Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 4
અથાતો વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
અન્ત્રવૃદ્ધ્યા વિના ષડ્યા વૃદ્ધયસ્તાસુ વર્જયેત્ |
અશ્વાદિયાનં વ્યાયામં મૈથુનં વેગનિગ્રહમ્ ||૩||
અત્યાસનં ચઙ્ક્રમણમુપવાસં ગુરૂણિ ચ |૪|
View original
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अन्त्रवृद्ध्या विना षड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् |
अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम् ||३||
अत्यासनं चङ्क्रमणमुपवासं गुरूणि च |४|
અન્ત્રવૃદ્ધ્યેત્યાદિ| ચઙ્ક્રમણં ભ્રમણમ્||૧-૩||-
Adhikarana 2 (4-8) · Śloka 9
તત્રાદિતો વાતવૃદ્ધૌ ત્રૈવૃતસ્નિગ્ધમાતુરમ્ ||૪||
સ્વિન્નં ચૈનં યથાન્યાયં પાયયેત વિરેચનમ્ |
કોશામ્રતિલ્વકૈરણ્ડફલતૈલાનિ વા નરમ્ ||૫||
સક્ષીરં વા પિબેન્માસં તૈલમેરણ્ડસમ્ભવમ્ |
તતઃ કાલેઽનિલઘ્નાનાં ક્વાથૈઃ કલ્કૈશ્ચ બુદ્ધિમાન્ ||૬||
નિરૂહયેન્નિરૂઢં ચ ભુક્તવન્તં રસૌદનમ્ |
યષ્ટીમધુકસિદ્ધેન તતસ્તૈલેન યોજયેત્ ||૭||
સ્નેહોપનાહૌ કુર્યાચ્ચ પ્રદેહાંશ્ચાનિલાપહાન્ |
વિદગ્ધાં પાચયિત્વા વા સેવનીં પરિવર્જયેત્ ||૮||
ભિન્દ્યાત્તતઃ પ્રભિન્નાયાં યથોક્તં ક્રમમાચરેત્ |૯|
View original
तत्रादितो वातवृद्धौ त्रैवृतस्निग्धमातुरम् ||४||
स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम् |
कोशाम्रतिल्वकैरण्डफलतैलानि वा नरम् ||५||
सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसम्भवम् |
ततः कालेऽनिलघ्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान् ||६||
निरूहयेन्निरूढं च भुक्तवन्तं रसौदनम् |
यष्टीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत् ||७||
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च प्रदेहांश्चानिलापहान् |
विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनीं परिवर्जयेत् ||८||
भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् |९|
તત્રેત્યાદિ| ત્રૈવૃતમપતાનકહરં વાતવ્યાધ્યુક્તં, નરં પાયયેતેતિ સમ્બન્ધઃ| કાલે આવસ્થિકે| નિરૂઢં ચ યષ્ટીમધુકસિદ્ધતૈલેન યોજયેદનુવાસનકલ્પવિધિના| યથોક્તામિત્યાદિ| યથા યેન પ્રકારેણોક્તો દ્વિવ્રણીયક્રમસ્તમાચરેત્||૪-૮||-
Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 12
પિત્તજાયામપક્વાયાં પિત્તગ્રન્થિક્રમો હિતઃ ||૯||
પક્વાં વા ભેદયેદ્ભિન્નાં શોધયેત્ ક્ષૌદ્રસર્પિષા |
શુદ્ધાયાં ચ ભિષગ્દદ્યાત્તૈલં કલ્કં ચ રોપણમ્ ||૧૦||
રક્તજાયાં જલૌકોભિઃ શોણિતં નિર્હરેદ્ભિષક્ |
પિબેદ્વિરેચનં વાઽપિ શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતમ્ ||૧૧||
પિત્તગ્રન્થિક્રમં કુર્યાદામે પક્વે ચ સર્વદા |૧૨|
View original
पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः ||९||
पक्वां वा भेदयेद्भिन्नां शोधयेत् क्षौद्रसर्पिषा |
शुद्धायां च भिषग्दद्यात्तैलं कल्कं च रोपणम् ||१०||
रक्तजायां जलौकोभिः शोणितं निर्हरेद्भिषक् |
पिबेद्विरेचनं वाऽपि शर्कराक्षौद्रसंयुतम् ||११||
पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च सर्वदा |१२|
પિત્તજાયામિત્યાદિ| કલ્કં ચ રોપણં દ્વિવ્રણીયોક્તકલ્કં; ગયી તુ મિશ્રકાધ્યાયોક્તમિતિ કથયતિ||૯-૧૧||-
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
વૃદ્ધિં કફાત્મિકામુષ્ણૈર્મૂત્રપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્ ||૧૨||
પીતદારુકષાયં ચ પિબેન્મૂત્રેણ સંયુતમ્ |
વિમ્લાપનાદૃતે વાઽપિ શ્લેષ્મગ્રાન્થિક્રમો હિતઃ ||૧૩||
પક્વાયાં ચ વિભિન્નાયાં તૈલં શોધનમિષ્યતે |
સુમનારુષ્કરાઙ્કોઠસપ્તપર્ણેષુ સાધિતમ્ ||૧૪||
View original
वृद्धिं कफात्मिकामुष्णैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् ||१२||
पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् |
विम्लापनादृते वाऽपि श्लेष्मग्रान्थिक्रमो हितः ||१३||
पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते |
सुमनारुष्कराङ्कोठसप्तपर्णेषु साधितम् ||१४||
વૃદ્ધિમિત્યાદિ| ઉષ્ણૈરુષ્ણવીર્યૈર્વચાદિપિપ્પલ્યાદિમુષ્કકાદિગણૈઃ; અન્યે તુ, ઉષ્ણવીર્યૈરજગન્ધાદિભિર્મિશ્રકોક્તૈઃ| પીતેત્યાદિ| ગોમૂત્રક્વથિતસ્યૈવ દારુહરિદ્રાકષાયસ્ય વા પાનં, પીતદારુસ્થાને કેચિદ્દેવદારું પઠન્તિ| વિમ્લાપનાદિત્યાદિ| સુમનારુષ્કરાદિકલ્કકષાયસિદ્ધં તૈલમ્||૧૨-૧૪||
Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 18
મેદઃસમુત્થાં સંસ્વેદ્ય લેપયેત્ સુરસાદિના |
શિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા સુખોષ્ણૈર્મૂત્રસંયુતૈઃ ||૧૫||
સ્વિન્નાં ચાવેષ્ટ્ય પટ્ટેન સમાશ્વાસ્ય તુ માનવમ્ |
રક્ષન્ ફલે સેવનીં ચ વૃદ્ધિપત્રેણ દારયેત્ ||૧૬||
ભેદસ્તતઃ સમુદ્ધૃત્ય દદ્યાત્ કાસીસસૈન્ધવે |
બધ્નીયાચ્ચ યથોદ્દિષ્ટં શુદ્ધે તૈલં ચ દાપયેત્ ||૧૭||
મનઃશિલાલલવણૈઃ સિદ્ધમારુષ્કરેષુ ચ |૧૮|
View original
मेदःसमुत्थां संस्वेद्य लेपयेत् सुरसादिना |
शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः ||१५||
स्विन्नां चावेष्ट्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम् |
रक्षन् फले सेवनीं च वृद्धिपत्रेण दारयेत् ||१६||
भेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात् कासीससैन्धवे |
बध्नीयाच्च यथोद्दिष्टं शुद्धे तैलं च दापयेत् ||१७||
मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च |१८|
મેદ ઇત્યાદિ| સુરસાદિના મૂત્રપિષ્ટેન લેપઃ| શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ પિપ્પલીવિડઙ્ગાપામાર્ગશિગ્રુશિરીષસિદ્ધાર્થકાદીનિ સંશોધનસંશમનીયોક્તાનિ| તૈરપિ ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્લેપઃ| સ્વિન્નામિત્યાદિ| યથોદ્દિષ્ટં ચ બધ્નીયાત્ ગોફણયા સ્થગિકાબન્ધેન વા||૧૫-૧૭||-
Adhikarana 6 (18-24) · Śloka 24
મૂત્રજાં સ્વેદયિત્વા તુ વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ ||૧૮||
સેવન્યાઃ પાર્શ્વતોઽધસ્તાદ્વિધ્યેદ્ વ્રીહિમુખેન તુ |
અથાત્ર દ્વિમુખાં નાડીં દત્ત્વા વિસ્રાવયેદ્ભિષક્ ||૧૯||
મૂત્રં, નાડીમથોદ્ધૃત્ય સ્થગિકાબન્ધમાચરેત્ |
શુદ્ધાયાં રોપણં દદ્યાદ્વર્જયેદન્ત્રહૈતુકીમ્ ||૨૦||
અપ્રાપ્તફલકોષાયાં વાતવૃદ્ધિક્રમો હિતઃ |
તત્ર યા વઙ્ક્ષણસ્થા તાં દહેદર્ધેન્દુવક્ત્રયા ||૨૧||
સમ્યઙ્માર્ગાવરોધાર્થં કોશપ્રાપ્તાં તુ વર્જયેત્ |
ત્વચં ભિત્ત્વાઽઙ્ગુષ્ઠમધ્યે દહેચ્ચાઙ્ગવિપર્યયાત્ ||૨૨||
અનેનૈવ વિધાનેન વૃદ્ધી વાતકફાત્મિકે |
પ્રદહેત્ પ્રયતઃ કિન્તુ સ્નાયુચ્છેદોઽધિકસ્તયોઃ ||૨૩||
શઙ્ખોપરિ ચ કર્ણાન્તે ત્યક્ત્વા યત્નેન સેવનીમ્ |
વ્યત્યાસાદ્વા સિરાં વિધ્યેદન્ત્રવૃદ્ધિનિવૃત્તયે ||૨૪||
View original
मूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ||१८||
सेवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद् व्रीहिमुखेन तु |
अथात्र द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्रावयेद्भिषक् ||१९||
मूत्रं, नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् |
शुद्धायां रोपणं दद्याद्वर्जयेदन्त्रहैतुकीम् ||२०||
अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः |
तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेदर्धेन्दुवक्त्रया ||२१||
सम्यङ्मार्गावरोधार्थं कोशप्राप्तां तु वर्जयेत् |
त्वचं भित्त्वाऽङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात् ||२२||
अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके |
प्रदहेत् प्रयतः किन्तु स्नायुच्छेदोऽधिकस्तयोः ||२३||
शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीम् |
व्यत्यासाद्वा सिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ||२४||
મૂત્રજામિત્યાદિ| વર્જયેદન્ત્રહૈતુકીં ‘કોશપ્રાપ્તામ્’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| વાતવૃદ્ધિક્રમો હિત ઇતિ સ્નેહપાનાદિરનુવાસનાન્તઃ| તત્રેત્યાદિ| અર્ધેન્દુવક્ત્રયા શલાકયા| ત્વચ ભિત્ત્વેતિ ત્વઙ્માત્રં છિત્ત્વા| અઙ્ગવિપર્યયાદિતિ વામાન્ત્રવૃદ્ધૌ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠમધ્યે, દક્ષિણાન્ત્રવૃદ્ધૌ વામાઙ્ગુષ્ઠમધ્યે| શઙ્ખભ્રુવોરન્તોપરિ કર્ણલલાટયોર્મધ્યે અન્ત્રવૃદ્ધેર્નિવૃત્તયે ‘વઙ્ક્ષણસ્થાયા’ ઇતિ વાક્યશેષઃ, સિરાં વિધ્યેત્||૧૮-૨૪||
Adhikarana 7 (25-27) · Śloka 27
ઉપદંશેષુ સાધ્યેષુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ |
સિરાં વિધ્યેન્મેઢ્રમધ્યે પાતયેદ્વા જલૌકસઃ ||૨૫||
હરેદુભયતશ્ચાપિ દોષાનત્યર્થમુચ્છ્રિતાન્ |
સદ્યોઽપહૃતદોષસ્ય રુક્શોફાવુપશામ્યતઃ ||૨૬||
યદિ વા દુર્બલો જન્તુર્ન વા પ્રાપ્તં વિરેચનમ્ |
નિરૂહેણ હરેત્તસ્ય દોષાનત્યર્થમુચ્છ્રિતાન્ ||૨૭||
View original
उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः |
सिरां विध्येन्मेढ्रमध्ये पातयेद्वा जलौकसः ||२५||
हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् |
सद्योऽपहृतदोषस्य रुक्शोफावुपशाम्यतः ||२६||
यदि वा दुर्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम् |
निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् ||२७||
ઉપદંશેષ્વિત્યાદિ| તત્ર સિરાં વિધ્યેદ્બહુદોષે, અલ્પદોષે તુ જલૌકાપાતઃ; પિત્તરક્તજયોર્મૃદુત્વાજ્જલૌકસેત્યન્યે; જેજ્જટસ્તુ અનવગાઢે જલૌકસા, અવગાઢે સિરાવ્યધ ઇતિ| હરેદિત્યાદિ| બલવતો વિરેચ્યસ્ય વમનવિરેચનાભ્યાં દોષહરણમ્| યદિ વેત્યાદિ| દુર્બલાવિરેચ્યયોઃ પુનરત્યર્થોચ્છ્રિતદોષયોર્દોષહરણાનુકૂલ્યેન નિરૂહેણ હરણમ્| ન વા પ્રાપ્તં ન યુક્તમિત્યર્થઃ||૨૫-૨૭||
Adhikarana 8 (28-29) · Śloka 30
પ્રપૌણ્ડરીકયષ્ટ્યાહ્વવર્ષાભૂકુષ્ઠદારુભિઃ |
સરલાગુરુરાસ્નાભિર્વાતજં સમ્પ્રલેપયેત્ ||૨૮||
નિચુલૈરણ્ડબીજાનિ યવગોધૂમસક્તવઃ |
એતૈશ્ચ વાતજં સ્નિગ્ધૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સમ્પ્રલેપયેત્ ||૨૯||
પ્રપૌણ્ડરીકપૂર્વૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ સેકઃ પ્રશસ્યતે |૩૦|
View original
प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभूकुष्ठदारुभिः |
सरलागुरुरास्नाभिर्वातजं सम्प्रलेपयेत् ||२८||
निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः |
एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत् ||२९||
प्रपौण्डरीकपूर्वैश्च द्रव्यैः सेकः प्रशस्यते |३०|
પ્રપૌણ્ડરીકેત્યાદિ| સરલા ત્રિવૃત્| નિચુલેત્યાદિ| નિચુલો વેતસઃ| પ્રપૌણ્ડરીકપૂર્વૈઃ પ્રપૌણ્ડરીકાદિભિઃ, પૂર્વૌક્તૈર્વાતોપદંશોક્તૈઃ| સેકઃ પરિષેકઃ||૨૮-૨૯||-
Adhikarana 9 (30-32) · Śloka 33
ગૈરિકાઞ્જનયષ્ટ્યાહ્વસારિવોશીરપદ્મકૈઃ ||૩૦||
સચન્દનોત્પલૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ પૈત્તિકં સમ્પ્રલેપયેત્ |
પદ્મોત્પલમૃણાલૈશ્ચ સસર્જાર્જુનવેતસૈઃ ||૩૧||
સર્પિઃસ્નિગ્ધૈઃ સમધુકૈઃ પૈત્તિકં સમ્પ્રલેપયેત્ |
સેચયેચ્ચ ઘૃતક્ષીરશર્કરેક્ષુમધૂદકૈઃ ||૩૨||
અથવાઽપિ સુશીતેન કષાયેણ વટાદિના |૩૩|
View original
गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः ||३०||
सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः ||३१||
सर्पिःस्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः ||३२||
अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना |३३|
ગૈરિકેત્યાદિ| અઞ્જનં રસાઞ્જનમ્| મૃણાલં પદ્મનાલમ્| સેચયેત્ પરિષેચયેદિત્યર્થઃ||૩૦-૩૨||-
Adhikarana 10 (33-35) · Śloka 35
સાલાશ્વકર્ણાજકર્ણધવત્વગ્ભિઃ કફોત્થિતમ્ ||૩૩||
સુરાપિષ્ટાભિરુષ્ણાભિઃ સતૈલાભિઃ પ્રલેપયેત્ |
રજન્યતિવિષામુસ્તાસુરસાસુરદારુભિઃ ||૩૪||
સપત્રપાઠાપત્તૂરૈરથવા સમ્પ્રલેપયેત્ |
સુરસારગ્વધાદ્યોશ્ચ ક્વાથાભ્યાં પરિષેચયેત્ ||૩૫||
View original
सालाश्वकर्णाजकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् ||३३||
सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् |
रजन्यतिविषामुस्तासुरसासुरदारुभिः ||३४||
सपत्रपाठापत्तूरैरथवा सम्प्रलेपयेत् |
सुरसारग्वधाद्योश्च क्वाथाभ्यां परिषेचयेत् ||३५||
શાલઃ શઙ્કુઃ, અશ્વકર્ણઃ પૂર્વદેશપ્રસિદ્ધોઽશ્વત્થસદૃશઃ, અજકર્ણઃ ‘પિયાસાલ્’ ઇતિ લોકે| પત્તૂરઃ સિરિવાલિકા||૩૩-૩૫||
Adhikarana 11 (36-39) · Śloka 39
એવં સંશોધનાલેપસેકશોણિતમોક્ષણૈઃ |
પ્રતિકુર્યાત્ ક્રિયાયોગૈઃ પ્રાક્સ્થાનોક્તૈર્હિતૈરપિ ||૩૬||
ન યાતિ ચ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્ |
વિદગ્ધૈસ્તુ સિરાસ્નાયુત્વઙ્માંસૈઃ ક્ષીયતે ધ્વજઃ ||૩૭||
શસ્ત્રેણોપચરેચ્ચાપિ પાકમાગતમાશુ વૈ |
તદાઽપોહ્ય તિલૈઃ સર્પિઃક્ષૌદ્રયુક્તૈઃ પ્રલેપયેત્ ||૩૮||
કરવીરસ્ય પત્રાણિ જાત્યારગ્વધયોસ્તથા |
પ્રક્ષાલને પ્રયોજ્યાનિ વૈજયન્ત્યર્કયોરપિ ||૩૯||
View original
एवं संशोधनालेपसेकशोणितमोक्षणैः |
प्रतिकुर्यात् क्रियायोगैः प्राक्स्थानोक्तैर्हितैरपि ||३६||
न याति च यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् |
विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्मांसैः क्षीयते ध्वजः ||३७||
शस्त्रेणोपचरेच्चापि पाकमागतमाशु वै |
तदाऽपोह्य तिलैः सर्पिःक्षौद्रयुक्तैः प्रलेपयेत् ||३८||
करवीरस्य पत्राणि जात्यारग्वधयोस्तथा |
प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोरपि ||३९||
એવં પૂર્વોક્તપ્રકારેણ પ્રતિકુર્યાત્, ‘આમોપદંશમ્’ ઇતિ શેષઃ| પ્રાક્સ્થાનં સૂત્રસ્થાનં, તત્ર મિશ્રકોક્તૈઃ; અપિશબ્દાદ્ દ્વિવ્રણીયોક્તૈઃ| ‘તસ્માત્ સંશોધનાલેપસેકશોણિતમોક્ષણૈઃ| પ્રતિકુર્યાત્ ક્રિયાયોગૈઃ પ્રાક્સ્થાનોક્તૈર્હિતૈરપિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તદાઽપોહ્ય પૂયમુપહૃત્ય| પ્રક્ષાલને વ્રણસ્ય કરવીરપત્રાણિ, તેષાં કષાય ઇત્યર્થઃ; તથૈવાપરયોર્વૈજયન્ત્યર્કયોઃ પત્રાણાં કષાયઃ; વૈજયન્તી અગ્નિમન્થવૃક્ષઃ ||૩૬-૩૯||
Adhikarana 12 (40-41) · Śloka 41
સૌરાષ્ટ્રીં ગૈરિકં તુત્થં પુષ્પકાસીસસૈન્ધવમ્ |
રોધ્રં રસાઞ્જનં દાર્વીં હરિતાલં મનઃશિલામ્ ||૪૦||
હરેણુકૈલે ચ તથા સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ |
તચ્ચૂર્ણં ક્ષૌદ્રસંયુક્તમુપદંશેષુ પૂજિતમ્ ||૪૧||
View original
सौराष्ट्रीं गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् |
रोध्रं रसाञ्जनं दार्वीं हरितालं मनःशिलाम् ||४०||
हरेणुकैले च तथा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् |
तच्चूर्णं क्षौद्रसंयुक्तमुपदंशेषु पूजितम् ||४१||
સૌરાષ્ટ્રી તુવરમૃત્તિકા| પુષ્પં પુષ્પાઞ્જનમ્||૪૦-૪૧||
Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 45
જમ્બ્વામ્રસુમનાનિમ્બશ્વેતકામ્બોજિપલ્લવાઃ |
શલ્લકીબદરીબિલ્વપલાશતિનિશત્વચઃ ||૪૨||
ક્ષીરિણાં ચ ત્વચો યોજ્યાઃ ક્વાથે ત્રિફલયા સહ |
તેન ક્વાથેન નિયતં વ્રણં પ્રક્ષાલયેદ્ભિષક્ ||૪૩||
અસ્મિન્નેવ કષાયે તુ તૈલં ધીરો વિપાચયેત્ |
ગોજીવિડઙ્ગયષ્ટીભિઃ સર્વગન્ધૈશ્ચ સંયુતમ્ ||૪૪||
એતત્ સર્વોપદંશેષુ શ્રેષ્ઠં રોપણમિષ્યતે |૪૫|
View original
जम्ब्वाम्रसुमनानिम्बश्वेतकाम्बोजिपल्लवाः |
शल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशत्वचः ||४२||
क्षीरिणां च त्वचो योज्याः क्वाथे त्रिफलया सह |
तेन क्वाथेन नियतं व्रणं प्रक्षालयेद्भिषक् ||४३||
अस्मिन्नेव कषाये तु तैलं धीरो विपाचयेत् |
गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् ||४४||
एतत् सर्वोपदंशेषु श्रेष्ठं रोपणमिष्यते |४५|
જમ્બ્વામ્રેત્યાદિ| શ્વેતઃ શ્વેતસ્યન્દઃ; કામ્બોજિકા કૂવિકા, ગયી તુ માષપર્ણીમાહ| તિનિશઃ સ્યન્દનઃ| ક્ષીરિણો વટાદયઃ| અસ્મિન્નિત્યાદિ| ગોજી ગોજિહ્વા| સર્વગન્ધૈરેલાદિપરિપઠિતૈઃ| સામાન્યકષાયપાકકલ્પિતેન ચતુર્ગુણેન કષાયેણ સિદ્ધં તિલતૈલમકલ્કમેવ, કષાયોપાદાનાત્, કલ્કમપ્યનન્તરોક્તૌષધગણાત્ કર્તવ્યમિત્યન્યે, કષાયશબ્દસ્ય કલ્કેઽપિ વૃત્તેઃ||૪૨-૪૪||-
Adhikarana 14 (45-47) · Śloka 48
સ્વર્જિકાતુત્થકાસીસં શૈલેયં ચ રસાઞ્જનમ્ ||૪૫||
મનઃશિલાસમૈશ્ચૂર્ણં વ્રણવીસર્પનાશનમ્ |
ગુન્દ્રાં દગ્ધ્વા કૃતં ભસ્મ હરિતાલં મનઃશિલા ||૪૬||
ઉપદંશબિસર્પાણામેતચ્છાન્તિકરં પરમ્ |
માર્કવસ્ત્રિફલા દન્તી તામ્રચૂર્ણમયોરજઃ ||૪૭||
ઉપદંશં નિહન્ત્યેષ વૃક્ષમિન્દ્રાશનિર્યથા |૪૮|
View original
स्वर्जिकातुत्थकासीसं शैलेयं च रसाञ्जनम् ||४५||
मनःशिलासमैश्चूर्णं व्रणवीसर्पनाशनम् |
गुन्द्रां दग्ध्वा कृतं भस्म हरितालं मनःशिला ||४६||
उपदंशबिसर्पाणामेतच्छान्तिकरं परम् |
मार्कवस्त्रिफला दन्ती ताम्रचूर्णमयोरजः ||४७||
उपदंशं निहन्त्येष वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा |४८|
માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ||૪૫-૪૭||-
Adhikarana 15 (48) · Śloka 49
ઉપદંશદ્વયેઽપ્યેતાં પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્ ||૪૮||
તયોરેવ ચ યા યોગ્યા વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્ |૪૯|
View original
उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||४८||
तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् |४९|
ઉપદંશયોર્દ્વયોરપિ રક્તસન્નિપાતજયોસ્તુલ્યકારણત્વાત્તુલ્યૈવ ચિકિત્સા| સન્નિપાતપ્રભવે તુ વાતાદિચિકિત્સિતમેકીકૃત્ય દદ્યાત્||૪૮||-
Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51
ઉપદંશે વિશેષેણ શૃણુ ભૂયસ્ત્રિદોષજે ||૪૯||
દુષ્ટવ્રણવિધિં કુર્યાત્ કુથિતં મેહનં ત્યજેત્ |
જમ્બ્વોષ્ઠેનાગ્નિવર્ણેન પશ્ચાચ્છેષં દહેદ્ભિષક્ ||૫૦||
સમ્યગ્દગ્ધં ચ વિજ્ઞાય મધુસર્પિઃ પ્રયોજયેત્ |
શુદ્ધે ચ રોપણં દદ્યાત્ કલ્કં તૈલં હિતં ચ યત્ ||૫૧||
View original
उपदंशे विशेषेण शृणु भूयस्त्रिदोषजे ||४९||
दुष्टव्रणविधिं कुर्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् |
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक् ||५०||
सम्यग्दग्धं च विज्ञाय मधुसर्पिः प्रयोजयेत् |
शुद्धे च रोपणं दद्यात् कल्कं तैलं हितं च यत् ||५१||
ઉપદંશે ઇત્યાદિ| કુથિતં મેહનં ત્યજેદિતિ યાવન્માત્રં મેહનં કુથિતં ભવેત્તાવન્માત્રં છિન્દ્યાદિત્યર્થઃ| જમ્બ્વૌષ્ઠઃ જમ્બૂફલસદૃશમુખાગ્રા કૃષ્ણપાષાણરચિતા વર્તિઃ||૪૯-૫૧||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
સ્નેહસ્વેદોપપન્ને તુ શ્લીપદેઽનિલજે ભિષક્ |
કૃત્વા ગુલ્ફોપરિ સિરાં વિધ્યેત્તુ ચતુરઙ્ગુલે ||૫૨||
સમાપ્યાયિતદેહં ચ બસ્તિભિઃ સમુપાચરેત્ |
માસમેરણ્ડજં તૈલં પિબેન્મૂત્રેણ સંયુતમ્ ||૫૩||
પયસૌદનમશ્નીયાન્નાગરક્વથિતેન ચ |
ત્રૈવૃતં ચોપયુઞ્જીત શસ્તો દાહસ્તથાઽગ્નિના ||૫૪||
View original
स्नेहस्वेदोपपन्ने तु श्लीपदेऽनिलजे भिषक् |
कृत्वा गुल्फोपरि सिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले ||५२||
समाप्यायितदेहं च बस्तिभिः समुपाचरेत् |
मासमेरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ||५३||
पयसौदनमश्नीयान्नागरक्वथितेन च |
त्रैवृतं चोपयुञ्जीत शस्तो दाहस्तथाऽग्निना ||५४||
સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહોઽત્ર શોધનાર્થ એવ, શ્લીપદાનાં રૂક્ષણીયત્વાત્, ગયી તુ સ્નેહસ્વેદોપનાહાંશ્ચેતિ પઠતિ| સમાપ્યાયિતદેહમિતિ રક્તાપકર્ષેણ સ્થાપનાદ્દેહસ્યાનુક્રમાદાપ્યાયિતસ્ય| બસ્તિરત્ર નિરૂહોઽભિપ્રેતઃ| માસમિત્યાદિ શુણ્ઠીકર્ષપક્વેનાષ્ટગુણિતેન તચ્ચતુર્ગુણાવશિષ્ટેન પયસા ભોજનં કુર્યાત્| ત્રૈવૃતમિત્યાદિ ત્રૈવૃતમુત્પાદિતં વાતવ્યાધૌ, તચ્ચોપયુઞ્જીત સ્નેહપ્રયોગકાલે||૫૨-૫૪||
Adhikarana 18 (55) · Śloka 55
ગુલ્ફસ્યાધઃ સિરાં વિધ્યેચ્છ્લીપદે પિત્તસમ્ભવે |
પિત્તઘ્નીં ચ ક્રિયાં કુર્યાત્ પિત્તાર્બુદવિસર્પવત્ ||૫૫||
View original
गुल्फस्याधः सिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसम्भवे |
पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात् पित्तार्बुदविसर्पवत् ||५५||
ગુલ્ફસ્યેત્યાદિ| પિત્તજે શ્લીપદે સિરાં વિધ્યેત્, ગુલ્ફસ્યોપરિ ચતુરઙ્ગુલમ્; અન્યે તુ ગુલ્ફસ્યાધ ઇતિ સિરાવ્યધ એવ સમ્બધ્નન્તિ||૫૫||
Adhikarana 19 (56-62) · Śloka 62
સિરાં સુવિદિતાં વિધ્યેદઙ્ગુષ્ઠે શ્લૈષ્મિકે ભિષક્ |
મધુયુક્તાનિ ચાભીક્ષ્ણં કષાયાણિ પિબેન્નરઃ ||૫૬||
પિબેદ્વાઽપ્યભયાકલ્કં મૂત્રેણાન્યતમેન ચ |
કટુકામમૃતાં શુણ્ઠીં વિડઙ્ગં દારુ ચિત્રકમ્ ||૫૭||
હિતં વા લેપને નિત્યં ભદ્રદારુ સચિત્રકમ્ |
વિડઙ્ગમરિચાર્કેષુ નાગરે ચિત્રકેઽથવા ||૫૮||
ભદ્રદાર્વેલુકાખ્યે ચ સર્વેષુ લવણેષુ ચ |
તૈલં પક્વં પિબેદ્વાઽપિ યવાન્નં ચ હિતં સદા ||૫૯||
પિબેત્ સર્ષપતૈલં વા શ્લીપદાનાં નિવૃત્તયે |
પૂતીકરઞ્જપત્રાણાં રસં વાઽપિ યથાબલમ્ ||૬૦||
અનેનૈવ વિધાનેન પુત્રઞ્જીવકજં રસમ્ |
પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ કાલસાત્મ્યવિભાગવિત્ ||૬૧||
કેવુકાકન્દનિર્યાસં લવણં ત્વથ પાકિમમ્ |
રસં દત્ત્વાઽથ પૂર્વોક્તં પેયમેતદ્ભિષગ્જિતમ્ ||૬૨||
View original
सिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लैष्मिके भिषक् |
मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ||५६||
पिबेद्वाऽप्यभयाकल्कं मूत्रेणान्यतमेन च |
कटुकाममृतां शुण्ठीं विडङ्गं दारु चित्रकम् ||५७||
हितं वा लेपने नित्यं भद्रदारु सचित्रकम् |
विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रकेऽथवा ||५८||
भद्रदार्वेलुकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च |
तैलं पक्वं पिबेद्वाऽपि यवान्नं च हितं सदा ||५९||
पिबेत् सर्षपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये |
पूतीकरञ्जपत्राणां रसं वाऽपि यथाबलम् ||६०||
अनेनैव विधानेन पुत्रञ्जीवकजं रसम् |
प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित् ||६१||
केवुकाकन्दनिर्यासं लवणं त्वथ पाकिमम् |
रसं दत्त्वाऽथ पूर्वोक्तं पेयमेतद्भिषग्जितम् ||६२||
સિરામિત્યાદિ| સિરાં સુવિદિતામિતિ ક્ષિપ્રમર્મણ ઉપરિ ચતુરઙ્ગુલે| મધ્વિત્યાદિ| અભીક્ષ્ણં પુનઃ પુનરિત્યર્થઃ| પિબેદિત્યાદિ| અત્ર મૂત્રેણાન્યતમેન ચેતિ અષ્ટમૂત્રેષ્વેકેનાપિ હરીતકીં સેવેત| કટુકામિત્યાદિ| અન્યતમેન મૂત્રેણ પિબેદિત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| હિતમિત્યાદિ| એલુકાખ્યમ્ એલવાલુકમ્| પિબેદિત્યાદિ| કણ્ટકિકરઞ્જપત્રસ્વરસં યથાબલં અનલપુરુષાદિબલાનતિક્રમેણ પલમર્ધપલં પલદ્વયં વા કટુતૈલાક્ષપ્રક્ષેપં પિબેત્; કણ્ટકિકરઞ્જઃ પૂતીકરઞ્જઃ, ચિરબિલ્વ ઇત્યન્યે| અનેનૈવેત્યાદિ| પુત્રઞ્જીવકોઽનેનૈવ નામ્ના પ્રસિદ્ધઃ| કેવુકેત્યાદિ| પાકિમં લવણં વિડલવણમ્| ભિષગ્જિતમ્ ઔષધમ્||૫૬-૬૨||
Adhikarana 20 (63-66) · Śloka 66
કાકાદનીં કાકજઙ્ઘાં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્ |
કદમ્બપુષ્પીં મન્દારીં લમ્બાં શુકનસાં તથા ||૬૩||
દગ્ધ્વા મૂત્રેણ તદ્ભસ્મ સ્રાવયેત્ ક્ષારકલ્પવત્ |
તત્ર દદ્યાત્ પ્રતીવાપં કાકોદુમ્બરિકારસમ્ ||૬૪||
મદનાચ્ચ ફલાત્ ક્વાથં શુકાખ્યસ્વરસં તથા |
એષ ક્ષારસ્તુ પાનીયઃ શ્લીપદં હન્તિ સેવિતઃ ||૬૫||
અપચીં ગલગણ્ડં ચ ગ્રહણીદોષમેવ ચ |
ભક્તસ્યાનશનં ચૈવ હન્યાત્ સર્વવિષાણિ ચ ||૬૬||
View original
काकादनीं काकजङ्घां बृहतीं कण्टकारिकाम् |
कदम्बपुष्पीं मन्दारीं लम्बां शुकनसां तथा ||६३||
दग्ध्वा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् |
तत्र दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम् ||६४||
मदनाच्च फलात् क्वाथं शुकाख्यस्वरसं तथा |
एष क्षारस्तु पानीयः श्लीपदं हन्ति सेवितः ||६५||
अपचीं गलगण्डं च ग्रहणीदोषमेव च |
भक्तस्यानशनं चैव हन्यात् सर्वविषाणि च ||६६||
કાકાદનીમિત્યાદિ| કાકાદની કાલાહિંસ્રેત્યર્થઃ| કાકજઙ્ઘા એતન્નામ્ના પ્રસિદ્ધૈવ| કદમ્બપુષ્પી અલમ્બુષા મુણ્ડતિકેતિ લોકે પ્રસિદ્ધા| મન્દારી આલી, લમ્બા કટુકાલાબુઃ| શુકનસા ચર્મકારવટઃ| દગ્ધ્વા ક્ષારં ષઙ્ગુણેન મૂત્રેણૈકવિંશતિવારાન્ સ્રાવયેત્, કાકોદુમ્બરિકારસં મદનફલક્વાથં શુકનસાસ્વરસં ચ પ્રત્યેકં ગોમૂત્રેણ સમં, પાદિકમપરેષાં મતેન પ્રક્ષિપ્ય, ક્ષારપાકકલ્પક્રમેણ વિપક્વઃ સિદ્ધઃ, શ્લીપદહરદ્રવેણ શાણાદિમાત્રયા પાનાર્હઃ||૬૩-૬૬||
Adhikarana 21 (67) · Śloka 67
એષ્વેવ તૈલં સંસિદ્ધં નસ્યાભ્યઙ્ગેષુ પૂજિતમ એતાનેવામયાન્ હન્તિ યે ચ દુષ્ટવ્રણા નૃણામ્ ||૬૭||
View original
एष्वेव तैलं संसिद्धं नस्याभ्यङ्गेषु पूजितम एतानेवामयान् हन्ति ये च दुष्टव्रणा नृणाम् ||६७||
કાકાદન્યાદીનાં ક્વાથેન તથા કાકોદુમ્બરિકારસમદનફલક્વાથશુકનાસાસ્વરસેષુ પ્રત્યેકં સમેષુ તૈલં સાધ્યમ્||૬૭||
Adhikarana 22 (68-69) · Śloka 69
દ્રવન્તીં ત્રિવૃતાં દન્તીં નીલીં શ્યામાં તથૈવ ચ |
સપ્તલાં શઙ્ખિનીં ચૈવ દગ્ધ્વા મૂત્રેણ ગાલયેત્ ||૬૮||
દદ્યાચ્ચ ત્રિફલાક્વાથમેષ ક્ષારસ્તુ સાધિતઃ |
અધો ગચ્છતિ પીતસ્તુ પૂર્વૈશ્ચાપ્યાશિષઃ સમાઃ ||૬૯||
View original
द्रवन्तीं त्रिवृतां दन्तीं नीलीं श्यामां तथैव च |
सप्तलां शङ्खिनीं चैव दग्ध्वा मूत्रेण गालयेत् ||६८||
दद्याच्च त्रिफलाक्वाथमेष क्षारस्तु साधितः |
अधो गच्छति पीतस्तु पूर्वैश्चाप्याशिषः समाः ||६९||
દ્રવન્તીમિત્યાદિ| દ્રવન્તી શમ્બરી| ત્રિવૃતા ત્રિવૃત્| દન્તી દન્તિની| નીલી શારદં ફલં, શ્રીફલિકેતિ લોકે| શ્યામા વૃદ્ધદારુકઃ| શઙ્ખિની યવતિક્તાભેદઃ| પૂર્વૈશ્ચાપ્યાશિષઃ સમા ઇતિ પૂર્વૈઃ પૂર્વક્ષારયોગૈઃ સહ સમાસ્તુલ્યા ભવન્તિ, આશિષ આશંસનાનિ અર્થવાદાઃ| ઇદમુક્તં ભવતિ- યે કેચિદ્ગુણાઃ પૂર્વક્ષારેષ્વભિહિતાસ્તેઽત્રાપિ તુલ્યા જ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ||૬૮-૬૯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વૃદ્ધ્યુપદંશશ્લીપદચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ||૧૯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||