി, തത്ര സമുദീര്ണാ ദോഷാ യഥാകാലമനിര്ഹ്രീയമാണാ വ്യാധിവിഭ്രമം ബലവിഭ്രംശം ചാപാദയന്തി, തമനല്പമമന്ദമൌഷധം ച പായയേത് ||൭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातितीक्ष्णाग्नेरल्पमौषधमल्पगुणं वा भक्तवत् पाकमुपैति, तत्र समुदीर्णा दोषा यथाकालमनिर्ह्रीयमाणा व्याधिविभ्रमं बलविभ्रंशं चापादयन्ति, तमनल्पममन्दमौषधं च पाययेत् ||७||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേനാല്പഗുണം വാ ഭേഷജമുപയുക്തമല്പാന് ദോഷാന് ഹന്തി; തത്ര വമനേ ദോഷശേഷോ ഗൌരവമുത്ക്ലേശം ഹൃദയാവിശുദ്ധിം വ്യാധിവൃദ്ധിം ച കരോതി, തത്ര തം യഥായോഗം പായയിത്വാ വാമയേദ്ദൃഢതരം; വിരേചനേ തു ഗുദപരികര്തനമാധ്മാനം ശിരോഗൌരവമനിഃസരണം വാ വായോര്വ്യാധിവൃദ്ധിം ച കരോതി; തമുപപാദ്യ ഭൂയഃ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം വിരേചയേദ്ദൃഢതരം, ദൃഢം ബഹുപ്രചലിതദോഷം വാ തൃതീയേ ദിവസേऽല്പഗുണം ചേതി ||൮||
View original
अस्निग्धस्विन्नेनाल्पगुणं वा भेषजमुपयुक्तमल्पान् दोषान् हन्ति; तत्र वमने दोषशेषो गौरवमुत्क्लेशं हृदयाविशुद्धिं व्याधिवृद्धिं च करोति, तत्र तं यथायोगं पाययित्वा वामयेद्दृढतरं; विरेचने तु गुदपरिकर्तनमाध्मानं शिरोगौरवमनिःसरणं वा वायोर्व्याधिवृद्धिं च करोति; तमुपपाद्य भूयः स्नेहस्वेदाभ्यां विरेचयेद्दृढतरं, दृढं बहुप्रचलितदोषं वा तृतीये दिवसेऽल्पगुणं चेति ||८||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നേന രൂക്ഷൌഷധമുപയുക്തമബ്രഹ്മചാരിണാ വാ വായും കോപയതി, തത്ര വായുഃ പ്രകുപിതഃ പാര്ശ്വപൃഷ്ഠശ്രോണിമന്യാമര്മശൂലം മൂര്ച്ഛാം ഭ്രമം മദം സഞ്ജ്ഞാനാശം ച കരോതി, തം വാതശൂലമിത്യാചക്ഷതേ; തമഭ്യജ്യ ധാന്യസ്വേദേന സ്വേദയിത്വാ യഷ്ടീമധുകവിപക്വേന തൈലേനാനുവാസയേത് ||൯||
View original
अस्निग्धस्विन्नेन रूक्षौषधमुपयुक्तमब्रह्मचारिणा वा वायुं कोपयति, तत्र वायुः प्रकुपितः पार्श्वपृष्ठश्रोणिमन्यामर्मशूलं मूर्च्छां भ्रमं मदं सञ्ज्ञानाशं च करोति, तं वातशूलमित्याचक्षते; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयित्वा यष्टीमधुकविपक्वेन तैलेनानुवासयेत् ||९||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമവിഭാവിതശരീരേണാല്പമൌഷധമല്പഗുണം വാ പീതമൂര്ധ്വമധോ വാ നാഭ്യേതി ദോഷാംശ്ചോത്ക്ലേശ്യ തൈഃ സഹ ബലക്ഷയമാപാദയതി, തത്രാധ്മാനം ഹൃദയഗ്രഹസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ദാഹശ്ച ഭവതി, തമയോഗമിത്യാചക്ഷതേ; തമാശു വാമയേന്മദനഫലലവണാമ്ബുഭിര്വിരേചയേത്തീക്ഷ്ണതരൈഃ കഷായൈശ്ച |
ദുര്വാന്തസ്യ തു സമുത്ക്ലിഷ്ടാ ദോഷാ വ്യാപ്യ ശരീരം കണ്ഡൂശ്വയഥുകുഷ്ഠപിഡകാജ്വരാങ്ഗമര്ദനിസ്തോദനാനി കുര്വന്തി, തതസ്താനശേഷാന്മഹൌഷധേനാപഹരേത് |
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ദുര്വിരിക്തസ്യാധോനാഭേഃ സ്തബ്ധപൂര്ണോദരതാ ശൂലം വാതപുരീഷസങ്ഗഃ കണ്ഡൂമണ്ഡലപ്രാദുര്ഭാവോ വാ ഭവതി, തമാസ്ഥാപ്യ പുനഃ സംസ്നേഹ്യ വിരേചയേത്തീക്ഷ്ണേന |
നാതിപ്രവര്തമാനേ തിഷ്ഠതി വാ ദുഷ്ടസംശോധനേ തത്സന്തേജനാര്ഥമുഷ്ണോദകം പായയേത്, പാണിതാപൈശ്ച പാര്ശ്വോദരമുപസ്വേദയേത്, തതഃ പ്രവര്തന്തേ ദോഷാഃ |
അനുപ്രവൃത്തേ ചാല്പദോഷേ ജീര്ണൌഷധം ബഹുദോഷമഹഃശേഷം ബലം ചാവേക്ഷ്യ ഭൂയോ മാത്രാം വിദധ്യാത് |
അപ്രവൃത്തദോഷം ദശരാത്രാദൂര്ധ്വമുപസംസ്കൃതദേഹം സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം ഭൂയഃ ശോധയേത് |
ദുര്വിരേച്യമാസ്ഥാപ്യ പുനഃ സംസ്നേഹ്യ വിരേചയേത് |
ഹ്രീഭയലോഭൈര്വേഗാഘാതശീലാഃ പ്രായശഃ സ്ത്രിയോ രാജസമീപസ്ഥാ വണിജഃ ശ്രോത്രിയാശ്ച ഭവന്തി, തസ്മാദേതേ ദുര്വിരേച്യാഃ, ബഹുവാതത്വാത്; അത ഏവ താനതിസ്നിഗ്ധാന് സ്വേദോപപന്നാഞ് ശോധയേത് ||൧൦||
View original
स्नेहस्वेदाभ्यामविभावितशरीरेणाल्पमौषधमल्पगुणं वा पीतमूर्ध्वमधो वा नाभ्येति दोषांश्चोत्क्लेश्य तैः सह बलक्षयमापादयति, तत्राध्मानं हृदयग्रहस्तृष्णा मूर्च्छा दाहश्च भवति, तमयोगमित्याचक्षते; तमाशु वामयेन्मदनफललवणाम्बुभिर्विरेचयेत्तीक्ष्णतरैः कषायैश्च |
दुर्वान्तस्य तु समुत्क्लिष्टा दोषा व्याप्य शरीरं कण्डूश्वयथुकुष्ठपिडकाज्वराङ्गमर्दनिस्तोदनानि कुर्वन्ति, ततस्तानशेषान्महौषधेनापहरेत् |
अस्निग्धस्विन्नस्य दुर्विरिक्तस्याधोनाभेः स्तब्धपूर्णोदरता शूलं वातपुरीषसङ्गः कण्डूमण्डलप्रादुर्भावो वा भवति, तमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत्तीक्ष्णेन |
नातिप्रवर्तमाने तिष्ठति वा दुष्टसंशोधने तत्सन्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्, पाणितापैश्च पार्श्वोदरमुपस्वेदयेत्, ततः प्रवर्तन्ते दोषाः |
अनुप्रवृत्ते चाल्पदोषे जीर्णौषधं बहुदोषमहःशेषं बलं चावेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात् |
अप्रवृत्तदोषं दशरात्रादूर्ध्वमुपसंस्कृतदेहं स्नेहस्वेदाभ्यां भूयः शोधयेत् |
दुर्विरेच्यमास्थाप्य पुनः संस्नेह्य विरेचयेत् |
ह्रीभयलोभैर्वेगाघातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राजसमीपस्था वणिजः श्रोत्रियाश्च भवन्ति, तस्मादेते दुर्विरेच्याः, बहुवातत्वात्; अत एव तानतिस्निग्धान् स्वेदोपपन्नाञ् शोधयेत् ||१०||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യാതിമാത്രമതിമൃദുകോഷ്ഠസ്യ വാऽതിതീക്ഷ്ണമധികം വാ ദത്തമൌഷധമതിയോഗം കുര്യാത് |
തത്ര വമനാതിയോഗേ പിത്താതിപ്രവൃത്തിര്ബലവിസ്രംസോ വാതകോപശ്ച ബലവാന് ഭവതി, തം ഘൃതേനാഭ്യജ്യാവഗാഹ്യ ശീതാസ്വപ്സു ശര്കരാമധുമിശ്രൈര്ലേഹൈരുപചരേദ്യഥാസ്വം; വിരേചനാതിയോഗേ കഫസ്യാതിപ്രവൃത്തിരുത്തരകാലം ച സരക്തസ്യ, തത്രാപി ബലവിസ്രംസോ വാതകോപശ്ച ബലവാന് ഭവതി, തമതിശീതാമ്ബുഭിഃ പരിഷിച്യാവഗാഹ്യ വാ ശീതൈസ്തണ്ഡുലാമ്ബുഭിര്മധുമിശ്രൈശ്ഛര്ദയേത്, പിച്ഛാബസ്തിം ചാസ്മൈ ദദ്യാത്, ക്ഷീരസര്പിഷാ ചൈനമനുവാസയേത്, പ്രിയങ്ഗ്വാദിം ചാസ്മൈ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പാതും പ്രയച്ഛേത്, ക്ഷീരരസയോശ്ചാന്യതരേണ ഭോജയേത് ||൧൧||
View original
स्निग्धस्विन्नस्यातिमात्रमतिमृदुकोष्ठस्य वाऽतितीक्ष्णमधिकं वा दत्तमौषधमतियोगं कुर्यात् |
तत्र वमनातियोगे पित्तातिप्रवृत्तिर्बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तं घृतेनाभ्यज्यावगाह्य शीतास्वप्सु शर्करामधुमिश्रैर्लेहैरुपचरेद्यथास्वं; विरेचनातियोगे कफस्यातिप्रवृत्तिरुत्तरकालं च सरक्तस्य, तत्रापि बलविस्रंसो वातकोपश्च बलवान् भवति, तमतिशीताम्बुभिः परिषिच्यावगाह्य वा शीतैस्तण्डुलाम्बुभिर्मधुमिश्रैश्छर्दयेत्, पिच्छाबस्तिं चास्मै दद्यात्, क्षीरसर्पिषा चैनमनुवासयेत्, प्रियङ्ग्वादिं चास्मै तण्डुलाम्बुना पातुं प्रयच्छेत्, क्षीररसयोश्चान्यतरेण भोजयेत् ||११||
Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14
തസ്മിന്നേവ വമനാതിയോഗേ പ്രവൃദ്ധേ ശോണിതം ഷ്ഠീവതി ര്ഛ്ദയതി വാ, തത്ര ജിഹ്വാനിഃസരണമപസരണമക്ഷ്ണോര്വ്യാവൃത്തിര്ഹനുസംഹനനം തൃഷ്ണാ ഹിക്കാ ജ്വരോ വൈസഞ്ജ്ഞ്യമിത്യുപദ്രവാ ഭവന്തി; തമജാസൃക്ചന്ദനോശീരാഞ്ജനലാജചൂര്ണൈഃ സശര്കരോദകൈര്മന്ഥം പായയേത്, ഫലരസൈര്വാ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരൈഃ ശുങ്ഗാഭിര്വാ വടാദീനാം പേയാം സിദ്ധാം സക്ഷൌദ്രാം വര്ചോഗ്രാഹിഭിര്വാ, പയസാ ജാങ്ഗലരസേന വാ ഭോജയേത്, അതിസ്രുതശോണിതവിധാനേനോപചരേത്; ജിഹ്വാമതിസര്പിതാം കടുകലവണചൂര്ണപ്രഘൃഷ്ടാം തിലദ്രാക്ഷാപ്രലിപ്താം വാऽന്തഃ പീഡയേത്, അന്തഃപ്രവിഷ്ടായാമമ്ലമന്യേ തസ്യ പുരസ്താത് ഖാദയേയുഃ; വ്യാവൃത്തേ ചാക്ഷിണീ ഘൃതാഭ്യക്തേ പീഡയേത്, ഹനുസംഹനനേ വാതശ്ലേഷ്മഹരം നസ്യം സ്വേദാംശ്ച വിദധ്യാത്, തൃഷ്ണാദിഷു ച യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത, വിസഞ്ജ്ഞേ വേണുവീണാഗീതസ്വനം ശ്രാവയേത് ||൧൨||
വിരേചനാതിയോഗേ ച സചന്ദ്രകം സലിലമധഃ സ്രവതി തതോ മാംസധാവനപ്രകാശമുത്തരകാലം ജീവശോണിതം ച, തതോ ഗുദനിഃസരണം വേപഥുര്വമനാതിയോഗോപദ്രവാശ്ചാസ്യ ഭവന്തി; തമപി നിഃസ്രുതശോണിതവിധാനേനോപചരേത്, നിഃസര്പിതഗുദസ്യ ഗുദമഭ്യജ്യ പരിസ്വേദ്യാന്തഃ പീഡയേത് ക്ഷുദ്രരോഗചികിത്സിതം വാ വീക്ഷേത, വേപഥൌ വാതവ്യാധിവിധാനം കുര്വീത, ജിഹ്വാനിഃസരണാദിഷൂക്തഃ പ്രതീകാരഃ, അതിപ്രവൃത്തേ വാ ജീവശോണിതേ കാശ്മരീഫലബദരീദൂര്വോശീരൈഃ ശൃതേന പയസാ ഘൃതമണ്ഡാഞ്ജനയുക്തേന സുശീതേനാസ്ഥാപയേത്, ന്യഗ്രോധാദികഷായേക്ഷുരസഘൃതശോണിതസംസൃഷ്ടൈശ്ചൈനം ബസ്തിഭിരുപാചരേത്, ശോണിതഷ്ഠീവനേ രക്തപിത്തരക്താതീസാരക്രിയാശ്ചാസ്യ വിദധ്യാത്, ന്യഗ്രോധാദിം ചാസ്യ വിദധ്യാത് പാനഭോജനേഷു ||൧൩||
ജീവശോണിതരക്തപിത്തയോശ്ച ജിജ്ഞാസാര്ഥം തസ്മിന് പിചും പ്ലോതം വാ ക്ഷിപേത്, യദ്യുഷ്ണോദകപ്രക്ഷാലിതമപി വസ്ത്രം രഞ്ജയതി തജ്ജീവശോണിതമവഗന്തവ്യം; സഭക്തം ച ശുനേ ദദ്യാച്ഛക്തുസമ്മിശ്രം വാ, സ യദ്യുപഭുഞ്ജീത തജ്ജീവശോണിതമവഗന്തവ്യമ്; അന്യഥാ രക്തപിത്തമിതി ||൧൪||
View original
तस्मिन्नेव वमनातियोगे प्रवृद्धे शोणितं ष्ठीवति र्छ्दयति वा, तत्र जिह्वानिःसरणमपसरणमक्ष्णोर्व्यावृत्तिर्हनुसंहननं तृष्णा हिक्का ज्वरो वैसञ्ज्ञ्यमित्युपद्रवा भवन्ति; तमजासृक्चन्दनोशीराञ्जनलाजचूर्णैः सशर्करोदकैर्मन्थं पाययेत्, फलरसैर्वा सघृतक्षौद्रशर्करैः शुङ्गाभिर्वा वटादीनां पेयां सिद्धां सक्षौद्रां वर्चोग्राहिभिर्वा, पयसा जाङ्गलरसेन वा भोजयेत्, अतिस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्; जिह्वामतिसर्पितां कटुकलवणचूर्णप्रघृष्टां तिलद्राक्षाप्रलिप्तां वाऽन्तः पीडयेत्, अन्तःप्रविष्टायामम्लमन्ये तस्य पुरस्तात् खादयेयुः; व्यावृत्ते चाक्षिणी घृताभ्यक्ते पीडयेत्, हनुसंहनने वातश्लेष्महरं नस्यं स्वेदांश्च विदध्यात्, तृष्णादिषु च यथास्वं प्रतिकुर्वीत, विसञ्ज्ञे वेणुवीणागीतस्वनं श्रावयेत् ||१२||
विरेचनातियोगे च सचन्द्रकं सलिलमधः स्रवति ततो मांसधावनप्रकाशमुत्तरकालं जीवशोणितं च, ततो गुदनिःसरणं वेपथुर्वमनातियोगोपद्रवाश्चास्य भवन्ति; तमपि निःस्रुतशोणितविधानेनोपचरेत्, निःसर्पितगुदस्य गुदमभ्यज्य परिस्वेद्यान्तः पीडयेत् क्षुद्ररोगचिकित्सितं वा वीक्षेत, वेपथौ वातव्याधिविधानं कुर्वीत, जिह्वानिःसरणादिषूक्तः प्रतीकारः, अतिप्रवृत्ते वा जीवशोणिते काश्मरीफलबदरीदूर्वोशीरैः शृतेन पयसा घृतमण्डाञ्जनयुक्तेन सुशीतेनास्थापयेत्, न्यग्रोधादिकषायेक्षुरसघृतशोणितसंसृष्टैश्चैनं बस्तिभिरुपाचरेत्, शोणितष्ठीवने रक्तपित्तरक्तातीसारक्रियाश्चास्य विदध्यात्, न्यग्रोधादिं चास्य विदध्यात् पानभोजनेषु ||१३||
जीवशोणितरक्तपित्तयोश्च जिज्ञासार्थं तस्मिन् पिचुं प्लोतं वा क्षिपेत्, यद्युष्णोदकप्रक्षालितमपि वस्त्रं रञ्जयति तज्जीवशोणितमवगन्तव्यं; सभक्तं च शुने दद्याच्छक्तुसम्मिश्रं वा, स यद्युपभुञ्जीत तज्जीवशोणितमवगन्तव्यम्; अन्यथा रक्तपित्तमिति ||१४||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
സശേഷാന്നേന ബഹുദോഷേണ രൂക്ഷേണാനിലപ്രായകോഷ്ഠേനാനുഷ്ണമസ്നിഗ്ധം വാ പീതമൌഷധമാധ്മാപയതി, തത്രാനിലമൂത്രപുരീഷസങ്ഗഃ സമുന്നദ്ധോദരതാ പാര്ശ്വഭങ്ഗോ ഗുദബസ്തിനിസ്തോദനം ഭക്താരുചിശ്ച ഭവതി, തം ചാധ്മാനമിത്യാചക്ഷതേ; തമുപസ്വേദ്യാനാഹവര്തിദീപനബസ്തിക്രിയാഭിരുപചരേത് ||൧൫||
View original
सशेषान्नेन बहुदोषेण रूक्षेणानिलप्रायकोष्ठेनानुष्णमस्निग्धं वा पीतमौषधमाध्मापयति, तत्रानिलमूत्रपुरीषसङ्गः समुन्नद्धोदरता पार्श्वभङ्गो गुदबस्तिनिस्तोदनं भक्तारुचिश्च भवति, तं चाध्मानमित्याचक्षते; तमुपस्वेद्यानाहवर्तिदीपनबस्तिक्रियाभिरुपचरेत् ||१५||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ക്ഷാമേണാതിമൃദുകോഷ്ഠേന മന്ദാഗ്നിനാ രൂക്ഷേണ വാऽതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണാതിലവണമതിരൂക്ഷം വാ പീതമൌഷധം പിത്താനിലൌ പ്രദൂഷ്യ പരികര്തികാമാപാദയതി, തത്ര ഗുദനാഭിമേഢ്രബസ്തിശിരഃസു സദാഹം പരികര്തനമനിലസങ്ഗോ വായുവിഷ്ടമ്ഭോ ഭക്താരുചിശ്ച ഭവതി; തത്ര പിച്ഛാബസ്തിര്യഷ്ടീമധുകകൃഷ്ണതിലകല്കമധുഘൃതയുക്തഃ, ശീതാമ്ബുപരിഷിക്തം ചൈനം പയസാ ഭുക്തവന്തം ഘൃതമണ്ഡേന യഷ്ടീമധുകസിദ്ധേന തൈലേന വാऽനുവാസയേത് ||൧൬||
View original
क्षामेणातिमृदुकोष्ठेन मन्दाग्निना रूक्षेण वाऽतितीक्ष्णोष्णातिलवणमतिरूक्षं वा पीतमौषधं पित्तानिलौ प्रदूष्य परिकर्तिकामापादयति, तत्र गुदनाभिमेढ्रबस्तिशिरःसु सदाहं परिकर्तनमनिलसङ्गो वायुविष्टम्भो भक्तारुचिश्च भवति; तत्र पिच्छाबस्तिर्यष्टीमधुककृष्णतिलकल्कमधुघृतयुक्तः, शीताम्बुपरिषिक्तं चैनं पयसा भुक्तवन्तं घृतमण्डेन यष्टीमधुकसिद्धेन तैलेन वाऽनुवासयेत् ||१६||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യാതിപ്രഭൂതദോഷസ്യ മൃദ്വൌഷധമവചാരിതം സമുത്ക്ലിശ്യ ദോഷാന്ന നിഃശേഷാനപഹരതി, തതസ്തേ ദോഷാഃ പരിസ്രാവമാപാദയന്തി, തത്ര ദൌര്ബല്യോദരവിഷ്ടമ്ഭാരുചിഗാത്രസദനാനി ഭവന്തി, സവേദനൌ ചാസ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ പരിസ്രവതഃ, തം പരിസ്രാവമിത്യാചക്ഷതേ; തമജകര്ണധവതിനിശപലാശബലാകഷായൈര്മധുസംയുക്തൈരാസ്ഥാപയേത്, ഉപശാന്തദോഷം സ്നിഗ്ധം ച ഭൂയഃ സംശോധയേത് ||൧൭||
View original
क्रूरकोष्ठस्यातिप्रभूतदोषस्य मृद्वौषधमवचारितं समुत्क्लिश्य दोषान्न निःशेषानपहरति, ततस्ते दोषाः परिस्रावमापादयन्ति, तत्र दौर्बल्योदरविष्टम्भारुचिगात्रसदनानि भवन्ति, सवेदनौ चास्य पित्तश्लेष्माणौ परिस्रवतः, तं परिस्रावमित्याचक्षते; तमजकर्णधवतिनिशपलाशबलाकषायैर्मधुसंयुक्तैरास्थापयेत्, उपशान्तदोषं स्निग्धं च भूयः संशोधयेत् ||१७||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
അതിരൂക്ഷേऽതിസ്നിഗ്ധേ വാ ഭേഷജമവചാരിതമപ്രാപ്തം വാതവര്ച ഉദീരയതി വേഗാഘാതേന വാ, തദാ പ്രവാഹികാ ഭവതി; തത്ര സവാതം സദാഹം സശൂലം ഗുരു പിച്ഛിലം ശ്വേതം കൃഷ്ണം സരക്തം വാ ഭൃശം പ്രവാഹമാണഃ കഫമുപവിശതി; താം പരിസ്രാവവിധാനേനോപചരേത് ||൧൮||
View original
अतिरूक्षेऽतिस्निग्धे वा भेषजमवचारितमप्राप्तं वातवर्च उदीरयति वेगाघातेन वा, तदा प्रवाहिका भवति; तत्र सवातं सदाहं सशूलं गुरु पिच्छिलं श्वेतं कृष्णं सरक्तं वा भृशं प्रवाहमाणः कफमुपविशति; तां परिस्रावविधानेनोपचरेत् ||१८||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
യസ്തൂര്ധ്വമധോ വാ ഭേഷജവേഗം പ്രവൃത്തമജ്ഞത്വാദ്വിനിഹന്തി തസ്യോപസരണം ഹൃദി കുര്വന്തി ദോഷാഃ, തത്ര പ്രധാനമര്മസന്താപാദ്വേദനാഭിരത്യര്ഥം പീഡ്യമാനോ ദന്താന് കിടകിടായതേ ഉദ്ഗതാക്ഷോ ജിഹ്വാം ഖാദതി പ്രതാമ്യത്യചേതാശ്ച ഭവതി, തം പരിവര്ജയന്തി മൂര്ഖാഃ; തമഭ്യജ്യ ധാന്യസ്വേദേന സ്വേദയേത്, യഷ്ടിമധുകസിദ്ധേന ച തൈലേനാനുവാസയേത്, ശിരോവിരേചനം ചാസ്മൈ തീക്ഷ്ണം വിദധ്യാത്, തതോ യഷ്ടിമധുകമിശ്രേണ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ഛര്ദയേത്, യഥാദോഷോച്ഛ്രായേണ ചൈനം ബസ്തിഭിരുപാചരേത് ||൧൯||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा भेषजवेगं प्रवृत्तमज्ञत्वाद्विनिहन्ति तस्योपसरणं हृदि कुर्वन्ति दोषाः, तत्र प्रधानमर्मसन्तापाद्वेदनाभिरत्यर्थं पीड्यमानो दन्तान् किटकिटायते उद्गताक्षो जिह्वां खादति प्रताम्यत्यचेताश्च भवति, तं परिवर्जयन्ति मूर्खाः; तमभ्यज्य धान्यस्वेदेन स्वेदयेत्, यष्टिमधुकसिद्धेन च तैलेनानुवासयेत्, शिरोविरेचनं चास्मै तीक्ष्णं विदध्यात्, ततो यष्टिमधुकमिश्रेण तण्डुलाम्बुना छर्दयेत्, यथादोषोच्छ्रायेण चैनं बस्तिभिरुपाचरेत् ||१९||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
യസ്തൂര്ധ്വമധോ വാ പ്രവൃത്തദോഷഃ ശീതാഗാരമുദകമനിലമന്യദ്വാ സേവേത, തസ്യ ദോഷാഃ സ്രോതഃസ്വവലീയമാനാ ഘനീഭാവമാപന്നാ വാതമൂത്രശകൃദ്ഗ്രഹമാപാദ്യ വിബധ്യന്തേ , തസ്യാടോപോ ദാഹോ ജ്വരോ വേദനാശ്ച തീവ്രാ ഭവന്തി; തമാശു വാമയിത്വാ പ്രാപ്തകാലാം ക്രിയാം കുര്വീത; അധോഭാഗേ ത്വധോഭാഗദോഷഹരദ്രവ്യം സൈന്ധവാമ്ലമൂത്രസംസൃഷ്ടം വിരേചനായ പായയേത്, ആസ്ഥാപനമനുവാസനം ച യഥാദോഷം വിദധ്യാത്, യഥാദോഷമാഹാരക്രമം ച; ഉഭയതോഭാഗേ തൂപദ്രവവിശേഷാന് യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത ||൨൦||
View original
यस्तूर्ध्वमधो वा प्रवृत्तदोषः शीतागारमुदकमनिलमन्यद्वा सेवेत, तस्य दोषाः स्रोतःस्ववलीयमाना घनीभावमापन्ना वातमूत्रशकृद्ग्रहमापाद्य विबध्यन्ते , तस्याटोपो दाहो ज्वरो वेदनाश्च तीव्रा भवन्ति; तमाशु वामयित्वा प्राप्तकालां क्रियां कुर्वीत; अधोभागे त्वधोभागदोषहरद्रव्यं सैन्धवाम्लमूत्रसंसृष्टं विरेचनाय पाययेत्, आस्थापनमनुवासनं च यथादोषं विदध्यात्, यथादोषमाहारक्रमं च; उभयतोभागे तूपद्रवविशेषान् यथास्वं प्रतिकुर्वीत ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
യാ തു വിരേചനേ ഗുദപരികര്തികാ തദ്വമനേ കണ്ഠക്ഷണനം, യദധഃ പരിസ്രവണം സ ഊര്ധ്വഭാഗേ ശ്ലേഷ്മപ്രസേകഃ, യാ ത്വധഃ പ്രവാഹികാ സാ തൂര്ധ്വം ശുഷ്കോദ്ഗാരാ ഇതി ||൨൧||
View original
या तु विरेचने गुदपरिकर्तिका तद्वमने कण्ठक्षणनं, यदधः परिस्रवणं स ऊर्ध्वभागे श्लेष्मप्रसेकः, या त्वधः प्रवाहिका सा तूर्ध्वं शुष्कोद्गारा इति ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ഭവതി ചാത്ര- യാസ്ത്വേതാ വ്യാപദഃ പ്രോക്താ ദശ പഞ്ച ച തത്ത്വതഃ |
ഏതാ വിരേകാതിയോഗദുര്യോഗായോഗജാഃ സ്മൃതാഃ ||൨൨||
View original
भवति चात्र- यास्त्वेता व्यापदः प्रोक्ता दश पञ्च च तत्त्वतः |
एता विरेकातियोगदुर्योगायोगजाः स्मृताः ||२२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 34
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപച്ചികിത്സിതം നാമ ചതുസ്ത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वमनविरेचनव्यापच्चिकित्सितं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ||३४||