Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਵਿਦ੍ਰਧੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
ਉਕ੍ਤਾ ਵਿਦ੍ਰਧਯਃ ਸਡ੍ਯੇ ਤੇਸ੍ਵਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਜਃ |
ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਾਮੇਸੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਸ਼ੋਫਵਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ ||੩||
View original
अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः |
शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||
ਸਡ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਪੁਨਰਸਾਧ੍ਯਕੀਰ੍ਤਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਸ਼ੋਫਵਤ੍ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਸਾ ਪੁਨਰਪਤਰ੍ਪਣਾਦ੍ਯਾ ਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਤੈਕਾਦਸ਼ਵਿਧਾ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4-9) · Śloka 9
ਵਾਤਘ੍ਨਮੂਲਕਲ੍ਕੈਸ੍ਤੁ ਘਤਤੈਲਵਸਾਯੁਤੈਃ |
ਸੁਖੋਸ੍ਣੋ ਬਹਲੋ ਲੇਪਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯੋ ਵਾਤਵਿਦ੍ਰਧੌ ||੪||
ਸਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਸ੍ਤੁ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਃ ਸਤਰ੍ਪਣਃ |
ਸ੍ਨੇਹਾਮ੍ਲਸਿਦ੍ਧੋ ਲਵਣਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਸ਼੍ਚੋਪਨਾਹਨੇ ||੫||
ਵੇਸ਼ਵਾਰੈਃ ਸਕਸ਼ਰੈਃ ਪਯੋਭਿਃ ਪਾਯਸੈਸ੍ਤਥਾ |
ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍ ਸਤਤਂ ਚਾਪਿ ਨਿਰ੍ਹਰੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍ ||੬||
ਸ ਚੇਦੇਵਮੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਪਾਕਾਯਾਭਿਮੁਖੋ ਯਦਿ |
ਤਂ ਪਾਚਯਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਚ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੭||
ਪਞ੍ਚਮੂਲਕਸਾਯੇਣ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਲਵਣੋਤ੍ਤਰੈਃ |
ਤੈਲੈਰ੍ਭਦ੍ਰਾਦਿਮਧੁਕਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤਿਪੂਰਯੇਤ੍ ||੮||
ਵੈਰੇਚਨਿਕਯੁਕ੍ਤੇਨ ਤ੍ਰੈਵਤੇਨ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ ਚ |
ਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣ੍ਯਾਦਿਸਿਦ੍ਧੇਨ ਤ੍ਰੈਵਤੇਨ ਚ ਰੋਪਯੇਤ੍ ||੯||
View original
वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः |
सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४||
सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः |
स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५||
वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा |
स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६||
स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि |
तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७||
पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः |
तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८||
वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च |
पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||
ਵਾਤਘ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਘ੍ਨਾਨਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦੀਨਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ| ‘ਮੁਰਙ੍ਗੀਮੂਲਕਲ੍ਕੈਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਮੁਰਙ੍ਗੀ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ| ਸਾਨੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਯਂ ਸਾਲ੍ਵਣਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਆਨੂਪਾ ਮਹਿਸਾਦਯਃ, ਔਦਕਾਃ ਕੋਸ਼ਸ੍ਥਾਦਯਃ, ਤਰ੍ਪਯਤੀਤਿ ਤਰ੍ਪਣਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਾ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦਯਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ, ਅਮ੍ਲਾਨਿ ਚ| ਲਵਣੈਃ ਸਂਸ੍ਕਤੋ ਲਵਣਃ| ਵੇਸ਼ਵਾਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਸ਼ਵਾਰਃ ਸਂਸ੍ਕਤਮਾਂਸਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਸ਼ਰਾ ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਮਾਸਕਤਾ ਯਵਾਗੂਃ| ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ ਪਾਯਸਃ| ਲਵਣੋਤ੍ਤਰੈਰਿਤਿ ਲਵਣਪ੍ਰਮੁਖੈਸ੍ਤੈਲੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭਦ੍ਰਾਦਿ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿ| ਵੈਰੇਚਨਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਰੇਚਨਿਕਯੁਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਮਿਸ਼੍ਰੇਣ; ਗਯੀ ਤੁ ਵੈਰੇਚਨਿਕਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਿਦ੍ਧੇਨੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ| ਤ੍ਰੈਵਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨ| ਤੈਲਘਤਸ੍ਨੇਹਾਨਿ ਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣ੍ਯਾਦੀਨਿ ਰੋਪਣਘਤਸਾਧਨੇ ਮਿਸ਼੍ਰਕੋਕ੍ਤਾਨਿ||੪-੯||
Adhikarana 3 (10-15) · Śloka 16
ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਲਾਜਾਮਧੁਕੈਃ ਸਾਰਿਵਾਯੁਤੈਃ |
ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਾ ਪਯਸ੍ਯੋਸ਼ੀਰਚਨ੍ਦਨੈਃ ||੧੦||
ਪਾਕ੍ਯੈਃ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯੈਰ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੈਰਿਕ੍ਸੁਰਸੈਸ੍ਤਥਾ |
ਜੀਵਨੀਯਘਤੈਰ੍ਵਾਪਿ ਸੇਚਯੇਰ੍ਚ੍ਛ੍ਕਰਾਯੁਤੈਃ ||੧੧||
ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਧਰੀਤਕੀਨਾਂ ਚ ਚੂਰ੍ਣਂ ਲਿਹ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਦ੍ਰਵਮ੍ |
ਜਲੌਕੋਭਿਰ੍ਹਰੇਚ੍ਚਾਸਕ੍ ਪਕ੍ਵਂ ਚਾਪਾਟ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੧੨||
ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਕਸਾਯੇਣ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯੌਦਕਜੇਨ ਵਾ |
ਤਿਲੈਃ ਸਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕੈਃ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰੈਃ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਯੁਤੈਃ ||੧੩||
ਉਪਦਿਹ੍ਯ ਪ੍ਰਤਨੁਨਾ ਵਾਸਸਾ ਵੇਸ੍ਟਯੇਦ੍ਵ੍ਰਣਮ੍ |
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਮਧੁਕੋਸ਼ੀਰਪਦ੍ਮਕੈਃ ||੧੪||
ਸਹਰਿਦ੍ਰੈਃ ਕਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਕ੍ਸੀਰਂ ਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮ੍ |
ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾਪਥਕ੍ਪਰ੍ਣੀਸਮਙ੍ਗਾਰੋਧ੍ਰਚਨ੍ਦਨੈਃ ||੧੫||
ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਪ੍ਰਵਾਲੇਸੁ ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਵਥਵਾ ਕਤਮ੍ |੧੬|
View original
पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः |
प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०||
पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा |
जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११||
त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् |
जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२||
क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा |
तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३||
उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् |
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४||
सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् |
क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५||
न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਪਯਸ੍ਯਾ ਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀ, ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਕਪੁਸ੍ਪੀਮਾਹ| ਪਾਕ੍ਯੈਃ ਕ੍ਵਥਿਤਕਸਾਯੈਃ| ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ “ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪੋਥਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗਤ੍ਯੁਸ੍ਣੋਦਕਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਰਾਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਂ ਫਾਣਿਤਂ (?) ਵਿਦੁਃ” ਇਤਿ| ਜੀਵਨੀਯੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਜੀਵਨੀਯਘਤਾਨਿ| ਸੇਚਯੇਤ੍ ਪਰਿਸੇਚਯੇਤ੍| ਦਾਹਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਵਿਰੇਚਨਮਾਹ- ਤ੍ਰਿਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਗਰ੍ਦਭਾਣ੍ਡਾਃ| ਔਦਕਾਨਿ ਕਮਲਕੁਮੁਦਕਲ੍ਹਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਕਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ| ਕ੍ਸੀਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰੀ| ਸਮਙ੍ਗਾ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ , ਵਰਾਹਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਤ੍ਯਪਰੇ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯੇ ਪਠਿਤਃ; ਪ੍ਰਵਾਲਾਃ ਪਲ੍ਲਵਾਃ||੧੦-੧੫||-
Adhikarana 4 (16-21) · Śloka 22
ਨਕ੍ਤਮਾਲਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਤਰੁਣਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਚ ||੧੬||
ਸੁਮਨਾਯਾਸ਼੍ਚ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਪਟੋਲਾਰਿਸ੍ਟਯੋਸ੍ਤਥਾ |
ਦ੍ਵੇ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਮਧੁਕਂ ਤਿਕ੍ਤਰੋਹਿਣੀ ||੧੭||
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਕੁਸ਼ਮੂਲਂ ਚ ਨਿਚੁਲਸ੍ਯ ਤ੍ਵਗੇਵ ਚ |
ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਮੁਤ੍ਪਲਂ ਸਾਰਿਵੇ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ ||੧੮||
ਏਤੇਸਾਂ ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਰ੍ਭਾਗੈਰ੍ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ |
ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਨਾਡੀਵ੍ਰਣਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੧੯||
ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਚ ਕਰਞ੍ਜਾਦ੍ਯਮਿਦਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ |
ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਕੇਚਿਦ੍ਯੇ ਚੋਤ੍ਸਸ੍ਟਕ੍ਰਿਯਾ ਵ੍ਰਣਾਃ ||੨੦||
ਨਾਡ੍ਯੋ ਗਮ੍ਭੀਰਿਕਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ |
ਅਗ੍ਨਿਕ੍ਸਾਰਕਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਵ੍ਰਣਾ ਦਾਰੁਣਾ ਅਪਿ ||੨੧||
ਕਰਞ੍ਜਾਦ੍ਯੇਨ ਹਵਿਸਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ |੨੨|
View original
नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६||
सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा |
द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७||
प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च |
मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८||
एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् |
दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९||
सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् |
दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०||
नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च |
अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१||
करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|
ਨਕ੍ਤਮਾਲਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਰੁਣਾਨਿ ਤਤ੍ਕਾਲੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਿ, ਆਮਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ| ਨਿਚੁਲੋ ਵੇਤਸਃ| ਕੇਚਿਦੇਨਮਨਾਰ੍ਸਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਯਾਪ੍ਯਙ੍ਗੀਕਤਃ||੧੬-੨੧||-
Adhikarana 5 (22-33) · Śloka 33
ਇਸ੍ਟਕਾਸਿਕਤਾਲੋਸ੍ਟਗੋਸ਼ਕਤ੍ਤੁਸਪਾਂਸ਼ੁਭਿਃ ||੨੨||
ਮੂਤ੍ਰੈਰੁਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਸਤਤਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧਿਮ੍ |
ਕਸਾਯਪਾਨੈਰ੍ਵਮਨੈਰਾਲੇਪੈਰੁਪਨਾਹਨੈਃ ||੨੩||
ਹਰੇਦ੍ਦੋਸਾਨਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚਾਪ੍ਯਲਾਬ੍ਵਾਸਕ੍ ਤਥੈਵ ਚ |
ਆਰਗ੍ਵਧਕਸਾਯੇਣ ਪਕ੍ਵਂ ਚਾਪਾਟ੍ਯ ਧਾਵਯੇਤ੍ ||੨੪||
ਹਰਿਦ੍ਰਾਤ੍ਰਿਵਤਾਸ਼ਕ੍ਤੁਤਿਲੈਰ੍ਮਧੁਸਮਾਯੁਤੈਃ |
ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਰਣਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਯਥਾ ||੨੫||
ਤਤਃ ਕੁਲਤ੍ਥਿਕਾਦਨ੍ਤੀਤ੍ਰਿਵਚ੍ਛ੍ਯਾਮਾਰ੍ਕਤਿਲ੍ਵਕੈਃ |
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲਂ ਸਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਹਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ ||੨੬||
ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਤਃ |
ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੋਃ ਕੁਸ਼ਲਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਯੋਃ ||੨੭||
ਵਰੁਣਾਦਿਗਣਕ੍ਵਾਥਮਪਕ੍ਵੇਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਤ੍ਥਿਤੇ |
ਊਸਕਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਸੁਖਕਰਂ ਨਰਃ ||੨੮||
ਅਨਯੋਰ੍ਵਰ੍ਗਯੋਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵੈਰੇਚਨੇਨ ਚ |
ਅਚਿਰਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨਿਸੇਵਿਤਮ੍ ||੨੯||
ਏਭਿਰੇਵ ਗਣੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਨੇਹਸਂਯੁਤਮ੍ |
ਕਾਰ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਤਥੈਵਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੩੦||
ਪਾਨਾਲੇਪਨਭੋਜ੍ਯੇਸੁ ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਦ੍ਰੁਮੋਪਿ ਵਾ |
ਦਤ੍ਤਾਵਾਪੋ ਯਥਾਦੋਸਮਪਕ੍ਵਂ ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਰਧਿਮ੍ ||੩੧||
ਤੋਯਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮੂਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਪੇਯੋ ਵਾਪਿ ਸੁਰਾਦਿਭਿਃ |
ਯਥਾਦੋਸਗਣਕ੍ਵਾਥੈਃ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਪਿ ਸ਼ਿਲਾਜਤੁ ||੩੨||
ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਂ ਚ ਸੁਰਦਾਰੁ ਚ |
ਸ੍ਨੇਹੋਪਨਾਹੌ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸਦਾ ਚਾਪ੍ਯਨੁਲੋਮਨਮ੍ ||੩੩||
View original
इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२||
मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् |
कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३||
हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च |
आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४||
हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः |
पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५||
ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः |
कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६||
पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः |
विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७||
वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते |
ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८||
अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च |
अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९||
एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् |
कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०||
पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१||
तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः |
यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२||
प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च |
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||
ਇਸ੍ਟਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਂਸ਼ੁਰ੍ਧੂਲਿਃ| ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵੇਦਃ| ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ ਯਥੇਤਿ “ਘਨੇਨ ਵਾਸਸਾ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਗਾਢਸ੍ਥਾਨੇ ਗਾਢਤਰਮ੍” (ਸੂ. ੧੮) ਇਤਿ| ਕੁਲਤ੍ਥਿਕਾ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਾ| ਇਦਾਨੀਂ ਰਕ੍ਤਾਗਨ੍ਤੁਨਿਮਿਤ੍ਤਯੋਰਵਸਰਃ; ਅਨਯੋਰੁਤ੍ਤਰਯੋਰ੍ਵਰੁਣਾਦੇਰੂਸਕਾਦੇਸ਼੍ਚ (?); ਤਤ੍ਰ ਵਰੁਣਾਦੇਃ ਕਸਾਯਃ, ਊਸਕਾਦੇਃ ਕਲ੍ਕਃ, ਤੇਸਾਂ ਲਵਣਤ੍ਵੇਨ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਾਯਾ ਦੁਃਸ਼ਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਵਦਾਦੀਨਾਮਪਿ ਕਤੇਨ ਕਸਾਯੇਣ ਤਦੇਵ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ ਚਕਾਰਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਰਿਤਿ ਵੀਪ੍ਸਯੇਦਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ- ਅਭ੍ਯਾਸੇਨ ਨਿਸੇਵਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਹਨ੍ਤੀਤਿ| ਵਰੁਣਾਦਿਗਣਕ੍ਵਾਥਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਚਾਰੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ, ਬਾਹ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਦ੍ਰਧਾਵਮਰ੍ਮਜਾਤੇ ਪਾਚਨਪਾਟਨਸ਼ੋਧਨਾਦ੍ਯੁਪਚਾਰਃ ਕਰਣੀਯ ਇਤਿ| ਏਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਭਿਰੇਵ ਗਣੈਰ੍ਵਰੁਣਾਦਿਵੈਰੇਚਨਿਕੈਃ; ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਵਰੁਣਾਦਿਵੈਰੇਚਨਿਕੌ ਕਸਾਯਤਯਾ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯੌ, ਊਸਕਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਕਤਯਾ| ਪਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵਾਮਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ, ਕਸਾਯਪਾਨਾਦਿਸੁ ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਦੋਸਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਵ੍ਰਣਹਿਤਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਃ| ਤੋਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤੋਯਾਦਿਭਿਃ ਸੁਰਾਨ੍ਤੈਰ੍ਯਥਾਦੋਸਂ ਸ ਏਵ ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਰਿਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਤੋਯੇਨ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧੌ, ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੇਨ ਵਾਤਵਿਦ੍ਰਧੌ, ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਕਫਵਿਦ੍ਰਧੌ, ਅਵਿਦਗ੍ਧੇ ਪੁਨਾ ਰਕ੍ਤੇ ਸੁਰਾਦਿਭਿਰ੍ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ| ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਯਥਾਦੋਸਗਣਕ੍ਵਾਥੈਰਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਗੁਗ੍ਗੁਲਂ ਮਹਿਸਾਖ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਮੇਦੋਹਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਕਲ੍ਪੇਨ ਵਾਤਿਕੇ ਦੇਵਦਾਰੁ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਤਿ| ਸ੍ਨੇਹੋਪਨਾਹਾਨੁਲੋਮਨਾਦੀਨਿ ਬਾਹ੍ਯਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਵਿਦ੍ਰਧਿਵਿਸਯਾਣਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਪਿ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਯਥਾਦੌਸਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਯੋਜ੍ਯਾਨਿ||੨੨-੩੩||
Adhikarana 6 (34) · Śloka 34
ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਿਧ੍ਯੇਤ੍ ਕਫਜੇ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਭਿਸਕ੍ |
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੋਤ੍ਥੇਸੁ ਕੇਚਿਦ੍ਬਾਹੌ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤੁ ||੩੪||
View original
यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् |
रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||
ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਦੂਸ੍ਯਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਗਮ੍ਭੀਰਾਨੁਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਮਿਤਿ “ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਕਕ੍ਸਾਸ੍ਤਨਯੋਰਨ੍ਤਰੇਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਚ’ (ਸ਼ਾ. ੮) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਕਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਧਃ ਸ੍ਤਨਯੋਰੁਪਰਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵਿਸ਼ੇਸੇ ਕਫਵਿਦ੍ਰਧੌ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੋਤ੍ਥੇਸੁ ਬਾਹੌ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ; ਬਾਹੌ ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਕੂਰ੍ਪਰੇ, ਤੇਨ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਯਮੇਕੀਯਮਤਮ੍||੩੪||
Adhikarana 7 (35-37) · Śloka 38
ਪਕ੍ਵਂ ਵਾ ਬਹਿਰੁਨ੍ਨਦ੍ਧਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਰਣਵਦਾਚਰੇਤ੍ |
ਸ੍ਰੁਤੇਸੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾਪਿ ਮੈਰੇਯਾਮ੍ਲਸੁਰਾਸਵੈਃ ||੩੫||
ਪੇਯੋ ਵਰੁਣਕਾਦਿਸ੍ਤੁ ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਦ੍ਰੁਮੋਪਿ ਵਾ |
ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮੂਲਜਲੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਮੋਦਨਮ੍ ||੩੬||
ਯਵਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਾਨਾਂ ਯੂਸੈਰ੍ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਮਾਨਵਃ |
ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਸ਼੍ਚ ਸੇਵੇਤ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਤੈਲ੍ਵਕਂ ਘਤਮ੍ ||੩੭||
ਤ੍ਰਿਵਤਾਦਿਗਣਕ੍ਵਾਥਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾਪ੍ਯੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ |੩੮|
View original
पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् |
स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५||
पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६||
यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः |
प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७||
त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|
ਪਕ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਰਾਸਵਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤਯੋਰੇਕੀਕਤ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਮੈਰੇਯਃ, ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ, ਸੁਰਾ ਪਿਸ੍ਟਮਯੀ, ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਧਾਨ ਆਸਵਃ| ਸ਼ਿਗ੍ਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਕਾਰ੍ਯ ਏਵ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਃ| ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਅਲ੍ਪਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੈਲ੍ਵਕਂ ਘਤਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਪਠਿਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੩੫-੩੭||-
Adhikarana 8 (38) · Śloka 39
ਨੋਪਗਚ੍ਛੇਦ੍ਯਥਾਪਾਕਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਤਥਾ ਭਿਸਕ੍ ||੩੮||
ਪਰ੍ਯਾਗਤੇ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਨੈਕਾਨ੍ਤਿਕੀ ਸ੍ਮਤਾ |੩੯|
View original
नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८||
पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|
ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਪਰ੍ਯਾਗਤੇ ਪਰਿਪਾਕਮਾਗਤੇ ਨ ਸਿਦ੍ਧਿਃ||੩੮||-
Adhikarana 9 (39-43) · Śloka 43
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਮਜ੍ਜਜਾਤੇ ਤੁ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ||੩੯||
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਵਸੇਚਨਮ੍ |
ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੁਕ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਕ੍ਵੇ ਵਾਸ੍ਥਿ ਤੁ ਭੇਦਯੇਤ੍ ||੪੦||
ਨਿਃਸ਼ਲ੍ਯਮਥ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਮ੍ |
ਧਾਵੇਤ੍ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੇਣ ਤਿਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਥਾ ਹਿਤਮ੍ ||੪੧||
ਯਦਿ ਮਜ੍ਜਪਰਿਸ੍ਰਾਵੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਦੇਹਿਨਃ |
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨੀਯਾਨਿ ਕਸਾਯਾਦੀਨਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੪੨||
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਧਾਤਕੀਰੋਧ੍ਰਕਟ੍ਫਲਂ ਤਿਨਿਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ |
ਏਤੈਸ੍ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਵ੍ਰਣਰੋਪਣਮ੍ ||੪੩||
View original
प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् |
विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०||
निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् |
धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१||
यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः |
कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२||
प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् |
एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||
ਪਰਂ ਮਜ੍ਜਵਿਦ੍ਰਧੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤਿ ‘ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਕਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਿਨਿਃ ਤਿਨਿਸਃ, ਏਕਦੇਸ਼ੇਨਾਪਿ ਸਮੁਦਾਯੋ ਬੁਧ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ- ਸਤ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਭੀਮੋ ਭੀਮਸੇਨ ਇਤਿ||੩੯-੪੩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੬||