1. annapānarakṣākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽನ್ನಪಾನರಕ್ಷಾಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಾನನ್ತರಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮಾರಭ್ಯತೇ; ಯತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನಾದಿಭೂತೇ ದ್ವಿವ್ರಣೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ `ವಿಷಜುಷ್ಟಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಷನಿಶ್ಚಯಮೇವ ಚ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕಲ್ಪೇ ತು ಪ್ರವಿಭಾಗಶಃ’ ಇತ್ಯನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ವಿಷಜುಷ್ಟವ್ರಣಸ್ಯ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಸೂಚಿತಂ ತಸ್ಮಾತ್, ತತ್ರಾಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಚಾನ್ನೈರೇವ ಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಧಾರಣಂ ಕ್ರಿಯತೇಽತಃ ಪ್ರಾಗನ್ನಪಾನರಕ್ಷಾಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಕಾಮಃ ಪ್ರಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನೇ ಭಕ್ಷ್ಯಮವರುದ್ಧಂ ಘನಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್; ಪಾನೇ ಲೇಹ್ಯಮವರುದ್ಧಂ ದ್ರವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್; ಏವಂ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ರಕ್ಷಾಕಲ್ಪಃ| ರಕ್ಷಣಂ ರಕ್ಷಾ, ಸಾ ಪುನರದುಷ್ಟಸ್ಯ; ದುಷ್ಟಸ್ಯ ಪುನರ್ವಿಷಭೇಷಜಕಲ್ಪನಾತ್ ಕಲ್ಪಃ; ರಕ್ಷಯಾ ಸಹಿತಃ ಕಲ್ಪೋ ರಕ್ಷಾಕಲ್ಪಃ| ಆದಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಾದೀನಾಮಪಿ ಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಕಲ್ಪನಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ಕಾಶಿಪತಿಸ್ತಪೋಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ | ಸುಶ್ರುತಪ್ರಭೃತೀಞ್ಛಿಷ್ಯಾಞ್ಛಶಾಸಾಹತಶಾಸನಃ ||೩||

ಅಥ ಪ್ರಥಮಮನ್ನಾದೀನಾಂ ರಕ್ಷಾಮೇವ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ- ಧನ್ವನ್ತರಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ಸುಶ್ರುತಪ್ರಭೃತೀನ್ ಶಿಷ್ಯಾನ್ ಶಶಾಸ ಶಿಕ್ಷಿತವಾನ್| ತಪೋಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರ ಇತಿ ತಪಸ್ವಿನಾಂ ಧಾರ್ಮಿಕಾಣಾಂ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಅಹತಶಾಸನಃ ಅನಭಿಭೂತಾಜ್ಞ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- `ದಿವೋದಾಸಃ ಕ್ಷಿತಿಪತಿಸ್ತಪೋಧರ್ಮಶ್ರುತಾಕರಃ| ಸುಶ್ರುತಪ್ರಮುಖಾಞ್ಛಿಷ್ಯಾಞ್ಛಶಾಸಾಹತಶಾಸನಃ’ ಇತಿ| ಆಕರಃ ಖನಿಃ||೩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

ರಿಪವೋ ವಿಕ್ರಮಾಕ್ರಾನ್ತಾ ಯೇ ಚ ಸ್ವೇ ಕೃತ್ಯತಾಂ ಗತಾಃ | ಸಿಸೃಕ್ಷವಃ ಕ್ರೋಧವಿಷಂ ವಿವರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತಾದೃಶಮ್ ||೪|| ವಿಷೈರ್ನಿಹನ್ಯುರ್ನಿಪುಣಂ ನೃಪತಿಂ ದುಷ್ಟಚೇತಸಃ | ಸ್ತ್ರಿಯೋ ವಾ ವಿವಿಧಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ಕದಾಚಿತ್ಸುಭಗೇಚ್ಛಯಾ ||೫|| ವಿಷಕನ್ಯೋಪಯೋಗಾದ್ವಾ ಕ್ಷಣಾಜ್ಜಹ್ಯಾದಸೂನ್ನರಃ | ತಸ್ಮಾದ್ವೈದ್ಯೇನ ಸತತಂ ವಿಷಾದ್ರಕ್ಷ್ಯೋ ನರಾಧಿಪಃ ||೬||

ನೃಪತಿಃ ಕುತೋ ರಕ್ಷಣೀಯ ಇತ್ಯಾಹ- ರಿಪವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿಸೃಕ್ಷವಃ ಸ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛವಃ| ಕ್ರೋಧೇನ ವಿಷಂ ಕ್ರೋಧವಿಷಮ್| ನ ಕೇವಲಂ ರಿಪವಃ ಸ್ವೇ ಚಾತ್ಮೀಯಾ ಭೃತ್ಯಾಃ, ಕೃತ್ಯತಾಂ ಗತಾಃ ವಿದ್ವೇಷಂ ಗತಾಃ| ತಥಾ ಚ ಕೃತ್ಯಶಬ್ದಾರ್ಥೋಽಮರಕೋಷೇ- “ಕೃತ್ಯಂ ಕ್ರಿಯಾದೇವತಯೋಸ್ತ್ರಿಷು ವಿದ್ವಿಷ್ಟಕಾರ್ಯಯೋಃ”- ಇತಿ| ವಿವರಂ ಛಿದ್ರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ತಾದೃಶಂ ನೃಪತಿಂ ವಧಕ್ಷಮಂ, ಸ್ತ್ರಿಯೋ ದುಷ್ಟಚಿತ್ತಾ ವಿವಿಧಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ಸಂಯೋಗವಿಷಾಣಿ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಕದಾಚಿದಜ್ಞಾನಾತ್ ಸುಭಗೇಚ್ಛಯಾ ವಾ ವಿವಿಧಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ಸಿಸೃಕ್ಷವೋ ದಾತುಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯೋ ರಾಜಾನಂ ನಿಹನ್ಯುಃ| ವಿಷಕನ್ಯೋಪಯೋಗಾದ್ವಾ ಕ್ಷಣಾಜ್ಜಹ್ಯಾದಸೂನ್ನರಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಹನ್ತಿ ಸ್ಪೃಶನ್ತೀ ಸ್ವೇದೇನ ಗಮ್ಯಮಾನಾ ಚ ಮೈಥುನೇ| ಪಕ್ವಂ ವೃನ್ತಾದಿವ ಫಲಂ ಪ್ರಶಾತಯತಿ ಮೇಹನಮ್”- ಇತಿ| `ಕೃತ್ಯತಾಂ’ ಗತಾ ಇತ್ಯತ್ರ `ವಿಕೃತಿಂ ಗತಾಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ||೪-೬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಚೇತೋಽನಿತ್ಯತ್ವಮಶ್ವವತ್ ಪ್ರಥಿತಂ ನೃಣಾಮ್ | ನ ವಿಶ್ವಸ್ಯಾತ್ತತೋ ರಾಜಾ ಕದಾಚಿದಪಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ||೭||

ನ ಪರಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಭ್ಯೋ ರಿಪುಪ್ರಭೃತಿಭ್ಯೋ ರಾಜಾ ರಕ್ಷಣೀಯೋಽಪಿ ತು ರಾಜ್ಞಾ ಕಸ್ಯಾಪಿ ವಿಶ್ವಾಸೋ ನ ವಿಧೇಯಃ, ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶ್ವವದಿತಿ ಆಶುತಮಗತ್ಯಾ ಅಶ್ವಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ಏತೇನ ಶೀಘ್ರಸಞ್ಚಾರಿತ್ವೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚೇತೋಽನಿತ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾದಶ್ವಸ್ಯೇವ ಶೀಘ್ರಸಞ್ಚಾರಿತ್ವಂ ನಾನಾಭಾವೇನ ಚೇತಸಃ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕದಾಚಿದಪಿ ಕಸ್ಯಾಪಿ ವಿಶ್ವಾಸಂ ನ ವಿದಧ್ಯಾನ್ಮಹೀಪತಿಃ| ವೈದ್ಯವಿಷಯೇ ಚ ವಿಶ್ವಾಸಹೇತುಃ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ `ವಿಸೃಜತ್ಯಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಂ’- ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕೇನಾಭಿಹಿತಃ||೭||

Adhikarana 5 (8-11) · Śloka 11

ಕುಲೀನಂ ಧಾರ್ಮಿಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸುಭೃತಂ ಸನ್ತತೋತ್ಥಿತಮ್ | ಅಲುಬ್ಧಮಶಠಂ ಭಕ್ತಂ ಕೃತಜ್ಞಂ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಮ್ ||೮|| ಕ್ರೋಧಪಾರುಷ್ಯಮಾತ್ಸರ್ಯಮಾಯಾಲಸ್ಯವಿವರ್ಜಿತಮ್ | ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಕ್ಷಮಾವನ್ತಂ ಶುಚಿಂ ಶೀಲದಯಾನ್ವಿತಮ್ ||೯|| ಮೇಧಾವಿನಮಸಂಶ್ರಾನ್ತಮನುರಕ್ತಂ ಹಿತೈಷಿಣಮ್ | ಪಟುಂ ಪ್ರಗಲ್ಭಂ ನಿಪುಣಂ ದಕ್ಷಮಾಲಸ್ಯವರ್ಜಿತಮ್ ||೧೦|| ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಶ್ಚ ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾಗದಮ್ | ಮಹಾನಸೇ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ವೈದ್ಯಂ ತದ್ವಿದ್ಯಪೂಜಿತಮ್ ||೧೧||

ಸ ಚ ವೈದ್ಯೋ ಗುಣವಾನೇವ ವಿಶ್ವಾಸಭಾಜನಮಿತಿ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಾನ್ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕುಲೀನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಲೀನೋ ಹ್ಯದುಷ್ಟಬೀಜಕ್ಷೇತ್ರತಯಾ ನಾಕಾರ್ಯೇಷು ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಕುಲಮತ್ರಾಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯಿಕುಲಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವೈಶ್ಯಭೇದೇನ ತ್ರಿವಿಧಂ, ಕುಲಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಶೂದ್ರೇಣ ಸಹ ಚತುರ್ವಿಧಮಿತ್ಯನ್ಯೇ; `ತದ್ಭವಂ’ ಇತಿ ಗಯೀ| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ್ನೇಹೇನ ಮಿತ್ರಭಾವೇನ ರಾಜ್ಞಾ ಸಹ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ, ಏತೇನ ಮಿತ್ರಮಿವ ಸರ್ವಥಾ ರಕ್ಷತಿ| ಸುಭೃತಂ ಸಮ್ಯಗ್ಭೃತಂ ಯಥಾ ಚ ಶರೀರಯಾತ್ರಾ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ಸೂಪೌದನಂ ಘೃತಮಲಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ದೃಢಮಮಲಿನಂ ಚ ವಾಸಃ”- ಇತಿ| ಸತತೋತ್ಥಿತಃ ಅಹೋರಾತ್ರಮಧ್ಯಯನಾಧ್ಯಾಪನತದರ್ಥಚಿನ್ತಾನೃಪಶರೀರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಪಾದಾನೇಷು ತತ್ಪರೋ ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತ ಇತಿ| ಪರಗುಣವಿಧ್ವಂಸೋ ಮಾತ್ಸರ್ಯಮ್| ಮಾಯಾ ಪರಬನ್ಧನಬುದ್ಧಿಃ| ಅನುರಕ್ತಂ ಸದಾಽಽತುರಲಗ್ನಂ ರಾಗಯುಕ್ತಮ್| ಪಟುಂ ವಕ್ತಾರಂ, ಪ್ರಗಲ್ಭಂ ಧೃಷ್ಟಂ, ದಕ್ಷಂ ಚತುರಂ, ಆಲಸ್ಯವರ್ಜನಂ ದ್ವಿರುಕ್ತಮತ್ಯನ್ತನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರ್ಗುಣೈಃ `ತತ್ತ್ವಾಧಿಗತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಕೈಃ| ಮಹಾನಸೇ ರಸವತ್ಯಾಮ್| ತದ್ವಿದ್ಯಪೂಜಿತಮಿತಿ ತದ್ವಿದ್ಯೈಃ ಪಾಕನಿಷ್ಠಿತತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೈಃ ಭಿಷಗ್ಭಿಃ ಪೂಜಿತಮ್| ಗಯೀ ತು `ಅಲುಬ್ಧಮಶಠಂ ಭಕ್ತಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ `ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಾಗದಮ್’ ಇತ್ಯನ್ತಂ ನ ಪಠತಿ, ಪುನರುಕ್ತದೋಷತ್ವಾತ್||೮-೧೧||

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

ಪ್ರಶಸ್ತದಿಗ್ದೇಶಕೃತಂ ಶುಚಿಭಾಣ್ಡಂ ಮಹಚ್ಛುಚಿ | ಸಜಾಲಕಂ ಗವಾಕ್ಷಾಢ್ಯಮಾಪ್ತವರ್ಗನಿಷೇವಿತಮ್ ||೧೨|| ವಿಕಕ್ಷಸೃಷ್ಟಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸವಿತಾನಂ ಕೃತಾರ್ಚನಮ್ | ಪರೀಕ್ಷಿತಸ್ತ್ರೀಪುರುಷಂ ಭವೇಚ್ಚಾಪಿ ಮಹಾನಸಮ್ ||೧೩||

ತದೇವ ಮಹಾನಸಂ ಕೀದೃಶಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಶಸ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶಸ್ತಾ ದಿಕ್ ಅತ್ರಾಗ್ನೇಯೀ, ದೇಶಸ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣಸಮ್ಪದಾ ಯುಕ್ತಃ, ಮಹತ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ, ಶುಚಿ ಅನುಪಹತಂ, ಸಜಾಲಕಂ ಜಾಲಕಸಂಹಿತಂ, ಗವಾಕ್ಷಾಢ್ಯಂ ವಾತಾಯನಸಮೃದ್ಧಂ, ವಿಕಕ್ಷಸೃಷ್ಟಸಂಸೃಷ್ಟಂ ವಿಗತತೃಣಸ್ಥಾನಸಮ್ಪರ್ಕಂ, ಏತೇನ ರಸವತೀಸಮೀಪೇ ತೃಣಸಞ್ಚಯೋ ನ ಕರಣೀಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಸವಿತಾನಂ ವಿತಾನಕಸಹಿತಂ, ಕೃತಾರ್ಚನಂ ಕೃತಾಗ್ನಿಪೂಜನಮ್||೧೨-೧೩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ತತ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷಂ ನಿಯುಞ್ಜೀತ ಪ್ರಾಯೋ ವೈದ್ಯಗುಣಾನ್ವಿತಮ್ |೧೪|

ಮಹಾನಸವ್ಯಾಪಾರಿಣಮಾಹ- ತತ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಕ್ಷಮ್ ಅಧಿಪತಿಮ್| ವೈದ್ಯಗುಣಾನ್ವಿತಂ ವೈದ್ಯಗುಣೈಃ ಕುಲೀನಧಾರ್ಮಿಕತ್ವಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|೧೪|-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 16

ಶುಚಯೋ ದಕ್ಷಿಣಾ ದಕ್ಷಾ ವಿನೀತಾಃ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಾಃ ||೧೪|| ಸಂವಿಭಕ್ತಾಃ ಸುಮನಸೋ ನೀಚಕೇಶನಖಾಃ ಸ್ಥಿರಾಃ | ಸ್ನಾತಾ ದೃಢಂ ಸಂಯಮಿನಃ ಕೃತೋಷ್ಣೀಷಾಃ ಸುಸಂಯತಾಃ ||೧೫|| ತಸ್ಯ ಚಾಜ್ಞಾವಿಧೇಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಿವಿಧಾಃ ಪರಿಕರ್ಮಿಣಃ |೧೬|

ಶುಚಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಕ್ಷಿಣಾ ಅಭಿಜಾತಾಃ, ಕುಲೀನಾ ಇತಿ ಯಾವತ್| ದಕ್ಷಾಃ ಚತುರಾಃ| ವಿನೀತಾ ವಿನಯಯುಕ್ತಾಃ, ಶಕ್ತಿವನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂವಿಭಕ್ತಾಃ ವಿಭಜ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ ನಿಯೋಜಿತಾಃ| ಸ್ಥಿರಾ ಅಚಪಲಾಃ| ದೃಢಂ ಸಂಯಮಿನಃ ಸೋಪಶಮಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಸಂಯತಾಃ ಸುಷ್ಠು ಲೌಲ್ಯಾದಿದೋಷರಹಿತಾಃ, ಆಯತ್ತಪರಿಧಾನಾದಿಕಾ ವಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಜ್ಞಾವಿಧೇಯಾ ಆದೇಶಕಾರಿಣಃ| ಪರಿಕರ್ಮಿಣಃ ಸೂಪಕಾರಾದಯಃ||೧೪-೧೫||-

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ಆಹಾರಸ್ಥಿತಯಶ್ಚಾಪಿ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಯತಃ ||೧೬|| ತಸ್ಮಾನ್ಮಹಾನಸೇ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಮಾದರಹಿತೋ ಭವೇತ್ |೧೭|

ಮಹಾನಸೇ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಸಾವಧಾನತ್ವಂ ಸಹೇತುಕಮಾಹ- ಆಹಾರಸ್ಥಿತಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೬||-

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

ಮಾಹಾನಸಿಕವೋಢಾರಃ ಸೌಪೌದನಿಕಪೌಪಿಕಾಃ ||೧೭|| ಭವೇಯುರ್ವೈದ್ಯವಶಗಾ ಯೇ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇಽತ್ರ ಕೇಚನ |೧೮|

ತೇಷಾಂ ಪರಿಕರ್ಮಿಣಾಂ ವೈದ್ಯಾಧೀನತ್ವಮಾಹ- ಮಾಹಾನಸಿಕವೋಢಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾನಸೇ ನಿಯುಕ್ತಾ ಮಾಹಾನಸಿಕಾ ರಸವತೀಪತಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ವೋಢಾರೋ ವೋಢ್ರಾದಯೋ ವೇಷ್ಟಿಕರ್ಮಕರಾಃ ಕಾಹಾರಾದಯೋ ವಾ| ಸೌಪಾ ಉಪಕರಣಭೂತದ್ರವ್ಯಸಾಧಕಾಃ ಸೂಪವ್ಯಞ್ಜನಾದಿಕಾರಕಾಃ, ಔದನಿಕಾ ಉಪಕಾರ್ಯಭೂತಭಕ್ತಸ್ಯ ಸಾಧಕಾಃ, ಪೌಪಿಕಾಃ ಪೂಪಾದಿಭಕ್ಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಾಧಕಾಃ ಕನ್ದೂಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇಽತ್ರ ಕೇಚನೇತಿ ವೇಸವಾರಕಾರಕಾದಯಃ||೧೭||-

Adhikarana 11 (18-22) · Śloka 23

ಇಙ್ಗಿತಜ್ಞೋ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಾಮುಖವೈಕೃತೈಃ ||೧೮|| ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಷಸ್ಯ ದಾತಾರಮೇಭಿರ್ಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ನ ದದಾತ್ಯುತ್ತರಂ ಪೃಷ್ಟೋ ವಿವಕ್ಷನ್ ಮೋಹಮೇತಿ ಚ ||೧೯|| ಅಪಾರ್ಥಂ ಬಹು ಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ ಭಾಷತೇ ಚಾಪಿ ಮೂಢವತ್ | ಸ್ಫೋಟಯತ್ಯಙ್ಗುಲೀರ್ಭೂಮಿಮಕಸ್ಮಾದ್ವಿಲಿಖೇದ್ಧಸೇತ್ ||೨೦|| ವೇಪಥುರ್ಜಾಯತೇ ತಸ್ಯ ತ್ರಸ್ತಶ್ಚಾನ್ಯೋಽನ್ಯಮೀಕ್ಷತೇ | ಕ್ಷಾಮೋ ವಿವರ್ಣವಕ್ತ್ರಶ್ಚ ನಖೈಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿನತ್ತ್ಯಪಿ ||೨೧|| ಆಲಭೇತಾಸಕೃದ್ದೀನಃ ಕರೇಣ ಚ ಶಿರೋರುಹಾನ್ | ನಿರ್ಯಿಯಾಸುರಪದ್ವಾರೈರ್ವೀಕ್ಷತೇ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ ||೨೨|| ವರ್ತತೇ ವಿಪರೀತಂ ತು ವಿಷದಾತಾ ವಿಚೇತನಃ |೨೩|

ತದಧಿಕೃತಸ್ಯೈವ ವಿಷದಾತೃಜ್ಞಾನಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಇಙ್ಗಿತಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇಙ್ಗಿತಜ್ಞೋ ವೈದ್ಯಃ| ಏಭಿರ್ಲಿಙ್ಗೈಃ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ| ವಿವಕ್ಷನ್ ವಕ್ತುಮಿಚ್ಛನ್| ಅಪಾರ್ಥಂ ನಿರರ್ಥಕಮ್| ತ್ರಸ್ತಶ್ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಮೀಕ್ಷತ ಇತಿ ಸ್ವಪಾಪಕರ್ಮೋಪಲಮ್ಭಭಯೇನ ಅನ್ಯಮನ್ಯಮೀಕ್ಷತ ಇತಿ| ಕ್ಷಾಮಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ವಿವರ್ಣೋ ಮಲಿನವರ್ಣಃ| ಹಸ್ತೇನ ಕೇಶಾನ್ ಆಲಭೇತ ಸ್ಪೃಶೇತ್| ಅಸಕೃತ್ ಅನೇಕವಾರಮ್| ದೀನೋ ವಿಲಕ್ಷಃ| ನಿರ್ಯಿಯಾಸುಃ ನಿರ್ಯಾತುಮಿಚ್ಛುಃ| ಅಪದ್ವಾರೈಃ ಅಮಾರ್ಗೈಃ||೧೮-೨೨||-

Adhikarana 12 (23-24) · Śloka 24

ಕೇಚಿದ್ಭಯಾತ್ ಪಾರ್ಥಿವಸ್ಯ ತ್ವರಿತಾ ವಾ ತದಾಜ್ಞಯಾ ||೨೩|| ಅಸತಾಮಪಿ ಸನ್ತೋಽಪಿ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ | ತಸ್ಮಾತ್ ಪರೀಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಭೃತ್ಯಾನಾಮಾದೃತೈರ್ನೃಪೈಃ ||೨೪||

ವಿಷದಪರೀಕ್ಷಣೇ ಚ ರಾಜ್ಞಾ ಆದರಪರೇಣ ಭವಿತವ್ಯಮಿತೀಮಮರ್ಥಂ ಸಹೇತುಕಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸತಾಮಪಿ ಅಸಾಧೂನಾಮಪಿ| ಆದೃತೈಃ ಸಾದರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩-೨೪||

Adhikarana 13 (25-27) · Śloka 27

ಅನ್ನೇ ಪಾನೇ ದನ್ತಕಾಷ್ಠೇ ತಥಾಽಭ್ಯಙ್ಗೇಽವಲೇಖನೇ | ಉತ್ಸಾದನೇ ಕಷಾಯೇ ಚ ಪರಿಷೇಕೇಽನುಲೇಪನೇ ||೨೫|| ಸ್ರಕ್ಷು ವಸ್ತ್ರೇಷು ಶಯ್ಯಾಸು ಕವಚಾಭರಣೇಷು ಚ | ಪಾದುಕಾಪಾದಪೀಠೇಷು ಪೃಷ್ಠೇಷು ಗಜವಾಜಿನಾಮ್ ||೨೬|| ವಿಷಜುಷ್ಟೇಷು ಚಾನ್ಯೇಷು ನಸ್ಯಧೂಮಾಞ್ಜನಾದಿಷು | ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಪ್ಯನನ್ತರಮ್ ||೨೭||

ಯೇಷ್ವಧಿಷ್ಠಾನೇಷು ಗರವಿಷಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ ತಾನ್ಯದೂಷಿತಾನಿ ರಕ್ಷಿತುಂ, ದೂಷಿತೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಕಾಮಃ ಪ್ರಾಹ- ಅನ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತಕಾಷ್ಠಸಹಚರಿತಂ ಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಲೇಖನಂ ಮುಖಶೋಧನಕಷಾಯಶ್ಚ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಗ್ರಹಣೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅವಲೇಖನೇ ಕಙ್ಕತಿಕಾದೌ ಕೇಶಪ್ರಸಾಧನೇ| ಉತ್ಸಾಹನೇ ಉದ್ವರ್ತನೇ| ಪರಿಷೇಕೇ ಸ್ನಾನೇ| ಕಷಾಯೋಽತ್ರ ರೋಧ್ರಾದಿಕಸ್ತೈಲಾಪನಯನಾಯ| ಸ್ರಕ್ಷು ಪುಷ್ಪಮಾಲಾಸು| ಕವಚಂ ಸನ್ನಾಹಮ್| ಪಾದಪೀಠೇಷು ಪಾದಾಧಾರೇಷು| ವಿಷಜುಷ್ಟೇಷು ಚಾನ್ಯೇಷ್ವಿವತ್ಯನೇನ ಶಿರೋಭ್ಯಙ್ಗಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ||೨೫-೨೭||

Adhikarana 14 (28-33) · Śloka 34

ನೃಪಭಕ್ತಾದ್ಬಲಿಂ ನ್ಯಸ್ತಂ ಸವಿಷಂ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ ಯೇ | ತತ್ರೈವ ತೇ ವಿನಶ್ಯನ್ತಿ ಮಕ್ಷಿಕಾವಾಯಸಾದಯಃ ||೨೮|| ಹುತಭುಕ್ ತೇನ ಚಾನ್ನೇನ ಭೃಶಂ ಚಟಚಟಾಯತೇ | ಮಯೂರಕಣ್ಠಪ್ರತಿಮೋ ಜಾಯತೇ ಚಾಪಿ ದುಃಸಹಃ ||೨೯|| ಭಿನ್ನಾರ್ಚಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಶ್ಚ ನಚಿರಾಚ್ಚೋಪಶಾಮ್ಯತಿ | ಚಕೋರಸ್ಯಾಕ್ಷಿವೈರಾಗ್ಯಂ ಜಾಯತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ತು ||೩೦|| ದೃಷ್ಟ್ವಾಽನ್ನಂ ವಿಷಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ಜೀವಜೀವಕಾಃ | ಕೋಕಿಲಃ ಸ್ವರವೈಕೃತ್ಯಂ ಕ್ರೌಞ್ಚಸ್ತು ಮದಮೃಚ್ಛತಿ ||೩೧|| ಹೃಷ್ಯೇನ್ಮಯೂರ ಉದ್ವಿಗ್ನಃ ಕ್ರೋಶತಃ ಶುಕಸಾರಿಕೇ | ಹಂಸಃ ಕ್ಷ್ವೇಡತಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಭೃಙ್ಗರಾಜಸ್ತು ಕೂಜತಿ ||೩೨|| ಪೃಷತೋ ವಿಸೃಜತ್ಯಶ್ರುಂ ವಿಷ್ಠಾಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಮರ್ಕಟಃ | ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಾಂಸ್ತತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ರಾಜ್ಞಸ್ತಾನ್ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ ||೩೩|| ವೇಶ್ಮನೋಽಥ ವಿಭೂಷಾರ್ಥಂ ರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಚಾತ್ಮನಃ ಸದಾ |೩೪|

ರಸರೂಪಾದಿಭಿಸ್ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನೃಪಭಕ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನೃಪಭಕ್ತಾತ್ ರಾಜಭೋಜನಾತ್| ಹುತಭುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಹುತಭುಕ್ ವಹ್ನಿಃ| ತೇನ ಸವಿಷೇಣಾನ್ನೇನ ಚಟಚಟಾಯತ ಇತಿ ಶಬ್ದೇನ ವಿಷಜ್ಞಾನಂ; ಮಯೂರಕಣ್ಠಪ್ರತಿಮ ಇತಿ ರೂಪೇಣ ವಿಷಜ್ಞಾನಂ; ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಶ್ಚೇತಿ ಗನ್ಧೇನ ವಿಷಜ್ಞಾನಂ; ರಸೇನ ವಿಷಜ್ಞಾನಂ ವಿನಶ್ಯನ್ತಿ ಮಕ್ಷಿಕಾವಾಯಸಾದಯ ಇತ್ಯನೇನಾಭಿಹಿತಮ್| ಏವಂ ಶಬ್ದಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿ(ಚತುರ್ಭಿ)ರ್ವಿಷಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾಪರೇಣಾಪಿ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಚಕೋರಾದಿಪಕ್ಷಿಮೃಗಚಕ್ಷುರಾದಿವಿಕಾರೇಣ ವಿಷಜ್ಞಾನಮುದ್ದಿಶತಿ- ಚಕೋರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷಿವೈರಾಗ್ಯಂ ರೂಪಗ್ರಹಣೇಽಲಸತ್ವಮಿತಿ ಗಯೀ, ವಿಗತರಾಗೇ ಅಕ್ಷಿಣೀ ಭವತ ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರುಣೌ| ಜೀವಜೀವಕಃ ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ, `ಕ್ರುರಿಚ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಮದಮೃಚ್ಛತಿ ಹರ್ಷಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃಷ್ಯೇನ್ಮಯೂರ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಇತಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಃ ಚಲಿತಃ ಸನ್ ಮಯೂರೋ ಹೃಷ್ಯೇತ್ ತುಷ್ಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ವಿಜಿರಿಹ ಚಲನಾರ್ಥೋ ನ ಭಯಾರ್ಥಃ; ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಾತ್| ಕ್ರೋಶತಃ ಶುಕಸಾರಿಕೇ ಇತಿ ಭಯಾದ್ರೋದನಶಬ್ದಂ ಕುರುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹಂಸಃ ಕ್ಷ್ವೇಡತಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ ಅತಿಶಯೇನ ಶಬ್ದಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೃಙ್ಗರಾಜಸ್ತು ಕೂಜತೀತಿ ಭೃಙ್ಗರಾಜೋ ಭ್ರಮರಕೋ ಧೂಮ್ಯಾಟಸದೃಶಃ ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಕೂಜತಿ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಶಬ್ದಾಯತೇ| ಪೃಷತಃ ಚಿತ್ರಬಿನ್ದುಃ, `ಚಿತ್ತಲ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ||೨೮-೩೩||-

Adhikarana 15 (34-36) · Śloka 36

ಉಪಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯ ಚಾನ್ನಸ್ಯ ಬಾಷ್ಪೇಣೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸರ್ಪತಾ ||೩೪|| ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಭ್ರಾನ್ತನೇತ್ರತ್ವಂ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಚ ಜಾಯತೇ | ತತ್ರ ನಸ್ಯಾಞ್ಜನೇ ಕುಷ್ಠಂ ಲಾಮಜ್ಜಂ ನಲದಂ ಮಧು ||೩೫|| ಕುರ್ಯಾಚ್ಛಿರೀಷರಜನೀಚನ್ದನೈಶ್ಚ ಪ್ರಲೇಪನಮ್ | ಹೃದಿ ಚನ್ದನಲೇಪಸ್ತು ತಥಾ ಸುಖಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ||೩೬||

ವಿಷದೂಷಿತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಭೋಕ್ತುಂ ದತ್ತಸ್ಯ ಬಾಷ್ಪೋಷ್ಮಣಾಽನ್ತರ್ಗತೇನ ಬಾಹ್ಯೇನ ಚ ಕಿಂ ಸ್ಯಾತ್ತದಾಹ- ಉಪಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯ ಭೋಕ್ತುಂ ದತ್ತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಬಾಷ್ಪೇಣೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸರ್ಪತಾ ಗಚ್ಛತಾ ಹೃತ್ಪೀಡಾದಿಕಂ ಜಾಯತೇ| ನಲದಂ ಮಾಂಸೀ, ಲಾಮಜ್ಜಮ್ ಉಶೀರಭೇದಃ| ಅನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ಬಾಷ್ಪೇ ನಸ್ಯಾಞ್ಜನಯೋರ್ವಿಷಯಃ| ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಂ ಶುಕ್ಲಂ ವಾ| ಏತೌ ಲೇಪೌ ಬಾಹ್ಯೇನ ಬಾಷ್ಪಸ್ಪರ್ಶೇನ ಜಾತೇ ಹೃತ್ಪೀಡಾದೌ ಜ್ಞೇಯೌ| ಉಪಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ `ಉಖಾಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ಉಖಾ ಸ್ಥಾಲೀ||೩೪-೩೬||

Adhikarana 16 (37) · Śloka 37

ಪಾಣಿಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪಾಣಿದಾಹಂ ನಖಶಾತಂ ಕರೋತಿ ಚ | ಅತ್ರ ಪ್ರಲೇಪಃ ಶ್ಯಾಮೇನ್ದ್ರಗೋಪಾಸೋಮೋತ್ಪಲಾನಿ ಚ ||೩೭||

ಪಾಣಿಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ- ನಖಶಾತಂ ನಖಪಾತನಮ್| ಶ್ಯಾಮಾ ಶ್ಯಾಮಾಲತಾ, ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರಿತ್ಯಪರೇ; ಇನ್ದ್ರಾ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀ; ಗೋಪಾ ಸುಗನ್ಧಮೂಲಾ ಸಾರಿವಾ; `ಇನ್ದ್ರಗೋಪ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರೇನ್ದ್ರಗೋಪಃ ಕೀಟವಿಶೇಷಃ; ಸೋಮಾ ಗುಡೂಚೀ, ಸೋಮಲತೇತ್ಯನ್ಯೇ; ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್||೩೭||

Adhikarana 17 (38-39) · Śloka 39

ಸ ಚೇತ್ ಪ್ರಮಾದಾನ್ಮೋಹಾದ್ವಾ ತದನ್ನಮುಪಸೇವತೇ | ಅಷ್ಠೀಲಾವತ್ತತೋ ಜಿಹ್ವಾ ಭವತ್ಯರಸವೇದಿನೀ ||೩೮|| ತುದ್ಯತೇ ದಹ್ಯತೇ ಚಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ | ತತ್ರ ಬಾಷ್ಪೇರಿತಂ ಕರ್ಮ ಯಚ್ಚ ಸ್ಯಾದ್ದಾನ್ತಕಾಷ್ಠಿಕಮ್ ||೩೯||

ಸ ಚೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಠೀಲಾ ದೀರ್ಘವರ್ತುಲಪಾಷಾಣವಿಶೇಷಃ, ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ಅಷ್ಠೀಲವದಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಷ್ಠೀಲಶಬ್ದೋಽಕಾರಾನ್ತೋಽಪ್ಯಸ್ತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ಬಾಷ್ಪೇರಿತಂ ಕರ್ಮೇತಿ ಯತ್ ಸವಿಷಬಾಷ್ಪಸಮ್ಪರ್ಕೇ `ಕುರ್ಯಾಚ್ಛಿರೀಷರಜನೀ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ; ದಾನ್ತಕಾಷ್ಠಿಕಮಿತಿ ಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ; ತಚ್ಚ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮಪ್ರಚ್ಛಿತೇ ಶೋಫೇ ವಿಧೇಯಮ್||೩೮-೩೯||

Adhikarana 18 (40-41) · Śloka 41

ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಛರ್ದಿಮತೀಸಾರಮಾಧ್ಮಾನಂ ದಾಹವೇಪಥೂ | ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಕೃತ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದಾಮಾಶಯಂ ಗತಮ್ ||೪೦|| ತತ್ರಾಶು ಮದನಾಲಾಬುಬಿಮ್ಬೀಕೋಶಾತಕೀಫಲೈಃ | ಛರ್ದನಂ ದಧ್ಯುದಶ್ವಿದ್ಭ್ಯಾಮಥವಾ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ||೪೧||

ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಲಾಬುಃ ತಿಕ್ತಾಲಾಬುಃ; ಕೋಶಾತಕೀ ಘೋಷಕಃ, ಘುಸೇಣ್ಡಿಕೇತಿ ಲೋಕೇ| ಉದಶ್ವಿತ್ ತಕ್ರಮ್||೪೦-೪೧||

Adhikarana 19 (42-43) · Śloka 43

ದಾಹಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮತೀಸಾರಂ ತೃಷ್ಣಾಮಿನ್ದ್ರಿಯವೈಕೃತಮ್ | ಆಟೋಪಂ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಗತಮ್ ||೪೨|| ವಿರೇಚನಂ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ತತ್ರೋಕ್ತಂ ನೀಲಿನೀಫಲಮ್ | ದಧ್ನಾ ದೂಷೀವಿಷಾರಿಶ್ಚ ಪೇಯೋ ವಾ ಮಧುಸಂಯುತಃ ||೪೩||

ದಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಟೋಪಂ ವಾತಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್| ತತ್ರೋಕ್ತಮಿತಿ ತತ್ರ ವಿಷಭೇಷಜಕಲ್ಪೇ| ನೀಲಿನೀಫಲಂ ನೀಲಾಞ್ಜನಿಕಾಫಲಂ, ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಫಲೇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಃ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ಧ್ಯಾಮಕಮಿತ್ಯಾದಿದೂಷೀವಿಷಾರಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ; ದೂಷೀವಿಷಾರಿಶ್ಚಾಕ್ಷಪ್ರಮಾಣಃ, ದಧಿ ಪಾನಯೋಗ್ಯಪ್ರಮಾಣಂ ಜ್ಞೇಯಂ, ಮಧು ಅಷ್ಟಮಾಷಕಪ್ರಮಿತಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ದಧ್ನಾ ದೂಷೀವಿಷಾರಿಃ ಪಾತವ್ಯಃ| ವಾಶಬ್ದಶ್ಚ ಪ್ರಥಮೋಕ್ತವಿರೇಚನಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಮುಚ್ಚಯೇ||೪೨-೪೩||

Adhikarana 20 (44-45) · Śloka 45

ದ್ರವದ್ರವ್ಯೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಕ್ಷೀರಮದ್ಯೋದಕಾದಿಷು | ಭವನ್ತಿ ವಿವಿಧಾ ರಾಜ್ಯಃ ಫೇನಬುದ್ಬುದಜನ್ಮ ಚ ||೪೪|| ಛಾಯಾಶ್ಚಾತ್ರ ನ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಯದಿ ವಾ ಪುನಃ | ಭವನ್ತಿ ಯಮಲಾಶ್ಛಿದ್ರಾಸ್ತನ್ವ್ಯೋ ವಾ ವಿಕೃತಾಸ್ತಥಾ ||೪೫||

ದ್ರವದ್ರವ್ಯೇಷು ಕ್ಷೀರಾದಿಷು ಯತ್ ಸ್ಥೂಲಂ ಲಕ್ಷಣಂ ತದಾಹ- ದ್ರವದ್ರವ್ಯೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿವಿಧಾ ರಾಜ್ಯೋ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾ ಲೇಖಾಃ| ವಿವಿಧಾ ರಾಜ್ಯಃ ಶ್ರೀವಾಗ್ಭಟೇನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ, ತಥಾ ಚ,- “ನೀಲಾ ರಾಜೀ ರಸೇ ತಾಮ್ರಾ ಕ್ಷೀರೇ ದಧನಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ಶ್ಯಾವಾ ಪೀತಾಽಸಿತಾ ತಕ್ರೇ ಘೃತೇ ಪಾನೀಯಸನ್ನಿಭಾ|| ಕಾಲೀ ಮದ್ಯಾಮ್ಭಸೋಃ ಕ್ಷೌದ್ರೇ ಹರಿತ್ತೈಲೇಽರುಣೋಪಮಾ” ಇತಿ| ಫೇನೇತ್ಯಾದಿ ಫೇನಸ್ಯ ಬುದ್ಬುದಸ್ಯ ಚೋತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಮಲಾ ಯುಗ್ಮಾಃ| ಛಿದ್ರಾಃ ಸಸುಷಿರಾಃ| ತನ್ವ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ| ಗಯೀ ತು ತನ್ವ್ಯ ಇತ್ಯತ್ರ `ಅನ್ಯಾ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ- ಅನ್ಯತರೇಷಾಂ ಪಶೂನಾಮಿವ ಛಾಯಾಃ| ವಿಕೃತಾಃ ಸೌಮ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ರೌದ್ರಾಃ, ರೌದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಸೌಮ್ಯಾಃ||೪೪-೪೫||

Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47

ಶಾಕಸೂಪಾನ್ನಮಾಂಸಾನಿ ಕ್ಲಿನ್ನಾನಿ ವಿರಸಾನಿ ಚ | ಸದ್ಯಃ ಪರ್ಯುಷಿತಾನೀವ ವಿಗನ್ಧಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಚ ||೪೬|| ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೈರ್ಹೀನಾಃ ಸರ್ವೇ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ ಫಲಾನಿ ಚ | ಪಕ್ವಾನ್ಯಾಶು ವಿಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಪಾಕಮಾಮಾನಿ ಯಾನ್ತಿ ಚ ||೪೭||

ಶಾಕೇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರೋಽನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ; ತೇನ ತಿಕ್ತಾನಿ ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೈರಿತ್ಯತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಹಣಂ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಂ, ತೇನ ಸ್ಪರ್ಶೇನಾಪಿ ಹೀನಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ವಾನ್ಯಾಶು ವಿಶೀರ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಪಕ್ವಾನಿ ಫಲಾನ್ಯಾಶು ಶೀಘ್ರಂ ವಿಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಪೂತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ||೪೬-೪೭||

Adhikarana 22 (48-50) · Śloka 50

ವಿಶೀರ್ಯತೇ ಕೂರ್ಚಕಸ್ತು ದನ್ತಕಾಷ್ಠಗತೇ ವಿಷೇ | ಜಿಹ್ವಾದನ್ತೌಷ್ಠಮಾಂಸಾನಾಂ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ ||೪೮|| ಅಥಾಸ್ಯ ಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಪಥ್ಯಾಜಮ್ಬೂಫಲಾಸ್ಥಿಭಿಃ | ಸಕ್ಷೌದ್ರೈಃ ಪ್ರಚ್ಛಿತೇ ಶೋಫೇ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ ||೪೯|| ಅಥವಾಽಙ್ಕೋಠಮೂಲಾನಿ ತ್ವಚಃ ಸಪ್ತಚ್ಛದಸ್ಯ ವಾ | ಶಿರೀಷಮಾಷಕಾ ವಾಽಪಿ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಃ ಪ್ರತಿಸಾರಣಮ್ ||೫೦||

ವಿಶೀರ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೂರ್ಚಕೋ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಸ್ಯಾಗ್ರಿಮೋ ಭಾಗಃ| ವಿಶೀರ್ಯತೇ ತ್ರುಟ್ಯತಿ| ಅಥಾಸ್ಯ ಧಾತಕೀತ್ಯಾದ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ, ಪ್ರತಿಸಾರಣಂ ಘರ್ಷಣಂ; ಅಥವಾಽಙ್ಕೋಠೇತ್ಯಾದಿರ್ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ; ಶಿರೀಷಮಾಷಕಾ ವಾಽಪೀತ್ಯಾದಿಸ್ತೃತೀಯೋ ಯೋಗಃ; ಸಪ್ತಚ್ಛದತ್ವಚಃ ಪೃಥಗ್ಯೋಗ ಇತಿ ಗಯೀ, ತದಾ ಚತ್ವಾರೋ ಯೋಗಾಃ| ಶಿರೀಷಮಾಷಕಾಃ ಶಿರೀಷಬೀಜಾನಿ||೪೮-೫೦||

Adhikarana 23 (51) · Śloka 51

ಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಲೇಖಕವಲೌ ದನ್ತಕಾಷ್ಠವದಾದಿಶೇತ್ |೫೧|

ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾನಿರ್ಲೇಖನಸ್ಯ ಕವಲಸ್ಯ ಚ ವಿಷದೂಷಿತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಸ್ಯೇವ ಬ್ರೂಯಾತ್|೫೧|-

Adhikarana 24 (51-54) · Śloka 54

ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ಬಹುಲೋಽಭ್ಯಙ್ಗೋ ವಿವರ್ಣೋ ವಾ ವಿಷಾನ್ವಿತಃ ||೫೧|| ಸ್ಫೋಟಜನ್ಮರುಜಾಸ್ರಾವತ್ವಕ್ಪಾಕಃ ಸ್ವೇದನಂ ಜ್ವರಃ | ದರಣಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂಸಾನಾಮಭ್ಯಙ್ಗೇ ವಿಷಸಂಯುತೇ ||೫೨|| ತತ್ರ ಶೀತಾಮ್ಬುಸಿಕ್ತಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಮನುಲೇಪನಮ್ | ಚನ್ದನಂ ತಗರಂ ಕುಷ್ಠಮುಶೀರಂ ವೇಣುಪತ್ರಿಕಾ ||೫೩|| ಸೋಮವಲ್ಲ್ಯಮೃತಾ ಶ್ವೇತಾ ಪದ್ಮಂ ಕಾಲೀಯಕಂ ತ್ವಚಮ್ | ಕಪಿತ್ಥರಸಮೂತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಪಾನಮೇತಚ್ಚ ಯುಜ್ಯತೇ ||೫೪||

ಪಿಚ್ಛಿಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಃ ಅಭ್ಯತ್ರಾಭ್ಯಞ್ಜನದ್ರವ್ಯಂ ತೈಲಾದಿ| ಬಹಲೋ ಘನಃ| ವೇಣುಪತ್ರಿಕಾ ವಂಶಪತ್ರಾಣಿ; ಅನ್ಯೇ ವೇಣುಪತ್ರಿಕಾಂ ವಂಶಸದೃಶಪತ್ರಿಕಾಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಮಾಹುಃ| ಸೋಮವಲ್ಲೀ ಗುಡೂಚೀ| ಅಮೃತಾ ಅಮೃತಾಸಙ್ಗಃ ಖರ್ಪರಿಕಾತುತ್ಥಕಂ, ಉತ್ತರಪದಲೋಪಾತ್| ಶ್ವೇತಾ ಶ್ವೇತಸ್ಯನ್ದಃ| ಕಾಲೀಯಕಂ ದಾರುಹರಿದ್ರಾ| ತ್ವಚಂ ವರಾಙ್ಗಮ್| ಇದಮನುಲೇಪನಂ ಶೀತತೋಯೇನ| ಮೂತ್ರಂ ಗೋಮೂತ್ರಮ್| ಏತಚ್ಚೇತಿ ಚನ್ದನಾದಿಕಮ್||೫೧-೫೪||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

ಉತ್ಸಾದನೇ ಪರೀಷೇಕೇ ಕಷಾಯೇ ಚಾನುಲೇಪನೇ | ಶಯ್ಯಾವಸ್ತ್ರತನುತ್ರೇಷು ಜ್ಞೇಯಮಭ್ಯಙ್ಗಲಕ್ಷಣೈಃ ||೫೫||

ಉತ್ಸಾದನ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನುತ್ರೇ ಸನ್ನಾಹೇ| ಉತ್ಸಾದನಾದಿಷು ಸಪ್ತಸು ಅಭ್ಯಙ್ಗಲಕ್ಷಣಾನುವಾದೇನ ಲಿಙ್ಗಂ ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಪಿ ತತ್ರೋಕ್ತಮೇವ ವೇದಿತವ್ಯಮ್||೫೫||

Adhikarana 26 (56-58) · Śloka 58

ಕೇಶಶಾತಃ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಖೇಭ್ಯಶ್ಚ ರುಧಿರಾಗಮಃ | ಗ್ರನ್ಥಿಜನ್ಮೋತ್ತಮಾಙ್ಗೇಷು ವಿಷಜುಷ್ಟೇಽವಲೇಖನೇ ||೫೬|| ಪ್ರಲೇಪೋ ಬಹುಶಸ್ತತ್ರ ಭಾವಿತಾಃ ಕೃಷ್ಣಮೃತ್ತಿಕಾಃ | ಋಷ್ಯಪಿತ್ತಘೃತಶ್ಯಾಮಾಪಾಲಿನ್ದೀತಣ್ಡುಲೀಯಕೈಃ ||೫೭|| ಗೋಮಯಸ್ವರಸೋ ವಾಽಪಿ ಹಿತೋ ವಾ ಮಾಲತೀರಸಃ | ರಸೋ ಮೂಷಿಕಪರ್ಣ್ಯಾ ವಾ ಧೂಮೋ ವಾಽಗಾರಸಮ್ಭವಃ ||೫೮||

ಕೇಶಶಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಋಷ್ಯಪಿತ್ತಘೃತಶ್ಯಾಮಾದಿಸ್ವರಸೈಃ ಸಪ್ತಾಹಂ ಭಾವಿತಯಾ ಕೃಷ್ಣಮೃದಾ ಬಹುಶಃ ಪ್ರಲೇಪೋ ಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಋಷ್ಯೋ ನೀಲಾಣ್ಡಃ `ರೋರು’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಕಾಲಖಣ್ಡಲಗ್ನನಲಿಕಾಮಧ್ಯಗತಜಲಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಶ್ಯಾಮಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ, ಪಾಲಿನ್ದೀ ತ್ರಿವೃತ್, ಮೂಷಿಕಪರ್ಣೀ ದ್ರವನ್ತೀ, ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಪ್ರಲೇಪಶಬ್ದೋ ಗೋಮಯಸ್ಯ ರಸೋ ವೇತ್ಯತ್ರ ಹಿತಶಬ್ದೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ; ತೇನ ಗೋಮಯರಸಾದಿಪ್ರಲೇಪೋ ವಾ ಹಿತೋ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಸ್ಯಾತ್||೫೬-೫೮||

Adhikarana 27 (59) · Śloka 59

ಶಿರೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಂ ಸ್ನಾನಮುಷ್ಣೀಷಮೇವ ಚ | ಸ್ರಜಶ್ಚ ವಿಷಸಂಸೃಷ್ಟಾಃ ಸಾಧಯೇದವಲೇಖನಾತ್ ||೫೯||

ಇದಾನೀಂ ಶಿರೋಗತಾವಲೇಖನಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಶಿರೋಗತಾನಾಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶಿರೋಽಭ್ಯಙ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಲೇಖನಾದಿತಿ ಅವಲೇಖನೋಕ್ತಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಾತ್||೫೯||

Adhikarana 28 (60-61) · Śloka 61

ಮುಖಾಲೇಪೇ ಮುಖಂ ಶ್ಯಾವಂ ಯುಕ್ತಮಭ್ಯಙ್ಗಲಕ್ಷಣೈಃ | ಪದ್ಮಿನೀಕಣ್ಟಕಪ್ರಖ್ಯೈಃ ಕಣ್ಟಕೈಶ್ಚೋಪಚೀಯತೇ ||೬೦|| ತತ್ರ ಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಂ ಪಾನಂ ಪ್ರಲೇಪಶ್ಚನ್ದನಂ ಘೃತಮ್ | ಪಯಸ್ಯಾ ಮಧುಕಂ ಫಞ್ಜೀ ಬನ್ಧುಜೀವಃ ಪುನರ್ನವಾ ||೬೧||

ಮುಖಾಲೇಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಯಸ್ಯಾ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ| ಫಞ್ಜೀ ಭಾರ್ಗೀ| ಬನ್ಧುಜೀವೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಪುಷ್ಪಕಃ| ತತ್ರ ಮುಖಾಲೇಪೇ ಅತುಲ್ಯಯೋರ್ಮಧುಘೃತಯೋಃ ಪಾನಂ, ಶ್ವೇತಚನ್ದನಘೃತಾದಿಭಿಃ ಪುನರ್ನವಾನ್ತೈರ್ಲೇಪಃ||೬೦-೬೧||

Adhikarana 29 (62) · Śloka 63

ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಕುಞ್ಜರಾದೀನಾಂ ಲಾಲಾಸ್ರಾವೋಽಕ್ಷಿರಕ್ತತಾ | ಸ್ಫಿಕ್ಪಾಯುಮೇಢ್ರಮುಷ್ಕೇಷು ಯಾತುಶ್ಚ ಸ್ಫೋಟಸಮ್ಭವಃ ||೬೨|| ತತ್ರಾಭ್ಯಙ್ಗವದೇವೇಷ್ಟಾ ಯಾತೃವಾಹನಯೋಃ ಕ್ರಿಯಾ |೬೩|

ಇದಾನೀಂ ಕುಞ್ಜರಾದೀನಾಂ ವಿಷಜುಷ್ಟಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚೋದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಾತುಃ ಆರೋಹಕಸ್ಯ| ಯಾತೃವಾಹನಯೋಃ ಕ್ರಿಯೇತಿ ಅತ್ರ ಯಾತೃಶಬ್ದ ಆರೋಹಕಪರ್ಯಾಯಃ||೬೨||-

Adhikarana 30 (63-64) · Śloka 65

ಶೋಣಿತಾಗಮನಂ ಖೇಭ್ಯಃ ಶಿರೋರುಕ್ಕಫಸಂಸ್ರವಃ ||೬೩|| ನಸ್ಯಧೂಮಗತೇ ಲಿಙ್ಗಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಕೃತಮ್ | ತತ್ರ ದುಗ್ಧೈರ್ಗವಾದೀನಾಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಾತಿವಿಷೈಃ ಶೃತಮ್ ||೬೪|| ಪಾನೇ ನಸ್ಯೇ ಚ ಸಶ್ವೇತಂ ಹಿತಂ ಸಮದಯನ್ತಿಕಮ್ |೬೫|

ಶೋಣಿತಾಗಮನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಶ್ವೇತಂ ವಚಾಸಹಿತಂ; ಗಯೀ ತು ಶ್ವೇತಾಂ ಕಟಭೀಮಾಹ| ಸಮದಯನ್ತಿಕಂ ಮಲ್ಲಿಕಾಸಹಿತಮ್| ಗವಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರೈರತಿವಿಷಾಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಪಾನೇ ಹಿತಂ ನಸ್ಯೇ ಚ| ಮದಯನ್ತಿಕಾವಚಾಕಲ್ಕೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೬೩-೬೪||-

Adhikarana 31 (65-66) · Śloka 66

ಗನ್ಧಹಾನಿರ್ವಿವರ್ಣತ್ವಂ ಪುಷ್ಪಾಣಾಂ ಮ್ಲಾನತಾ ಭವೇತ್ ||೬೫|| ಜಿಘ್ರತಶ್ಚ ಶಿರೋದುಃಖಂ ವಾರಿಪೂರ್ಣೇ ಚ ಲೋಚನೇ | ತತ್ರ ಬಾಷ್ಪೇರಿತಂ ಕರ್ಮ ಮುಖಾಲೇಪೇ ಚ ಯತ್ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೬೬||

ಗನ್ಧಹಾನಿರಿತ್ಯಾದಿ||೬೫-೬೬||

Adhikarana 32 (67-68) · Śloka 68

ಕರ್ಣತೈಲಗತೇ ಶ್ರೋತ್ರವೈಗುಣ್ಯಂ ಶೋಫವೇದನೇ | ಕರ್ಣಸ್ರಾವಶ್ಚ ತತ್ರಾಶು ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪೂರಣಮ್ ||೬೭|| ಸ್ವರಸೋ ಬಹುಪುತ್ರಾಯಾಃ ಸಘೃತಃ ಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುತಃ | ಸೋಮವಲ್ಕರಸಶ್ಚಾಪಿ ಸುಶೀತೋ ಹಿತ ಇಷ್ಯತೇ ||೬೮||

ಕರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಪುತ್ರಾ ಶತಾವರೀ; ಬಹುಪತ್ರಾಯಾ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಬಹುಪತ್ರಾ ಮಯೂರಶಿಖಾ| ಸೋಮವಲ್ಕಃ ಕಟ್ಫಲಃ, ತದ್ರಸಃ ಕರ್ಣಪೂರಣೇ||೬೭-೬೮||

Adhikarana 33 (69-71) · Śloka 72

ಅಶ್ರೂಪದೇಹೋ ದಾಹಶ್ಚ ವೇದನಾ ದೃಷ್ಟಿವಿಭ್ರಮಃ | ಅಞ್ಜನೇ ವಿಷಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಭವೇದಾನ್ಧ್ಯಮಥಾಪಿ ಚ ||೬೯|| ತತ್ರ ಸದ್ಯೋ ಘೃತಂ ಪೇಯಂ ತರ್ಪಣಂ ಚ ಸಮಾಗಧಮ್ | ಅಞ್ಜನಂ ಮೇಷಶೃಙ್ಗಸ್ಯ ನಿರ್ಯಾಸೋ ವರುಣಸ್ಯ ಚ ||೭೦|| ಮುಷ್ಕಕಸ್ಯಾಜಕರ್ಣಸ್ಯ ಫೇನೋ ಗೋಪಿತ್ತಸಂಯುತಃ | ಕಪಿತ್ಥಮೇಷಶೃಙ್ಗ್ಯೋಶ್ಚ ಪುಷ್ಪಂ ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯ ವಾ ||೭೧|| ಏಕೈಕಂ ಕಾರಯೇತ್ ಪುಷ್ಪಂ ಬನ್ಧೂಕಾಙ್ಕೋಟಯೋರಪಿ |೭೨|

ಅಶ್ರೂಪದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದೇಹೋ ಮಲವೃದ್ಧಿಃ| ಸದ್ಯೋ ಘೃತಮಿತ್ಯತ್ರ ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ಸದ್ಯ ಏವ ಘೃತಂ ಪೇಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಸಮಾಗಧಮಿತಿ ಆವರ್ತಿತಕ್ಷೀರಸಾಧಿತಪಿಪ್ಪಲೀಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ತರ್ಪಣಮಿತಿ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ| ತರ್ಪಣಮ್ ಅಕ್ಷಿತರ್ಪಣಂ, ತದೇವ ಸಪಿಪ್ಪಲೀಕಂ ಪೇಯಂ ಪಾನಾರ್ಹಮ್| ತಥೈವ ಮೇಷಶೃಙ್ಗೀರಸೇನಾಞ್ಜನಮ್| ಏವಂ ವರುಣಾದೀನಾಂ ರಸೇನ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗಞ್ಜನಮ್| ಮುಷ್ಕಕಃ ಕಾಲಮುಷ್ಕಕಃ| ಅಜಕರ್ಣಃ ಸರ್ಜಃ ಪೂರ್ವದೇಶೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಫೇನಃ ಸಮುದ್ರಫೇನಃ| ಗೋಪಿತ್ತಂ ಗೋರೋಚನಾ| ಕಪಿತ್ಥಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪುಷ್ಪಮಞ್ಜನಂ, ನ ಸಮುದಿತಾನಾಮ್||೬೯-೭೧||-

Adhikarana 34 (72-73) · Śloka 73

ಶೋಫಃ ಸ್ರಾವಸ್ತಥಾ ಸ್ವಾಪಃ ಪಾದಯೋಃ ಸ್ಫೋಟಜನ್ಮ ಚ ||೭೨|| ಭವನ್ತಿ ವಿಷಜುಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ಪಾದುಕಾಭ್ಯಾಮಸಂಶಯಮ್ | ಉಪಾನತ್ಪಾದಪೀಠಾನಿ ಪಾದುಕಾವತ್ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ ||೭೩||

ಶೋಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಾಪಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್| ಉಪಾನದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾದುಕಾವತ್ ಪ್ರಸಾಧಯೇತ್ ಲಕ್ಷಣತಃ ಪ್ರತೀಕಾರತಶ್ಚ||೭೨-೭೩||

Adhikarana 35 (74) · Śloka 75

ಭೂಷಣಾನಿ ಹತಾರ್ಚೀಂಷಿ ನ ವಿಭಾನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುರಾ | ಸ್ವಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಹನ್ಯುಶ್ಚ ದಾಹಪಾಕಾವದಾರಣೈಃ ||೭೪|| ಪಾದುಕಾಭೂಷಣೇಷೂಕ್ತಮಭ್ಯಙ್ಗವಿಧಿಮಾಚರೇತ್ |೭೫|

ಭೂಷಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಹತಾರ್ಚೀಂಷಿ ತೇಜೋರಹಿತಾನಿ||೭೪||-

Adhikarana 36 (75-78) · Śloka 79

ವಿಷೋಪಸರ್ಗೋ ಬಾಷ್ಪಾದಿರ್ಭೂಷಣಾನ್ತೋ ಯ ಈರಿತಃ ||೭೫|| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೋಪದ್ರವಾಂಸ್ತಸ್ಯ ವಿದಧೀತ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ | ಮಹಾಸುಗನ್ಧಿಮಗದಂ ಯಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತಂ ಭಿಷಕ್ ||೭೬|| ಪಾನಾಲೇಪನನಸ್ಯೇಷು ವಿದಧೀತಾಞ್ಜನೇಷು ಚ | ವಿರೇಚನಾನಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಾನಿ ಚ ||೭೭|| ಸಿರಾಶ್ಚ ವ್ಯಧಯೇತ್ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಿಸ್ರಾವಣಂ ಯದಿ | ಮೂಷಿಕಾಽಜರುಹಾ ವಾಽಪಿ ಹಸ್ತೇ ಬದ್ಧಾ ತು ಭೂಪತೇಃ ||೭೮|| ಕರೋತಿ ನಿರ್ವಿಷಂ ಸರ್ವಮನ್ನಂ ವಿಷಸಮಾಯುತಮ್ |೭೯|

ಆವಸ್ಥಿಕೀಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಷೋಪಸರ್ಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದ್ರವಾನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಿದಧೀತೇತ್ಯಾಹ- ಮಹಾಸುಗನ್ಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಸುಗನ್ಧಿಸ್ತು `ಚನ್ದನಾಗರುಣೀ ಕುಷ್ಠಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ `ಮಹಾಸುಗನ್ಧಿನಾಮೈಷ ಪಞ್ಚಾಶೀತ್ಯಙ್ಗಸಮ್ಭವಃ’ ಇತಿ| ವಿದಧೀತಾಞ್ಜನೇಷು ಚೇತಿ ಬಹುವಚನಾದ್ಗುಡಿಕಾಚೂರ್ಣರಸಕ್ರಿಯಾರೂಪೇಷು; ಚಕಾರೇಣ ಪರಿಷೇಕಕವಲಾದಿಷ್ವಪಿ| ಆಶಯಾನುರೋಧೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿರೇಚನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಭಾವಕೃತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮೂಷಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜರುಹಾಲಕ್ಷಣಮುಶನಸಾ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್- “ಕನ್ದಃ ಶ್ವೇತಃ ಸಪಿಡಕೋ ಭೇದೇ ಚಾಞ್ಜನಸನ್ನಿಭಃ| ಗನ್ಧಲೇಪನಪಾನೈಸ್ತು ವಿಷಂ ಜರಯತೇ ನೃಣಾಮ್|| ದಷ್ಟಾನಾಂ ವಿಷಪೀತಾನಾಂ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವಿಷಮೋಹಿತಾಃ| ವಿಷಂ ಜರಯತೇ ತೇಷಾಂ ತಸ್ಮಾದಜರುಹಾ ಸ್ಮೃತಾ|| ಮೂಷಿಕಾ ಲೋಮಶಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಭವೇತ್ ಸಾಽಪಿ ಚ ತದ್ಗುಣಾ”- ಇತಿ||೭೫-೭೮||-

Adhikarana 37 (79-81) · Śloka 81

ಹೃದಯಾವರಣಂ ನಿತ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಮಿತ್ರಮಧ್ಯಗಃ ||೭೯|| ಪಿಬೇದ್ಧೃತಮಜೇಯಾಖ್ಯಮಮೃತಾಖ್ಯಂ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಸರ್ಪಿರ್ದಧಿ ಪಯಃ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪಿಬೇದ್ವಾ ಶೀತಲಂ ಜಲಮ್ ||೮೦|| ಮಯೂರಾನ್ನಕುಲಾನ್ ಗೋಧಾಃ ಪೃಷತಾನ್ ಹರಿಣಾನಪಿ | ಸತತಂ ಭಕ್ಷಯೇಚ್ಚಪಿ ರಸಾಂಸ್ತೇಷಾಂ ಪಿಬೇದಪಿ ||೮೧||

ಶರೀರೇ ವಿಷವ್ಯಾಪ್ತಿಪ್ರತಿಷೇಧಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಚಿತೇ ವಿಷವ್ಯಾಪ್ತಿಪ್ರತಿಷೇಧಮಾಹ- ಹೃದಯಾವರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಾವರಣಂ ಹೃದಯಪ್ರಚ್ಛಾದನಂ ಹೃದಯರಕ್ಷಾಕಾರಿಭಿರ್ಮೂಷಿಕಾಜರುಹಾಮೃತಾಜೇಯಪುರಾಣಘೃತದೂಷೀವಿಷಾರಿಮಹಾಸುಗನ್ಧಿಶಿಮ್ಬೀಯೂಷತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಘ್ನಧಾರಣಾದಿಭಿಃ| ಮಧುಕಂ ಕುಷ್ಠಮಿತ್ಯಾದಿಕಮಜೇಯಾಖ್ಯಂ, ಅಪಾಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಬೀಜಾನಿ ಪಿಪ್ಪಲೀರಿತ್ಯಾದ್ಯಮೃತಂ ಘೃತಂ, ಸರ್ಪಿರಾದೀನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಚತ್ವಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾ ಹೃದಯಾವರಣಾನಿ ಪಿಬೇದಿತಿ||೭೯-೮೧||

Adhikarana 38 (82-84) · Śloka 84

ಗೋಧಾನಕುಲಮಾಂಸೇಷು ಹರಿಣಸ್ಯ ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ದದ್ಯಾತ್ ಸುಪಿಷ್ಟಾಂ ಪಾಲಿನ್ದೀಂ ಮಧುಕಂ ಶರ್ಕರಾಂ ತಥಾ ||೮೨|| ಶರ್ಕರಾತಿವಿಷೇ ದೇಯೇ ಮಾಯೂರೇ ಸಮಹೌಷಧೇ | ಪಾರ್ಷತೇ ಚಾಪಿ ದೇಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಸಮಹೌಷಧಾಃ ||೮೩|| ಸಕ್ಷೌದ್ರಃ ಸಘೃತಶ್ಚೈವ ಶಿಮ್ಬೀಯೂಷೋ ಹಿತಃ ಸದಾ | ವಿಷಘ್ನಾನಿ ಚ ಸೇವೇತ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಾನಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೮೪||

ಗೋಧಾದಿಮಾಂಸಾನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಯೌಗಿಕಂ ವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗೋಧೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಕಮಕ್ಷಮಾತ್ರಂ ದದ್ಯಾತ್| ಪಾಲಿನ್ದೀ ತ್ರಿವೃತ್| ಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಯೂರಸ್ಯ ಮಾಂಸೇ ತಸ್ಯ ರಸೇ ಚ ಸುಪಿಷ್ಟೇ ಶರ್ಕರಾತಿವಿಷೇ ಸಶುಣ್ಠ್ಯೌ ದೇಯೇ| ಪಾರ್ಷತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಷತಸ್ಯ ಮಾಂಸೇ ರಸೇ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಸನಾಗರಾಃ ಸುಪಿಷ್ಟಾ ದೇಯಾಃ| ಸಕ್ಷೌದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಕ್ತಾನಿ ಚೋದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಿಷಘ್ನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಘ್ನಾನಿ ವಿಷಘ್ನೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಹ ಸಿದ್ಧಾನಿ||೮೨-೮೪||

Adhikarana 39 (85) · Śloka 85

ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಕಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರೇಕ್ಷುರಸಾಮ್ಬುಭಿಃ | ಛರ್ದಯೇದ್ಗುಪ್ತಹೃದಯೋ ಭಕ್ಷಿತಂ ಯದಿ ವೈ ವಿಷಮ್ ||೮೫||

ಆವೃತಗುಪ್ತಹೃದಯಸ್ಯ ಪೀತವಿಷಸ್ಯ ಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ಯಾದಿ| ಶರ್ಕರೇಕ್ಷುರಸಾಮ್ಬೂನಿ ತ್ರೀಣಿ ದ್ರವಾಣಿ, ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಕಂ ಕಲ್ಕಂ, ಕ್ಷೌದ್ರಮಿತಿ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ| ಗುಪ್ತಹೃದಯೋ ವಿಷಘ್ನೈಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದಿತಹೃದಯಃ||೮೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇಽನ್ನಪಾನರಕ್ಷಾಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತಟೀಕಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||