Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 3
అథాతో విసర్పనాడీస్తనరోగచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| సాధ్యా విసర్పాస్త్రయ ఆదితో యే న సన్నిపాతక్షతజౌ హి సాధ్యౌ |3|
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| साध्या विसर्पास्त्रय आदितो ये न सन्निपातक्षतजौ हि साध्यौ |३|
🔊 Audio coming soon
సాధ్యా ఇత్యాది| సాధ్యాసాధ్యవిభాగకరణం పునశ్చికిత్సితప్రక్రమాత్||1-2||-
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సాధ్యేషు తత్పథ్యగణైర్విదధ్యాద్ధృతాని సేకాంశ్చ తథోపదేహాన్ ||3||
साध्येषु तत्पथ्यगणैर्विदध्याद्धृतानि सेकांश्च तथोपदेहान् ||३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సర్వేషామేవ సామాన్యచికిత్సితసూత్రం నిర్దిశన్నాహ- సాధ్యేష్విత్యాది| తత్పథ్యగణైర్యథాక్రమం వాతపిత్తకఫజేషు వాతాదిదోషహరగణైః||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ముస్తాశతాహ్వాసురదారుకుష్ఠవారాహికుస్తుంబురుకృష్ణగంధాః | వాతాత్మకే చోష్ణగణాః ప్రయోజ్యాః సేకేషు లేపేషు తథా శృతేషు ||4|| యత్ పంచమూలం ఖలు కంటకాఖ్యమల్పం మహచ్చాప్యథ వల్లిజం చ | తచ్చోపయోజ్యం భిషజా ప్రదేహే సేకే ఘృతే చాపి తథైవ తైలే ||5||
मुस्ताशताह्वासुरदारुकुष्ठवाराहिकुस्तुम्बुरुकृष्णगन्धाः | वातात्मके चोष्णगणाः प्रयोज्याः सेकेषु लेपेषु तथा शृतेषु ||४|| यत् पञ्चमूलं खलु कण्टकाख्यमल्पं महच्चाप्यथ वल्लिजं च | तच्चोपयोज्यं भिषजा प्रदेहे सेके घृते चापि तथैव तैले ||५||
🔊 Audio coming soon
ముస్తేత్యాది| కృష్ణగంధా శోభాంజనకః, శమీత్యపరే| ఉష్ణగణా భద్రదార్వాదయః పిప్పల్యాదయశ్చ| యదిత్యాది తృణాఖ్యం పంచమూలమపహాయ శేషాణి చత్వారి పంచమూలాని గ్రాహ్యాణి||4-5||
Adhikarana 4 (6-9) · Śloka 9
కసేరుశృంగాటకపద్మగుంద్రాః సశైవలాః సోత్పలకర్దమాశ్చ | వస్త్రాంతరాః పిత్తకృతే విసర్పే లేపా విధేయాః సఘృతాః సుశీతాః ||6|| హ్రీవేరలామజ్జకచందనాని స్రోతోజముక్తామణిగైరికాశ్చ | క్షీరేణ పిష్టాః సఘృతాః సుశీతా లేపాః ప్రయోజ్యాస్తనవః సుఖాయ ||7|| ప్రపౌండరీకం మధుకం పయస్యా మంజిష్ఠికా పద్మకచందనే చ | సుగంధికా చేతి సుఖాయ లేపః పైత్తే విసర్పే భిషజా ప్రయోజ్యః ||8|| న్యగ్రోధవర్గైః పరిషేచనం చ ఘృతం చ కుర్యాత్ స్వరసేన తస్య | శీతైః పయోభిశ్చ మధూదకైశ్చ సశర్కరైరిక్షురసైశ్చ సేకాన్ ||9||
कसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्राः सशैवलाः सोत्पलकर्दमाश्च | वस्त्रान्तराः पित्तकृते विसर्पे लेपा विधेयाः सघृताः सुशीताः ||६|| ह्रीवेरलामज्जकचन्दनानि स्रोतोजमुक्तामणिगैरिकाश्च | क्षीरेण पिष्टाः सघृताः सुशीता लेपाः प्रयोज्यास्तनवः सुखाय ||७|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पयस्या मञ्जिष्ठिका पद्मकचन्दने च | सुगन्धिका चेति सुखाय लेपः पैत्ते विसर्पे भिषजा प्रयोज्यः ||८|| न्यग्रोधवर्गैः परिषेचनं च घृतं च कुर्यात् स्वरसेन तस्य | शीतैः पयोभिश्च मधूदकैश्च सशर्करैरिक्षुरसैश्च सेकान् ||९||
🔊 Audio coming soon
పిత్తవిసర్పచికిత్సితమాహ- కసేర్విత్యాది| శృంగాటకం జలమధ్యే త్రికంటకం| గుంద్రా పహరకభేదః| సశైవలాః శైవాలయుక్తా ఇత్యర్థః| కర్దమః పంక ఇత్యర్థః| వస్త్రాంతరా వస్త్రేణాంతరీకృతాః, తే హి సుఖేనాపనేతుం శక్యంతే| హ్రీవేరేత్యాది హ్రీవేరః వాలకం| లామజ్జక ఉశీరమూలం | స్రోతోజం సౌవీరాంజనం| తనవః అచ్ఛాః| సుఖాయేతి తనుత్వాన్నోష్మాణమంతః ప్రవేశయతీత్యర్థః| శ్రీవాగ్భట ఆహ- “శ్లక్ష్ణశుష్కఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్| త్వగ్గతస్యోష్మణో రోధాచ్ఛీతకృచ్చాన్యథాఽగురోః”- ఇతి| ప్రపౌండరీకమిత్యాది పయస్యా క్షీరవిదారీ ; జేజ్జటాచార్యస్తు అర్కపుష్పీమాహ| సుగంధికా ఉత్పలసారివా| న్యగ్రోధేత్యాది| మధూదకం మధుమిశ్రముదకం||6-9||
Adhikarana 5 (10-13) · Śloka 13
ఘృతస్య గౌరీమధుకారవిందరోధ్రాంబురాజాదనగైరికేషు | తథర్షభే పద్మకసారివాసు కాకోలిమేదాకుముదోత్పలేషు ||10|| సచందనాయాం మధుశర్కరాయాం ద్రాక్షాస్థిరాపృశ్నిశతాహ్వయాసు | కల్కీకృతాసూదకమత్ర దత్త్వా న్యగ్రోధవర్గస్య తథా స్థిరాదేః ||11|| గణస్య బిల్వాదికపంచమూల్యాశ్చతుర్గుణం క్షీరమథాపి తద్వత్ | ప్రస్థం విపక్వం పరిషేచనేన పైత్తీర్నిహన్యాత్తు విసర్పనాడీః ||12|| విస్ఫోటదుష్టవ్రణశీర్షరోగాన్ పాకం తథాఽఽస్యస్య నిహంతి పానాత్ | గ్రహార్దితే శోషిణి చాపి బాలే ఘృతం హి గౌర్యాదికమేతదిష్టం ||13||
घृतस्य गौरीमधुकारविन्दरोध्राम्बुराजादनगैरिकेषु | तथर्षभे पद्मकसारिवासु काकोलिमेदाकुमुदोत्पलेषु ||१०|| सचन्दनायां मधुशर्करायां द्राक्षास्थिरापृश्निशताह्वयासु | कल्कीकृतासूदकमत्र दत्त्वा न्यग्रोधवर्गस्य तथा स्थिरादेः ||११|| गणस्य बिल्वादिकपञ्चमूल्याश्चतुर्गुणं क्षीरमथापि तद्वत् | प्रस्थं विपक्वं परिषेचनेन पैत्तीर्निहन्यात्तु विसर्पनाडीः ||१२|| विस्फोटदुष्टव्रणशीर्षरोगान् पाकं तथाऽऽस्यस्य निहन्ति पानात् | ग्रहार्दिते शोषिणि चापि बाले घृतं हि गौर्यादिकमेतदिष्टम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
గౌర్యాదిఘృతమాహ- ఘృతస్యేత్యాది| గౌరీ హరిద్రా, గోరోచనేత్యన్యే| అరవిందం పద్మం| అంబు వాలకం| రాజాదనం క్షీరికా| ఋషభః కూర్చశీర్షకః స్వనామప్రసిద్ధః| మధునః శర్కరా మధుశర్కరా| స్థిరా శాలపర్ణీ| గౌర్యాదిశతాహ్వాంతానాం కల్కీకృతానాం చత్వారి పలాని, న్యగ్రోధాదేర్విదారిగంధాదేర్మహతోఽపి పంచమూలస్య త్రయాణాముదకం క్వాథం చతుర్గుణం ఘృతస్య, క్షీరమపి గవ్యం చతుర్గుణమితి; ప్రస్థం ఘృతస్యేతి ద్వాత్రింశత్పలాని ద్రవద్రవ్యత్వాత్; అన్యే పునః కల్కమానమష్టపలమాహుః||10-13||
Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15
అజాఽశ్వవగంధా సరలా సకాలా సైకైషికా చాప్యథవాఽజశృంగీ | గోమూత్రపిష్టో విహితః ప్రదేహో హన్యాద్విసర్పం కఫజం స శీఘ్రం ||14|| కాలానుసార్యాగురుచోచగుంజారాస్నావచాశీతశివేంద్రపర్ణ్యః | పాలిందిముంజాతమహీకదంబా హితా విసర్పేషు కఫాత్మకేషు ||15||
अजाऽश्ववगन्धा सरला सकाला सैकैषिका चाप्यथवाऽजशृङ्गी | गोमूत्रपिष्टो विहितः प्रदेहो हन्याद्विसर्पं कफजं स शीघ्रम् ||१४|| कालानुसार्यागुरुचोचगुञ्जारास्नावचाशीतशिवेन्द्रपर्ण्यः | पालिन्दिमुञ्जातमहीकदम्बा हिता विसर्पेषु कफात्मकेषु ||१५||
🔊 Audio coming soon
కఫవిసర్పచికిత్సామాహ- అజేత్యాది| అజా అజగంధా ‘బోబఈ’ ఇతి లోకే| సరలా త్రివృత్| కాలా కాసమర్దః | ఏకైషికా శతావరీ , అన్యే త్రివృద్భేదమాహుః| అజశృంగీ ఛాగలవిషాణికా, ‘ఉత్తమారణీ’ ఇతి లోకే; గయదాసాచార్యేణ కర్కటశృంగీ వ్యాఖ్యాతా| కాలానుసార్యేత్యాది- కాలానుసార్యా తగరం, చోచః త్వక్, గుంజా చిరహింటికా, శీతశివం శతపుష్పాభేదః, ఇంద్రపర్ణీ ఇంద్రవారుణీ, అత్ర గయదాసాచార్యేణ ఇంద్రపుష్పీ పఠితా వ్యాఖ్యాతా చ; ఇంద్రపుష్పీ లాంగలకీ| పాలిందిః కాలవల్లీ, ముంజాత ఉత్తరాపథజః స్వల్పకందః, మహీకదంబోఽలంబుషా ముండితికేతి లోకే, జేజ్జటాచార్యో భూకదంబమాహ||14-15||
Adhikarana 7 (16) · Śloka 17
గణస్తు యోజ్యో వరుణప్రవృత్తః క్రియాసు సర్వాసు విచక్షణేన | సంశోధనం శోణితమోక్షణం చ శ్రేష్ఠం విసర్పేషు చికిత్సితం హి ||16|| సర్వాంశ్చ పక్వాన్ పరిశోధ్య ధీమాన్ వ్రణక్రమేణోపచరేద్యథోక్తం |17|
गणस्तु योज्यो वरुणप्रवृत्तः क्रियासु सर्वासु विचक्षणेन | संशोधनं शोणितमोक्षणं च श्रेष्ठं विसर्पेषु चिकित्सितं हि ||१६|| सर्वांश्च पक्वान् परिशोध्य धीमान् व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् |१७|
🔊 Audio coming soon
గణ ఇత్యాది| వరుణప్రవృత్తో గణో వరుణాదిః| క్రియాసు సర్వాసు పానాదికాసు| ఆరంభే సర్వేషాం సామాన్యచికిత్సితే సంశమనమభిధాయ సంప్రాప్తౌ సంశోధనముద్దిశన్నాహ- సంశోధనమిత్యాది| రక్తావసేచనం జలౌకాభిః, సర్వేషామేవ రక్తపిత్తప్రధానత్వాదలాబుశృంగయోస్తత్ర దురవచారత్వాత్||16||-
Adhikarana 8 (17-19) · Śloka 20
నాడీ త్రిదోషప్రభవా న సిధ్యేచ్ఛేషాశ్చతస్నః ఖలు యత్నసాధ్యాః ||17|| తత్రానిలోత్థాముపనాహ్య పూర్వమశేషతః పూయగతిం విదార్య | తిలైరపామార్గఫలైశ్చ పిష్ట్వా ససైంధవైర్బంధనమత్ర కుర్యాత్ ||18|| ప్రక్షాలనే చాపి సదా వ్రణస్య యోజ్యం మహద్యత్ ఖలు పంచమూలం | హింస్రాం హరిద్రాం కటుకాం బలాం చ గోజిహ్వికాం చాపి సబిల్వమూలాం ||19|| సంహృత్య తైలం విపచేద్వ్రణస్య సంశోధనం పూరణరోపణం చ |20|
नाडी त्रिदोषप्रभवा न सिध्येच्छेषाश्चतस्नः खलु यत्नसाध्याः ||१७|| तत्रानिलोत्थामुपनाह्य पूर्वमशेषतः पूयगतिं विदार्य | तिलैरपामार्गफलैश्च पिष्ट्वा ससैन्धवैर्बन्धनमत्र कुर्यात् ||१८|| प्रक्षालने चापि सदा व्रणस्य योज्यं महद्यत् खलु पञ्चमूलम् | हिंस्रां हरिद्रां कटुकां बलां च गोजिह्विकां चापि सबिल्वमूलाम् ||१९|| संहृत्य तैलं विपचेद्व्रणस्य संशोधनं पूरणरोपणं च |२०|
🔊 Audio coming soon
నాడీనామవసరః- నాడీత్యాది| తత్రేత్యాది| ఉపనాహ్య పాచనద్రవ్యైరవబద్ధ్వా; తన్నేచ్ఛతి గయీ, కస్మాత్? నాడీవచనాత్, నహ్యపక్వే వ్రణే నాడీతి; తస్మాద్వాతహరద్రవ్యైరేవోపనాహః| ప్రక్షాలన ఇత్యాది| సంహృత్య ఏకీకృత్య| స్నేహచతుర్థాంశో భేషజకల్కః, స్నేహాచ్చతుర్గుణో ద్రవః, అనేన న్యాయేన పక్తవ్యం| ద్రవోఽత్ర జలం, “అనుక్తే ద్రవకార్యే తు సర్వత్ర సలిలం స్మృతం” (చి. 31) ఇతి వచనాత్||17-19||-
Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 21
పిత్తాత్మికాం ప్రాగుపనాహ్య ధీమానుత్కారికాభిః సపయోఘృతాభిః ||20|| నిపాత్య శస్త్రం తిలనాగదంతీయష్ట్యాహ్వకల్కైః పరిపూరయేత్తాం | ప్రక్షాలనే చాపి ససోమనింబా నిశా ప్రయోజ్యా కుశలేన నిత్యం ||21||
पित्तात्मिकां प्रागुपनाह्य धीमानुत्कारिकाभिः सपयोघृताभिः ||२०|| निपात्य शस्त्रं तिलनागदन्तीयष्ट्याह्वकल्कैः परिपूरयेत्ताम् | प्रक्षालने चापि ससोमनिम्बा निशा प्रयोज्या कुशलेन नित्यम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
పిత్తేత్యాది| ఉత్కారికాభిః లప్సికాభిః| నాగదంతీ దంతీ| సోమః సోమసంజ్ఞః , సోమలతేత్యన్యే; కట్ఫల ఇతి జేజ్జటాచార్యః; తన్నేచ్ఛతి గయీ, తస్య తీక్ష్ణోష్ణత్వాత్||20-21||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
శ్యామాత్రిభండీత్రిఫలాసు సిద్ధం హరిద్రయో రోధ్రకవృక్షయోశ్చ | ఘృతం సదుగ్ధం వ్రణతర్పణేన హన్యాద్గతిం కోష్ఠగతాఽపి యా స్యాత్ ||22||
श्यामात्रिभण्डीत्रिफलासु सिद्धं हरिद्रयो रोध्रकवृक्षयोश्च | घृतं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याद्गतिं कोष्ठगताऽपि या स्यात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
శ్యామేత్యాది|- శ్యామా వృద్ధదారుకః| త్రిభండీ త్రివృత్| వృక్షకః కుటజః||22||
Adhikarana 11 (23-25) · Śloka 25
నాడీం కఫోత్థాముపనాహ్య సమ్యక్ కులత్థసిద్ధార్థకశక్తుకిణ్వైః | మృదూకృతామేష్య గతిం విదిత్వా నిపాతయేచ్ఛస్త్రమశేషకారీ ||23|| దద్యాద్వ్రణే నింబతిలాన్ సదంతీన్ సురాష్ట్రజాసైంధవసంప్రయుక్తాన్ | ప్రక్షాలనే చాపి కరంజనింబ జాత్యక్షపీలుస్వరసాః ప్రయోజ్యాః ||24|| సువర్చికాసైంధవచిత్రకేషు నికుంభతాలీతలరూపికాసు | ఫలేష్వపామార్గభవేషు చైవ కుర్యాత్ సమూత్రేషు హితాయ తైలం ||25||
नाडीं कफोत्थामुपनाह्य सम्यक् कुलत्थसिद्धार्थकशक्तुकिण्वैः | मृदूकृतामेष्य गतिं विदित्वा निपातयेच्छस्त्रमशेषकारी ||२३|| दद्याद्व्रणे निम्बतिलान् सदन्तीन् सुराष्ट्रजासैन्धवसम्प्रयुक्तान् | प्रक्षालने चापि करञ्जनिम्ब जात्यक्षपीलुस्वरसाः प्रयोज्याः ||२४|| सुवर्चिकासैन्धवचित्रकेषु निकुम्भतालीतलरूपिकासु | फलेष्वपामार्गभवेषु चैव कुर्यात् समूत्रेषु हिताय तैलम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
నాడీమిత్యాది| కిణ్వః సురాబీజం| అశేషకారీ వైద్యః| దద్యాదిత్యాది| సురాష్ట్రజా తువరమృత్తికా| ప్రక్షాలనే ఇత్యాది| నికుంభో దంతీ| తాలీతలం ముశలీమూలం ; నలమిత్యన్యే పఠంతి, తత్ర నలః శుషిరపర్వా స్వనామప్రసిద్ధః| రూపికా శ్వేతార్కః| ‘నీలీఫలరూపికాభిః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; నీలీఫలం శారదం ఫలం, శ్రీఫలికేతి లోకే||23-25||
Adhikarana 12 (26-28) · Śloka 28
నాడీం తు శల్యప్రభవాం విదార్య నిర్హృత్య శల్యం ప్రవిశోధ్య మార్గం | సంశోధయేత్ క్షౌద్రఘృతప్రగాఢైస్తిలైస్తతో రోపణమాశు కుర్యాత్ ||26|| కుంభీకఖర్జూరకపిత్థబిల్వవనస్పతీనాం చ శలాటువర్గైః | కృత్వా కషాయం విపచేత్తు తైలమావాప్య ముస్తాసరలాప్రియంగూః ||27|| సుగంధికామోచరసాహిపుష్పం రోధ్రం విదధ్యాదపి ధాతకీం చ | ఏతేన శల్యప్రభవా తు నాడీ రోహేద్వ్రణో వా సుఖమాశు చైవ ||28||
नाडीं तु शल्यप्रभवां विदार्य निर्हृत्य शल्यं प्रविशोध्य मार्गम् | संशोधयेत् क्षौद्रघृतप्रगाढैस्तिलैस्ततो रोपणमाशु कुर्यात् ||२६|| कुम्भीकखर्जूरकपित्थबिल्ववनस्पतीनां च शलाटुवर्गैः | कृत्वा कषायं विपचेत्तु तैलमावाप्य मुस्तासरलाप्रियङ्गूः ||२७|| सुगन्धिकामोचरसाहिपुष्पं रोध्रं विदध्यादपि धातकीं च | एतेन शल्यप्रभवा तु नाडी रोहेद्व्रणो वा सुखमाशु चैव ||२८||
🔊 Audio coming soon
నాడీమిత్యాది| కుంభీకః స్థలకుంభికా, వనస్పతయో వటాద్యాః, కుంభికాదీనాం శలాటూని కోమలఫలాని గ్రాహ్యాణి| సరలా త్రివృత్| సుగంధికా ఉత్పలసారివా| మోచరసః శాల్మలీచుంపః| అహిపుష్పం నాగకేశరం||26-28||
Adhikarana 13 (29-33) · Śloka 33
కృశదుర్బలభీరూణాం నాడీ మర్మాశ్రితా చ యా | క్షారసూత్రేణ తాం చ్ఛింద్యాన్న తు శస్త్రేణ బుద్ధిమాన్ ||29|| ఏషణ్యా గతిమన్విష్య క్షారసూత్రానుసారిణీం | సూచీం నిదధ్యాద్గత్యంతే తథోన్నమ్యాశు నిర్హరేత్ ||30|| సూత్రస్యాంతం సమానీయ గాఢం బంధం సమాచరేత్ | తతః క్షారబలం వీక్ష్య సూత్రమన్యత్ ప్రవేశయేత్ ||31|| క్షారాక్తం మతిమాన్ వైద్యో యావన్న ఛిద్యతే గతిః | భగందరేఽప్యేష విధిః కార్యో వైద్యేన జానతా ||32|| అర్బుదాదిషు చోత్క్షిప్య మూలే సూత్రం నిధాపయేత్ | సూచీభిర్యవవక్రాభిరాచితాన్ వా సమంతతః | మూలే సూత్రేణ బధ్నీయాచ్ఛిన్నే చోపచరేద్వ్రణం ||33||
कृशदुर्बलभीरूणां नाडी मर्माश्रिता च या | क्षारसूत्रेण तां च्छिन्द्यान्न तु शस्त्रेण बुद्धिमान् ||२९|| एषण्या गतिमन्विष्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् | सूचीं निदध्याद्गत्यन्ते तथोन्नम्याशु निर्हरेत् ||३०|| सूत्रस्यान्तं समानीय गाढं बन्धं समाचरेत् | ततः क्षारबलं वीक्ष्य सूत्रमन्यत् प्रवेशयेत् ||३१|| क्षाराक्तं मतिमान् वैद्यो यावन्न छिद्यते गतिः | भगन्दरेऽप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ||३२|| अर्बुदादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्रं निधापयेत् | सूचीभिर्यववक्राभिराचितान् वा समन्ततः | मूले सूत्रेण बध्नीयाच्छिन्ने चोपचरेद्व्रणम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
కృశేత్యాది| క్షారసూత్రేణ క్షారాక్తసూత్రేణ| తత్ర క్షారసూత్రావచారణాప్రకారం నిర్దిశన్నాహ- ఏషణ్యేత్యాది| అర్బుదాదిష్వితి ఆదిశబ్దాద్గ్రంథ్యాదీనాం గ్రహణం| తనుమూలేషు అర్బుదాదిషు, ఉత్క్షిప్య మూలే క్షారసూత్రం నిధాపయేత్; విశాలమూలాంశ్చార్బుదాదీన్ క్షారసూత్రప్రతిష్ఠాపనార్థే సర్వతః సూచీభిరావిధ్య , మూలే క్షారసూత్రేణ బధ్నీయాత్||29-33||
Adhikarana 14 (34-41) · Śloka 42
యా ద్వివ్రణీయేఽభిహితాస్తు వర్త్యస్తాః సర్వనాడీషు భిషగ్విదధ్యాత్ | ఘోంటాఫలత్వగ్లవణాని లాక్షాపూగీఫలం చాలవణం చ పత్రం ||34|| స్నుహ్యర్కదుగ్ధేన తు కల్క ఏష వర్తీకృతో హంత్యచిరేణ నాడీః | బిభీతకామ్రాస్థివటప్రవాలా హరేణుకాశంఖినిబీజమస్యః ||35|| వారాహికందశ్చ తథా ప్రదేయో నాడీషు తైలేన చ మిశ్రయిత్వా ||36|| ధత్తూరజం మదనకోద్రవజం చ బీజం కోశాతకీ శుకనసా మృగభోజినీ చ | అంకోటబీజకుసుమం గతిషు ప్రయోజ్యం లాక్షోదకాహృతమలాసు వికృత్య చూర్ణం ||37|| తథా చ గోమాంసమసీం హితాయ కోష్ఠాశ్రితస్యాదరతో దిశంతి | వర్తీకృతం మాక్షికసంప్రయుక్తం నాడీఘ్నముక్తం లవణోత్తమం వా ||38|| దుష్టవ్రణే యద్విహితం చ తైలం తత్ సర్వనాడీషు భిషగ్విదధ్యాత్ | చూర్ణీకృతైరథ విమిశ్రితమేభిరేవ తైలం ప్రయుక్తమచిరేణ గతిం నిహంతి ||39|| ఏష్వేవ మూత్రసహితేషు విధాయ తైలం తత్ సాధితం గతిమపోహతి సప్తరాత్రాత్ | పిండీతకస్య తు వరాహవిభావితస్య మూలేషు కందశకలేషు చ సౌవహేషు ||40|| తైలం కృతం గతిమపోహతి శీఘ్రమేతత్ కందేషు చామరవరాయుధసాహ్వయేషు | భల్లాతకార్కమరిచైర్లవణోత్తమేన సిద్ధం విడంగరజనీద్వయచిత్రకైశ్చ ||41|| స్యాన్మార్కవస్య చ రసేన నిహంతి తైలం నాడీం కఫానిలకృతామపచీం వ్రణాంశ్చ |42|
या द्विव्रणीयेऽभिहितास्तु वर्त्यस्ताः सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् | घोण्टाफलत्वग्लवणानि लाक्षापूगीफलं चालवणं च पत्रम् ||३४|| स्नुह्यर्कदुग्धेन तु कल्क एष वर्तीकृतो हन्त्यचिरेण नाडीः | बिभीतकाम्रास्थिवटप्रवाला हरेणुकाशङ्खिनिबीजमस्यः ||३५|| वाराहिकन्दश्च तथा प्रदेयो नाडीषु तैलेन च मिश्रयित्वा ||३६|| धत्तूरजं मदनकोद्रवजं च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभोजिनी च | अङ्कोटबीजकुसुमं गतिषु प्रयोज्यं लाक्षोदकाहृतमलासु विकृत्य चूर्णम् ||३७|| तथा च गोमांसमसीं हिताय कोष्ठाश्रितस्यादरतो दिशन्ति | वर्तीकृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तं नाडीघ्नमुक्तं लवणोत्तमं वा ||३८|| दुष्टव्रणे यद्विहितं च तैलं तत् सर्वनाडीषु भिषग्विदध्यात् | चूर्णीकृतैरथ विमिश्रितमेभिरेव तैलं प्रयुक्तमचिरेण गतिं निहन्ति ||३९|| एष्वेव मूत्रसहितेषु विधाय तैलं तत् साधितं गतिमपोहति सप्तरात्रात् | पिण्डीतकस्य तु वराहविभावितस्य मूलेषु कन्दशकलेषु च सौवहेषु ||४०|| तैलं कृतं गतिमपोहति शीघ्रमेतत् कन्देषु चामरवरायुधसाह्वयेषु | भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च ||४१|| स्यान्मार्कवस्य च रसेन निहन्ति तैलं नाडीं कफानिलकृतामपचीं व्रणांश्च |४२|
🔊 Audio coming soon
తతః పరం సర్వనాడీనాం సామాన్యవిధిమాహ- యా ఇత్యాది| మిశ్రకోక్తాతీతావేక్షణేన ద్వివ్రణీయేఽభిహితా ‘అంతఃశల్యానణుముఖాన్’ (చి. 1) ఇత్యాదివాక్యే వర్త్యః శోధనాః ప్రయోజ్యాః| ఇహాపి వర్తిం నిర్దిశన్నాహ- ఘోంటేత్యాది| ఘోంటాఫలం బదరీఫలం, తస్య త్వక్ వల్కలం| లవణాని సైంధవాదీని| అలవణా కాకమర్దనికా , తస్యా ఇదం పత్రమాలవణం| బిభీతకేత్యాది శంఖినీ యవతిక్తా| బిభీతకామ్రాస్థ్యాదీనాం దాహేన మస్యః క్షారా ఇత్యర్థః| వారాహికందో గృష్టికాకందః| తథేత్యాది తేనైవ ప్రకారేణ గోమాంసస్యాపి మసీం కోష్ఠాశ్రితాసు నాడీషు హితాయ ఆదరేణ ప్రతిపాదయంతి| వర్తీకృతమిత్యాది పక్వమధుసైంధవవర్తిరపి నాడీహరా| దుష్టేత్యాది|- దుష్టవ్రణే యద్విహితం చ తైలమితి సర్వవ్రణే “ద్రవంతీ చిరబిల్వం” ఇత్యాదినా వర్గేణ “యథోపపత్తి కర్తవ్యం తైలమేతేషు శోధనం” (చి. 2) ఇత్యభిహితం| ధత్తూరజమిత్యాది ధత్తూరజం బీజం| మదోత్పాదకాః కోద్రవా మదనకోద్రవాః; అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- మదనం కోద్రవజం బీజం చేతి| కోశాతకీ దేవదాలీ| శుకనసా చర్మకారవటః| మృగభోజినీ ఇంద్రవారుణీ| అంకోటబీజపుష్పయుక్తైః కృతం చూర్ణం గతిషు దేయం| లాక్షోదకాహృతమలాసు లాక్షాదిగణక్వాథప్రక్షాలనేన ఆసమంతాత్ హృతమలాసు, దోషాపనయనాచ్ఛుద్ధాస్విత్యర్థః; అన్యే తు లాక్షోదకప్రక్షాలనేన భేదనపీడనాభ్యాం చ హృతమలాసు గతిషు, ధత్తూరమదనకోద్రవాదిచూర్ణం వికృత్యాలోడ్య లాక్షోదకేనైవ ప్రయోజ్యమితి సంబంధం కథయంతి| చూర్ణీకృతైరిత్యాది| ఏభిరేవ ధత్తూరకాదిభిశ్చూర్ణీకృతైర్మిశ్రీకృత్య తైలం ప్రయుక్తమచిరేణ గతిం నిహంతీతి జేజ్జటః; గయీ తు, ‘తైలం కృతం గతిమపోహతి శీఘ్రమేవ’ ఇతి పఠిత్వా కృతగ్రహణాత్తైలం సామాన్యపాకపరిభాషయా కృతం సాధితం గతిమపోహతీతి వ్యాఖ్యాతి| ఏష్విత్యాది|- ఏష్వేవ ధత్తూరకాదిబీజాదిష్విత్యర్థః| పిండీతకస్యేత్యాది| వరాహపిండీతకమూలసువహకాదిశకలేషు వజ్రకందేషు చ స్నేహపాకసామాన్యపరిభాషయా సిద్ధం తైలం నాడీహరం| విస్తరమాహ- పిండీతకస్త్రివిధః కృష్ణపుష్పః, శ్వేతపుష్పః, పీతపుష్పశ్చ; తేష్వత్ర వరాహవర్ణపుష్పైర్విభావ్యత ఇతి వరాహవిభావితః కృష్ణపుష్పో గ్రాహ్యః; సువహా గంధనాకులీ నాపిణీతి లోకే, గోధాపదీత్యపరే, కందాలీత్యన్యే, తస్యాః కందశకలేషు కందఖండేషు; కృతం సంస్కృతం| ‘కందేషు చామరవరాయుధసాహ్వయేషు’ ఇత్యత్ర అమరవర ఇంద్రస్తస్యాయుధం వజ్రం తేన సమాన ఆహ్వయః సంజ్ఞా యేషాం తే అమరవరాయుధసాహ్వయా వజ్రకందాస్తేషు| చకారాత్ ‘తైలం కృతం’ ఇత్యనువర్తతే| భల్లాతకేత్యాది మార్కవరసేన భృంగరాజరసేన||34-41||-
Adhikarana 15 (42-44) · Śloka 45
స్తన్యే గతే వికృతిమాశు భిషక్ తు ధాత్రీం పీతాం ఘృతం పరిణతేఽహని వామయేత్తు ||42|| నింబోదకేన మధుమాగధికాయుతేన వాంతాగతేఽహని చ ముద్గరసాశనా స్యాత్ | ఏవం త్ర్యహం చతురహం షడహం వమేద్వా సర్పిః పిబేత్త్రిఫలయా సహ సంయుతం వా ||43|| భార్గీం వచామతివిషాం సురదారు పాఠాం ముస్తాదికం మధురసాం కటురోహిణీం చ | ధాత్రీ పిబేత్తు పయసః పరిశోధనార్థ మారగ్వధాదిషు వరం మధునా కషాయం ||44|| సామాన్యమేతదుపదిష్టమతో విశేషాద్దోషాన్ పయోనిపతితాన్ శమయేద్యథాస్వం |45|
स्तन्ये गते विकृतिमाशु भिषक् तु धात्रीं पीतां घृतं परिणतेऽहनि वामयेत्तु ||४२|| निम्बोदकेन मधुमागधिकायुतेन वान्तागतेऽहनि च मुद्गरसाशना स्यात् | एवं त्र्यहं चतुरहं षडहं वमेद्वा सर्पिः पिबेत्त्रिफलया सह संयुतं वा ||४३|| भार्गीं वचामतिविषां सुरदारु पाठां मुस्तादिकं मधुरसां कटुरोहिणीं च | धात्री पिबेत्तु पयसः परिशोधनार्थ मारग्वधादिषु वरं मधुना कषायम् ||४४|| सामान्यमेतदुपदिष्टमतो विशेषाद्दोषान् पयोनिपतितान् शमयेद्यथास्वम् |४५|
🔊 Audio coming soon
స్తన్య ఇత్యాది| స్తన్యే దోషౌర్వికృతిం గతే పరిగతే| పరిణతేఽహని సాయంకాల , పీతాం ఘృతం సంశమనమేవ ఘృతం పీతవతీం, ఏతచ్చ ప్రతప్తకనకనికరపీతలోహితే సవితరి స్నేహపానకల్పస్యాపవాదః| సామాన్యోక్తమపి కఫఘ్నద్రవ్యసంస్కృతం ఘృతం| జేజ్జటాదయస్తు పరిణతే నిష్పన్నే స్నేహఫలే సతి స్నిగ్ధామిత్యర్థః, అహని తస్మిన్నేవ దివసే| తన్నేచ్ఛతి గయీ, సామాన్యవాక్యేనైవ స్నిగ్ధాయ వమనస్య విహితత్వాత్| స్వేదస్య పూర్వకర్మత్వాత్ స్విన్నాం, నింబోదకేన నింబక్వాథేన వామయేత్| వాంతాగతేఽహని చ ముద్గరసాశనా స్యాత్ నతు వమనదివసే భోజయేదిత్యర్థః| తత్ర ప్రథమవమనేన కఫస్య నిఃశేషమనపహృతత్వాదశుద్ధదేహాం స్నేహస్వేదావంతరాఽంతరా సేవయిత్వా షడహం వా చతురహం త్ర్యహం వా యావద్విశుద్ధిరితి, శుద్ధదేహాయాస్తు పునర్వమనం త్యాజ్యం, అన్యథా గ్లానిః స్తన్యక్షయశ్చ| తస్మాచ్ఛుద్ధదేహా వాతపిత్తానుబంధే స్నేహపాకపరిభాషయా త్రిఫలాసిద్ధం సర్పిః పిబేదేవేతి వాశబ్దాద్వ్యవస్థితార్థాల్లభ్యతే| సంశోధనమభిధాయ సంశమనమాహ- భార్గీమిత్యాది| ముస్తాదికం ద్రవ్యసంగ్రహణీయోక్తం| మధురసా మూర్వా ‘చోరస్నాయుః’ ఇతి లోకే| భార్గ్యాదిభిః సహ ముస్తాదేర్గణస్య కషాయపానం వరం శ్రేష్ఠం| పయోనిపతితాన్ స్తన్యనిపతితాన్| శమయేద్యథాస్వమితి యస్య యదాత్మకం ప్రత్యనీకం తేన శమయేదితి||42-44||-
Adhikarana 16 (45-47) · Śloka 47
రోగం స్తనోత్థితమవేక్ష్య భిషగ్విదధ్యా ద్యద్విద్రధావభిహితం బహుశో విధానం ||45|| సంపచ్యమానమపి తం తు వినోపనాహైః సంభోజనేన ఖలు పాచయితుం యతేత | శీఘ్రం స్తనో హి మృదుమాంసతయోపనద్ధః సర్వం ప్రకోథముపయాత్యవదీర్యతే చ ||46|| పక్వే తు దుగ్ధహరిణీః పరిహృత్య నాడీః కృష్ణం చ చూచుకయుగం విదధీత శస్త్రం | ఆమే విదాహిని తథైవ గతే చ పాకం ధాత్ర్యాః స్తనౌ సతతమేవ చ నిర్దుహీత ||47||
रोगं स्तनोत्थितमवेक्ष्य भिषग्विदध्या द्यद्विद्रधावभिहितं बहुशो विधानम् ||४५|| सम्पच्यमानमपि तं तु विनोपनाहैः सम्भोजनेन खलु पाचयितुं यतेत | शीघ्रं स्तनो हि मृदुमांसतयोपनद्धः सर्वं प्रकोथमुपयात्यवदीर्यते च ||४६|| पक्वे तु दुग्धहरिणीः परिहृत्य नाडीः कृष्णं च चूचुकयुगं विदधीत शस्त्रम् | आमे विदाहिनि तथैव गते च पाकं धात्र्याः स्तनौ सततमेव च निर्दुहीत ||४७||
🔊 Audio coming soon
సంభోజనేనేతి యథేష్టభోజనేనేత్యర్థః| ఉపనాహో హ్యత్యర్థం పాకకారి, తస్మాదుపనాహనిషేధమాహ- శీఘ్రమిత్యాది| హి స్ఫుటం, ప్రకోథం పూతిమాంసతాం| ఆమేత్యాది ఆమే విదగ్ధతాపరిహారాయ, విదాహిని విపాకపరిహారాయ, పక్వే నాడీవ్రణపరిహారాయ, స్తనౌ నిర్దుహీత||45-47||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే విసర్పనాడీస్తనరోగచికిత్సితం నామ సప్తదశోఽధ్యాయః ||17||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే సప్తదశోఽధ్యాయః||17||