17. visarpanāḍīstanarōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 3

અથાતો વિસર્પનાડીસ્તનરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| સાધ્યા વિસર્પાસ્ત્રય આદિતો યે ન સન્નિપાતક્ષતજૌ હિ સાધ્યૌ |૩|

સાધ્યા ઇત્યાદિ| સાધ્યાસાધ્યવિભાગકરણં પુનશ્ચિકિત્સિતપ્રક્રમાત્||૧-૨||-

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સાધ્યેષુ તત્પથ્યગણૈર્વિદધ્યાદ્ધૃતાનિ સેકાંશ્ચ તથોપદેહાન્ ||૩||

તેષાં સર્વેષામેવ સામાન્યચિકિત્સિતસૂત્રં નિર્દિશન્નાહ- સાધ્યેષ્વિત્યાદિ| તત્પથ્યગણૈર્યથાક્રમં વાતપિત્તકફજેષુ વાતાદિદોષહરગણૈઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

મુસ્તાશતાહ્વાસુરદારુકુષ્ઠવારાહિકુસ્તુમ્બુરુકૃષ્ણગન્ધાઃ | વાતાત્મકે ચોષ્ણગણાઃ પ્રયોજ્યાઃ સેકેષુ લેપેષુ તથા શૃતેષુ ||૪|| યત્ પઞ્ચમૂલં ખલુ કણ્ટકાખ્યમલ્પં મહચ્ચાપ્યથ વલ્લિજં ચ | તચ્ચોપયોજ્યં ભિષજા પ્રદેહે સેકે ઘૃતે ચાપિ તથૈવ તૈલે ||૫||

મુસ્તેત્યાદિ| કૃષ્ણગન્ધા શોભાઞ્જનકઃ, શમીત્યપરે| ઉષ્ણગણા ભદ્રદાર્વાદયઃ પિપ્પલ્યાદયશ્ચ| યદિત્યાદિ તૃણાખ્યં પઞ્ચમૂલમપહાય શેષાણિ ચત્વારિ પઞ્ચમૂલાનિ ગ્રાહ્યાણિ||૪-૫||

Adhikarana 4 (6-9) · Śloka 9

કસેરુશૃઙ્ગાટકપદ્મગુન્દ્રાઃ સશૈવલાઃ સોત્પલકર્દમાશ્ચ | વસ્ત્રાન્તરાઃ પિત્તકૃતે વિસર્પે લેપા વિધેયાઃ સઘૃતાઃ સુશીતાઃ ||૬|| હ્રીવેરલામજ્જકચન્દનાનિ સ્રોતોજમુક્તામણિગૈરિકાશ્ચ | ક્ષીરેણ પિષ્ટાઃ સઘૃતાઃ સુશીતા લેપાઃ પ્રયોજ્યાસ્તનવઃ સુખાય ||૭|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પયસ્યા મઞ્જિષ્ઠિકા પદ્મકચન્દને ચ | સુગન્ધિકા ચેતિ સુખાય લેપઃ પૈત્તે વિસર્પે ભિષજા પ્રયોજ્યઃ ||૮|| ન્યગ્રોધવર્ગૈઃ પરિષેચનં ચ ઘૃતં ચ કુર્યાત્ સ્વરસેન તસ્ય | શીતૈઃ પયોભિશ્ચ મધૂદકૈશ્ચ સશર્કરૈરિક્ષુરસૈશ્ચ સેકાન્ ||૯||

પિત્તવિસર્પચિકિત્સિતમાહ- કસેર્વિત્યાદિ| શૃઙ્ગાટકં જલમધ્યે ત્રિકણ્ટકમ્| ગુન્દ્રા પહરકભેદઃ| સશૈવલાઃ શૈવાલયુક્તા ઇત્યર્થઃ| કર્દમઃ પઙ્ક ઇત્યર્થઃ| વસ્ત્રાન્તરા વસ્ત્રેણાન્તરીકૃતાઃ, તે હિ સુખેનાપનેતું શક્યન્તે| હ્રીવેરેત્યાદિ હ્રીવેરઃ વાલકમ્| લામજ્જક ઉશીરમૂલમ્ | સ્રોતોજં સૌવીરાઞ્જનમ્| તનવઃ અચ્છાઃ| સુખાયેતિ તનુત્વાન્નોષ્માણમન્તઃ પ્રવેશયતીત્યર્થઃ| શ્રીવાગ્ભટ આહ- “શ્લક્ષ્ણશુષ્કઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીતકૃચ્ચાન્યથાઽગુરોઃ”- ઇતિ| પ્રપૌણ્ડરીકમિત્યાદિ પયસ્યા ક્ષીરવિદારી ; જેજ્જટાચાર્યસ્તુ અર્કપુષ્પીમાહ| સુગન્ધિકા ઉત્પલસારિવા| ન્યગ્રોધેત્યાદિ| મધૂદકં મધુમિશ્રમુદકમ્||૬-૯||

Adhikarana 5 (10-13) · Śloka 13

ઘૃતસ્ય ગૌરીમધુકારવિન્દરોધ્રામ્બુરાજાદનગૈરિકેષુ | તથર્ષભે પદ્મકસારિવાસુ કાકોલિમેદાકુમુદોત્પલેષુ ||૧૦|| સચન્દનાયાં મધુશર્કરાયાં દ્રાક્ષાસ્થિરાપૃશ્નિશતાહ્વયાસુ | કલ્કીકૃતાસૂદકમત્ર દત્ત્વા ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય તથા સ્થિરાદેઃ ||૧૧|| ગણસ્ય બિલ્વાદિકપઞ્ચમૂલ્યાશ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરમથાપિ તદ્વત્ | પ્રસ્થં વિપક્વં પરિષેચનેન પૈત્તીર્નિહન્યાત્તુ વિસર્પનાડીઃ ||૧૨|| વિસ્ફોટદુષ્ટવ્રણશીર્ષરોગાન્ પાકં તથાઽઽસ્યસ્ય નિહન્તિ પાનાત્ | ગ્રહાર્દિતે શોષિણિ ચાપિ બાલે ઘૃતં હિ ગૌર્યાદિકમેતદિષ્ટમ્ ||૧૩||

ગૌર્યાદિઘૃતમાહ- ઘૃતસ્યેત્યાદિ| ગૌરી હરિદ્રા, ગોરોચનેત્યન્યે| અરવિન્દં પદ્મમ્| અમ્બુ વાલકમ્| રાજાદનં ક્ષીરિકા| ઋષભઃ કૂર્ચશીર્ષકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| મધુનઃ શર્કરા મધુશર્કરા| સ્થિરા શાલપર્ણી| ગૌર્યાદિશતાહ્વાન્તાનાં કલ્કીકૃતાનાં ચત્વારિ પલાનિ, ન્યગ્રોધાદેર્વિદારિગન્ધાદેર્મહતોઽપિ પઞ્ચમૂલસ્ય ત્રયાણામુદકં ક્વાથં ચતુર્ગુણં ઘૃતસ્ય, ક્ષીરમપિ ગવ્યં ચતુર્ગુણમિતિ; પ્રસ્થં ઘૃતસ્યેતિ દ્વાત્રિંશત્પલાનિ દ્રવદ્રવ્યત્વાત્; અન્યે પુનઃ કલ્કમાનમષ્ટપલમાહુઃ||૧૦-૧૩||

Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15

અજાઽશ્વવગન્ધા સરલા સકાલા સૈકૈષિકા ચાપ્યથવાઽજશૃઙ્ગી | ગોમૂત્રપિષ્ટો વિહિતઃ પ્રદેહો હન્યાદ્વિસર્પં કફજં સ શીઘ્રમ્ ||૧૪|| કાલાનુસાર્યાગુરુચોચગુઞ્જારાસ્નાવચાશીતશિવેન્દ્રપર્ણ્યઃ | પાલિન્દિમુઞ્જાતમહીકદમ્બા હિતા વિસર્પેષુ કફાત્મકેષુ ||૧૫||

કફવિસર્પચિકિત્સામાહ- અજેત્યાદિ| અજા અજગન્ધા ‘બોબઈ’ ઇતિ લોકે| સરલા ત્રિવૃત્| કાલા કાસમર્દઃ | એકૈષિકા શતાવરી , અન્યે ત્રિવૃદ્ભેદમાહુઃ| અજશૃઙ્ગી છાગલવિષાણિકા, ‘ઉત્તમારણી’ ઇતિ લોકે; ગયદાસાચાર્યેણ કર્કટશૃઙ્ગી વ્યાખ્યાતા| કાલાનુસાર્યેત્યાદિ- કાલાનુસાર્યા તગરં, ચોચઃ ત્વક્, ગુઞ્જા ચિરહિણ્ટિકા, શીતશિવં શતપુષ્પાભેદઃ, ઇન્દ્રપર્ણી ઇન્દ્રવારુણી, અત્ર ગયદાસાચાર્યેણ ઇન્દ્રપુષ્પી પઠિતા વ્યાખ્યાતા ચ; ઇન્દ્રપુષ્પી લાઙ્ગલકી| પાલિન્દિઃ કાલવલ્લી, મુઞ્જાત ઉત્તરાપથજઃ સ્વલ્પકન્દઃ, મહીકદમ્બોઽલમ્બુષા મુણ્ડિતિકેતિ લોકે, જેજ્જટાચાર્યો ભૂકદમ્બમાહ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 7 (16) · Śloka 17

ગણસ્તુ યોજ્યો વરુણપ્રવૃત્તઃ ક્રિયાસુ સર્વાસુ વિચક્ષણેન | સંશોધનં શોણિતમોક્ષણં ચ શ્રેષ્ઠં વિસર્પેષુ ચિકિત્સિતં હિ ||૧૬|| સર્વાંશ્ચ પક્વાન્ પરિશોધ્ય ધીમાન્ વ્રણક્રમેણોપચરેદ્યથોક્તમ્ |૧૭|

ગણ ઇત્યાદિ| વરુણપ્રવૃત્તો ગણો વરુણાદિઃ| ક્રિયાસુ સર્વાસુ પાનાદિકાસુ| આરમ્ભે સર્વેષાં સામાન્યચિકિત્સિતે સંશમનમભિધાય સમ્પ્રાપ્તૌ સંશોધનમુદ્દિશન્નાહ- સંશોધનમિત્યાદિ| રક્તાવસેચનં જલૌકાભિઃ, સર્વેષામેવ રક્તપિત્તપ્રધાનત્વાદલાબુશૃઙ્ગયોસ્તત્ર દુરવચારત્વાત્||૧૬||-

Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20

નાડી ત્રિદોષપ્રભવા ન સિધ્યેચ્છેષાશ્ચતસ્નઃ ખલુ યત્નસાધ્યાઃ ||૧૭|| તત્રાનિલોત્થામુપનાહ્ય પૂર્વમશેષતઃ પૂયગતિં વિદાર્ય | તિલૈરપામાર્ગફલૈશ્ચ પિષ્ટ્વા સસૈન્ધવૈર્બન્ધનમત્ર કુર્યાત્ ||૧૮|| પ્રક્ષાલને ચાપિ સદા વ્રણસ્ય યોજ્યં મહદ્યત્ ખલુ પઞ્ચમૂલમ્ | હિંસ્રાં હરિદ્રાં કટુકાં બલાં ચ ગોજિહ્વિકાં ચાપિ સબિલ્વમૂલામ્ ||૧૯|| સંહૃત્ય તૈલં વિપચેદ્વ્રણસ્ય સંશોધનં પૂરણરોપણં ચ |૨૦|

નાડીનામવસરઃ- નાડીત્યાદિ| તત્રેત્યાદિ| ઉપનાહ્ય પાચનદ્રવ્યૈરવબદ્ધ્વા; તન્નેચ્છતિ ગયી, કસ્માત્? નાડીવચનાત્, નહ્યપક્વે વ્રણે નાડીતિ; તસ્માદ્વાતહરદ્રવ્યૈરેવોપનાહઃ| પ્રક્ષાલન ઇત્યાદિ| સંહૃત્ય એકીકૃત્ય| સ્નેહચતુર્થાંશો ભેષજકલ્કઃ, સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણો દ્રવઃ, અનેન ન્યાયેન પક્તવ્યમ્| દ્રવોઽત્ર જલમ્, “અનુક્તે દ્રવકાર્યે તુ સર્વત્ર સલિલં સ્મૃતમ્” (ચિ. ૩૧) ઇતિ વચનાત્||૧૭-૧૯||-

Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 21

પિત્તાત્મિકાં પ્રાગુપનાહ્ય ધીમાનુત્કારિકાભિઃ સપયોઘૃતાભિઃ ||૨૦|| નિપાત્ય શસ્ત્રં તિલનાગદન્તીયષ્ટ્યાહ્વકલ્કૈઃ પરિપૂરયેત્તામ્ | પ્રક્ષાલને ચાપિ સસોમનિમ્બા નિશા પ્રયોજ્યા કુશલેન નિત્યમ્ ||૨૧||

પિત્તેત્યાદિ| ઉત્કારિકાભિઃ લપ્સિકાભિઃ| નાગદન્તી દન્તી| સોમઃ સોમસઞ્જ્ઞઃ , સોમલતેત્યન્યે; કટ્ફલ ઇતિ જેજ્જટાચાર્યઃ; તન્નેચ્છતિ ગયી, તસ્ય તીક્ષ્ણોષ્ણત્વાત્||૨૦-૨૧||

Adhikarana 10 (22) · Śloka 22

શ્યામાત્રિભણ્ડીત્રિફલાસુ સિદ્ધં હરિદ્રયો રોધ્રકવૃક્ષયોશ્ચ | ઘૃતં સદુગ્ધં વ્રણતર્પણેન હન્યાદ્ગતિં કોષ્ઠગતાઽપિ યા સ્યાત્ ||૨૨||

શ્યામેત્યાદિ|- શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ| ત્રિભણ્ડી ત્રિવૃત્| વૃક્ષકઃ કુટજઃ||૨૨||

Adhikarana 11 (23-25) · Śloka 25

નાડીં કફોત્થામુપનાહ્ય સમ્યક્ કુલત્થસિદ્ધાર્થકશક્તુકિણ્વૈઃ | મૃદૂકૃતામેષ્ય ગતિં વિદિત્વા નિપાતયેચ્છસ્ત્રમશેષકારી ||૨૩|| દદ્યાદ્વ્રણે નિમ્બતિલાન્ સદન્તીન્ સુરાષ્ટ્રજાસૈન્ધવસમ્પ્રયુક્તાન્ | પ્રક્ષાલને ચાપિ કરઞ્જનિમ્બ જાત્યક્ષપીલુસ્વરસાઃ પ્રયોજ્યાઃ ||૨૪|| સુવર્ચિકાસૈન્ધવચિત્રકેષુ નિકુમ્ભતાલીતલરૂપિકાસુ | ફલેષ્વપામાર્ગભવેષુ ચૈવ કુર્યાત્ સમૂત્રેષુ હિતાય તૈલમ્ ||૨૫||

નાડીમિત્યાદિ| કિણ્વઃ સુરાબીજમ્| અશેષકારી વૈદ્યઃ| દદ્યાદિત્યાદિ| સુરાષ્ટ્રજા તુવરમૃત્તિકા| પ્રક્ષાલને ઇત્યાદિ| નિકુમ્ભો દન્તી| તાલીતલં મુશલીમૂલં ; નલમિત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર નલઃ શુષિરપર્વા સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| રૂપિકા શ્વેતાર્કઃ| ‘નીલીફલરૂપિકાભિઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; નીલીફલં શારદં ફલં, શ્રીફલિકેતિ લોકે||૨૩-૨૫||

Adhikarana 12 (26-28) · Śloka 28

નાડીં તુ શલ્યપ્રભવાં વિદાર્ય નિર્હૃત્ય શલ્યં પ્રવિશોધ્ય માર્ગમ્ | સંશોધયેત્ ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈસ્તિલૈસ્તતો રોપણમાશુ કુર્યાત્ ||૨૬|| કુમ્ભીકખર્જૂરકપિત્થબિલ્વવનસ્પતીનાં ચ શલાટુવર્ગૈઃ | કૃત્વા કષાયં વિપચેત્તુ તૈલમાવાપ્ય મુસ્તાસરલાપ્રિયઙ્ગૂઃ ||૨૭|| સુગન્ધિકામોચરસાહિપુષ્પં રોધ્રં વિદધ્યાદપિ ધાતકીં ચ | એતેન શલ્યપ્રભવા તુ નાડી રોહેદ્વ્રણો વા સુખમાશુ ચૈવ ||૨૮||

નાડીમિત્યાદિ| કુમ્ભીકઃ સ્થલકુમ્ભિકા, વનસ્પતયો વટાદ્યાઃ, કુમ્ભિકાદીનાં શલાટૂનિ કોમલફલાનિ ગ્રાહ્યાણિ| સરલા ત્રિવૃત્| સુગન્ધિકા ઉત્પલસારિવા| મોચરસઃ શાલ્મલીચુમ્પઃ| અહિપુષ્પં નાગકેશરમ્||૨૬-૨૮||

Adhikarana 13 (29-33) · Śloka 33

કૃશદુર્બલભીરૂણાં નાડી મર્માશ્રિતા ચ યા | ક્ષારસૂત્રેણ તાં ચ્છિન્દ્યાન્ન તુ શસ્ત્રેણ બુદ્ધિમાન્ ||૨૯|| એષણ્યા ગતિમન્વિષ્ય ક્ષારસૂત્રાનુસારિણીમ્ | સૂચીં નિદધ્યાદ્ગત્યન્તે તથોન્નમ્યાશુ નિર્હરેત્ ||૩૦|| સૂત્રસ્યાન્તં સમાનીય ગાઢં બન્ધં સમાચરેત્ | તતઃ ક્ષારબલં વીક્ષ્ય સૂત્રમન્યત્ પ્રવેશયેત્ ||૩૧|| ક્ષારાક્તં મતિમાન્ વૈદ્યો યાવન્ન છિદ્યતે ગતિઃ | ભગન્દરેઽપ્યેષ વિધિઃ કાર્યો વૈદ્યેન જાનતા ||૩૨|| અર્બુદાદિષુ ચોત્ક્ષિપ્ય મૂલે સૂત્રં નિધાપયેત્ | સૂચીભિર્યવવક્રાભિરાચિતાન્ વા સમન્તતઃ | મૂલે સૂત્રેણ બધ્નીયાચ્છિન્ને ચોપચરેદ્વ્રણમ્ ||૩૩||

કૃશેત્યાદિ| ક્ષારસૂત્રેણ ક્ષારાક્તસૂત્રેણ| તત્ર ક્ષારસૂત્રાવચારણાપ્રકારં નિર્દિશન્નાહ- એષણ્યેત્યાદિ| અર્બુદાદિષ્વિતિ આદિશબ્દાદ્ગ્રન્થ્યાદીનાં ગ્રહણમ્| તનુમૂલેષુ અર્બુદાદિષુ, ઉત્ક્ષિપ્ય મૂલે ક્ષારસૂત્રં નિધાપયેત્; વિશાલમૂલાંશ્ચાર્બુદાદીન્ ક્ષારસૂત્રપ્રતિષ્ઠાપનાર્થે સર્વતઃ સૂચીભિરાવિધ્ય , મૂલે ક્ષારસૂત્રેણ બધ્નીયાત્||૨૯-૩૩||

Adhikarana 14 (34-41) · Śloka 42

યા દ્વિવ્રણીયેઽભિહિતાસ્તુ વર્ત્યસ્તાઃ સર્વનાડીષુ ભિષગ્વિદધ્યાત્ | ઘોણ્ટાફલત્વગ્લવણાનિ લાક્ષાપૂગીફલં ચાલવણં ચ પત્રમ્ ||૩૪|| સ્નુહ્યર્કદુગ્ધેન તુ કલ્ક એષ વર્તીકૃતો હન્ત્યચિરેણ નાડીઃ | બિભીતકામ્રાસ્થિવટપ્રવાલા હરેણુકાશઙ્ખિનિબીજમસ્યઃ ||૩૫|| વારાહિકન્દશ્ચ તથા પ્રદેયો નાડીષુ તૈલેન ચ મિશ્રયિત્વા ||૩૬|| ધત્તૂરજં મદનકોદ્રવજં ચ બીજં કોશાતકી શુકનસા મૃગભોજિની ચ | અઙ્કોટબીજકુસુમં ગતિષુ પ્રયોજ્યં લાક્ષોદકાહૃતમલાસુ વિકૃત્ય ચૂર્ણમ્ ||૩૭|| તથા ચ ગોમાંસમસીં હિતાય કોષ્ઠાશ્રિતસ્યાદરતો દિશન્તિ | વર્તીકૃતં માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તં નાડીઘ્નમુક્તં લવણોત્તમં વા ||૩૮|| દુષ્ટવ્રણે યદ્વિહિતં ચ તૈલં તત્ સર્વનાડીષુ ભિષગ્વિદધ્યાત્ | ચૂર્ણીકૃતૈરથ વિમિશ્રિતમેભિરેવ તૈલં પ્રયુક્તમચિરેણ ગતિં નિહન્તિ ||૩૯|| એષ્વેવ મૂત્રસહિતેષુ વિધાય તૈલં તત્ સાધિતં ગતિમપોહતિ સપ્તરાત્રાત્ | પિણ્ડીતકસ્ય તુ વરાહવિભાવિતસ્ય મૂલેષુ કન્દશકલેષુ ચ સૌવહેષુ ||૪૦|| તૈલં કૃતં ગતિમપોહતિ શીઘ્રમેતત્ કન્દેષુ ચામરવરાયુધસાહ્વયેષુ | ભલ્લાતકાર્કમરિચૈર્લવણોત્તમેન સિદ્ધં વિડઙ્ગરજનીદ્વયચિત્રકૈશ્ચ ||૪૧|| સ્યાન્માર્કવસ્ય ચ રસેન નિહન્તિ તૈલં નાડીં કફાનિલકૃતામપચીં વ્રણાંશ્ચ |૪૨|

તતઃ પરં સર્વનાડીનાં સામાન્યવિધિમાહ- યા ઇત્યાદિ| મિશ્રકોક્તાતીતાવેક્ષણેન દ્વિવ્રણીયેઽભિહિતા ‘અન્તઃશલ્યાનણુમુખાન્’ (ચિ. ૧) ઇત્યાદિવાક્યે વર્ત્યઃ શોધનાઃ પ્રયોજ્યાઃ| ઇહાપિ વર્તિં નિર્દિશન્નાહ- ઘોણ્ટેત્યાદિ| ઘોણ્ટાફલં બદરીફલં, તસ્ય ત્વક્ વલ્કલમ્| લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ| અલવણા કાકમર્દનિકા , તસ્યા ઇદં પત્રમાલવણમ્| બિભીતકેત્યાદિ શઙ્ખિની યવતિક્તા| બિભીતકામ્રાસ્થ્યાદીનાં દાહેન મસ્યઃ ક્ષારા ઇત્યર્થઃ| વારાહિકન્દો ગૃષ્ટિકાકન્દઃ| તથેત્યાદિ તેનૈવ પ્રકારેણ ગોમાંસસ્યાપિ મસીં કોષ્ઠાશ્રિતાસુ નાડીષુ હિતાય આદરેણ પ્રતિપાદયન્તિ| વર્તીકૃતમિત્યાદિ પક્વમધુસૈન્ધવવર્તિરપિ નાડીહરા| દુષ્ટેત્યાદિ|- દુષ્ટવ્રણે યદ્વિહિતં ચ તૈલમિતિ સર્વવ્રણે “દ્રવન્તી ચિરબિલ્વં” ઇત્યાદિના વર્ગેણ “યથોપપત્તિ કર્તવ્યં તૈલમેતેષુ શોધનમ્” (ચિ. ૨) ઇત્યભિહિતમ્| ધત્તૂરજમિત્યાદિ ધત્તૂરજં બીજમ્| મદોત્પાદકાઃ કોદ્રવા મદનકોદ્રવાઃ; અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- મદનં કોદ્રવજં બીજં ચેતિ| કોશાતકી દેવદાલી| શુકનસા ચર્મકારવટઃ| મૃગભોજિની ઇન્દ્રવારુણી| અઙ્કોટબીજપુષ્પયુક્તૈઃ કૃતં ચૂર્ણં ગતિષુ દેયમ્| લાક્ષોદકાહૃતમલાસુ લાક્ષાદિગણક્વાથપ્રક્ષાલનેન આસમન્તાત્ હૃતમલાસુ, દોષાપનયનાચ્છુદ્ધાસ્વિત્યર્થઃ; અન્યે તુ લાક્ષોદકપ્રક્ષાલનેન ભેદનપીડનાભ્યાં ચ હૃતમલાસુ ગતિષુ, ધત્તૂરમદનકોદ્રવાદિચૂર્ણં વિકૃત્યાલોડ્ય લાક્ષોદકેનૈવ પ્રયોજ્યમિતિ સમ્બન્ધં કથયન્તિ| ચૂર્ણીકૃતૈરિત્યાદિ| એભિરેવ ધત્તૂરકાદિભિશ્ચૂર્ણીકૃતૈર્મિશ્રીકૃત્ય તૈલં પ્રયુક્તમચિરેણ ગતિં નિહન્તીતિ જેજ્જટઃ; ગયી તુ, ‘તૈલં કૃતં ગતિમપોહતિ શીઘ્રમેવ’ ઇતિ પઠિત્વા કૃતગ્રહણાત્તૈલં સામાન્યપાકપરિભાષયા કૃતં સાધિતં ગતિમપોહતીતિ વ્યાખ્યાતિ| એષ્વિત્યાદિ|- એષ્વેવ ધત્તૂરકાદિબીજાદિષ્વિત્યર્થઃ| પિણ્ડીતકસ્યેત્યાદિ| વરાહપિણ્ડીતકમૂલસુવહકાદિશકલેષુ વજ્રકન્દેષુ ચ સ્નેહપાકસામાન્યપરિભાષયા સિદ્ધં તૈલં નાડીહરમ્| વિસ્તરમાહ- પિણ્ડીતકસ્ત્રિવિધઃ કૃષ્ણપુષ્પઃ, શ્વેતપુષ્પઃ, પીતપુષ્પશ્ચ; તેષ્વત્ર વરાહવર્ણપુષ્પૈર્વિભાવ્યત ઇતિ વરાહવિભાવિતઃ કૃષ્ણપુષ્પો ગ્રાહ્યઃ; સુવહા ગન્ધનાકુલી નાપિણીતિ લોકે, ગોધાપદીત્યપરે, કન્દાલીત્યન્યે, તસ્યાઃ કન્દશકલેષુ કન્દખણ્ડેષુ; કૃતં સંસ્કૃતમ્| ‘કન્દેષુ ચામરવરાયુધસાહ્વયેષુ’ ઇત્યત્ર અમરવર ઇન્દ્રસ્તસ્યાયુધં વજ્રં તેન સમાન આહ્વયઃ સઞ્જ્ઞા યેષાં તે અમરવરાયુધસાહ્વયા વજ્રકન્દાસ્તેષુ| ચકારાત્ ‘તૈલં કૃતમ્’ ઇત્યનુવર્તતે| ભલ્લાતકેત્યાદિ માર્કવરસેન ભૃઙ્ગરાજરસેન||૩૪-૪૧||-

Adhikarana 15 (42-44) · Śloka 45

સ્તન્યે ગતે વિકૃતિમાશુ ભિષક્ તુ ધાત્રીં પીતાં ઘૃતં પરિણતેઽહનિ વામયેત્તુ ||૪૨|| નિમ્બોદકેન મધુમાગધિકાયુતેન વાન્તાગતેઽહનિ ચ મુદ્ગરસાશના સ્યાત્ | એવં ત્ર્યહં ચતુરહં ષડહં વમેદ્વા સર્પિઃ પિબેત્ત્રિફલયા સહ સંયુતં વા ||૪૩|| ભાર્ગીં વચામતિવિષાં સુરદારુ પાઠાં મુસ્તાદિકં મધુરસાં કટુરોહિણીં ચ | ધાત્રી પિબેત્તુ પયસઃ પરિશોધનાર્થ મારગ્વધાદિષુ વરં મધુના કષાયમ્ ||૪૪|| સામાન્યમેતદુપદિષ્ટમતો વિશેષાદ્દોષાન્ પયોનિપતિતાન્ શમયેદ્યથાસ્વમ્ |૪૫|

સ્તન્ય ઇત્યાદિ| સ્તન્યે દોષૌર્વિકૃતિં ગતે પરિગતે| પરિણતેઽહનિ સાયઙ્કાલ , પીતાં ઘૃતં સંશમનમેવ ઘૃતં પીતવતીં, એતચ્ચ પ્રતપ્તકનકનિકરપીતલોહિતે સવિતરિ સ્નેહપાનકલ્પસ્યાપવાદઃ| સામાન્યોક્તમપિ કફઘ્નદ્રવ્યસંસ્કૃતં ઘૃતમ્| જેજ્જટાદયસ્તુ પરિણતે નિષ્પન્ને સ્નેહફલે સતિ સ્નિગ્ધામિત્યર્થઃ, અહનિ તસ્મિન્નેવ દિવસે| તન્નેચ્છતિ ગયી, સામાન્યવાક્યેનૈવ સ્નિગ્ધાય વમનસ્ય વિહિતત્વાત્| સ્વેદસ્ય પૂર્વકર્મત્વાત્ સ્વિન્નાં, નિમ્બોદકેન નિમ્બક્વાથેન વામયેત્| વાન્તાગતેઽહનિ ચ મુદ્ગરસાશના સ્યાત્ નતુ વમનદિવસે ભોજયેદિત્યર્થઃ| તત્ર પ્રથમવમનેન કફસ્ય નિઃશેષમનપહૃતત્વાદશુદ્ધદેહાં સ્નેહસ્વેદાવન્તરાઽન્તરા સેવયિત્વા ષડહં વા ચતુરહં ત્ર્યહં વા યાવદ્વિશુદ્ધિરિતિ, શુદ્ધદેહાયાસ્તુ પુનર્વમનં ત્યાજ્યમ્, અન્યથા ગ્લાનિઃ સ્તન્યક્ષયશ્ચ| તસ્માચ્છુદ્ધદેહા વાતપિત્તાનુબન્ધે સ્નેહપાકપરિભાષયા ત્રિફલાસિદ્ધં સર્પિઃ પિબેદેવેતિ વાશબ્દાદ્વ્યવસ્થિતાર્થાલ્લભ્યતે| સંશોધનમભિધાય સંશમનમાહ- ભાર્ગીમિત્યાદિ| મુસ્તાદિકં દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયોક્તમ્| મધુરસા મૂર્વા ‘ચોરસ્નાયુઃ’ ઇતિ લોકે| ભાર્ગ્યાદિભિઃ સહ મુસ્તાદેર્ગણસ્ય કષાયપાનં વરં શ્રેષ્ઠમ્| પયોનિપતિતાન્ સ્તન્યનિપતિતાન્| શમયેદ્યથાસ્વમિતિ યસ્ય યદાત્મકં પ્રત્યનીકં તેન શમયેદિતિ||૪૨-૪૪||-

Adhikarana 16 (45-47) · Śloka 47

રોગં સ્તનોત્થિતમવેક્ષ્ય ભિષગ્વિદધ્યા દ્યદ્વિદ્રધાવભિહિતં બહુશો વિધાનમ્ ||૪૫|| સમ્પચ્યમાનમપિ તં તુ વિનોપનાહૈઃ સમ્ભોજનેન ખલુ પાચયિતું યતેત | શીઘ્રં સ્તનો હિ મૃદુમાંસતયોપનદ્ધઃ સર્વં પ્રકોથમુપયાત્યવદીર્યતે ચ ||૪૬|| પક્વે તુ દુગ્ધહરિણીઃ પરિહૃત્ય નાડીઃ કૃષ્ણં ચ ચૂચુકયુગં વિદધીત શસ્ત્રમ્ | આમે વિદાહિનિ તથૈવ ગતે ચ પાકં ધાત્ર્યાઃ સ્તનૌ સતતમેવ ચ નિર્દુહીત ||૪૭||

સમ્ભોજનેનેતિ યથેષ્ટભોજનેનેત્યર્થઃ| ઉપનાહો હ્યત્યર્થં પાકકારિ, તસ્માદુપનાહનિષેધમાહ- શીઘ્રમિત્યાદિ| હિ સ્ફુટં, પ્રકોથં પૂતિમાંસતામ્| આમેત્યાદિ આમે વિદગ્ધતાપરિહારાય, વિદાહિનિ વિપાકપરિહારાય, પક્વે નાડીવ્રણપરિહારાય, સ્તનૌ નિર્દુહીત||૪૫-૪૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 17

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વિસર્પનાડીસ્તનરોગચિકિત્સિતં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ||૧૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||