Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 4
అథాతో వృద్ధ్యుపదంశశ్లీపదచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
అంత్రవృద్ధ్యా వినా షడ్యా వృద్ధయస్తాసు వర్జయేత్ |
అశ్వాదియానం వ్యాయామం మైథునం వేగనిగ్రహం ||3||
అత్యాసనం చంక్రమణముపవాసం గురూణి చ |4|
View original
अथातो वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अन्त्रवृद्ध्या विना षड्या वृद्धयस्तासु वर्जयेत् |
अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम् ||३||
अत्यासनं चङ्क्रमणमुपवासं गुरूणि च |४|
అంత్రవృద్ధ్యేత్యాది| చంక్రమణం భ్రమణం||1-3||-
Adhikarana 2 (4-8) · Śloka 9
తత్రాదితో వాతవృద్ధౌ త్రైవృతస్నిగ్ధమాతురం ||4||
స్విన్నం చైనం యథాన్యాయం పాయయేత విరేచనం |
కోశామ్రతిల్వకైరండఫలతైలాని వా నరం ||5||
సక్షీరం వా పిబేన్మాసం తైలమేరండసంభవం |
తతః కాలేఽనిలఘ్నానాం క్వాథైః కల్కైశ్చ బుద్ధిమాన్ ||6||
నిరూహయేన్నిరూఢం చ భుక్తవంతం రసౌదనం |
యష్టీమధుకసిద్ధేన తతస్తైలేన యోజయేత్ ||7||
స్నేహోపనాహౌ కుర్యాచ్చ ప్రదేహాంశ్చానిలాపహాన్ |
విదగ్ధాం పాచయిత్వా వా సేవనీం పరివర్జయేత్ ||8||
భింద్యాత్తతః ప్రభిన్నాయాం యథోక్తం క్రమమాచరేత్ |9|
View original
तत्रादितो वातवृद्धौ त्रैवृतस्निग्धमातुरम् ||४||
स्विन्नं चैनं यथान्यायं पाययेत विरेचनम् |
कोशाम्रतिल्वकैरण्डफलतैलानि वा नरम् ||५||
सक्षीरं वा पिबेन्मासं तैलमेरण्डसम्भवम् |
ततः कालेऽनिलघ्नानां क्वाथैः कल्कैश्च बुद्धिमान् ||६||
निरूहयेन्निरूढं च भुक्तवन्तं रसौदनम् |
यष्टीमधुकसिद्धेन ततस्तैलेन योजयेत् ||७||
स्नेहोपनाहौ कुर्याच्च प्रदेहांश्चानिलापहान् |
विदग्धां पाचयित्वा वा सेवनीं परिवर्जयेत् ||८||
भिन्द्यात्ततः प्रभिन्नायां यथोक्तं क्रममाचरेत् |९|
తత్రేత్యాది| త్రైవృతమపతానకహరం వాతవ్యాధ్యుక్తం, నరం పాయయేతేతి సంబంధః| కాలే ఆవస్థికే| నిరూఢం చ యష్టీమధుకసిద్ధతైలేన యోజయేదనువాసనకల్పవిధినా| యథోక్తామిత్యాది| యథా యేన ప్రకారేణోక్తో ద్వివ్రణీయక్రమస్తమాచరేత్||4-8||-
Adhikarana 3 (9-11) · Śloka 12
పిత్తజాయామపక్వాయాం పిత్తగ్రంథిక్రమో హితః ||9||
పక్వాం వా భేదయేద్భిన్నాం శోధయేత్ క్షౌద్రసర్పిషా |
శుద్ధాయాం చ భిషగ్దద్యాత్తైలం కల్కం చ రోపణం ||10||
రక్తజాయాం జలౌకోభిః శోణితం నిర్హరేద్భిషక్ |
పిబేద్విరేచనం వాఽపి శర్కరాక్షౌద్రసంయుతం ||11||
పిత్తగ్రంథిక్రమం కుర్యాదామే పక్వే చ సర్వదా |12|
View original
पित्तजायामपक्वायां पित्तग्रन्थिक्रमो हितः ||९||
पक्वां वा भेदयेद्भिन्नां शोधयेत् क्षौद्रसर्पिषा |
शुद्धायां च भिषग्दद्यात्तैलं कल्कं च रोपणम् ||१०||
रक्तजायां जलौकोभिः शोणितं निर्हरेद्भिषक् |
पिबेद्विरेचनं वाऽपि शर्कराक्षौद्रसंयुतम् ||११||
पित्तग्रन्थिक्रमं कुर्यादामे पक्वे च सर्वदा |१२|
పిత్తజాయామిత్యాది| కల్కం చ రోపణం ద్వివ్రణీయోక్తకల్కం; గయీ తు మిశ్రకాధ్యాయోక్తమితి కథయతి||9-11||-
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 14
వృద్ధిం కఫాత్మికాముష్ణైర్మూత్రపిష్టైః ప్రలేపయేత్ ||12||
పీతదారుకషాయం చ పిబేన్మూత్రేణ సంయుతం |
విమ్లాపనాదృతే వాఽపి శ్లేష్మగ్రాంథిక్రమో హితః ||13||
పక్వాయాం చ విభిన్నాయాం తైలం శోధనమిష్యతే |
సుమనారుష్కరాంకోఠసప్తపర్ణేషు సాధితం ||14||
View original
वृद्धिं कफात्मिकामुष्णैर्मूत्रपिष्टैः प्रलेपयेत् ||१२||
पीतदारुकषायं च पिबेन्मूत्रेण संयुतम् |
विम्लापनादृते वाऽपि श्लेष्मग्रान्थिक्रमो हितः ||१३||
पक्वायां च विभिन्नायां तैलं शोधनमिष्यते |
सुमनारुष्कराङ्कोठसप्तपर्णेषु साधितम् ||१४||
వృద్ధిమిత్యాది| ఉష్ణైరుష్ణవీర్యైర్వచాదిపిప్పల్యాదిముష్కకాదిగణైః; అన్యే తు, ఉష్ణవీర్యైరజగంధాదిభిర్మిశ్రకోక్తైః| పీతేత్యాది| గోమూత్రక్వథితస్యైవ దారుహరిద్రాకషాయస్య వా పానం, పీతదారుస్థానే కేచిద్దేవదారుం పఠంతి| విమ్లాపనాదిత్యాది| సుమనారుష్కరాదికల్కకషాయసిద్ధం తైలం||12-14||
Adhikarana 5 (15-17) · Śloka 18
మేదఃసముత్థాం సంస్వేద్య లేపయేత్ సురసాదినా |
శిరోవిరేకద్రవ్యైర్వా సుఖోష్ణైర్మూత్రసంయుతైః ||15||
స్విన్నాం చావేష్ట్య పట్టేన సమాశ్వాస్య తు మానవం |
రక్షన్ ఫలే సేవనీం చ వృద్ధిపత్రేణ దారయేత్ ||16||
భేదస్తతః సముద్ధృత్య దద్యాత్ కాసీససైంధవే |
బధ్నీయాచ్చ యథోద్దిష్టం శుద్ధే తైలం చ దాపయేత్ ||17||
మనఃశిలాలలవణైః సిద్ధమారుష్కరేషు చ |18|
View original
मेदःसमुत्थां संस्वेद्य लेपयेत् सुरसादिना |
शिरोविरेकद्रव्यैर्वा सुखोष्णैर्मूत्रसंयुतैः ||१५||
स्विन्नां चावेष्ट्य पट्टेन समाश्वास्य तु मानवम् |
रक्षन् फले सेवनीं च वृद्धिपत्रेण दारयेत् ||१६||
भेदस्ततः समुद्धृत्य दद्यात् कासीससैन्धवे |
बध्नीयाच्च यथोद्दिष्टं शुद्धे तैलं च दापयेत् ||१७||
मनःशिलाललवणैः सिद्धमारुष्करेषु च |१८|
మేద ఇత్యాది| సురసాదినా మూత్రపిష్టేన లేపః| శిరోవిరేచనద్రవ్యాణి పిప్పలీవిడంగాపామార్గశిగ్రుశిరీషసిద్ధార్థకాదీని సంశోధనసంశమనీయోక్తాని| తైరపి గోమూత్రపిష్టైః సుఖోష్ణైర్లేపః| స్విన్నామిత్యాది| యథోద్దిష్టం చ బధ్నీయాత్ గోఫణయా స్థగికాబంధేన వా||15-17||-
Adhikarana 6 (18-24) · Śloka 24
మూత్రజాం స్వేదయిత్వా తు వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్ ||18||
సేవన్యాః పార్శ్వతోఽధస్తాద్విధ్యేద్ వ్రీహిముఖేన తు |
అథాత్ర ద్విముఖాం నాడీం దత్త్వా విస్రావయేద్భిషక్ ||19||
మూత్రం, నాడీమథోద్ధృత్య స్థగికాబంధమాచరేత్ |
శుద్ధాయాం రోపణం దద్యాద్వర్జయేదంత్రహైతుకీం ||20||
అప్రాప్తఫలకోషాయాం వాతవృద్ధిక్రమో హితః |
తత్ర యా వంక్షణస్థా తాం దహేదర్ధేందువక్త్రయా ||21||
సమ్యఙ్మార్గావరోధార్థం కోశప్రాప్తాం తు వర్జయేత్ |
త్వచం భిత్త్వాఽంగుష్ఠమధ్యే దహేచ్చాంగవిపర్యయాత్ ||22||
అనేనైవ విధానేన వృద్ధీ వాతకఫాత్మికే |
ప్రదహేత్ ప్రయతః కింతు స్నాయుచ్ఛేదోఽధికస్తయోః ||23||
శంఖోపరి చ కర్ణాంతే త్యక్త్వా యత్నేన సేవనీం |
వ్యత్యాసాద్వా సిరాం విధ్యేదంత్రవృద్ధినివృత్తయే ||24||
View original
मूत्रजां स्वेदयित्वा तु वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् ||१८||
सेवन्याः पार्श्वतोऽधस्ताद्विध्येद् व्रीहिमुखेन तु |
अथात्र द्विमुखां नाडीं दत्त्वा विस्रावयेद्भिषक् ||१९||
मूत्रं, नाडीमथोद्धृत्य स्थगिकाबन्धमाचरेत् |
शुद्धायां रोपणं दद्याद्वर्जयेदन्त्रहैतुकीम् ||२०||
अप्राप्तफलकोषायां वातवृद्धिक्रमो हितः |
तत्र या वङ्क्षणस्था तां दहेदर्धेन्दुवक्त्रया ||२१||
सम्यङ्मार्गावरोधार्थं कोशप्राप्तां तु वर्जयेत् |
त्वचं भित्त्वाऽङ्गुष्ठमध्ये दहेच्चाङ्गविपर्ययात् ||२२||
अनेनैव विधानेन वृद्धी वातकफात्मिके |
प्रदहेत् प्रयतः किन्तु स्नायुच्छेदोऽधिकस्तयोः ||२३||
शङ्खोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीम् |
व्यत्यासाद्वा सिरां विध्येदन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ||२४||
మూత్రజామిత్యాది| వర్జయేదంత్రహైతుకీం ‘కోశప్రాప్తాం’ ఇతి వాక్యశేషః| వాతవృద్ధిక్రమో హిత ఇతి స్నేహపానాదిరనువాసనాంతః| తత్రేత్యాది| అర్ధేందువక్త్రయా శలాకయా| త్వచ భిత్త్వేతి త్వఙ్మాత్రం ఛిత్త్వా| అంగవిపర్యయాదితి వామాంత్రవృద్ధౌ దక్షిణాంగుష్ఠమధ్యే, దక్షిణాంత్రవృద్ధౌ వామాంగుష్ఠమధ్యే| శంఖభ్రువోరంతోపరి కర్ణలలాటయోర్మధ్యే అంత్రవృద్ధేర్నివృత్తయే ‘వంక్షణస్థాయా’ ఇతి వాక్యశేషః, సిరాం విధ్యేత్||18-24||
Adhikarana 7 (25-27) · Śloka 27
ఉపదంశేషు సాధ్యేషు స్నిగ్ధస్విన్నస్య దేహినః |
సిరాం విధ్యేన్మేఢ్రమధ్యే పాతయేద్వా జలౌకసః ||25||
హరేదుభయతశ్చాపి దోషానత్యర్థముచ్ఛ్రితాన్ |
సద్యోఽపహృతదోషస్య రుక్శోఫావుపశామ్యతః ||26||
యది వా దుర్బలో జంతుర్న వా ప్రాప్తం విరేచనం |
నిరూహేణ హరేత్తస్య దోషానత్యర్థముచ్ఛ్రితాన్ ||27||
View original
उपदंशेषु साध्येषु स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः |
सिरां विध्येन्मेढ्रमध्ये पातयेद्वा जलौकसः ||२५||
हरेदुभयतश्चापि दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् |
सद्योऽपहृतदोषस्य रुक्शोफावुपशाम्यतः ||२६||
यदि वा दुर्बलो जन्तुर्न वा प्राप्तं विरेचनम् |
निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमुच्छ्रितान् ||२७||
ఉపదంశేష్విత్యాది| తత్ర సిరాం విధ్యేద్బహుదోషే, అల్పదోషే తు జలౌకాపాతః; పిత్తరక్తజయోర్మృదుత్వాజ్జలౌకసేత్యన్యే; జేజ్జటస్తు అనవగాఢే జలౌకసా, అవగాఢే సిరావ్యధ ఇతి| హరేదిత్యాది| బలవతో విరేచ్యస్య వమనవిరేచనాభ్యాం దోషహరణం| యది వేత్యాది| దుర్బలావిరేచ్యయోః పునరత్యర్థోచ్ఛ్రితదోషయోర్దోషహరణానుకూల్యేన నిరూహేణ హరణం| న వా ప్రాప్తం న యుక్తమిత్యర్థః||25-27||
Adhikarana 8 (28-29) · Śloka 30
ప్రపౌండరీకయష్ట్యాహ్వవర్షాభూకుష్ఠదారుభిః |
సరలాగురురాస్నాభిర్వాతజం సంప్రలేపయేత్ ||28||
నిచులైరండబీజాని యవగోధూమసక్తవః |
ఏతైశ్చ వాతజం స్నిగ్ధైః సుఖోష్ణైః సంప్రలేపయేత్ ||29||
ప్రపౌండరీకపూర్వైశ్చ ద్రవ్యైః సేకః ప్రశస్యతే |30|
View original
प्रपौण्डरीकयष्ट्याह्ववर्षाभूकुष्ठदारुभिः |
सरलागुरुरास्नाभिर्वातजं सम्प्रलेपयेत् ||२८||
निचुलैरण्डबीजानि यवगोधूमसक्तवः |
एतैश्च वातजं स्निग्धैः सुखोष्णैः सम्प्रलेपयेत् ||२९||
प्रपौण्डरीकपूर्वैश्च द्रव्यैः सेकः प्रशस्यते |३०|
ప్రపౌండరీకేత్యాది| సరలా త్రివృత్| నిచులేత్యాది| నిచులో వేతసః| ప్రపౌండరీకపూర్వైః ప్రపౌండరీకాదిభిః, పూర్వౌక్తైర్వాతోపదంశోక్తైః| సేకః పరిషేకః||28-29||-
Adhikarana 9 (30-32) · Śloka 33
గైరికాంజనయష్ట్యాహ్వసారివోశీరపద్మకైః ||30||
సచందనోత్పలైః స్నిగ్ధైః పైత్తికం సంప్రలేపయేత్ |
పద్మోత్పలమృణాలైశ్చ ససర్జార్జునవేతసైః ||31||
సర్పిఃస్నిగ్ధైః సమధుకైః పైత్తికం సంప్రలేపయేత్ |
సేచయేచ్చ ఘృతక్షీరశర్కరేక్షుమధూదకైః ||32||
అథవాఽపి సుశీతేన కషాయేణ వటాదినా |33|
View original
गैरिकाञ्जनयष्ट्याह्वसारिवोशीरपद्मकैः ||३०||
सचन्दनोत्पलैः स्निग्धैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
पद्मोत्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः ||३१||
सर्पिःस्निग्धैः समधुकैः पैत्तिकं सम्प्रलेपयेत् |
सेचयेच्च घृतक्षीरशर्करेक्षुमधूदकैः ||३२||
अथवाऽपि सुशीतेन कषायेण वटादिना |३३|
గైరికేత్యాది| అంజనం రసాంజనం| మృణాలం పద్మనాలం| సేచయేత్ పరిషేచయేదిత్యర్థః||30-32||-
Adhikarana 10 (33-35) · Śloka 35
సాలాశ్వకర్ణాజకర్ణధవత్వగ్భిః కఫోత్థితం ||33||
సురాపిష్టాభిరుష్ణాభిః సతైలాభిః ప్రలేపయేత్ |
రజన్యతివిషాముస్తాసురసాసురదారుభిః ||34||
సపత్రపాఠాపత్తూరైరథవా సంప్రలేపయేత్ |
సురసారగ్వధాద్యోశ్చ క్వాథాభ్యాం పరిషేచయేత్ ||35||
View original
सालाश्वकर्णाजकर्णधवत्वग्भिः कफोत्थितम् ||३३||
सुरापिष्टाभिरुष्णाभिः सतैलाभिः प्रलेपयेत् |
रजन्यतिविषामुस्तासुरसासुरदारुभिः ||३४||
सपत्रपाठापत्तूरैरथवा सम्प्रलेपयेत् |
सुरसारग्वधाद्योश्च क्वाथाभ्यां परिषेचयेत् ||३५||
శాలః శంకుః, అశ్వకర్ణః పూర్వదేశప్రసిద్ధోఽశ్వత్థసదృశః, అజకర్ణః ‘పియాసాల్’ ఇతి లోకే| పత్తూరః సిరివాలికా||33-35||
Adhikarana 11 (36-39) · Śloka 39
ఏవం సంశోధనాలేపసేకశోణితమోక్షణైః |
ప్రతికుర్యాత్ క్రియాయోగైః ప్రాక్స్థానోక్తైర్హితైరపి ||36||
న యాతి చ యథా పాకం ప్రయతేత తథా భిషక్ |
విదగ్ధైస్తు సిరాస్నాయుత్వఙ్మాంసైః క్షీయతే ధ్వజః ||37||
శస్త్రేణోపచరేచ్చాపి పాకమాగతమాశు వై |
తదాఽపోహ్య తిలైః సర్పిఃక్షౌద్రయుక్తైః ప్రలేపయేత్ ||38||
కరవీరస్య పత్రాణి జాత్యారగ్వధయోస్తథా |
ప్రక్షాలనే ప్రయోజ్యాని వైజయంత్యర్కయోరపి ||39||
View original
एवं संशोधनालेपसेकशोणितमोक्षणैः |
प्रतिकुर्यात् क्रियायोगैः प्राक्स्थानोक्तैर्हितैरपि ||३६||
न याति च यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक् |
विदग्धैस्तु सिरास्नायुत्वङ्मांसैः क्षीयते ध्वजः ||३७||
शस्त्रेणोपचरेच्चापि पाकमागतमाशु वै |
तदाऽपोह्य तिलैः सर्पिःक्षौद्रयुक्तैः प्रलेपयेत् ||३८||
करवीरस्य पत्राणि जात्यारग्वधयोस्तथा |
प्रक्षालने प्रयोज्यानि वैजयन्त्यर्कयोरपि ||३९||
ఏవం పూర్వోక్తప్రకారేణ ప్రతికుర్యాత్, ‘ఆమోపదంశం’ ఇతి శేషః| ప్రాక్స్థానం సూత్రస్థానం, తత్ర మిశ్రకోక్తైః; అపిశబ్దాద్ ద్వివ్రణీయోక్తైః| ‘తస్మాత్ సంశోధనాలేపసేకశోణితమోక్షణైః| ప్రతికుర్యాత్ క్రియాయోగైః ప్రాక్స్థానోక్తైర్హితైరపి’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తదాఽపోహ్య పూయముపహృత్య| ప్రక్షాలనే వ్రణస్య కరవీరపత్రాణి, తేషాం కషాయ ఇత్యర్థః; తథైవాపరయోర్వైజయంత్యర్కయోః పత్రాణాం కషాయః; వైజయంతీ అగ్నిమంథవృక్షః ||36-39||
Adhikarana 12 (40-41) · Śloka 41
సౌరాష్ట్రీం గైరికం తుత్థం పుష్పకాసీససైంధవం |
రోధ్రం రసాంజనం దార్వీం హరితాలం మనఃశిలాం ||40||
హరేణుకైలే చ తథా సూక్ష్మచూర్ణాని కారయేత్ |
తచ్చూర్ణం క్షౌద్రసంయుక్తముపదంశేషు పూజితం ||41||
View original
सौराष्ट्रीं गैरिकं तुत्थं पुष्पकासीससैन्धवम् |
रोध्रं रसाञ्जनं दार्वीं हरितालं मनःशिलाम् ||४०||
हरेणुकैले च तथा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् |
तच्चूर्णं क्षौद्रसंयुक्तमुपदंशेषु पूजितम् ||४१||
సౌరాష్ట్రీ తువరమృత్తికా| పుష్పం పుష్పాంజనం||40-41||
Adhikarana 13 (42-44) · Śloka 45
జంబ్వామ్రసుమనానింబశ్వేతకాంబోజిపల్లవాః |
శల్లకీబదరీబిల్వపలాశతినిశత్వచః ||42||
క్షీరిణాం చ త్వచో యోజ్యాః క్వాథే త్రిఫలయా సహ |
తేన క్వాథేన నియతం వ్రణం ప్రక్షాలయేద్భిషక్ ||43||
అస్మిన్నేవ కషాయే తు తైలం ధీరో విపాచయేత్ |
గోజీవిడంగయష్టీభిః సర్వగంధైశ్చ సంయుతం ||44||
ఏతత్ సర్వోపదంశేషు శ్రేష్ఠం రోపణమిష్యతే |45|
View original
जम्ब्वाम्रसुमनानिम्बश्वेतकाम्बोजिपल्लवाः |
शल्लकीबदरीबिल्वपलाशतिनिशत्वचः ||४२||
क्षीरिणां च त्वचो योज्याः क्वाथे त्रिफलया सह |
तेन क्वाथेन नियतं व्रणं प्रक्षालयेद्भिषक् ||४३||
अस्मिन्नेव कषाये तु तैलं धीरो विपाचयेत् |
गोजीविडङ्गयष्टीभिः सर्वगन्धैश्च संयुतम् ||४४||
एतत् सर्वोपदंशेषु श्रेष्ठं रोपणमिष्यते |४५|
జంబ్వామ్రేత్యాది| శ్వేతః శ్వేతస్యందః; కాంబోజికా కూవికా, గయీ తు మాషపర్ణీమాహ| తినిశః స్యందనః| క్షీరిణో వటాదయః| అస్మిన్నిత్యాది| గోజీ గోజిహ్వా| సర్వగంధైరేలాదిపరిపఠితైః| సామాన్యకషాయపాకకల్పితేన చతుర్గుణేన కషాయేణ సిద్ధం తిలతైలమకల్కమేవ, కషాయోపాదానాత్, కల్కమప్యనంతరోక్తౌషధగణాత్ కర్తవ్యమిత్యన్యే, కషాయశబ్దస్య కల్కేఽపి వృత్తేః||42-44||-
Adhikarana 14 (45-47) · Śloka 48
స్వర్జికాతుత్థకాసీసం శైలేయం చ రసాంజనం ||45||
మనఃశిలాసమైశ్చూర్ణం వ్రణవీసర్పనాశనం |
గుంద్రాం దగ్ధ్వా కృతం భస్మ హరితాలం మనఃశిలా ||46||
ఉపదంశబిసర్పాణామేతచ్ఛాంతికరం పరం |
మార్కవస్త్రిఫలా దంతీ తామ్రచూర్ణమయోరజః ||47||
ఉపదంశం నిహంత్యేష వృక్షమింద్రాశనిర్యథా |48|
View original
स्वर्जिकातुत्थकासीसं शैलेयं च रसाञ्जनम् ||४५||
मनःशिलासमैश्चूर्णं व्रणवीसर्पनाशनम् |
गुन्द्रां दग्ध्वा कृतं भस्म हरितालं मनःशिला ||४६||
उपदंशबिसर्पाणामेतच्छान्तिकरं परम् |
मार्कवस्त्रिफला दन्ती ताम्रचूर्णमयोरजः ||४७||
उपदंशं निहन्त्येष वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा |४८|
మార్కవో భృంగరాజః||45-47||-
Adhikarana 15 (48) · Śloka 49
ఉపదంశద్వయేఽప్యేతాం ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియాం ||48||
తయోరేవ చ యా యోగ్యా వీక్ష్య దోషబలాబలం |49|
View original
उपदंशद्वयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||४८||
तयोरेव च या योग्या वीक्ष्य दोषबलाबलम् |४९|
ఉపదంశయోర్ద్వయోరపి రక్తసన్నిపాతజయోస్తుల్యకారణత్వాత్తుల్యైవ చికిత్సా| సన్నిపాతప్రభవే తు వాతాదిచికిత్సితమేకీకృత్య దద్యాత్||48||-
Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51
ఉపదంశే విశేషేణ శృణు భూయస్త్రిదోషజే ||49||
దుష్టవ్రణవిధిం కుర్యాత్ కుథితం మేహనం త్యజేత్ |
జంబ్వోష్ఠేనాగ్నివర్ణేన పశ్చాచ్ఛేషం దహేద్భిషక్ ||50||
సమ్యగ్దగ్ధం చ విజ్ఞాయ మధుసర్పిః ప్రయోజయేత్ |
శుద్ధే చ రోపణం దద్యాత్ కల్కం తైలం హితం చ యత్ ||51||
View original
उपदंशे विशेषेण शृणु भूयस्त्रिदोषजे ||४९||
दुष्टव्रणविधिं कुर्यात् कुथितं मेहनं त्यजेत् |
जम्ब्वोष्ठेनाग्निवर्णेन पश्चाच्छेषं दहेद्भिषक् ||५०||
सम्यग्दग्धं च विज्ञाय मधुसर्पिः प्रयोजयेत् |
शुद्धे च रोपणं दद्यात् कल्कं तैलं हितं च यत् ||५१||
ఉపదంశే ఇత్యాది| కుథితం మేహనం త్యజేదితి యావన్మాత్రం మేహనం కుథితం భవేత్తావన్మాత్రం ఛింద్యాదిత్యర్థః| జంబ్వౌష్ఠః జంబూఫలసదృశముఖాగ్రా కృష్ణపాషాణరచితా వర్తిః||49-51||
Adhikarana 17 (52-54) · Śloka 54
స్నేహస్వేదోపపన్నే తు శ్లీపదేఽనిలజే భిషక్ |
కృత్వా గుల్ఫోపరి సిరాం విధ్యేత్తు చతురంగులే ||52||
సమాప్యాయితదేహం చ బస్తిభిః సముపాచరేత్ |
మాసమేరండజం తైలం పిబేన్మూత్రేణ సంయుతం ||53||
పయసౌదనమశ్నీయాన్నాగరక్వథితేన చ |
త్రైవృతం చోపయుంజీత శస్తో దాహస్తథాఽగ్నినా ||54||
View original
स्नेहस्वेदोपपन्ने तु श्लीपदेऽनिलजे भिषक् |
कृत्वा गुल्फोपरि सिरां विध्येत्तु चतुरङ्गुले ||५२||
समाप्यायितदेहं च बस्तिभिः समुपाचरेत् |
मासमेरण्डजं तैलं पिबेन्मूत्रेण संयुतम् ||५३||
पयसौदनमश्नीयान्नागरक्वथितेन च |
त्रैवृतं चोपयुञ्जीत शस्तो दाहस्तथाऽग्निना ||५४||
స్నేహేత్యాది| స్నేహోఽత్ర శోధనార్థ ఏవ, శ్లీపదానాం రూక్షణీయత్వాత్, గయీ తు స్నేహస్వేదోపనాహాంశ్చేతి పఠతి| సమాప్యాయితదేహమితి రక్తాపకర్షేణ స్థాపనాద్దేహస్యానుక్రమాదాప్యాయితస్య| బస్తిరత్ర నిరూహోఽభిప్రేతః| మాసమిత్యాది శుంఠీకర్షపక్వేనాష్టగుణితేన తచ్చతుర్గుణావశిష్టేన పయసా భోజనం కుర్యాత్| త్రైవృతమిత్యాది త్రైవృతముత్పాదితం వాతవ్యాధౌ, తచ్చోపయుంజీత స్నేహప్రయోగకాలే||52-54||
Adhikarana 18 (55) · Śloka 55
గుల్ఫస్యాధః సిరాం విధ్యేచ్ఛ్లీపదే పిత్తసంభవే |
పిత్తఘ్నీం చ క్రియాం కుర్యాత్ పిత్తార్బుదవిసర్పవత్ ||55||
View original
गुल्फस्याधः सिरां विध्येच्छ्लीपदे पित्तसम्भवे |
पित्तघ्नीं च क्रियां कुर्यात् पित्तार्बुदविसर्पवत् ||५५||
గుల్ఫస్యేత్యాది| పిత్తజే శ్లీపదే సిరాం విధ్యేత్, గుల్ఫస్యోపరి చతురంగులం; అన్యే తు గుల్ఫస్యాధ ఇతి సిరావ్యధ ఏవ సంబధ్నంతి||55||
Adhikarana 19 (56-62) · Śloka 62
సిరాం సువిదితాం విధ్యేదంగుష్ఠే శ్లైష్మికే భిషక్ |
మధుయుక్తాని చాభీక్ష్ణం కషాయాణి పిబేన్నరః ||56||
పిబేద్వాఽప్యభయాకల్కం మూత్రేణాన్యతమేన చ |
కటుకామమృతాం శుంఠీం విడంగం దారు చిత్రకం ||57||
హితం వా లేపనే నిత్యం భద్రదారు సచిత్రకం |
విడంగమరిచార్కేషు నాగరే చిత్రకేఽథవా ||58||
భద్రదార్వేలుకాఖ్యే చ సర్వేషు లవణేషు చ |
తైలం పక్వం పిబేద్వాఽపి యవాన్నం చ హితం సదా ||59||
పిబేత్ సర్షపతైలం వా శ్లీపదానాం నివృత్తయే |
పూతీకరంజపత్రాణాం రసం వాఽపి యథాబలం ||60||
అనేనైవ విధానేన పుత్రంజీవకజం రసం |
ప్రయుంజీత భిషక్ ప్రాజ్ఞః కాలసాత్మ్యవిభాగవిత్ ||61||
కేవుకాకందనిర్యాసం లవణం త్వథ పాకిమం |
రసం దత్త్వాఽథ పూర్వోక్తం పేయమేతద్భిషగ్జితం ||62||
View original
सिरां सुविदितां विध्येदङ्गुष्ठे श्लैष्मिके भिषक् |
मधुयुक्तानि चाभीक्ष्णं कषायाणि पिबेन्नरः ||५६||
पिबेद्वाऽप्यभयाकल्कं मूत्रेणान्यतमेन च |
कटुकाममृतां शुण्ठीं विडङ्गं दारु चित्रकम् ||५७||
हितं वा लेपने नित्यं भद्रदारु सचित्रकम् |
विडङ्गमरिचार्केषु नागरे चित्रकेऽथवा ||५८||
भद्रदार्वेलुकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च |
तैलं पक्वं पिबेद्वाऽपि यवान्नं च हितं सदा ||५९||
पिबेत् सर्षपतैलं वा श्लीपदानां निवृत्तये |
पूतीकरञ्जपत्राणां रसं वाऽपि यथाबलम् ||६०||
अनेनैव विधानेन पुत्रञ्जीवकजं रसम् |
प्रयुञ्जीत भिषक् प्राज्ञः कालसात्म्यविभागवित् ||६१||
केवुकाकन्दनिर्यासं लवणं त्वथ पाकिमम् |
रसं दत्त्वाऽथ पूर्वोक्तं पेयमेतद्भिषग्जितम् ||६२||
సిరామిత్యాది| సిరాం సువిదితామితి క్షిప్రమర్మణ ఉపరి చతురంగులే| మధ్విత్యాది| అభీక్ష్ణం పునః పునరిత్యర్థః| పిబేదిత్యాది| అత్ర మూత్రేణాన్యతమేన చేతి అష్టమూత్రేష్వేకేనాపి హరీతకీం సేవేత| కటుకామిత్యాది| అన్యతమేన మూత్రేణ పిబేదిత్యత్రాపి సంబధ్యతే| హితమిత్యాది| ఏలుకాఖ్యం ఏలవాలుకం| పిబేదిత్యాది| కంటకికరంజపత్రస్వరసం యథాబలం అనలపురుషాదిబలానతిక్రమేణ పలమర్ధపలం పలద్వయం వా కటుతైలాక్షప్రక్షేపం పిబేత్; కంటకికరంజః పూతీకరంజః, చిరబిల్వ ఇత్యన్యే| అనేనైవేత్యాది| పుత్రంజీవకోఽనేనైవ నామ్నా ప్రసిద్ధః| కేవుకేత్యాది| పాకిమం లవణం విడలవణం| భిషగ్జితం ఔషధం||56-62||
Adhikarana 20 (63-66) · Śloka 66
కాకాదనీం కాకజంఘాం బృహతీం కంటకారికాం |
కదంబపుష్పీం మందారీం లంబాం శుకనసాం తథా ||63||
దగ్ధ్వా మూత్రేణ తద్భస్మ స్రావయేత్ క్షారకల్పవత్ |
తత్ర దద్యాత్ ప్రతీవాపం కాకోదుంబరికారసం ||64||
మదనాచ్చ ఫలాత్ క్వాథం శుకాఖ్యస్వరసం తథా |
ఏష క్షారస్తు పానీయః శ్లీపదం హంతి సేవితః ||65||
అపచీం గలగండం చ గ్రహణీదోషమేవ చ |
భక్తస్యానశనం చైవ హన్యాత్ సర్వవిషాణి చ ||66||
View original
काकादनीं काकजङ्घां बृहतीं कण्टकारिकाम् |
कदम्बपुष्पीं मन्दारीं लम्बां शुकनसां तथा ||६३||
दग्ध्वा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् |
तत्र दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम् ||६४||
मदनाच्च फलात् क्वाथं शुकाख्यस्वरसं तथा |
एष क्षारस्तु पानीयः श्लीपदं हन्ति सेवितः ||६५||
अपचीं गलगण्डं च ग्रहणीदोषमेव च |
भक्तस्यानशनं चैव हन्यात् सर्वविषाणि च ||६६||
కాకాదనీమిత్యాది| కాకాదనీ కాలాహింస్రేత్యర్థః| కాకజంఘా ఏతన్నామ్నా ప్రసిద్ధైవ| కదంబపుష్పీ అలంబుషా ముండతికేతి లోకే ప్రసిద్ధా| మందారీ ఆలీ, లంబా కటుకాలాబుః| శుకనసా చర్మకారవటః| దగ్ధ్వా క్షారం షంగుణేన మూత్రేణైకవింశతివారాన్ స్రావయేత్, కాకోదుంబరికారసం మదనఫలక్వాథం శుకనసాస్వరసం చ ప్రత్యేకం గోమూత్రేణ సమం, పాదికమపరేషాం మతేన ప్రక్షిప్య, క్షారపాకకల్పక్రమేణ విపక్వః సిద్ధః, శ్లీపదహరద్రవేణ శాణాదిమాత్రయా పానార్హః||63-66||
Adhikarana 21 (67) · Śloka 67
ఏష్వేవ తైలం సంసిద్ధం నస్యాభ్యంగేషు పూజితమ ఏతానేవామయాన్ హంతి యే చ దుష్టవ్రణా నృణాం ||67||
View original
एष्वेव तैलं संसिद्धं नस्याभ्यङ्गेषु पूजितम एतानेवामयान् हन्ति ये च दुष्टव्रणा नृणाम् ||६७||
కాకాదన్యాదీనాం క్వాథేన తథా కాకోదుంబరికారసమదనఫలక్వాథశుకనాసాస్వరసేషు ప్రత్యేకం సమేషు తైలం సాధ్యం||67||
Adhikarana 22 (68-69) · Śloka 69
ద్రవంతీం త్రివృతాం దంతీం నీలీం శ్యామాం తథైవ చ |
సప్తలాం శంఖినీం చైవ దగ్ధ్వా మూత్రేణ గాలయేత్ ||68||
దద్యాచ్చ త్రిఫలాక్వాథమేష క్షారస్తు సాధితః |
అధో గచ్ఛతి పీతస్తు పూర్వైశ్చాప్యాశిషః సమాః ||69||
View original
द्रवन्तीं त्रिवृतां दन्तीं नीलीं श्यामां तथैव च |
सप्तलां शङ्खिनीं चैव दग्ध्वा मूत्रेण गालयेत् ||६८||
दद्याच्च त्रिफलाक्वाथमेष क्षारस्तु साधितः |
अधो गच्छति पीतस्तु पूर्वैश्चाप्याशिषः समाः ||६९||
ద్రవంతీమిత్యాది| ద్రవంతీ శంబరీ| త్రివృతా త్రివృత్| దంతీ దంతినీ| నీలీ శారదం ఫలం, శ్రీఫలికేతి లోకే| శ్యామా వృద్ధదారుకః| శంఖినీ యవతిక్తాభేదః| పూర్వైశ్చాప్యాశిషః సమా ఇతి పూర్వైః పూర్వక్షారయోగైః సహ సమాస్తుల్యా భవంతి, ఆశిష ఆశంసనాని అర్థవాదాః| ఇదముక్తం భవతి- యే కేచిద్గుణాః పూర్వక్షారేష్వభిహితాస్తేఽత్రాపి తుల్యా జ్ఞేయా ఇత్యర్థః||68-69||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానే వృద్ధ్యుపదంశశ్లీపదచికిత్సితం నామైకోనవింశోఽధ్యాయః ||19||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने वृद्ध्युपदंशश्लीपदचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే ఏకోనవింశోఽధ్యాయః||