4. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

અથાતો વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| આમાશયગતે વાતે ચ્છર્દયિત્વા યથાક્રમમ્ | દેયઃ ષડ્ધરણો યોગઃ સપ્તરાત્રં સુખામ્બુના ||૩|| ચિત્રકેન્દ્રયવે પાઠા કટુકાઽતિવિષાઽભયા | વાતવ્યાધિપ્રશમનો યોગઃ ષડ્ધરણઃ સ્મૃતઃ ||૪||

પ્રથમમામાશયગતવાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- આમાશયેત્યાદિ| છર્દયિત્વા વમનં કારયિત્વા| વમનં ચ સોત્ક્લેશે પુરુષે બહુદોષે બલવતિ જ્ઞેયમ્| આમાશયગતે છર્દનં કફસ્થાનત્વાત્| યથાક્રમમિતિ અત્ર યથાક્રમશબ્દેન પૂર્વકાલાપરકાલકર્તવ્યતાઃ સર્વૈવાક્ષિપ્તાઃ સ્નેહસ્વેદનપાનલૈઙ્ગિકવૈગિકમાનિકકાયશુદ્ધિસમ્સર્જનભોજનાદયઃ| દેય ઇતિ દાતુમર્હઃ| ષડ્ધરણ ઇતિ ષણ્ણાં ચિત્રકાદીનાં ધરણા માનવિશેષા યત્ર યોગે સ ષડ્ધરણો યોગઃ| તત્ર ધરણપ્રમાણં મધ્યમૈરેકવિંશતિભિર્નિષ્પાવૈર્ભવતિ| સુખામ્બુના ઈષદુષ્ણામ્બુનેત્યર્થઃ| ષડ્ધરણાનિ કથં સપ્તદિનાન્યુપયુજ્યન્તે? ઉચ્યતે- એકસ્મિન્ દિને કર્ષયોગઃ, સ ચાષ્ટાદશનિષ્પાવૈર્ભવતિ, તત્ર ષડ્ધરણેભ્યઃ પ્રતિદિનં ત્રયસ્ત્રયો નિષ્પાવા ઉચ્છ્રિતા ભવન્તિ, તતઃ ષડ્ભિસ્ત્રિકૈરષ્ટાદશનિષ્પાવાઃ, તૈરષ્ટાદશભિઃ સપ્તમં દિનં પૂર્યતે; અથવા સઞ્જ્ઞૈષા ષડ્ધરણ ઇતિ| ઇદાનીં ષડ્ધરણયોગમાહ- ચિત્રકેત્યાદિ| ‘કટુકાઽતિવિષા ક્ષપા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| વાતવ્યાધિપ્રશમન ઇતિ આમાશયગત એવ વાતવ્યાધિર્ગૃહીતવ્યો ન પુનરાક્ષેપકાદયઃ, રૂક્ષવિષયત્વેન વાતકારિત્વાદસ્ય| અન્યે તુ ‘મહાવ્યાધિપ્રશમન’ ઇતિ પઠન્તિ, મહાવ્યાધિરિહ મેદોયુતોઽનિલો નાન્યઃ||૧-૪||હ્

Adhikarana 2 (5) · Śloka 5

પક્વાશયગતે ચાપિ દેયં સ્નેહવિરેચનમ્ | બસ્તયઃ શોધનીયાશ્ચ પ્રાશાશ્ચ લવણોત્તરાઃ ||૫||

પક્વાશયગતવાયોશ્ચિકિત્સામાહ- પક્વાશયેત્યાદિ| સ્નેહવિરેચનં તિલ્વકસર્પિરાદિવિરેચનમ્| બસ્તયઃ શોધનીયાશ્ચેતિ “શોધનદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાસ્તત્કલ્કસ્નેહસંયુતાઃ” (ચિ. ૩૮) ઇત્યાદ્યાઃ| પ્રાશાશ્ચ લવણોત્તરા ઇતિ સ્નેહલવણકલ્યાણકલવણાદયઃ; અન્યે તુ પ્રાશ્યન્ત ઇતિ પ્રાશા આહારાઃ, ન તુ લેહાઃ; લવણોત્તરા લવણપ્રધાનાઃ| ગયી ત્વત્રાહ- પક્વાશયઃ પુનરિહ દ્વિવિધઃ- પિત્તવાતાશયભેદેન; તયોર્મધ્યે પિત્તાશયગતે વાયૌ સ્નેહવિરેચનં તિલ્વકસિદ્ધમેરણ્ડતૈલાદિભિર્વા, વાતાશયગતસ્ય તુ વાયોર્મલકફપિત્તૈરાવૃતસ્ય યથાદોષં કષાયકલ્કસ્નેહબસ્તયઃ; તત્ર મલાવૃતવાયૌ વિદારીકલ્કસિદ્ધઃ સ્નેહયુક્તો વ્યક્તોષ્ણક્ષારશ્ચ બસ્તિઃ, શ્લેષ્માવૃતવાયૌ વ્યક્તક્ષારોષ્ણો બસ્તિઃ; (ત્રિવૃદાદિદ્રવ્યમૂત્રવિદારીકલ્કસિદ્ધઃ ) પિત્તાવૃતે પુનરક્ષારબસ્તિઃ શીતઃ; શેષં સમમ્||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

કાર્યો બસ્તિગતે ચાપિ વિધિર્બસ્તિવિશોધનઃ |૬|

બસ્તિગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- કાર્ય ઇત્યાદિ| બસ્તિવિશોધનો વિધિરિતિ અશ્મરીચિકિત્સિતોક્તો મૂત્રાઘાતાદ્યુક્તશ્ચ|૬|-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

શ્રોત્રાદિષુ પ્રકુપિતે કાર્યશ્ચાનિલહા ક્રમઃ ||૬||

શ્રોત્રાદિષુ પ્રકુપિતવાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- શ્રોત્રેત્યાદિ| આદિશબ્દાત્ત્વગ્ઘ્રાણજિહ્વાનેત્રાણીન્દ્રિયાણિ ગૃહ્યન્તે| અત્ર ક્રમઃ “સ્નેહઃ સ્વેદસ્તથાઽભ્યઙ્ગ” ઇત્યાદિકો દોષદૂષ્યપ્રત્યનીકો યથાયથં કાર્યઃ, સ ચેન્દ્રિયસાત્મ્યમપેક્ષ્ય કર્તવ્યઃ; તેન સ્નેહશબ્દસામાન્યેઽપિ નેત્રયોઃ ક્ષીરસર્પિસ્તર્પણં, તૈલતર્પણં પુનઃ કર્ણાદિષ્વિતિ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

સ્નેહાભ્યઙ્ગોપનાહાશ્ચ મર્દનાલેપનાનિ ચ | ત્વઙ્માંસાસૃક્સિરાપ્રાપ્તે કુર્યાત્ ચાસૃગ્વિમોક્ષણમ્ ||૭||

ધાતૂપધાતુગસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહાભ્યઙ્ગોપનાહાંશ્ચેત્યત્ર ચકારેણ ત્વગ્ગતવાયૌ હૃદ્યમપ્યન્નપાનમનુક્તં સમુચ્ચીયતે| ત્વગત્ર રસઃ, સિરાઃ પુનરસૃજ ઉપધાતુઃ, પ્રાપ્તે ગતે ઇત્યર્થઃ| રક્તગતે વાયૌ રક્તસ્રાવો રક્તાધિષ્ઠાનવાતનિવૃત્ત્યર્થઃ| યદા દ્રવ્યપ્રભાવવિશેષેણ ખર્જૂરમાતુલુઙ્ગસૌવર્ચલાદિસ્નેહાભ્યઙ્ગાદિભિર્ન પ્રશમમેતિ તદા નિયમેન રક્તાવરણં પરિજ્ઞાય રક્તમોક્ષણં કર્તવ્યં, ન પુનરન્યથા| મેદોગતે પુનરિહાનિલે ચિકિત્સા નોપદિષ્ટા, તસ્ય સ્નેહાવિષયત્વેન વાતવ્યાધિકર્મણામવિષયત્વાત્; મહાવાતવ્યાધૌ પુનરાવરણપ્રસઙ્ગેન મેદોગતમનિલં વક્ષ્યતિ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

સ્નેહોપનાહાગ્નિકર્મબન્ધનોન્મર્દનાનિ ચ | સ્નાયુસન્ધ્યસ્થિસમ્પ્રાપ્તે કુર્યાદ્વાયાવતન્દ્રિતઃ ||૮||

સ્નાયુગતસ્ય સન્ધ્યસ્થિગતસ્ય ચ વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહોઽત્ર બાહ્ય આભ્યન્તરશ્ચ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ; એતેન ચિરકાલં નિરન્તરં ક્રિયેતિ દર્શયતિ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

નિરુદ્ધેઽસ્થનિ વા વાયૌ પાણિમન્થેન દારિતે | નાડીં દત્ત્વાઽસ્થનિ ભિષક્ ચૂષયેત્પવનં બલી ||૯||

અસ્થનિ ગતે મજ્જસ્થે ચ કર્મ નિર્દિશન્નાહ- નિરુદ્ધે ઇત્યાદિ| ત્વઙ્માંસં શસ્ત્રેણ વિપાટ્ય, અસ્થિ પાણિમન્થેન આરાશસ્ત્રેણ વિદ્ધ્વા, તત્ર રન્ધ્રે દ્વિમુખીં નાડીં પ્રણિધાય, મુખમારુતા ચૂષણેન પવનાપકર્ષણં કરણીયમિતિ| બલી બલયુક્તઃ| ‘બાહ્યાભ્યન્તરસ્નેહૈશ્ચ’ ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્ર બાહ્યસ્નેહઃ પરિષેકાવગાહાભ્યઙ્ગમસ્તિષ્ક્યશિરોબસ્ત્યાદિઃ, આભ્યન્તરસ્તુ પાનબસ્ત્યાદિઃ; અસ્ય પાઠસ્યાભાવાન્નિર્ણયો ન કૃતઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

શુક્રપ્રાપ્તેઽનિલે કાર્યં શુક્રદોષચિકિત્સિતમ્ |૧૦|

શુક્રગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- શુક્રેત્યાદિ| શુક્રદોષચિકિત્સિતમિતિ શુક્રશોણિતશુદ્ધ્યુક્તં ચિકિત્સિતં વાજીકરણોક્તં મૂત્રદોષચિકિત્સિતોક્તં ચ કાર્યં; “તેષ્વાદ્યાન્ શુક્રદોષાંસ્ત્રીન્” (શા. ૨) ઇત્યાદિકમ્|૧૦|-

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

અવગાહકુટીકર્ષૂપ્રસ્તરાભ્યઙ્ગબસ્તિભિઃ ||૧૦|| જયેત્ સર્વાઙ્ગજં વાતં સિરામોક્ષૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્ | એકાઙ્ગગં ચ મતિમાઞ્છૃઙ્ગૈશ્ચાવસ્થિતં જયેત્ ||૧૧||

ધાતૂપધાતુગતમભિધાય સર્વાઙ્ગગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- અવગાહેત્યાદિ| તત્ર વાતહરક્વાથપૂર્ણદ્રોણ્યાદિષ્વવગાહો દ્રવસ્વેદઃ| કુટી ચતુર્દ્વારા ભૂમાવારોપિતાઽપનીતવિધૂમાઙ્ગારવાતહરદ્રવસિક્તા, સા ચોષ્મસ્વેદઃ| કર્ષૂઃ પુરુષાયામમાત્રનિખાતદગ્ધાવનિપ્રદેશે વાતહરદ્રવસિક્તે શયનં, સ ચોષ્મસ્વેદવિશેષઃ| સ્વિન્નતુષધાન્યાદિભિરાસ્તૃતાયાં ભૂમૌ પરિશયનં પ્રસ્તરઃ, સોઽપિ ચોષ્મસ્વેદવિશેષ એવ| સ્નેહપૂર્વા અવગાહાદયઃ | એતે ચ સર્વાઙ્ગગતે વાતે સર્વાઙ્ગયોગિનઃ, ઉપનાહસ્વેદસ્ત્વવયવગેઽપિ વાતે ; તાપસ્વેદસ્ત્વત્ર રૂક્ષત્વાદયુક્ત એવ| યદ્યપિ સર્વાઙ્ગગો વાતપ્રકોપઃ પ્રાયો ધાતુક્ષયનિમિત્તઃ, તથાઽપિ શોણિતાધિષ્ઠાનત્વાદ્રક્તમોક્ષોઽપિ યુક્તઃ| સિરામોક્ષૈરિતિ બહુવચનાત્ પઞ્ચાનાં સિરાણાં મોક્ષણં સ્નેહાદિભિરપ્રશામ્યતિ વાતે| એકાઙ્ગગતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સિતમાહ- એકાઙ્ગગમિત્યાદિ| શૃઙ્ગૈશ્ચેતિ બહુવચનમસકૃત્પ્રયોગજ્ઞાપનાય| ચકારેણ સર્વાઙ્ગવાતોક્તાવગાહાદયોઽપ્યનુકૃષ્યન્તે| તૈશ્ચાવગાહાદિભિરેકાઙ્ગગતમનવસ્થિતમેવ વાતં જયેત્, અવસ્થિતં શૃઙ્ગૈરેવ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

બલાસપિત્તરક્તૈસ્તુ સંસૃષ્ટમવિરોધિભિઃ |૧૨|

સંસર્ગસ્ય ચિકિત્સામાહ- બલાસપિત્તેત્યાદિ| સુગમમ્|૧૨|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

સુપ્તિવાતે ત્વસૃઙ્મોક્ષં કુર્યાત્તુ બહુશો ભિષક્ ||૧૨|| દિહ્યાચ્ચ લવણાગારધૂમૈસ્તૈલસમન્વિતૈઃ |૧૩|

રક્તાવૃતસ્ય વાયોશ્ચિકિત્સામાહ- સુપ્તીત્યાદિ| રક્તાવરણકૃતયા સુપ્ત્યા લક્ષિતો વાતઃ સુપ્તિવાતઃ| સુપ્તિઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| ન પુના રસાવરણકૃતયા સુપ્તતયા લક્ષિતો વાતઃ, તસ્ય સ્નેહોપનાહાદિવિષયત્વાત્; અન્યધાતુગતે વાયૌ રક્તાપકર્ષણસ્યાયુક્તત્વાત્| બહુશો બહૂન્ વારાન્, અલ્પાલ્પસ્રાવણાત્; અન્યથા વાતકોપઃ સ્યાત્| દિહ્યાત્ લેપયેત્| અન્યે તુ સુપ્તવાતસ્ત્વગ્ગતવાતઃ, ‘વૈવર્ણ્યં સ્ફુરણં રૌક્ષ્યં સુપ્તિં ચુમચુમાયનમ્” (નિ. ૧) ઇત્યુક્તત્વાત્| તેષાં મતે ત્વઙ્માંસેત્યાદિના પ્રાગુક્તમપિ શોણિતમોક્ષણમિહ પુનરુક્તં; લવણાગારધૂમૈરિત્યાદિપ્રદેહોઽધિક ઉક્તઃ||૧૨||-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

પઞ્ચમૂલીશૃતં ક્ષીરં ફલામ્લો રસ એવ ચ ||૧૩|| સુસ્નિગ્ધો ધાન્યયૂષો વા હિતો વાતવિકારિણામ્ |૧૪|

સર્વવાતવિકારિણાં ભોજનાન્યાહ- પઞ્ચમૂલીત્યાદિ| પઞ્ચમૂલી આદ્યા દ્વિતીયા વા| ફલૈર્દાડિમાદિભિરમ્લઃ| રસો માંસરસઃ| ધાન્યયૂષઃ કુલત્થાદિવાતહરધાન્યયૂષઃ| સુસ્નિગ્ધશબ્દો યૂષરસાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે| દોષપ્રકૃતિસાત્મ્યાપેક્ષયા ક્ષીરાદિ પ્રયોજ્યમ્| ‘વાતિભ્યો ભોજનં હિતમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૩||-

Adhikarana 13 (14-15) · Śloka 16

કાકોલ્યાદિઃ સવાતઘ્નઃ સર્વામ્લદ્રવ્યસંયુતઃ ||૧૪|| સાનૂપૌદકમાંસસ્તુ સર્વસ્નેહસમન્વિતઃ | સુખોષ્ણઃ સ્પષ્ટલવણઃ સાલ્વણઃ પરિકીર્તિતઃ ||૧૫|| તેનોપનાહં કુર્વીત સર્વદા વાતરોગિણામ્ |૧૬|

ઉપનાહસ્વેદમાહ- કાકોલ્યાદિરિત્યાદિ| કાકોલ્યાદિઃ પ્રસિદ્ધઃ| સવાતઘ્ન ઇતિ સહ વાતઘ્નૈર્ભદ્રદાર્વાદિભિર્વિદારિગન્ધાદિભિર્વર્તત ઇતિ સવાતઘ્નઃ| સર્વામ્લદ્રવ્યસંયુત ઇતિ અમ્લદ્રવ્યાણિ શુક્તકાઞ્જિકસુરાસૌવીરકદધિમસ્ત્વાદીનિ; કેચિદાચાર્યા એવં વદન્તિ- અમ્લદ્રવ્યાણિ દાડિમાદીનિ| આનૂપૌદકમાંસેન સહ વર્તત ઇતિ સાનૂપૌદકમાંસઃ; અત્રાનૂપશબ્દોઽયં કૂલચરેષ્વેવ વર્તતે, ઔદકશબ્દેન તુ કોશસ્થાઃ પાદિનો મત્સ્યાશ્ચ ગૃહ્યન્તે; યે પુનરૌદકગ્રહણં ન પઠન્તિ તે તુ પઞ્ચસ્વપિ વર્તયન્તિ| સર્વસ્નેહા ઘૃતતૈલવસામજ્જાનસ્તૈઃ સમન્વિતઃ| સુખોષ્ણ ઈષદુષ્ણઃ| સ્પષ્ટલવણ ઇતિ સ્પષ્ટાનિ વ્યક્તાનિ સૈન્ધવાદીનિ લવણાનિ યત્ર સઃ સ્પષ્ટલવણઃ| સહ આસમન્તાલ્લવણેન વર્તત ઇતિ સાલ્વણઃ| ઉપનાહો બન્ધનમ્| એષાં ચ ભાગમાનમાહ- “માંસેનાત્રૌષધં તુલ્યં યાવતાઽમ્લેન ચામ્લતા| તાવન્તશ્ચ ચતુઃસ્નેહાઃ સ્નિગ્ધત્વં ચ યથા ભવેત્”- ઇતિ| દ્રવ્યસ્વભાવં સ્વેદ્યદેશમપ્યવેક્ષ્ય કલ્પનીય ઇત્યેકે વદન્તિ||૧૪-૧૫||-

Adhikarana 14 (16-17) · Śloka 18

કુઞ્ચ્યમાનં રુજાર્તં વા ગાત્રં સ્તબ્ધમથાપિ વા ||૧૬|| ગાઢં પટ્ટૈર્નિબધ્નીયાત્ ક્ષૌમકાર્પાસિકૌર્ણિકૈઃ | બિડાલનકુલોન્દ્રાણાં ચર્મગોણ્યાં મૃગસ્ય વા ||૧૭|| પ્રવેશયેદ્વા સ્વભ્યક્તં સાલ્વણેનોપનાહિતમ્ |૧૮|

અનગ્નિમેવ સ્વેદં દર્શયન્નાહ- કુઞ્ચ્યમાનમિત્યાદિ| કુઞ્ચ્યમાનં સઙ્કોચ્યમાનં, તચ્ચ સિરાગતેન વાયુના; યદાહ- “કુર્યાત્ સિરાગતઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણમ્” (નિ. ૧) ઇતિ| રુજાર્તં વેદનાર્તમ્, અત્ર પ્રધાનેન વાયુના; એતેન પિત્તરક્તાવૃતે વાતે બન્ધનવિધિર્નિષિદ્ધઃ| અન્યે તુ ‘વાલ્કકાર્પાસિકૌર્ણિકૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર વાલ્કં વલ્કલમયમ્| ઉન્દ્રઃ પાનીયબિડાલઃ| ચર્મગોણી ચર્મપ્રસેવકઃ , છગલાદિગલ્લ ઇત્યર્થઃ||૧૬-૧૭||-

Adhikarana 15 (18) · Śloka 19

સ્કન્ધવક્ષસ્ત્રિકપ્રાપ્તં વાયું મન્યાગતં તથા ||૧૮|| વમનં હન્તિ નસ્યં ચ કુશલેન પ્રયોજિતમ્ |૧૯|

અવયવવિશેષગતે વાયૌ ક્રિયાવિશેષમાહ- સ્કન્ધેત્યાદિ| વક્ષઃ સ્તનાન્તરાલમ્| ત્રિકમ્ ઊર્ધ્વત્રિકમ્| નસ્યમત્ર શિરોવિરેચનમ્| કુશલેન ક્રિયાવિદા અવસ્થાવિદા ભિષજેત્યર્થઃ||૧૮||-

Adhikarana 16 (19) · Śloka 20

શિરોગતં શિરોબસ્તિર્હન્તિ વાઽસૃગ્વિમોક્ષણમ્ ||૧૯|| સ્નેહં માત્રાસહસ્રં તુ ધારયેત્તત્ર યોગતઃ |૨૦|

શિરોગતેઽપિ વિશેષમાહ- શિર ઇત્યાદિ| ચકારોઽત્ર વમનં શિરોવિરેચનં ચાનુક્તમપિ સમુચ્ચિનોતિ| રક્તમોક્ષણં પુનરત્ર ક્રિયાન્તરેણાપ્રશામ્યતિ વાતે કર્તવ્યમ્| શિરોબસ્તિધારણે કાલાવધારણં નિર્દિશન્નાહ- સ્નેહમિત્યાદિ| માત્રા કાલવિશેષઃ| તથાહિ- “નિમિષોન્મેષણે પુંસાં સ્ફોટનં વા તથાઽઙ્ગુલેઃ| અક્ષરસ્ય લઘોર્વાઽપિ માત્રા તૂચ્ચારણં ભવેત્”- ઇતિ| યોગતો યુક્તિતઃ| યુક્તિં ચોત્તરતન્ત્રે ક્રિયાકલ્પે વ્યાખ્યાસ્યામઃ| નનુ વાતે દશસહસ્રાણ્યુક્તાનિ, અત્ર તુ સહસ્રમાત્રાધારણમુક્તમિતિ વિરોધઃ? સત્યમ્, અત્રાક્ષિણિ સ્થિતાનાં સિરાણામત્યન્તસૂક્ષ્મત્વાત્તાવતૈવ કાલેન ગુણો ભવતીતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ યોગત ઇતિ યોગે સ્વસ્થવૃત્તે માત્રાસહસ્રધારણોપદેશં મન્યતે| તત્ર હિ શાલાક્યક્રિયાકલ્પોક્તે શિરોબસ્તૌ યથાદોષં ષડષ્ટદશસહસ્રાણિ ધારણમાત્રોક્તા, ન સ્વસ્થસ્ય શિરોબસ્તિધારણમાત્રા તત્રોક્તા, અત ઇહ સ્વસ્થસ્ય માત્રાસહસ્રધારણોપદેશઃ કૃત ઇતિ||૧૯||-

Adhikarana 17 (20) · Śloka 21

સર્વાઙ્ગગતમેકાઙ્ગસ્થિતં વાઽપિ સમીરણમ્ ||૨૦|| રુણદ્ધિ કેવલો બસ્તિર્વાયુવેગમિવાચલઃ |૨૧|

તત્ર સ્નેહબસ્તિમેવ વાતવ્યાધૌ દર્શયન્નાહ- સર્વાઙ્ગેત્યાદિ||૨૦||-

Adhikarana 18 (21-26) · Śloka 26

સ્નેહસ્વેદસ્તથાઽભ્યઙ્ગો બસ્તિઃ સ્નેહવિરેચનમ્ ||૨૧|| શિરોબસ્તિઃ શિરઃસ્નેહો ધૂમઃ સ્નૈહિક એવ ચ | સુખોષ્ણઃ સ્નેહગણ્ડૂષો નસ્યં સ્નૈહિકમેવ ચ ||૨૨|| રસાઃ ક્ષીરાણિ માંસાનિ સ્નેહાઃ સ્નેહાન્વિતં ચ યત્ | ભોજનાનિ ફલામ્લાનિ સ્નિગ્ધાનિ લવણાનિ ચ ||૨૩|| સુખોષ્ણાશ્ચ પરીષેકાસ્તથા સંવાહનાનિ ચ | કુઙ્કુમાગુરુપત્રાણિ કુષ્ઠૈલાતગરાણિ ચ ||૨૪|| કૌશેયૌર્ણિકરૌમાણિ કાર્પાસાનિ ગુરૂણિ ચ | નિવાતાતપયુક્તાનિ તથા ગર્ભગૃહાણિ ચ ||૨૫|| મૃદ્વી શય્યાઽગ્નિસન્તાપો બ્રહ્મચર્યં તથૈવ ચ | સમાસેનૈવમાદીનિ યોજ્યાન્યનિલરોગિષુ ||૨૬||

ઇદાનીં સર્વવાતવ્યાધીનામુક્તાનામનુક્તાનાં ચ સામાન્યેન સકલં પ્રત્યનીકં દર્શયન્નાહ- સ્નેહસ્વેદ ઇત્યાદિ| સ્નેહસ્વેદ ઇતિ સ્નેહસ્વેદો ન રૂક્ષસ્વેદઃ, તસ્ય વાતકારિત્વાત્; અન્યે તુ સ્નેહઃ સ્વેદ ઇતિ વિચ્છિદ્ય પઠન્તિ, તન્મતે સ્નેહાન્વિતં ચ યદિતિ સ્નેહગ્રહણં પુનરુક્તમ્| રસા માંસરસાઃ| સ્નેહા ઘૃતાદયઃ| સ્નેહાન્વિતં ચ યદિતિ યત્ કિચ્ચિદ્વસ્તુ ઘૃતાદિયુક્તમિત્યર્થઃ, અથવા સ્નેહગુણયુક્તં યત્ કિઞ્ચિદ્વસ્તુ| ફલામ્લાનિ દાડિમાદ્યમ્લીકૃતાનિ| સંવાહનં સુખકરસ્પર્શઃ| કૌશેયેત્યાદિ ‘આવરણાનિ’ ઇતિ શેષઃ| કૌશેયં કોશકારકૃમિલાલોદ્ગતં ‘તસર’ ઇતિ લોકે, રૌમણિ મૂષકાદિરોમજાતાનિ રૌમાણીત્યર્થઃ| ગર્ભગૃહાણિ અપવરકાદીનીત્યર્થઃ| એતાનિ ચ યથાવસ્થં યથાવ્યાધિ ચ પ્રયોજ્યાનિ||૨૧-૨૬||-

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

ત્રિવૃદ્દન્તીસુવર્ણક્ષીરીસપ્તલાશઙ્ખિનીત્રિફલાવિડઙ્ગાનામક્ષસમાઃ ભાગાઃ , બિલ્વમાત્રઃ કલ્કસ્તિલ્વકમૂલકમ્પિલ્લકયોઃ, ત્રિફલારસદધિપાત્રે દ્વે દ્વે, ઘૃતપાત્રમેકં, તદૈકધ્યં સંસૃજ્ય વિપચેત્; તિલ્વકસર્પિરેતત્ સ્નેહવિરેચનમુપદિશન્તિ વાતરોગિષુ | તિલ્વકવિધિરેવાશોકરમ્યકયોર્દ્રષ્ટવ્યઃ ||૨૭||

તિલ્વકસર્પિરુત્પાદયતિ- ત્રિવૃદિત્યાદિ| ત્રિવૃદાદયો વિડઙ્ગાન્તા અક્ષસમાઃ કર્ષપ્રમાણા ઇત્યર્થઃ| સુવર્ણક્ષીરી કઙ્કુષ્ઠમ્| સપ્તલા યવતિક્તાભેદઃ, શઙ્ખિન્યપિ તદ્ભેદઃ| બિલ્વમાત્ર ઇત્યાદિ| તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| કમ્પિલ્લકો રોચનિકાવૃક્ષઃ ફલારુણરેણુઃ| એતયોઃ પ્રત્યેકં કલ્કો બિલ્વમાત્રો બિલ્વપ્રમાણ ઇત્યર્થઃ| ત્રિફલેત્યાદિ| ત્રિફલાક્વાથપાત્રે દ્વે, દધિપાત્રે અપિ દ્વે; પાત્રમાઢકશ્ચતુઃષષ્ટિપલાનિ, સ ચ દ્રવત્વાદ્ દ્વિગુણો જ્ઞેયઃ; ઘૃતપાત્રમપ્યેવમ્| તિલ્વકવિધિમતિદિશન્નાહ- તિલ્વકેત્યાદિ| કલ્પના ચેયં- તિલ્વકસ્થાનેઽશોકઃ, અન્યત્ર રમ્યકઃ; શેષં પુનઃ કમ્પિલ્લકત્રિવૃદ્દન્ત્યાદિ ત્રિફલારસાદિ સમાનં પૂર્વેણ| રમ્યકો દ્રેક્કા પર્વતનિમ્બઃ ‘રાજનિમ્બ’ ઇતિ લોકે||૨૭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

તિલપરિપીડનોપકરણકાષ્ઠાન્યાહૃત્યાનલ્પકાલં તૈલપરિપીતાન્યણૂનિ ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વાઽવક્ષુદ્ય મહતિ કટાહે પાનીયેનાભિપ્લાવ્ય ક્વાથયેત્, તતઃ સ્નેહમમ્બુપૃષ્ઠાદ્યદુદેતિ તત્ સરકપાણ્યોરન્યતરેણાદાય વાતઘ્નૌષધપ્રતીવાપં સ્નેહપાકકલ્પેન વિપચેત્, એતદણુતૈલમુપદિશન્તિ વાતરોગિષુ; અણુભ્યસ્તૈલદ્રવ્યેભ્યો નિષ્પાદ્યત ઇત્યણુતૈલમ્ ||૨૮||

અણુતૈલમુત્પાદયન્નાહ- તિલેત્યાદિ| તિલપરિપીડનોપકરણકાષ્ઠાનિ ચક્રયષ્ટિમર્કટિકાપ્રભૃતીનિ| અનલ્પકાલં તૈલપરિપીતાનિ ચિરકાલં તૈલભાવિતાનીત્યર્થઃ| અણૂનિ સૂક્ષ્માણિ| ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા કૃત્વેત્યર્થઃ| અવક્ષુદ્ય સુષ્ઠુ પિષ્ટ્વા ચૂર્ણયિત્વા ચ| અભિપ્લાવ્ય પ્રક્ષિપ્ય| અમ્બુપૃષ્ઠાત્ પાનીયોપરિ, યદુદેતિ યદુત્પદ્યતે, તત્ સરકપાણ્યોરન્યતરેણૈકેન, આદાય ગૃહીત્વા; સરકં મૃન્મયં પાત્રં ‘શરાવ’ ઇતિ લોકે, ગયી તુ સરકં કાંસ્યતામ્રાદિભાજનં; પાણિર્હસ્તઃ| વાતઘ્નૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| પ્રતિવાપઃ કલ્કઃ| સ્નેહપાકકલ્પેન વિપચેદિતિ સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવ ઇત્યર્થઃ| દ્રવાઃ પુનરત્ર વક્ષ્યમાણતૈલોદિતાઃ ક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લાનિ ચત્વારિ સમભાગાનિ; દ્રવાનુક્તેશ્ચતુર્ગુણમેવાત્ર જલમિત્યન્યે| અણુભ્ય ઇત્યાદિ કારણાણુત્વેન કાર્યેષ્વણુત્વવ્યપદેશ ઇત્યર્થઃ||૨૮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

અથ મહાપઞ્ચમૂલકાષ્ઠૈર્બહુભિરવદહ્યાવનિપ્રદેશમસિતમુષિતમેકરાત્રમુપશાન્તેઽગ્નાવપોહ્ય ભસ્મ નિવૃત્તાં ભૂમિં વિદારિગન્ધાદિસિદ્ધેન તૈલઘટશતેન તુલ્યપયસાઽભિષિચ્યૈકરાત્રમવસ્થાપ્ય તતો યાવતી મૃત્તિકા સ્નિગ્ધા સ્યાત્તામાદાયોષ્ણોદકેન મહતિ કટાહેઽભ્યાસિઞ્ચેત્, તત્ર યત્તૈલમુત્તિષ્ઠેત્તત્ પાણિભ્યાં પર્યાદાય સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્; તતસ્તૈલં વાતહરૌષધક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લભાગસહસ્રેણ સહસ્રપાકં વિપચેદ્યાવતા કાલેન શક્નુયાત્ પક્તું, પ્રતિવાપશ્ચાત્ર હૈમવતા દક્ષિણાપથગાશ્ચ ગન્ધા વાતઘ્નાનિ ચ, તસ્મિન્ સિધ્યતિ શઙ્ખાનાધ્માપયેદ્દુન્દુભીનાઘાતયેચ્છત્રં ધારયેદ્બાલવ્યજનૈશ્ચ વીજયેદ્બ્રાહ્મણસહસ્રં ભોજયેત્, તત્ સાધુ સિદ્ધમવતાર્ય સૌવર્ણે રાજતે મૃન્મયે વા પાત્રે સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તદેતત્ સહસ્રપાકમપ્રતિવારવીર્યં રાજાર્હં તૈલમ્; એવં ભાગશતવિપક્વં શતપાકમ્ ||૨૯||

સહસ્રપાકં વ્યુત્પાદયન્નાહ- અથેત્યાદિ| પઞ્ચમૂલપ્રમાણં તૈલં પરિપ્લાવ્ય ભૂમિભાગપ્રમાણેન| અસિતં કૃષ્ણભૂમિપ્રદેશમિત્યર્થઃ| ઉષિતં સ્થિતમ્| અપોહ્ય સ્ફોટયિત્વા| નિવૃત્તાં ભૂમિમ્ ઉપશાન્તતાપામિત્યર્થઃ| વિદારિગન્ધાદીત્યાદિ| કલ્કકષાયકલ્પેન વિદારિગન્ધાદિપક્વેન તૈલઘટશતેન તુલ્યપયસા ભૂમિમભિસિઞ્ચયેત્| તૈલમત્ર તિલતૈલમ્| સ્નિગ્ધેતિ તૈલક્ષીરાભ્યામાર્દ્રીકૃતેત્યર્થઃ| મહતિ કટાહે અત્રૈકવચનં જાત્યપેક્ષયા| તેનૈકસ્મિન્ દ્વયોસ્ત્રિષુ વા| અભ્યાષિઞ્ચેત્ પ્લાવયેત્| વાતહરૌષધાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, તેષાં ક્વાથઃ ક્વાથકલ્પેન સિદ્ધઃ, માંસરસઃ જાઙ્ગલમાંસરસકલ્પેન સિદ્ધઃ, ક્ષીરં ગોક્ષીરમ્, અમ્લં કાઞ્જિકમ્| ભાગસહસ્રેણેતિ અત્ર ભાગશ્ચતુર્થાંશઃ; તેન વાતહરક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લાનાં પ્રત્યેકં ભાગસહસ્રં; તેનૈતદુક્તં ભવતિ- પ્રતિપાકં ક્વાથાદિભિસ્તૈલાપેક્ષયા પ્રત્યેકં પાદિકૈઃ સમુદાયતસ્તૈલસમૈઃ સહસ્રપાકં યથા ભવત્યેવં વારસહસ્રં પચેદિતિ ગયી| જેજ્જટસ્તુ ક્વાથાદીનાં સમુદાયતસ્તૈલાપેક્ષયા ચતુર્થાંશાનાં સહસ્રમપ્યેકવારમેવ નિક્ષિપ્ય વિપચેદિતિ મન્યતે, સહસ્રપાકમિતિ તુ સઞ્જ્ઞા, પ્રત્યેકં સહસ્રવારાન્ પાકે સતિ તૈલોપક્ષયઃ સ્યાત્| એતચ્ચ ગયદાસેન દૂષિતં; તદ્યથા- નહિ સર્વતૈલોપક્ષયો ભવતિ, કિન્તુ કિઞ્ચિદેવ, પ્રતિપાકં ક્ષીરસ્ય પાદિકસ્ય પ્રવેશાત્, અલ્પઃ પુનરુપક્ષયો રાજ્ઞાં મહાધનાનાં યત્કિઞ્ચિદેવેતિ| તસ્માત્ મહાચાર્યાભ્યાં વ્યાખ્યાતત્વાત્ પાકપ્રકારદ્વયમપિ પ્રમાણમ્| યદ્યપિ દ્રવસહસ્રભાગેન શતં વારાન્ વિપચેદિતિ કેનચિદુક્તં, તથાઽપીદૃશં ન બોદ્ધવ્યં, પ્રમાદવ્યાખ્યાનત્વાત્| પ્રતિવાપશ્ચાત્ર ગન્ધકલ્કસ્યાવાપ ઇત્યર્થઃ| હૈમવતા ઇતિ હૈમવતા ઉત્તરાપથસમ્ભૂતાઃ, તે પુનઃ કસ્તૂરીશટીકુષ્ઠમાંસીસરલસુરદારુમુરાદયઃ| દક્ષિણપથગાઃ ચન્દનજાતીફલકઙ્કોલલવઙ્ગાદયઃ| તૈઃ કલ્કીકૃતૈસ્તૈલપાદિકૈઃ| વાતઘ્નાનિ ચેતિ વાતઘ્નૈરપિ શતપુષ્પામિશ્રિપ્રભૃતિભિર્વાતહરગણપરિપઠિતૈઃ| તત્ર શઙ્ખાધ્માપનાદ્યચિન્ત્યશક્તિત્વાદતિશયવ્યુત્પાદનાર્થમ્| અન્યે તુ “તૈલઘટશતેન દુગ્ધવસાભ્યામભ્યાષિઞ્ચેત્” ઇતિ પઠન્તિ; તન્ન પઠિતવ્યં, વિવેકકર્તૃભિરુપાધ્યાયૈરવ્યાખ્યાતત્વાત્| શતપાકમુત્પાદયન્નાહ- એવં ભાગશતેત્યાદિ| એતત્ સુબોધમ્||૨૯||હ્

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

ગન્ધર્વહસ્તમુષ્કકનક્તમાલાટરૂષકપૂતીકારગ્વધચિત્રકાદીનાં પત્રાણ્યાર્દ્રાણિ લવણેન સહોદૂખલેઽવક્ષુદ્ય સ્નેહઘટે પ્રક્ષિપ્યાવલિપ્ય ગોશકૃદ્ભિર્દાહયેત્; એતત્પત્રલવણમુપદિશન્તિ વાતરોગેષુ ||૩૦||

વાતપ્રધાનેષુ કફપ્રધાનેષુ વા તથા સ્તબ્ધસઙ્કુચિતાધ્માતાદિષુ ભોજનોપયોગીનિ લવણાન્યુત્પાદયન્નાહ- ગન્ધર્વેત્યાદિ| ગન્ધર્વહસ્ત એરણ્ડઃ, મુષ્કકઃ કૃષ્ણપુષ્પમુષ્કકઃ, નક્તમાલઃ કરઞ્જઃ, પૂતીકશ્ચિરબિલ્વઃ, સર્વપત્રસમં લવણં સૈન્ધવં દેયમિતિ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ| એતદ્વાતરોગેષુ કફપ્રાયેષુ||૩૦||

Adhikarana 23 (31) · Śloka 31

એવં સ્નુહીકાણ્ડવાર્તાકુશિગ્રુલવણાનિ સઙ્ક્ષુદ્ય ઘટં પૂરયિત્વા સર્પિસ્તૈલવસામજ્જભિઃ પ્રક્ષિપ્યાવલિપ્ય ગોશકૃદ્ભિર્દાહયેત્; એતત્ સ્નેહલવણમુપદિશન્તિ વાતરોગેષુ | (ઇતિ કાણ્ડલવણમ્) ||૩૧||

એવમિત્યાદિ| સ્નુહીકાણ્ડઃ સેહુણ્ડયષ્ટિઃ| ચતુઃસ્નેહસ્ય લવણસ્ય સૈન્ધવસ્ય ચ સર્વદ્રવ્યેણ સમત્વં બોદ્ધવ્યમ્| વાતરોગેષુ વાતપ્રાયેષુ||૩૧||

Adhikarana 24 (32) · Śloka 32

ગણ્ડીરપલાશકુટજબિલ્વાર્કસ્નુહ્યપામાર્ગપાટલાપારિભદ્રકનાદેયીકૃષ્ણગન્ધાનીપનિમ્બનિર્દહન્યટરૂષકનક્તમાલક- પૂતિકબૃહતીકણ્ટકારિકાભલ્લાતકેઙ્ગુદીવૈજયન્તીકદલીબાષ્પદ્વયેક્ષુરકેન્દ્રવારુણીશ્વેતમોક્ષકાશોકા ઇત્યેવં વર્ગં સમૂલપત્રશાખમાર્દ્રમાહૃત્ય લવણેન સહ સંસૃજ્ય પૂર્વવદ્દગ્ધ્વા ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય વિપચેત્, પ્રતિવાપશ્ચાત્ર હિઙ્ગ્વાદિભિઃ પિપ્પલ્યાદિભિર્વા | ઇત્યેતત્ કલ્યાણકલવણં વાતરોગગુલ્મપ્લીહાગ્નિષઙ્ગાજીર્ણાર્શોઽરોચકાર્તાનાં કાસાદિભિઃ કૃમિભિરુપદ્રુતાનાં ચોપદિશન્તિ પાનભોજનેષ્વપીતિ ||૩૨||

ગણ્ડીરેત્યાદિ| ગણ્ડીરો દ્વિવિધઃ સ્થલજો જલજશ્ચ; તત્ર સ્થલજો હરિતશાકપઠિતઃ, જલજો જલપિપ્પલીગણ્ડીરઃ; પલાશઃ શટી; નાદેયી જલજમ્બૂઃ; કૃષ્ણગન્ધા શોભાઞ્જનકઃ; નીપો મહાકદમ્બઃ; નિર્દહની મોરટઃ, અગ્નિમન્થ ઇત્યેકે, અપરે ચિત્રકમાહુઃ; વૈજયન્તી અરણિકા; બાષ્પદ્વયં બાષ્પિકાદ્વયં તચ્ચ લોહિતં કૃષ્ણં ચ સિન્ધુવિષયે, કેચિદ્વર્ષાભૂદ્વયમિતિ પઠન્તિ; ઇક્ષુરકસ્તાલમખાના ; સર્વદ્રવ્યસમં સૈન્ધવલવણમ્; એતત્ સર્વમુદૂખલે સઙ્ક્ષુદ્ય દહેત્| તદ્ભસ્મ પૃથક્ કૃત્વા લવણાત્, ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય, તત્ર લવણં પ્રક્ષિપ્ય, ક્ષારવન્મૃદ્વગ્નિના પચેત્| પ્રતિવાપશ્ચાત્ર લવણપાદઃ પિપ્પલ્યાદેર્હિઙ્ગ્વાદેર્વા| અગ્નિસઙ્ગોઽગ્નિમાન્દ્યમ્| અજીર્ણમ્ અલસકવિસૂચિકાદિ| કાસાદિભિરિત્યાદિશબ્દાચ્છ્વાસહિક્કાદયઃ કફવાતજાઃ| કેચિત્ પ્રતિવાપં પિપ્પલ્યાદિં મન્યન્તે, હિઙ્ગ્વાદિમપરે, હિઙ્ગ્વાદિં પિપ્પલ્યાદિં ચાન્યે, એતત્ત્રયમપિ પ્રમાણં, પૂર્વેષામાચાર્યાણાં સમ્મતત્વાત્||૩૨||

Adhikarana 25 (33) · Śloka 33

ભવતિ ચાત્ર- વિષ્યન્દનાદુષ્ણભાવાદ્દોષાણાં ચ વિપાચનાત્ | સંસ્કારપાચનાચ્ચેદં વાતરોગેષુ શસ્યતે ||૩૩||

લવણફલાનુશંસામાહ- વિષ્યન્દનાદિત્યાદિ| વિષ્યન્દનાત્ સ્રવણાત્| લવણફલાનુશંસાં કેચિદભિદધતિ, અન્યેઽનાર્ષમાહુરિમં પાઠમ્||૩૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ||૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||