Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 4
അഥാതോ വൃദ്ധ്യുപദംശശ്ലീപദചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
അന്ത്രവൃദ്ധ്യാ വിനാ ഷഡ്യാ വൃദ്ധയസ്താസു വര്ജയേത് |
അശ്വാദിയാനം വ്യായാമം മൈഥുനം വേഗനിഗ്രഹമ് ||൩||
അത്യാസനം ചങ്ക്രമണമുപവാസം ഗുരൂണി ച |൪|
View original
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अन्त्रवृद्ध्या विना षड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् |
अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम् ||३||
अत्यासनं चङ्क्रमणमुपवासं गुरूणि च |४|
അന്ത്രവൃദ്ധ്യേത്യാദി| ചങ്ക്രമണം ഭ്രമണമ്||൧-൩||-
Adhikarana 2 (4-8) · Śloka 9
തത്രാദിതോ വാതവൃദ്ധൌ ത്രൈവൃതസ്നിഗ്ധമാതുരമ് ||൪||
സ്വിന്നം ചൈനം യഥാന്യായം പായയേത വിരേചനമ് |
കോശാമ്രതില്വകൈരണ്ഡഫലതൈലാനി വാ നരമ് ||൫||
സക്ഷീരം വാ പിബേന്മാസം തൈലമേരണ്ഡസമ്ഭവമ് |
തതഃ കാലേऽനിലഘ്നാനാം ക്വാഥൈഃ കല്കൈശ്ച ബുദ്ധിമാന് ||൬||
നിരൂഹയേന്നിരൂഢം ച ഭുക്തവന്തം രസൌദനമ് |
യഷ്ടീമധുകസിദ്ധേന തതസ്തൈലേന യോജയേത് ||൭||
സ്നേഹോപനാഹൌ കുര്യാച്ച പ്രദേഹാംശ്ചാനിലാപഹാന് |
വിദഗ്ധാം പാചയിത്വാ വാ സേവനീം പരിവര്ജയേത് ||൮||
ഭിന്ദ്യാത്തതഃ പ്രഭിന്നായാം യഥോക്തം ക്രമമാചരേത് |൯|
View original
तत्रादितो वातवृद्धौ त्रैवृतस्निग्धमातुरम् ||४||
स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम् |
कोशाम्रतिल्वकैरण्डफलतैलानि वा नरम् ||५||
सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसम्भवम् |
ततः कालेऽनिलघ्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान् ||६||
निरूहयेन्निरूढं च भुक्तवन्तं रसौदनम् |
यष्टीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत् ||७||
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च प्रदेहांश्चानिलापहान् |
विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनीं परिवर्जयेत् ||८||
भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् |९|
തത്രേത്യാദി| ത്രൈവൃതമപതാനകഹരം വാതവ്യാധ്യുക്തം, നരം പായയേതേതി സമ്ബന്ധഃ| കാലേ ആവസ്ഥികേ| നിരൂഢം ച യഷ്ടീമധുകസിദ്ധതൈലേന യോജയേദനുവാസനകല്പവിധിനാ| യഥോക്താമിത്യാദി| യഥാ യേന പ്രകാരേണോക്തോ ദ്വിവ്രണീയക്രമസ്തമാചരേത്||൪-൮||-
Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 12
പിത്തജായാമപക്വായാം പിത്തഗ്രന്ഥിക്രമോ ഹിതഃ ||൯||
പക്വാം വാ ഭേദയേദ്ഭിന്നാം ശോധയേത് ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ |
ശുദ്ധായാം ച ഭിഷഗ്ദദ്യാത്തൈലം കല്കം ച രോപണമ് ||൧൦||
രക്തജായാം ജലൌകോഭിഃ ശോണിതം നിര്ഹരേദ്ഭിഷക് |
പിബേദ്വിരേചനം വാऽപി ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുതമ് ||൧൧||
പിത്തഗ്രന്ഥിക്രമം കുര്യാദാമേ പക്വേ ച സര്വദാ |൧൨|
View original
पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः ||९||
पक्वां वा भेदयेद्भिन्नां शोधयेत् क्षौद्रसर्पिषा |
शुद्धायां च भिषग्दद्यात्तैलं कल्कं च रोपणम् ||१०||
रक्तजायां जलौकोभिः शोणितं निर्हरेद्भिषक् |
पिबेद्विरेचनं वाऽपि शर्कराक्षौद्रसंयुतम् ||११||
पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च सर्वदा |१२|
പിത്തജായാമിത്യാദി| കല്കം ച രോപണം ദ്വിവ്രണീയോക്തകല്കം; ഗയീ തു മിശ്രകാധ്യായോക്തമിതി കഥയതി||൯-൧൧||-
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
വൃദ്ധിം കഫാത്മികാമുഷ്ണൈര്മൂത്രപിഷ്ടൈഃ പ്രലേപയേത് ||൧൨||
പീതദാരുകഷായം ച പിബേന്മൂത്രേണ സംയുതമ് |
വിമ്ലാപനാദൃതേ വാऽപി ശ്ലേഷ്മഗ്രാന്ഥിക്രമോ ഹിതഃ ||൧൩||
പക്വായാം ച വിഭിന്നായാം തൈലം ശോധനമിഷ്യതേ |
സുമനാരുഷ്കരാങ്കോഠസപ്തപര്ണേഷു സാധിതമ് ||൧൪||
View original
वृद्धिं कफात्मिकामुष्णैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् ||१२||
पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् |
विम्लापनादृते वाऽपि श्लेष्मग्रान्थिक्रमो हितः ||१३||
पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते |
सुमनारुष्कराङ्कोठसप्तपर्णेषु साधितम् ||१४||
വൃദ്ധിമിത്യാദി| ഉഷ്ണൈരുഷ്ണവീര്യൈര്വചാദിപിപ്പല്യാദിമുഷ്കകാദിഗണൈഃ; അന്യേ തു, ഉഷ്ണവീര്യൈരജഗന്ധാദിഭിര്മിശ്രകോക്തൈഃ| പീതേത്യാദി| ഗോമൂത്രക്വഥിതസ്യൈവ ദാരുഹരിദ്രാകഷായസ്യ വാ പാനം, പീതദാരുസ്ഥാനേ കേചിദ്ദേവദാരും പഠന്തി| വിമ്ലാപനാദിത്യാദി| സുമനാരുഷ്കരാദികല്കകഷായസിദ്ധം തൈലമ്||൧൨-൧൪||
Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 18
മേദഃസമുത്ഥാം സംസ്വേദ്യ ലേപയേത് സുരസാദിനാ |
ശിരോവിരേകദ്രവ്യൈര്വാ സുഖോഷ്ണൈര്മൂത്രസംയുതൈഃ ||൧൫||
സ്വിന്നാം ചാവേഷ്ട്യ പട്ടേന സമാശ്വാസ്യ തു മാനവമ് |
രക്ഷന് ഫലേ സേവനീം ച വൃദ്ധിപത്രേണ ദാരയേത് ||൧൬||
ഭേദസ്തതഃ സമുദ്ധൃത്യ ദദ്യാത് കാസീസസൈന്ധവേ |
ബധ്നീയാച്ച യഥോദ്ദിഷ്ടം ശുദ്ധേ തൈലം ച ദാപയേത് ||൧൭||
മനഃശിലാലലവണൈഃ സിദ്ധമാരുഷ്കരേഷു ച |൧൮|
View original
मेदःसमुत्थां संस्वेद्य लेपयेत् सुरसादिना |
शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः ||१५||
स्विन्नां चावेष्ट्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम् |
रक्षन् फले सेवनीं च वृद्धिपत्रेण दारयेत् ||१६||
भेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात् कासीससैन्धवे |
बध्नीयाच्च यथोद्दिष्टं शुद्धे तैलं च दापयेत् ||१७||
मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च |१८|
മേദ ഇത്യാദി| സുരസാദിനാ മൂത്രപിഷ്ടേന ലേപഃ| ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണി പിപ്പലീവിഡങ്ഗാപാമാര്ഗശിഗ്രുശിരീഷസിദ്ധാര്ഥകാദീനി സംശോധനസംശമനീയോക്താനി| തൈരപി ഗോമൂത്രപിഷ്ടൈഃ സുഖോഷ്ണൈര്ലേപഃ| സ്വിന്നാമിത്യാദി| യഥോദ്ദിഷ്ടം ച ബധ്നീയാത് ഗോഫണയാ സ്ഥഗികാബന്ധേന വാ||൧൫-൧൭||-
Adhikarana 6 (18-24) · Śloka 24
മൂത്രജാം സ്വേദയിത്വാ തു വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടയേത് ||൧൮||
സേവന്യാഃ പാര്ശ്വതോऽധസ്താദ്വിധ്യേദ് വ്രീഹിമുഖേന തു |
അഥാത്ര ദ്വിമുഖാം നാഡീം ദത്ത്വാ വിസ്രാവയേദ്ഭിഷക് ||൧൯||
മൂത്രം, നാഡീമഥോദ്ധൃത്യ സ്ഥഗികാബന്ധമാചരേത് |
ശുദ്ധായാം രോപണം ദദ്യാദ്വര്ജയേദന്ത്രഹൈതുകീമ് ||൨൦||
അപ്രാപ്തഫലകോഷായാം വാതവൃദ്ധിക്രമോ ഹിതഃ |
തത്ര യാ വങ്ക്ഷണസ്ഥാ താം ദഹേദര്ധേന്ദുവക്ത്രയാ ||൨൧||
സമ്യങ്മാര്ഗാവരോധാര്ഥം കോശപ്രാപ്താം തു വര്ജയേത് |
ത്വചം ഭിത്ത്വാऽങ്ഗുഷ്ഠമധ്യേ ദഹേച്ചാങ്ഗവിപര്യയാത് ||൨൨||
അനേനൈവ വിധാനേന വൃദ്ധീ വാതകഫാത്മികേ |
പ്രദഹേത് പ്രയതഃ കിന്തു സ്നായുച്ഛേദോऽധികസ്തയോഃ ||൨൩||
ശങ്ഖോപരി ച കര്ണാന്തേ ത്യക്ത്വാ യത്നേന സേവനീമ് |
വ്യത്യാസാദ്വാ സിരാം വിധ്യേദന്ത്രവൃദ്ധിനിവൃത്തയേ ||൨൪||
View original
मूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ||१८||
सेवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद् व्रीहिमुखेन तु |
अथात्र द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्रावयेद्भिषक् ||१९||
मूत्रं, नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् |
शुद्धायां रोपणं दद्याद्वर्जयेदन्त्रहैतुकीम् ||२०||
अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः |
तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेदर्धेन्दुवक्त्रया ||२१||
सम्यङ्मार्गावरोधार्थं कोशप्राप्तां तु वर्जयेत् |
त्वचं भित्त्वाऽङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात् ||२२||
अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके |
प्रदहेत् प्रयतः किन्तु स्नायुच्छेदोऽधिकस्तयोः ||२३||
शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीम् |
व्यत्यासाद्वा सिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ||२४||
മൂത്രജാമിത്യാദി| വര്ജയേദന്ത്രഹൈതുകീം ‘കോശപ്രാപ്താമ്’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| വാതവൃദ്ധിക്രമോ ഹിത ഇതി സ്നേഹപാനാദിരനുവാസനാന്തഃ| തത്രേത്യാദി| അര്ധേന്ദുവക്ത്രയാ ശലാകയാ| ത്വച ഭിത്ത്വേതി ത്വങ്മാത്രം ഛിത്ത്വാ| അങ്ഗവിപര്യയാദിതി വാമാന്ത്രവൃദ്ധൌ ദക്ഷിണാങ്ഗുഷ്ഠമധ്യേ, ദക്ഷിണാന്ത്രവൃദ്ധൌ വാമാങ്ഗുഷ്ഠമധ്യേ| ശങ്ഖഭ്രുവോരന്തോപരി കര്ണലലാടയോര്മധ്യേ അന്ത്രവൃദ്ധേര്നിവൃത്തയേ ‘വങ്ക്ഷണസ്ഥായാ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ, സിരാം വിധ്യേത്||൧൮-൨൪||
Adhikarana 7 (25-27) · Śloka 27
ഉപദംശേഷു സാധ്യേഷു സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ദേഹിനഃ |
സിരാം വിധ്യേന്മേഢ്രമധ്യേ പാതയേദ്വാ ജലൌകസഃ ||൨൫||
ഹരേദുഭയതശ്ചാപി ദോഷാനത്യര്ഥമുച്ഛ്രിതാന് |
സദ്യോऽപഹൃതദോഷസ്യ രുക്ശോഫാവുപശാമ്യതഃ ||൨൬||
യദി വാ ദുര്ബലോ ജന്തുര്ന വാ പ്രാപ്തം വിരേചനമ് |
നിരൂഹേണ ഹരേത്തസ്യ ദോഷാനത്യര്ഥമുച്ഛ്രിതാന് ||൨൭||
View original
उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः |
सिरां विध्येन्मेढ्रमध्ये पातयेद्वा जलौकसः ||२५||
हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् |
सद्योऽपहृतदोषस्य रुक्शोफावुपशाम्यतः ||२६||
यदि वा दुर्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम् |
निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् ||२७||
ഉപദംശേഷ്വിത്യാദി| തത്ര സിരാം വിധ്യേദ്ബഹുദോഷേ, അല്പദോഷേ തു ജലൌകാപാതഃ; പിത്തരക്തജയോര്മൃദുത്വാജ്ജലൌകസേത്യന്യേ; ജേജ്ജടസ്തു അനവഗാഢേ ജലൌകസാ, അവഗാഢേ സിരാവ്യധ ഇതി| ഹരേദിത്യാദി| ബലവതോ വിരേച്യസ്യ വമനവിരേചനാഭ്യാം ദോഷഹരണമ്| യദി വേത്യാദി| ദുര്ബലാവിരേച്യയോഃ പുനരത്യര്ഥോച്ഛ്രിതദോഷയോര്ദോഷഹരണാനുകൂല്യേന നിരൂഹേണ ഹരണമ്| ന വാ പ്രാപ്തം ന യുക്തമിത്യര്ഥഃ||൨൫-൨൭||
Adhikarana 8 (28-29) · Śloka 30
പ്രപൌണ്ഡരീകയഷ്ട്യാഹ്വവര്ഷാഭൂകുഷ്ഠദാരുഭിഃ |
സരലാഗുരുരാസ്നാഭിര്വാതജം സമ്പ്രലേപയേത് ||൨൮||
നിചുലൈരണ്ഡബീജാനി യവഗോധൂമസക്തവഃ |
ഏതൈശ്ച വാതജം സ്നിഗ്ധൈഃ സുഖോഷ്ണൈഃ സമ്പ്രലേപയേത് ||൨൯||
പ്രപൌണ്ഡരീകപൂര്വൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ സേകഃ പ്രശസ്യതേ |൩൦|
View original
प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभूकुष्ठदारुभिः |
सरलागुरुरास्नाभिर्वातजं सम्प्रलेपयेत् ||२८||
निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः |
एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत् ||२९||
प्रपौण्डरीकपूर्वैश्च द्रव्यैः सेकः प्रशस्यते |३०|
പ്രപൌണ്ഡരീകേത്യാദി| സരലാ ത്രിവൃത്| നിചുലേത്യാദി| നിചുലോ വേതസഃ| പ്രപൌണ്ഡരീകപൂര്വൈഃ പ്രപൌണ്ഡരീകാദിഭിഃ, പൂര്വൌക്തൈര്വാതോപദംശോക്തൈഃ| സേകഃ പരിഷേകഃ||൨൮-൨൯||-
Adhikarana 9 (30-32) · Śloka 33
ഗൈരികാഞ്ജനയഷ്ട്യാഹ്വസാരിവോശീരപദ്മകൈഃ ||൩൦||
സചന്ദനോത്പലൈഃ സ്നിഗ്ധൈഃ പൈത്തികം സമ്പ്രലേപയേത് |
പദ്മോത്പലമൃണാലൈശ്ച സസര്ജാര്ജുനവേതസൈഃ ||൩൧||
സര്പിഃസ്നിഗ്ധൈഃ സമധുകൈഃ പൈത്തികം സമ്പ്രലേപയേത് |
സേചയേച്ച ഘൃതക്ഷീരശര്കരേക്ഷുമധൂദകൈഃ ||൩൨||
അഥവാऽപി സുശീതേന കഷായേണ വടാദിനാ |൩൩|
View original
गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः ||३०||
सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः ||३१||
सर्पिःस्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः ||३२||
अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना |३३|
ഗൈരികേത്യാദി| അഞ്ജനം രസാഞ്ജനമ്| മൃണാലം പദ്മനാലമ്| സേചയേത് പരിഷേചയേദിത്യര്ഥഃ||൩൦-൩൨||-
Adhikarana 10 (33-35) · Śloka 35
സാലാശ്വകര്ണാജകര്ണധവത്വഗ്ഭിഃ കഫോത്ഥിതമ് ||൩൩||
സുരാപിഷ്ടാഭിരുഷ്ണാഭിഃ സതൈലാഭിഃ പ്രലേപയേത് |
രജന്യതിവിഷാമുസ്താസുരസാസുരദാരുഭിഃ ||൩൪||
സപത്രപാഠാപത്തൂരൈരഥവാ സമ്പ്രലേപയേത് |
സുരസാരഗ്വധാദ്യോശ്ച ക്വാഥാഭ്യാം പരിഷേചയേത് ||൩൫||
View original
सालाश्वकर्णाजकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् ||३३||
सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् |
रजन्यतिविषामुस्तासुरसासुरदारुभिः ||३४||
सपत्रपाठापत्तूरैरथवा सम्प्रलेपयेत् |
सुरसारग्वधाद्योश्च क्वाथाभ्यां परिषेचयेत् ||३५||
ശാലഃ ശങ്കുഃ, അശ്വകര്ണഃ പൂര്വദേശപ്രസിദ്ധോऽശ്വത്ഥസദൃശഃ, അജകര്ണഃ ‘പിയാസാല്’ ഇതി ലോകേ| പത്തൂരഃ സിരിവാലികാ||൩൩-൩൫||
Adhikarana 11 (36-39) · Śloka 39
ഏവം സംശോധനാലേപസേകശോണിതമോക്ഷണൈഃ |
പ്രതികുര്യാത് ക്രിയായോഗൈഃ പ്രാക്സ്ഥാനോക്തൈര്ഹിതൈരപി ||൩൬||
ന യാതി ച യഥാ പാകം പ്രയതേത തഥാ ഭിഷക് |
വിദഗ്ധൈസ്തു സിരാസ്നായുത്വങ്മാംസൈഃ ക്ഷീയതേ ധ്വജഃ ||൩൭||
ശസ്ത്രേണോപചരേച്ചാപി പാകമാഗതമാശു വൈ |
തദാऽപോഹ്യ തിലൈഃ സര്പിഃക്ഷൌദ്രയുക്തൈഃ പ്രലേപയേത് ||൩൮||
കരവീരസ്യ പത്രാണി ജാത്യാരഗ്വധയോസ്തഥാ |
പ്രക്ഷാലനേ പ്രയോജ്യാനി വൈജയന്ത്യര്കയോരപി ||൩൯||
View original
एवं संशोधनालेपसेकशोणितमोक्षणैः |
प्रतिकुर्यात् क्रियायोगैः प्राक्स्थानोक्तैर्हितैरपि ||३६||
न याति च यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् |
विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्मांसैः क्षीयते ध्वजः ||३७||
शस्त्रेणोपचरेच्चापि पाकमागतमाशु वै |
तदाऽपोह्य तिलैः सर्पिःक्षौद्रयुक्तैः प्रलेपयेत् ||३८||
करवीरस्य पत्राणि जात्यारग्वधयोस्तथा |
प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोरपि ||३९||
ഏവം പൂര്വോക്തപ്രകാരേണ പ്രതികുര്യാത്, ‘ആമോപദംശമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രാക്സ്ഥാനം സൂത്രസ്ഥാനം, തത്ര മിശ്രകോക്തൈഃ; അപിശബ്ദാദ് ദ്വിവ്രണീയോക്തൈഃ| ‘തസ്മാത് സംശോധനാലേപസേകശോണിതമോക്ഷണൈഃ| പ്രതികുര്യാത് ക്രിയായോഗൈഃ പ്രാക്സ്ഥാനോക്തൈര്ഹിതൈരപി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തദാऽപോഹ്യ പൂയമുപഹൃത്യ| പ്രക്ഷാലനേ വ്രണസ്യ കരവീരപത്രാണി, തേഷാം കഷായ ഇത്യര്ഥഃ; തഥൈവാപരയോര്വൈജയന്ത്യര്കയോഃ പത്രാണാം കഷായഃ; വൈജയന്തീ അഗ്നിമന്ഥവൃക്ഷഃ ||൩൬-൩൯||
Adhikarana 12 (40-41) · Śloka 41
സൌരാഷ്ട്രീം ഗൈരികം തുത്ഥം പുഷ്പകാസീസസൈന്ധവമ് |
രോധ്രം രസാഞ്ജനം ദാര്വീം ഹരിതാലം മനഃശിലാമ് ||൪൦||
ഹരേണുകൈലേ ച തഥാ സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയേത് |
തച്ചൂര്ണം ക്ഷൌദ്രസംയുക്തമുപദംശേഷു പൂജിതമ് ||൪൧||
View original
सौराष्ट्रीं गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् |
रोध्रं रसाञ्जनं दार्वीं हरितालं मनःशिलाम् ||४०||
हरेणुकैले च तथा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् |
तच्चूर्णं क्षौद्रसंयुक्तमुपदंशेषु पूजितम् ||४१||
സൌരാഷ്ട്രീ തുവരമൃത്തികാ| പുഷ്പം പുഷ്പാഞ്ജനമ്||൪൦-൪൧||
Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 45
ജമ്ബ്വാമ്രസുമനാനിമ്ബശ്വേതകാമ്ബോജിപല്ലവാഃ |
ശല്ലകീബദരീബില്വപലാശതിനിശത്വചഃ ||൪൨||
ക്ഷീരിണാം ച ത്വചോ യോജ്യാഃ ക്വാഥേ ത്രിഫലയാ സഹ |
തേന ക്വാഥേന നിയതം വ്രണം പ്രക്ഷാലയേദ്ഭിഷക് ||൪൩||
അസ്മിന്നേവ കഷായേ തു തൈലം ധീരോ വിപാചയേത് |
ഗോജീവിഡങ്ഗയഷ്ടീഭിഃ സര്വഗന്ധൈശ്ച സംയുതമ് ||൪൪||
ഏതത് സര്വോപദംശേഷു ശ്രേഷ്ഠം രോപണമിഷ്യതേ |൪൫|
View original
जम्ब्वाम्रसुमनानिम्बश्वेतकाम्बोजिपल्लवाः |
शल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशत्वचः ||४२||
क्षीरिणां च त्वचो योज्याः क्वाथे त्रिफलया सह |
तेन क्वाथेन नियतं व्रणं प्रक्षालयेद्भिषक् ||४३||
अस्मिन्नेव कषाये तु तैलं धीरो विपाचयेत् |
गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् ||४४||
एतत् सर्वोपदंशेषु श्रेष्ठं रोपणमिष्यते |४५|
ജമ്ബ്വാമ്രേത്യാദി| ശ്വേതഃ ശ്വേതസ്യന്ദഃ; കാമ്ബോജികാ കൂവികാ, ഗയീ തു മാഷപര്ണീമാഹ| തിനിശഃ സ്യന്ദനഃ| ക്ഷീരിണോ വടാദയഃ| അസ്മിന്നിത്യാദി| ഗോജീ ഗോജിഹ്വാ| സര്വഗന്ധൈരേലാദിപരിപഠിതൈഃ| സാമാന്യകഷായപാകകല്പിതേന ചതുര്ഗുണേന കഷായേണ സിദ്ധം തിലതൈലമകല്കമേവ, കഷായോപാദാനാത്, കല്കമപ്യനന്തരോക്തൌഷധഗണാത് കര്തവ്യമിത്യന്യേ, കഷായശബ്ദസ്യ കല്കേऽപി വൃത്തേഃ||൪൨-൪൪||-
Adhikarana 14 (45-47) · Śloka 48
സ്വര്ജികാതുത്ഥകാസീസം ശൈലേയം ച രസാഞ്ജനമ് ||൪൫||
മനഃശിലാസമൈശ്ചൂര്ണം വ്രണവീസര്പനാശനമ് |
ഗുന്ദ്രാം ദഗ്ധ്വാ കൃതം ഭസ്മ ഹരിതാലം മനഃശിലാ ||൪൬||
ഉപദംശബിസര്പാണാമേതച്ഛാന്തികരം പരമ് |
മാര്കവസ്ത്രിഫലാ ദന്തീ താമ്രചൂര്ണമയോരജഃ ||൪൭||
ഉപദംശം നിഹന്ത്യേഷ വൃക്ഷമിന്ദ്രാശനിര്യഥാ |൪൮|
View original
स्वर्जिकातुत्थकासीसं शैलेयं च रसाञ्जनम् ||४५||
मनःशिलासमैश्चूर्णं व्रणवीसर्पनाशनम् |
गुन्द्रां दग्ध्वा कृतं भस्म हरितालं मनःशिला ||४६||
उपदंशबिसर्पाणामेतच्छान्तिकरं परम् |
मार्कवस्त्रिफला दन्ती ताम्रचूर्णमयोरजः ||४७||
उपदंशं निहन्त्येष वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा |४८|
മാര്കവോ ഭൃങ്ഗരാജഃ||൪൫-൪൭||-
Adhikarana 15 (48) · Śloka 49
ഉപദംശദ്വയേऽപ്യേതാം പ്രത്യാഖ്യായാചരേത് ക്രിയാമ് ||൪൮||
തയോരേവ ച യാ യോഗ്യാ വീക്ഷ്യ ദോഷബലാബലമ് |൪൯|
View original
उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||४८||
तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् |४९|
ഉപദംശയോര്ദ്വയോരപി രക്തസന്നിപാതജയോസ്തുല്യകാരണത്വാത്തുല്യൈവ ചികിത്സാ| സന്നിപാതപ്രഭവേ തു വാതാദിചികിത്സിതമേകീകൃത്യ ദദ്യാത്||൪൮||-
Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51
ഉപദംശേ വിശേഷേണ ശൃണു ഭൂയസ്ത്രിദോഷജേ ||൪൯||
ദുഷ്ടവ്രണവിധിം കുര്യാത് കുഥിതം മേഹനം ത്യജേത് |
ജമ്ബ്വോഷ്ഠേനാഗ്നിവര്ണേന പശ്ചാച്ഛേഷം ദഹേദ്ഭിഷക് ||൫൦||
സമ്യഗ്ദഗ്ധം ച വിജ്ഞായ മധുസര്പിഃ പ്രയോജയേത് |
ശുദ്ധേ ച രോപണം ദദ്യാത് കല്കം തൈലം ഹിതം ച യത് ||൫൧||
View original
उपदंशे विशेषेण शृणु भूयस्त्रिदोषजे ||४९||
दुष्टव्रणविधिं कुर्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् |
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक् ||५०||
सम्यग्दग्धं च विज्ञाय मधुसर्पिः प्रयोजयेत् |
शुद्धे च रोपणं दद्यात् कल्कं तैलं हितं च यत् ||५१||
ഉപദംശേ ഇത്യാദി| കുഥിതം മേഹനം ത്യജേദിതി യാവന്മാത്രം മേഹനം കുഥിതം ഭവേത്താവന്മാത്രം ഛിന്ദ്യാദിത്യര്ഥഃ| ജമ്ബ്വൌഷ്ഠഃ ജമ്ബൂഫലസദൃശമുഖാഗ്രാ കൃഷ്ണപാഷാണരചിതാ വര്തിഃ||൪൯-൫൧||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
സ്നേഹസ്വേദോപപന്നേ തു ശ്ലീപദേऽനിലജേ ഭിഷക് |
കൃത്വാ ഗുല്ഫോപരി സിരാം വിധ്യേത്തു ചതുരങ്ഗുലേ ||൫൨||
സമാപ്യായിതദേഹം ച ബസ്തിഭിഃ സമുപാചരേത് |
മാസമേരണ്ഡജം തൈലം പിബേന്മൂത്രേണ സംയുതമ് ||൫൩||
പയസൌദനമശ്നീയാന്നാഗരക്വഥിതേന ച |
ത്രൈവൃതം ചോപയുഞ്ജീത ശസ്തോ ദാഹസ്തഥാऽഗ്നിനാ ||൫൪||
View original
स्नेहस्वेदोपपन्ने तु श्लीपदेऽनिलजे भिषक् |
कृत्वा गुल्फोपरि सिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले ||५२||
समाप्यायितदेहं च बस्तिभिः समुपाचरेत् |
मासमेरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ||५३||
पयसौदनमश्नीयान्नागरक्वथितेन च |
त्रैवृतं चोपयुञ्जीत शस्तो दाहस्तथाऽग्निना ||५४||
സ്നേഹേത്യാദി| സ്നേഹോऽത്ര ശോധനാര്ഥ ഏവ, ശ്ലീപദാനാം രൂക്ഷണീയത്വാത്, ഗയീ തു സ്നേഹസ്വേദോപനാഹാംശ്ചേതി പഠതി| സമാപ്യായിതദേഹമിതി രക്താപകര്ഷേണ സ്ഥാപനാദ്ദേഹസ്യാനുക്രമാദാപ്യായിതസ്യ| ബസ്തിരത്ര നിരൂഹോऽഭിപ്രേതഃ| മാസമിത്യാദി ശുണ്ഠീകര്ഷപക്വേനാഷ്ടഗുണിതേന തച്ചതുര്ഗുണാവശിഷ്ടേന പയസാ ഭോജനം കുര്യാത്| ത്രൈവൃതമിത്യാദി ത്രൈവൃതമുത്പാദിതം വാതവ്യാധൌ, തച്ചോപയുഞ്ജീത സ്നേഹപ്രയോഗകാലേ||൫൨-൫൪||
Adhikarana 18 (55) · Śloka 55
ഗുല്ഫസ്യാധഃ സിരാം വിധ്യേച്ഛ്ലീപദേ പിത്തസമ്ഭവേ |
പിത്തഘ്നീം ച ക്രിയാം കുര്യാത് പിത്താര്ബുദവിസര്പവത് ||൫൫||
View original
गुल्फस्याधः सिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसम्भवे |
पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात् पित्तार्बुदविसर्पवत् ||५५||
ഗുല്ഫസ്യേത്യാദി| പിത്തജേ ശ്ലീപദേ സിരാം വിധ്യേത്, ഗുല്ഫസ്യോപരി ചതുരങ്ഗുലമ്; അന്യേ തു ഗുല്ഫസ്യാധ ഇതി സിരാവ്യധ ഏവ സമ്ബധ്നന്തി||൫൫||
Adhikarana 19 (56-62) · Śloka 62
സിരാം സുവിദിതാം വിധ്യേദങ്ഗുഷ്ഠേ ശ്ലൈഷ്മികേ ഭിഷക് |
മധുയുക്താനി ചാഭീക്ഷ്ണം കഷായാണി പിബേന്നരഃ ||൫൬||
പിബേദ്വാऽപ്യഭയാകല്കം മൂത്രേണാന്യതമേന ച |
കടുകാമമൃതാം ശുണ്ഠീം വിഡങ്ഗം ദാരു ചിത്രകമ് ||൫൭||
ഹിതം വാ ലേപനേ നിത്യം ഭദ്രദാരു സചിത്രകമ് |
വിഡങ്ഗമരിചാര്കേഷു നാഗരേ ചിത്രകേऽഥവാ ||൫൮||
ഭദ്രദാര്വേലുകാഖ്യേ ച സര്വേഷു ലവണേഷു ച |
തൈലം പക്വം പിബേദ്വാऽപി യവാന്നം ച ഹിതം സദാ ||൫൯||
പിബേത് സര്ഷപതൈലം വാ ശ്ലീപദാനാം നിവൃത്തയേ |
പൂതീകരഞ്ജപത്രാണാം രസം വാऽപി യഥാബലമ് ||൬൦||
അനേനൈവ വിധാനേന പുത്രഞ്ജീവകജം രസമ് |
പ്രയുഞ്ജീത ഭിഷക് പ്രാജ്ഞഃ കാലസാത്മ്യവിഭാഗവിത് ||൬൧||
കേവുകാകന്ദനിര്യാസം ലവണം ത്വഥ പാകിമമ് |
രസം ദത്ത്വാऽഥ പൂര്വോക്തം പേയമേതദ്ഭിഷഗ്ജിതമ് ||൬൨||
View original
सिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लैष्मिके भिषक् |
मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ||५६||
पिबेद्वाऽप्यभयाकल्कं मूत्रेणान्यतमेन च |
कटुकाममृतां शुण्ठीं विडङ्गं दारु चित्रकम् ||५७||
हितं वा लेपने नित्यं भद्रदारु सचित्रकम् |
विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रकेऽथवा ||५८||
भद्रदार्वेलुकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च |
तैलं पक्वं पिबेद्वाऽपि यवान्नं च हितं सदा ||५९||
पिबेत् सर्षपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये |
पूतीकरञ्जपत्राणां रसं वाऽपि यथाबलम् ||६०||
अनेनैव विधानेन पुत्रञ्जीवकजं रसम् |
प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित् ||६१||
केवुकाकन्दनिर्यासं लवणं त्वथ पाकिमम् |
रसं दत्त्वाऽथ पूर्वोक्तं पेयमेतद्भिषग्जितम् ||६२||
സിരാമിത്യാദി| സിരാം സുവിദിതാമിതി ക്ഷിപ്രമര്മണ ഉപരി ചതുരങ്ഗുലേ| മധ്വിത്യാദി| അഭീക്ഷ്ണം പുനഃ പുനരിത്യര്ഥഃ| പിബേദിത്യാദി| അത്ര മൂത്രേണാന്യതമേന ചേതി അഷ്ടമൂത്രേഷ്വേകേനാപി ഹരീതകീം സേവേത| കടുകാമിത്യാദി| അന്യതമേന മൂത്രേണ പിബേദിത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ഹിതമിത്യാദി| ഏലുകാഖ്യമ് ഏലവാലുകമ്| പിബേദിത്യാദി| കണ്ടകികരഞ്ജപത്രസ്വരസം യഥാബലം അനലപുരുഷാദിബലാനതിക്രമേണ പലമര്ധപലം പലദ്വയം വാ കടുതൈലാക്ഷപ്രക്ഷേപം പിബേത്; കണ്ടകികരഞ്ജഃ പൂതീകരഞ്ജഃ, ചിരബില്വ ഇത്യന്യേ| അനേനൈവേത്യാദി| പുത്രഞ്ജീവകോऽനേനൈവ നാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ| കേവുകേത്യാദി| പാകിമം ലവണം വിഡലവണമ്| ഭിഷഗ്ജിതമ് ഔഷധമ്||൫൬-൬൨||
Adhikarana 20 (63-66) · Śloka 66
കാകാദനീം കാകജങ്ഘാം ബൃഹതീം കണ്ടകാരികാമ് |
കദമ്ബപുഷ്പീം മന്ദാരീം ലമ്ബാം ശുകനസാം തഥാ ||൬൩||
ദഗ്ധ്വാ മൂത്രേണ തദ്ഭസ്മ സ്രാവയേത് ക്ഷാരകല്പവത് |
തത്ര ദദ്യാത് പ്രതീവാപം കാകോദുമ്ബരികാരസമ് ||൬൪||
മദനാച്ച ഫലാത് ക്വാഥം ശുകാഖ്യസ്വരസം തഥാ |
ഏഷ ക്ഷാരസ്തു പാനീയഃ ശ്ലീപദം ഹന്തി സേവിതഃ ||൬൫||
അപചീം ഗലഗണ്ഡം ച ഗ്രഹണീദോഷമേവ ച |
ഭക്തസ്യാനശനം ചൈവ ഹന്യാത് സര്വവിഷാണി ച ||൬൬||
View original
काकादनीं काकजङ्घां बृहतीं कण्टकारिकाम् |
कदम्बपुष्पीं मन्दारीं लम्बां शुकनसां तथा ||६३||
दग्ध्वा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् |
तत्र दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम् ||६४||
मदनाच्च फलात् क्वाथं शुकाख्यस्वरसं तथा |
एष क्षारस्तु पानीयः श्लीपदं हन्ति सेवितः ||६५||
अपचीं गलगण्डं च ग्रहणीदोषमेव च |
भक्तस्यानशनं चैव हन्यात् सर्वविषाणि च ||६६||
കാകാദനീമിത്യാദി| കാകാദനീ കാലാഹിംസ്രേത്യര്ഥഃ| കാകജങ്ഘാ ഏതന്നാമ്നാ പ്രസിദ്ധൈവ| കദമ്ബപുഷ്പീ അലമ്ബുഷാ മുണ്ഡതികേതി ലോകേ പ്രസിദ്ധാ| മന്ദാരീ ആലീ, ലമ്ബാ കടുകാലാബുഃ| ശുകനസാ ചര്മകാരവടഃ| ദഗ്ധ്വാ ക്ഷാരം ഷങ്ഗുണേന മൂത്രേണൈകവിംശതിവാരാന് സ്രാവയേത്, കാകോദുമ്ബരികാരസം മദനഫലക്വാഥം ശുകനസാസ്വരസം ച പ്രത്യേകം ഗോമൂത്രേണ സമം, പാദികമപരേഷാം മതേന പ്രക്ഷിപ്യ, ക്ഷാരപാകകല്പക്രമേണ വിപക്വഃ സിദ്ധഃ, ശ്ലീപദഹരദ്രവേണ ശാണാദിമാത്രയാ പാനാര്ഹഃ||൬൩-൬൬||
Adhikarana 21 (67) · Śloka 67
ഏഷ്വേവ തൈലം സംസിദ്ധം നസ്യാഭ്യങ്ഗേഷു പൂജിതമ ഏതാനേവാമയാന് ഹന്തി യേ ച ദുഷ്ടവ്രണാ നൃണാമ് ||൬൭||
View original
एष्वेव तैलं संसिद्धं नस्याभ्यङ्गेषु पूजितम एतानेवामयान् हन्ति ये च दुष्टव्रणा नृणाम् ||६७||
കാകാദന്യാദീനാം ക്വാഥേന തഥാ കാകോദുമ്ബരികാരസമദനഫലക്വാഥശുകനാസാസ്വരസേഷു പ്രത്യേകം സമേഷു തൈലം സാധ്യമ്||൬൭||
Adhikarana 22 (68-69) · Śloka 69
ദ്രവന്തീം ത്രിവൃതാം ദന്തീം നീലീം ശ്യാമാം തഥൈവ ച |
സപ്തലാം ശങ്ഖിനീം ചൈവ ദഗ്ധ്വാ മൂത്രേണ ഗാലയേത് ||൬൮||
ദദ്യാച്ച ത്രിഫലാക്വാഥമേഷ ക്ഷാരസ്തു സാധിതഃ |
അധോ ഗച്ഛതി പീതസ്തു പൂര്വൈശ്ചാപ്യാശിഷഃ സമാഃ ||൬൯||
View original
द्रवन्तीं त्रिवृतां दन्तीं नीलीं श्यामां तथैव च |
सप्तलां शङ्खिनीं चैव दग्ध्वा मूत्रेण गालयेत् ||६८||
दद्याच्च त्रिफलाक्वाथमेष क्षारस्तु साधितः |
अधो गच्छति पीतस्तु पूर्वैश्चाप्याशिषः समाः ||६९||
ദ്രവന്തീമിത്യാദി| ദ്രവന്തീ ശമ്ബരീ| ത്രിവൃതാ ത്രിവൃത്| ദന്തീ ദന്തിനീ| നീലീ ശാരദം ഫലം, ശ്രീഫലികേതി ലോകേ| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ| ശങ്ഖിനീ യവതിക്താഭേദഃ| പൂര്വൈശ്ചാപ്യാശിഷഃ സമാ ഇതി പൂര്വൈഃ പൂര്വക്ഷാരയോഗൈഃ സഹ സമാസ്തുല്യാ ഭവന്തി, ആശിഷ ആശംസനാനി അര്ഥവാദാഃ| ഇദമുക്തം ഭവതി- യേ കേചിദ്ഗുണാഃ പൂര്വക്ഷാരേഷ്വഭിഹിതാസ്തേऽത്രാപി തുല്യാ ജ്ഞേയാ ഇത്യര്ഥഃ||൬൮-൬൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ വൃദ്ധ്യുപദംശശ്ലീപദചികിത്സിതം നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ ||൧൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഏകോനവിംശോऽധ്യായഃ||