Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō vidradhīnāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
uktā vidradhayaḥ ṣaḍyē tēṣvasādhyastu sarvajaḥ |
śēṣēṣvāmēṣu kartavyā tvaritaṁ śōphavat kriyā ||3||
View original
अथातो विद्रधीनां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
उक्ता विद्रधयः षड्ये तेष्वसाध्यस्तु सर्वजः |
शेषेष्वामेषु कर्तव्या त्वरितं शोफवत् क्रिया ||३||
ṣaḍgrahaṇaṁ dvandvajavidradhiniṣēdhārtham| punarasādhyakīrtanaṁ cikitsāprakramatvāttadupakramaniṣēdhārtham| śēṣēṣu pañcasu śōphavat kriyēti sā punarapatarpaṇādyā virēcanāntaikādaśavidhā||1-3||
Adhikarana 2 (4-9) · Śloka 9
vātaghnamūlakalkaistu ghr̥tatailavasāyutaiḥ |
sukhōṣṇō bahalō lēpaḥ prayōjyō vātavidradhau ||4||
sānūpaudakamāṁsastu kākōlyādiḥ satarpaṇaḥ |
snēhāmlasiddhō lavaṇaḥ prayōjyaścōpanāhanē ||5||
vēśavāraiḥ sakr̥śaraiḥ payōbhiḥ pāyasaistathā |
svēdayēt satataṁ cāpi nirharēccāpi śōṇitam ||6||
sa cēdēvamupakrāntaḥ pākāyābhimukhō yadi |
taṁ pācayitvā śastrēṇa bhindyādbhinnaṁ ca śōdhayēt ||7||
pañcamūlakaṣāyēṇa prakṣālya lavaṇōttaraiḥ |
tailairbhadrādimadhukasaṁyuktaiḥ pratipūrayēt ||8||
vairēcanikayuktēna traivr̥tēna viśōdhya ca |
pr̥thakparṇyādisiddhēna traivr̥tēna ca rōpayēt ||9||
View original
वातघ्नमूलकल्कैस्तु घृततैलवसायुतैः |
सुखोष्णो बहलो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधौ ||४||
सानूपौदकमांसस्तु काकोल्यादिः सतर्पणः |
स्नेहाम्लसिद्धो लवणः प्रयोज्यश्चोपनाहने ||५||
वेशवारैः सकृशरैः पयोभिः पायसैस्तथा |
स्वेदयेत् सततं चापि निर्हरेच्चापि शोणितम् ||६||
स चेदेवमुपक्रान्तः पाकायाभिमुखो यदि |
तं पाचयित्वा शस्त्रेण भिन्द्याद्भिन्नं च शोधयेत् ||७||
पञ्चमूलकषायेण प्रक्षाल्य लवणोत्तरैः |
तैलैर्भद्रादिमधुकसंयुक्तैः प्रतिपूरयेत् ||८||
वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च |
पृथक्पर्ण्यादिसिद्धेन त्रैवृतेन च रोपयेत् ||९||
vātaghnētyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni, anyē tu vātaghnaḥ śōbhāñjanakaḥ| ‘muraṅgīmūlakalkaiḥ’ ityanyē paṭhanti; muraṅgī śōbhāñjanakaḥ| sānūpētyādi ayaṁ sālvaṇaprakāraḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ, audakāḥ kōśasthādayaḥ, tarpayatīti tarpaṇaṁ, vātapittaharā vidārigandhādayaḥ, snēhāḥ sarva ēva, amlāni ca| lavaṇaiḥ saṁskr̥tō lavaṇaḥ| vēśavārairityādi| vēśavāraḥ saṁskr̥tamāṁsaviśēṣaḥ| kr̥śarā tilataṇḍulamāṣakr̥tā yavāgūḥ| kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ| lavaṇōttarairiti lavaṇapramukhaistailairityarthaḥ| bhadrādi bhadradārvādi| vairēcanikētyādi| vairēcanikayuktēnēti cūrṇīkr̥tatrivr̥dādimiśrēṇa; gayī tu vairēcanikayuktēna siddhēnēti vyākhyānayati| traivr̥tēna snēhēna| tailaghr̥tasnēhāni pr̥thakparṇyādīni rōpaṇaghr̥tasādhanē miśrakōktāni||4-9||
Adhikarana 3 (10-15) · Śloka 16
paittikaṁ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭairvā payasyōśīracandanaiḥ ||10||
pākyaiḥ śītakaṣāyairvā kṣīrairikṣurasaistathā |
jīvanīyaghr̥tairvā'pi sēcayērcchkarāyutaiḥ ||11||
trivr̥ddharītakīnāṁ ca cūrṇaṁ lihyānmadhudravam |
jalaukōbhirharēccāsr̥k pakvaṁ cāpāṭya buddhimān ||12||
kṣīravr̥kṣakaṣāyēṇa prakṣālyaudakajēna vā |
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ ||13||
upadihya pratanunā vāsasā vēṣṭayēdvraṇam |
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukōśīrapadmakaiḥ ||14||
saharidraiḥ kr̥taṁ sarpiḥ sakṣīraṁ vraṇarōpaṇam |
kṣīraśuklāpr̥thakparṇīsamaṅgārōdhracandanaiḥ ||15||
nyagrōdhādipravālēṣu tēṣāṁ tvakṣvathavā kr̥tam |16|
View original
पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः |
प्रदिह्यात् क्षीरपिष्टैर्वा पयस्योशीरचन्दनैः ||१०||
पाक्यैः शीतकषायैर्वा क्षीरैरिक्षुरसैस्तथा |
जीवनीयघृतैर्वाऽपि सेचयेर्च्छ्करायुतैः ||११||
त्रिवृद्धरीतकीनां च चूर्णं लिह्यान्मधुद्रवम् |
जलौकोभिर्हरेच्चासृक् पक्वं चापाट्य बुद्धिमान् ||१२||
क्षीरवृक्षकषायेण प्रक्षाल्यौदकजेन वा |
तिलैः सयष्टीमधुकैः सक्षौद्रैः सर्पिषा युतैः ||१३||
उपदिह्य प्रतनुना वाससा वेष्टयेद्व्रणम् |
प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठामधुकोशीरपद्मकैः ||१४||
सहरिद्रैः कृतं सर्पिः सक्षीरं व्रणरोपणम् |
क्षीरशुक्लापृथक्पर्णीसमङ्गारोध्रचन्दनैः ||१५||
न्यग्रोधादिप्रवालेषु तेषां त्वक्ष्वथवा कृतम् |१६|
paittikamityādi| pradihyāt limpēt| payasyā kṣīrakākōlī, jējjaṭācāryastvarkapuṣpīmāha| pākyaiḥ kvathitakaṣāyaiḥ| śītakaṣāyalakṣaṇamāha “dravyamāpōthitaṁ samyagatyuṣṇōdakasaṁsthitam| rātriparyuṣitaṁ śītakaṣāyaṁ phāṇitaṁ (?) viduḥ” iti| jīvanīyaiḥ kākōlyādibhiḥ siddhāni jīvanīyaghr̥tāni| sēcayēt pariṣēcayēt| dāhavēdanōpaśamārthaṁ virēcanamāha- trivr̥dityādi| kṣīravr̥kṣētyādi kṣīravr̥kṣā nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ| audakāni kamalakumudakalhāraprabhr̥tīni| kr̥taṁ sarpiḥ saṁskr̥taṁ sarpiḥ| kṣīrētyādi kṣīraśuklā kṣīravidārī| samaṅgā mañjiṣṭhā , varāhakrāntētyaparē| nyagrōdhādirdravyasaṅgrahaṇīyē paṭhitaḥ; pravālāḥ pallavāḥ||10-15||-
Adhikarana 4 (16-21) · Śloka 22
naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca ||16||
sumanāyāśca patrāṇi paṭōlāriṣṭayōstathā |
dvē haridrē madhūcchiṣṭaṁ madhukaṁ tiktarōhiṇī ||17||
priyaṅguḥ kuśamūlaṁ ca niculasya tvagēva ca |
mañjiṣṭhācandanōśīramutpalaṁ sārivē trivr̥t ||18||
ētēṣāṁ kārṣikairbhāgairghr̥taprasthaṁ vipācayēt |
duṣṭavraṇapraśamanaṁ nāḍīvraṇaviśōdhanam ||19||
sadyaśchinnavraṇānāṁ ca karañjādyamidaṁ śubham |
duṣṭavraṇāśca yē kēcidyē cōtsr̥ṣṭakriyā vraṇāḥ ||20||
nāḍyō gambhīrikā yāśca sadyaśchinnāstathaiva ca |
agnikṣārakr̥tāścaiva yē vraṇā dāruṇā api ||21||
karañjādyēna haviṣā praśāmyanti na saṁśayaḥ |22|
View original
नक्तमालस्य पत्राणि तरुणानि फलानि च ||१६||
सुमनायाश्च पत्राणि पटोलारिष्टयोस्तथा |
द्वे हरिद्रे मधूच्छिष्टं मधुकं तिक्तरोहिणी ||१७||
प्रियङ्गुः कुशमूलं च निचुलस्य त्वगेव च |
मञ्जिष्ठाचन्दनोशीरमुत्पलं सारिवे त्रिवृत् ||१८||
एतेषां कार्षिकैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् |
दुष्टव्रणप्रशमनं नाडीव्रणविशोधनम् ||१९||
सद्यश्छिन्नव्रणानां च करञ्जाद्यमिदं शुभम् |
दुष्टव्रणाश्च ये केचिद्ये चोत्सृष्टक्रिया व्रणाः ||२०||
नाड्यो गम्भीरिका याश्च सद्यश्छिन्नास्तथैव च |
अग्निक्षारकृताश्चैव ये व्रणा दारुणा अपि ||२१||
करञ्जाद्येन हविषा प्रशाम्यन्ति न संशयः |२२|
naktamālasyētyādi| taruṇāni tatkālōtpannāni, āmānītyarthaḥ| sumanā jātī| niculō vētasaḥ| kēcidēnamanārṣaṁ vadanti, tannēcchati gayī, tasmānmayā'pyaṅgīkr̥taḥ||16-21||-
Adhikarana 5 (22-33) · Śloka 33
iṣṭakāsikatālōṣṭagōśakr̥ttuṣapāṁśubhiḥ ||22||
mūtrairuṣṇaiśca satataṁ svēdayēcchlēṣmavidradhim |
kaṣāyapānairvamanairālēpairupanāhanaiḥ ||23||
harēddōṣānabhīkṣṇaṁ cāpyalābvā'sr̥k tathaiva ca |
āragvadhakaṣāyēṇa pakvaṁ cāpāṭya dhāvayēt ||24||
haridrātrivr̥tāśaktutilairmadhusamāyutaiḥ |
pūrayitvā vraṇaṁ samyagbadhnīyāt kīrtitaṁ yathā ||25||
tataḥ kulatthikādantītrivr̥cchyāmārkatilvakaiḥ |
kuryāttailaṁ sagōmūtraṁ hitaṁ tatra sasaindhavam ||26||
pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśēṣataḥ |
vidradhyōḥ kuśalaḥ kuryādraktāgantunimittayōḥ ||27||
varuṇādigaṇakvāthamapakvē'bhyantarōtthitē |
ūṣakādipratīvāpaṁ pibēt sukhakaraṁ naraḥ ||28||
anayōrvargayōḥ siddhaṁ sarpirvairēcanēna ca |
acirādvidradhiṁ hanti prātaḥ prātarniṣēvitam ||29||
ēbhirēva gaṇaiścāpi saṁsiddhaṁ snēhasaṁyutam |
kāryamāsthāpanaṁ kṣipraṁ tathaivāpyanuvāsanam ||30||
pānālēpanabhōjyēṣu madhuśigrudrumō'pi vā |
dattāvāpō yathādōṣamapakvaṁ hanti vidradhim ||31||
tōyadhānyāmlamūtraistu pēyō vā'pi surādibhiḥ |
yathādōṣagaṇakvāthaiḥ pibēdvā'pi śilājatu ||32||
pradhānaṁ guggulaṁ cāpi śuṇṭhīṁ ca suradāru ca |
snēhōpanāhau kuryācca sadā cāpyanulōmanam ||33||
View original
इष्टकासिकतालोष्टगोशकृत्तुषपांशुभिः ||२२||
मूत्रैरुष्णैश्च सततं स्वेदयेच्छ्लेष्मविद्रधिम् |
कषायपानैर्वमनैरालेपैरुपनाहनैः ||२३||
हरेद्दोषानभीक्ष्णं चाप्यलाब्वाऽसृक् तथैव च |
आरग्वधकषायेण पक्वं चापाट्य धावयेत् ||२४||
हरिद्रात्रिवृताशक्तुतिलैर्मधुसमायुतैः |
पूरयित्वा व्रणं सम्यग्बध्नीयात् कीर्तितं यथा ||२५||
ततः कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामार्कतिल्वकैः |
कुर्यात्तैलं सगोमूत्रं हितं तत्र ससैन्धवम् ||२६||
पित्तविद्रधिवत् सर्वाः क्रिया निरवशेषतः |
विद्रध्योः कुशलः कुर्याद्रक्तागन्तुनिमित्तयोः ||२७||
वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते |
ऊषकादिप्रतीवापं पिबेत् सुखकरं नरः ||२८||
अनयोर्वर्गयोः सिद्धं सर्पिर्वैरेचनेन च |
अचिराद्विद्रधिं हन्ति प्रातः प्रातर्निषेवितम् ||२९||
एभिरेव गणैश्चापि संसिद्धं स्नेहसंयुतम् |
कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथैवाप्यनुवासनम् ||३०||
पानालेपनभोज्येषु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम् ||३१||
तोयधान्याम्लमूत्रैस्तु पेयो वाऽपि सुरादिभिः |
यथादोषगणक्वाथैः पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ||३२||
प्रधानं गुग्गुलं चापि शुण्ठीं च सुरदारु च |
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च सदा चाप्यनुलोमनम् ||३३||
iṣṭakētyādi| pāṁśurdhūliḥ| gōmūtrēṇa dravasvēdaḥ| kaṣāyētyādi| badhnīyāt kīrtitaṁ yathēti “ghanēna vāsasā ślaiṣmikaṁ gāḍhasthānē gāḍhataram” (sū. 18) iti| kulatthikā cakṣuṣyā| idānīṁ raktāgantunimittayōravasaraḥ; anayōruttarayōrvaruṇādērūṣakādēśca (?); tatra varuṇādēḥ kaṣāyaḥ, ūṣakādēḥ kalkaḥ, tēṣāṁ lavaṇatvēna kaṣāyakalpanāyā duḥśakatvāt| trivr̥dādīnāmapi kr̥tēna kaṣāyēṇa tadēva sarpiriti cakārāt| prātaḥ prātariti vīpsayēdaṁ jñāpayati- abhyāsēna niṣēvitaṁ sarpirvidradhiṁ hantīti| varuṇādigaṇakvāthamityādyupacārō'bhyantarē, bāhyē tu vidradhāvamarmajātē pācanapāṭanaśōdhanādyupacāraḥ karaṇīya iti| ēbhirityādi|- ēbhirēva gaṇairvaruṇādivairēcanikaiḥ; atrāpi varuṇādivairēcanikau kaṣāyatayā prayōjyau, ūṣakādiśca kalkatayā| pānētyādi| svabhāvata ēvāmavidradhipratyanīkō madhuśigruḥ, kaṣāyapānādiṣu tasya tu dōṣasya pratyanīkatvārthaṁ dōṣānatikramēṇa vraṇahitavātapittakaphaharadravyaprakṣēpaḥ| tōyētyādi|- tōyādibhiḥ surāntairyathādōṣaṁ sa ēva madhuśigruriti; tatra tōyēna pittavidradhau, dhānyāmlēna vātavidradhau, mūtrēṇa kaphavidradhau, avidagdhē punā raktē surādibhirnānyatra| yathētyādi|- yathādōṣagaṇakvāthairiti vātādipratyanīkairityarthaḥ| pradhānaṁ guggulaṁ mahiṣākhyamityarthaḥ, pradhānaṁ mēdōharatvādvidradhau śrēṣṭhamityanyē| tatra guggulukalpēna vātikē dēvadāru, ślaiṣmikē śuṇṭhīti| snēhōpanāhānulōmanādīni bāhyavātapittakaphavidradhiviṣayāṇi prāguktānyabhyantarē'pi vidradhau yathādauṣaṁ vibhajya yōjyāni||22-33||
Adhikarana 6 (34) · Śloka 34
yathōddiṣṭāṁ sirāṁ vidhyēt kaphajē vidradhau bhiṣak |
raktapittānilōtthēṣu kēcidbāhau vadanti tu ||34||
View original
यथोद्दिष्टां सिरां विध्येत् कफजे विद्रधौ भिषक् |
रक्तपित्तानिलोत्थेषु केचिद्बाहौ वदन्ति तु ||३४||
antarvidradhau dūṣyaśōṇitasya gambhīrānugatatvāttatra sirāvyadhamuddiśannāha- yathētyādi|- yathōddiṣṭāmiti “vāmapārśva kakṣāstanayōrantarē'ntarvidradhau pārśvaśūlē ca’ (śā. 8) iti| tēna kakṣāntarāśrayadēśasyādhaḥ stanayōrupariṣṭāt pārśvaviśēṣē kaphavidradhau| raktapittānilōtthēṣu bāhau kēcidāhuḥ; bāhau bāhumadhyē kūrparē, tēna sthānāntarāśrayamēkīyamatam||34||
Adhikarana 7 (35-37) · Śloka 38
pakvaṁ vā bahirunnaddhaṁ bhittvā vraṇavadācarēt |
srutēṣūrdhvamadhō vā'pi mairēyāmlasurāsavaiḥ ||35||
pēyō varuṇakādistu madhuśigrudrumō'pi vā |
śigrumūlajalē siddhaṁ sasiddhārthakamōdanam ||36||
yavakōlakulatthānāṁ yūṣairbhuñjīta mānavaḥ |
prātaḥ prātaśca sēvēta mātrayā tailvakaṁ ghr̥tam ||37||
trivr̥tādigaṇakvāthasiddhaṁ vā'pyupaśāntayē |38|
View original
पक्वं वा बहिरुन्नद्धं भित्त्वा व्रणवदाचरेत् |
स्रुतेषूर्ध्वमधो वाऽपि मैरेयाम्लसुरासवैः ||३५||
पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुद्रुमोऽपि वा |
शिग्रुमूलजले सिद्धं ससिद्धार्थकमोदनम् ||३६||
यवकोलकुलत्थानां यूषैर्भुञ्जीत मानवः |
प्रातः प्रातश्च सेवेत मात्रया तैल्वकं घृतम् ||३७||
त्रिवृतादिगणक्वाथसिद्धं वाऽप्युपशान्तये |३८|
pakvamityādi| surāsavayōḥ pratyēkaṁ niṣpāditayōrēkīkr̥tya punaḥ sandhānaṁ mairēyaḥ, amlaṁ kāñjikaṁ, surā piṣṭamayī, dravapradhāna āsavaḥ| śigrvityādi| atra saṁskārya ēva siddhārthaprakṣēpaḥ| mātrayā alpaśa ityarthaḥ| tailvakaṁ ghr̥taṁ vātavyādhau paṭhitam| trivr̥tētyādi siddhaṁ sarpirityanuvartatē||35-37||-
Adhikarana 8 (38) · Śloka 39
nōpagacchēdyathāpākaṁ prayatēta tathā bhiṣak ||38||
paryāgatē vidradhau tu siddhirnaikāntikī smr̥tā |39|
View original
नोपगच्छेद्यथापाकं प्रयतेत तथा भिषक् ||३८||
पर्यागते विद्रधौ तु सिद्धिर्नैकान्तिकी स्मृता |३९|
prayatēta prayatnaṁ kurvīta| paryāgatē paripākamāgatē na siddhiḥ||38||-
Adhikarana 9 (39-43) · Śloka 43
pratyākhyāya tu kurvīta majjajātē tu vidradhau ||39||
snēhasvēdōpapannānāṁ kuryādraktāvasēcanam |
vidradhyuktāṁ kriyāṁ kuryāt pakvē vā'sthi tu bhēdayēt ||40||
niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṁ vraṇaśōdhanam |
dhāvēttiktakaṣāyēṇa tiktaṁ sarpistathā hitam ||41||
yadi majjaparisrāvō na nivartēta dēhinaḥ |
kuryāt saṁśōdhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān ||42||
priyaṅgudhātakīrōdhrakaṭphalaṁ tinisaindhavam |
ētaistailaṁ vipaktavyaṁ vidradhivraṇarōpaṇam ||43||
View original
प्रत्याख्याय तु कुर्वीत मज्जजाते तु विद्रधौ ||३९||
स्नेहस्वेदोपपन्नानां कुर्याद्रक्तावसेचनम् |
विद्रध्युक्तां क्रियां कुर्यात् पक्वे वाऽस्थि तु भेदयेत् ||४०||
निःशल्यमथ विज्ञाय कर्तव्यं व्रणशोधनम् |
धावेत्तिक्तकषायेण तिक्तं सर्पिस्तथा हितम् ||४१||
यदि मज्जपरिस्रावो न निवर्तेत देहिनः |
कुर्यात् संशोधनीयानि कषायादीनि बुद्धिमान् ||४२||
प्रियङ्गुधातकीरोध्रकट्फलं तिनिसैन्धवम् |
एतैस्तैलं विपक्तव्यं विद्रधिव्रणरोपणम् ||४३||
paraṁ majjavidradhau pratyākhyāya tu kurvītēti ‘cikitsām’ ityadhyāhāraḥ| kāṁ cikitsāṁ kurvītētyāśaṅkyāha- snēhasvēdōpapannānāmityādi| tiniḥ tinisaḥ, ēkadēśēnāpi samudāyō budhyatē; yathā- satyā satyabhāmā, bhīmō bhīmasēna iti||39-43||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē vidradhicikitsitaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ ||16||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विद्रधिचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||