Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dundubhisvanīyaṁ kalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो दुन्दुभिस्वनीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi| dundubhisvanō'sminnadhyāyē'stīti dundubhisvanīyastaṁ; dundubhiratra nisvānaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrōdumbarakarahāṭakārjunakakubhasarja- kapītanaślēṣmātakāṅkōṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvr̥kṣāruṣkarāralu- madhukamadhuśigruśākagōjīmūrvābhūrjatilvakēkṣurakagōpaghōṇṭārimēdānāṁ bhasmānyāhr̥tya gavāṁ mūtrēṇa kṣārakalpēna parisrāvya vipacēt, dadyāccātra pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacōcamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagr̥hadhūmānantā- sōmasaralābāhlīkaguhākōśāmraśvētasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśrēṇī- saptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni lōhānāṁ ca samabhāgāni, tataḥ kṣāravadāgatapākamavatārya lōhakumbhē nidadhyāt ||3|| anēna dundubhiṁ limpēt patākāṁ tōraṇāni ca | śravaṇāddarśanāt sparśāt viṣāt sampratimucyatē ||4|| ēṣa kṣārāgadō nāma śarkarāsvaśmarīṣu ca | arśaḥsu vātagulmēṣu kāsaśūlōdarēṣu ca ||5|| ajīrṇē grahaṇīdōṣē bhaktadvēṣē ca dāruṇē | śōphē sarvasarē cāpi dēyaḥ śvāsē ca dāruṇē ||6|| sadā sarvaviṣārtānāṁ sarvathaivōpayujyatē | ēṣa takṣakamukhyānāmapi darpāṅkuśō'gadaḥ ||7||
धवाश्वकर्णशिरीषतिनिशपलाशपिचुमर्दपाटलिपारिभद्रकाम्रोदुम्बरकरहाटकार्जुनककुभसर्ज- कपीतनश्लेष्मातकाङ्कोठामलकप्रग्रहकुटजशमीकपित्थाश्मन्तकार्कचिरबिल्वमहावृक्षारुष्करारलु- मधुकमधुशिग्रुशाकगोजीमूर्वाभूर्जतिल्वकेक्षुरकगोपघोण्टारिमेदानां भस्मान्याहृत्य गवां मूत्रेण क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत्, दद्याच्चात्र पिप्पलीमूलतण्डुलीयकवराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकरञ्जिकाहस्तिपिप्पलीमरिचविडङ्गगृहधूमानन्ता- सोमसरलाबाह्लीकगुहाकोशाम्रश्वेतसर्षपवरुणलवणप्लक्षनिचुलकवञ्जुलवक्रालवर्धमानपुत्रश्रेणी- सप्तपर्णटुण्टुकैलवालुकनागदन्त्यतिविषाभयाभद्रदारुकुष्ठहरिद्रावचाचूर्णानि लोहानां च समभागानि, ततः क्षारवदागतपाकमवतार्य लोहकुम्भे निदध्यात् ||३|| अनेन दुन्दुभिं लिम्पेत् पताकां तोरणानि च | श्रवणाद्दर्शनात् स्पर्शात् विषात् सम्प्रतिमुच्यते ||४|| एष क्षारागदो नाम शर्करास्वश्मरीषु च | अर्शःसु वातगुल्मेषु कासशूलोदरेषु च ||५|| अजीर्णे ग्रहणीदोषे भक्तद्वेषे च दारुणे | शोफे सर्वसरे चापि देयः श्वासे च दारुणे ||६|| सदा सर्वविषार्तानां सर्वथैवोपयुज्यते | एष तक्षकमुख्यानामपि दर्पाङ्कुशोऽगदः ||७||
🔊 Audio coming soon
dhavāśvakarṇatiniśētyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadēśē prasiddhaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, palāśaḥ kiṁśukaḥ, picumardō nimbaḥ, pāribhadrakō raktakusumaḥ kaṇṭakī phalabhadrākhyaḥ, arjunaḥ svanāmaprasiddhō vr̥kṣaviśēṣaḥ, kakubhaḥ sugandhamūlō viṭapaviśēṣaḥ, sarjakaḥ svanāmaprasiddhō vr̥kṣaviśēṣaḥ, kapītanō gardabhāṇḍaḥ, ślēṣmātakō bahuvāraḥ, pragrahaḥ kiramālakaḥ, mahāvr̥kṣaḥ sēhuṇḍaḥ, aruṣkarō bhallātakaḥ, madhukaṁ yaṣṭīmadhu, madhuśigruḥ śākaviṭapaḥ, raktaśōbhāñjanaka ityaparē, śākō mahāpatraḥ `śrīparṇa’ iti lōkē, gōjī gōjihvā, ikṣurakaḥ kōkilākṣakaḥ, gōpaghōṇṭā karkōṭī, arimēdō rāmakaḥ; ēṣāṁ dhavādīnāmarimēdāntānāṁ samūladalakāṇḍaśākhānāṁ samēna bhāgēna gr̥hītānāṁ bhasmānyāhr̥tya gavāṁ mūtrēṇa kṣāraṣaḍguṇēna kṣārakalpēna parisrāvya ēkaviṁśativārān gālayitvētyarthaḥ, vipacēt sādhayēt, tāvadyāvadacchō raktaḥ picchilaśca bhavati| dadyāccātrētyādi| mūlaṁ pippalīmūlaṁ, varāṅgaṁ vanavāsikātvak, cōcaṁ dvitīyā sthūlā tvak yāṁ śālmalakamityācakṣatē, karañjikā naktamālaḥ, anantā utpalasārivā, sōmaḥ sōmavalkaḥ kaṭphalākhyaḥ, bāhlīkaṁ kuṅkumaṁ, guhā śālaparṇī, plakṣaḥ parkaṭī, niculakō jalavētasaḥ, vakraṁ tagaraṁ, ālaṁ haritālaṁ, vardhamāna ēraṇḍaḥ, putraśrēṇī dravantī, ṭuṇṭukaḥ śyōnākaḥ, ēlavālukaḥ svanāmaprasiddhaḥ, nāgadantī indravāruṇībhēdaḥ, jējjaṭācāryamatē tu dantī; ēṣāṁ pippalyādīnāṁ cūrṇāni lōhānāṁ ca sarvēṣāṁ yathālābhaṁ kṣārōdakāt triṁśattamabhāgēna, atra asmin kṣārōdakē, dadyāt nikṣipēdityarthaḥ| tadanu punarvipacēd yāvannātidravaṁ nātisāndraṁ ca bhavati| gayadāsastu śirīṣapicumardakakubhāruṣkaramadhukēkṣurakān parityajya triṁśadēva paṭhati; pippalyādiṣvāvāpēṣu ca maricasōmaguhālavaṇavakrālān parityajya triṁśaddravyāṇi paṭhati||3-7||
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 11
viḍaṅgatriphalādantībhadradāruharēṇavaḥ | tālīśapatramañjiṣṭhākēśarōtpalapadmakam ||8|| dāḍimaṁ mālatīpuṣpaṁ rajanyau sārivē sthirē | priyaṅgustagaraṁ kuṣṭhaṁ br̥hatyau cailavālukam ||9|| sacandanagavākṣībhirētaiḥ siddhaṁ viṣāpaham | sarpiḥ kalyāṇakaṁ hyētadgrahāpasmāranāśanam ||10|| pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut | śōṣiṇāmalpaśukrāṇāṁ vandhyānāṁ ca praśasyatē ||11||
विडङ्गत्रिफलादन्तीभद्रदारुहरेणवः | तालीशपत्रमञ्जिष्ठाकेशरोत्पलपद्मकम् ||८|| दाडिमं मालतीपुष्पं रजन्यौ सारिवे स्थिरे | प्रियङ्गुस्तगरं कुष्ठं बृहत्यौ चैलवालुकम् ||९|| सचन्दनगवाक्षीभिरेतैः सिद्धं विषापहम् | सर्पिः कल्याणकं ह्येतद्ग्रहापस्मारनाशनम् ||१०|| पाण्ड्वामयगरश्वासमन्दाग्निज्वरकासनुत् | शोषिणामल्पशुक्राणां वन्ध्यानां च प्रशस्यते ||११||
🔊 Audio coming soon
viḍaṅgatriphalētyādi| idaṁ kalyāṇakaṁ ghr̥taṁ bhūtavidyāyāṁ paṭhitatvāt kēcinna paṭhanti||8-11||
Adhikarana 4 (12-13) · Śloka 13
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān | śvētē dvē kākamācīṁ ca gavāṁ mūtrēṇa pēṣayēt ||12|| sarpirētaistu saṁsiddhaṁ viṣasaṁśamanaṁ param | amr̥taṁ nāma vikhyātamapi sañjīvayēnmr̥tam ||13||
अपामार्गस्य बीजानि शिरीषस्य च माषकान् | श्वेते द्वे काकमाचीं च गवां मूत्रेण पेषयेत् ||१२|| सर्पिरेतैस्तु संसिद्धं विषसंशमनं परम् | अमृतं नाम विख्यातमपि सञ्जीवयेन्मृतम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
apāmārgasyētyādi| śirīṣasya ca māṣakāniti māṣakā iva māṣakāḥ tān, bījānītyarthaḥ| śvētē dvē iti śvētā mahāśvētā ca kaṭabhīdvayamityarthaḥ; anyē tu śvētē dvē śvētasyandaḥ śvētavacēti bhāṣantē| atra śrutatvād ghr̥tād gōmūtraṁ caturguṇaṁ dēyam||12-13||
Adhikarana 5 (14-27) · Śloka 27
candanāguruṇī kuṣṭhaṁ tagaraṁ tilaparṇikam | prapauṇḍarīkaṁ naladaṁ saralaṁ dēvadāru ca ||14|| bhadraśriyaṁ yavaphalāṁ bhārgī nīlīṁ sugandhikām | kālēyakaṁ padmakaṁ ca madhukaṁ nāgaraṁ jaṭām ||15|| punnāgailailavālūni gairikaṁ dhyāmakaṁ balām | tōyaṁ sarjarasaṁ māṁsīṁ śatapuṣpāṁ harēṇukām ||16|| tālīśapatraṁ kṣudrailāṁ priyaṅguṁ sakuṭannaṭam | śilāpuṣpaṁ saśailēyaṁ patraṁ kālānusārivām ||17|| kaṭutrikaṁ śītaśivaṁ kāśmaryaṁ kaṭurōhiṇīm | sōmarājīmativiṣāṁ pr̥thvikāmindravāruṇīm ||18|| uśīraṁ varuṇaṁ mustaṁ kustumburu nakhaṁ tathā | śvētē haridrē sthauṇēyaṁ lākṣāṁ ca lavaṇāni ca ||19|| kumudōtpalapadmāni puṣpaṁ cāpi tathā'rkajam | campakāśōkasumanastilvakaprasavāni ca ||20|| pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṁ tathaiva ca | kusumaṁ tr̥ṇamūlyāśca surabhīsindhuvārajam ||21|| dhavāśvakarṇapārthānāṁ puṣpāṇi tiniśasya ca | gugguluṁ kuṅkumaṁ bimbīṁ sarpākṣīṁ gandhanākulīm ||22|| ētat sambhr̥tya sambhāraṁ sūkṣmacūrṇāni kārayēt | gōpittamadhusarpirbhiryuktaṁ śr̥ṅgē nidhāpayēt ||23|| bhagnaskandhaṁ vivr̥tākṣaṁ mr̥tyōrdaṁṣṭrāntaraṁ gatam | anēnāgadamukhyēna manuṣyaṁ punarāharēt ||24|| ēṣō'gnikalpaṁ durvāraṁ kruddhasyāmitatējasaḥ | viṣaṁ nāgapatērhanyāt prasabhaṁ vāsukērapi ||25|| mahāsugandhināmā'yaṁ pañcāśītyaṅgasaṁyutaḥ | rājā'gadānāṁ sarvēṣāṁ rājñō hastē bhavēt sadā ||26|| snātānuliptastu nr̥pō bhavēt sarvajanapriyaḥ | bhrājiṣṇutāṁ ca labhatē śatrumadhyagatō'pi san ||27||
चन्दनागुरुणी कुष्ठं तगरं तिलपर्णिकम् | प्रपौण्डरीकं नलदं सरलं देवदारु च ||१४|| भद्रश्रियं यवफलां भार्गी नीलीं सुगन्धिकाम् | कालेयकं पद्मकं च मधुकं नागरं जटाम् ||१५|| पुन्नागैलैलवालूनि गैरिकं ध्यामकं बलाम् | तोयं सर्जरसं मांसीं शतपुष्पां हरेणुकाम् ||१६|| तालीशपत्रं क्षुद्रैलां प्रियङ्गुं सकुटन्नटम् | शिलापुष्पं सशैलेयं पत्रं कालानुसारिवाम् ||१७|| कटुत्रिकं शीतशिवं काश्मर्यं कटुरोहिणीम् | सोमराजीमतिविषां पृथ्विकामिन्द्रवारुणीम् ||१८|| उशीरं वरुणं मुस्तं कुस्तुम्बुरु नखं तथा | श्वेते हरिद्रे स्थौणेयं लाक्षां च लवणानि च ||१९|| कुमुदोत्पलपद्मानि पुष्पं चापि तथाऽर्कजम् | चम्पकाशोकसुमनस्तिल्वकप्रसवानि च ||२०|| पाटलीशाल्मलीशैलुशिरीषाणां तथैव च | कुसुमं तृणमूल्याश्च सुरभीसिन्धुवारजम् ||२१|| धवाश्वकर्णपार्थानां पुष्पाणि तिनिशस्य च | गुग्गुलुं कुङ्कुमं बिम्बीं सर्पाक्षीं गन्धनाकुलीम् ||२२|| एतत् सम्भृत्य सम्भारं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् | गोपित्तमधुसर्पिर्भिर्युक्तं शृङ्गे निधापयेत् ||२३|| भग्नस्कन्धं विवृताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् | अनेनागदमुख्येन मनुष्यं पुनराहरेत् ||२४|| एषोऽग्निकल्पं दुर्वारं क्रुद्धस्यामिततेजसः | विषं नागपतेर्हन्यात् प्रसभं वासुकेरपि ||२५|| महासुगन्धिनामाऽयं पञ्चाशीत्यङ्गसंयुतः | राजाऽगदानां सर्वेषां राज्ञो हस्ते भवेत् सदा ||२६|| स्नातानुलिप्तस्तु नृपो भवेत् सर्वजनप्रियः | भ्राजिष्णुतां च लभते शत्रुमध्यगतोऽपि सन् ||२७||
🔊 Audio coming soon
candanāguruṇītyādi| tilaparṇikaṁ `hulahula’ iti lōkē, gayī tu tailaparṇikaḥ saralarasaḥ navanītakhōṭiriti prasiddhaḥ, naladam uśīrabhēdaḥ lāmajjakaṁ, bhadraśriyaṁ śvētacandanaṁ, yavaphalā dugdhikā, nīlī nīlāñjanikā śāradaṁ phalaṁ, sugandhikā sarpasugandhā, kālēyakaṁ pītacandanaṁ, jaṭā dvitīyā māṁsī, punnāgaḥ svanāmaprasiddhaḥ, ēlā sthūlailā, ēlavālukaṁ svanāmaprasiddhaṁ, dhyāmakaṁ kattr̥ṇaṁ, tōyaṁ bālakaṁ, harēṇuḥ rēṇukā, kṣudrailā sūkṣmailā, kuṭannaṭaḥ vanyakaḥ, `phañjīmadanaka’ iti lōkē, śilāpuṣpaṁ śilā manaḥśilā, puṣpaṁ puṣpakāsīsaṁ, kālānusārivā tagarabhēdaḥ, kāśmarī śrīparṇī, śītaśīvaṁ karpūraṁ, śamītyaparē, sōmarājī bākucī, pr̥thvikā śyāmavarṇaḥ sthūlajīrakaḥ, hiṅgupatrikētyaparē, śvētē iti kaṭabhīdvayaṁ, śvētāmiti kēcit paṭhanti tatra śvētā vacā, sthauṇēyaṁ granthiparṇakaṁ, lavaṇāni pañcaiva, prasavaśabdēnātra kusumāni phalāni ca grāhyāṇi prasavasyōbhayavācitvāt, tr̥ṇaśūnyāḥ kētakyāḥ, mallikāyā ityaparē, surasīsindhuvārābhyāṁ jātaṁ kusumamityarthaḥ, sindhuvārō nirguṇḍībhēdaḥ, aśvakarṇaḥ sarjabhēdaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, bimbī kundurikā, sarpākṣī raktapuṣpā pūrvadēśē prasiddhā, gandhanākulī sugandhamūlā rāsnā, śilāpuṣpamityatra tilapuṣpamiti kēcit paṭhanti tacca prasiddhaṁ, tanmatē śr̥ṅgēṇādhārēṇa pañcāśītiḥ pūryatē| aṣṭau lavaṇānīti jējjaṭācāryaḥ, tannēcchati gayī, yataḥ pañcāśītēraṅgānāmādhikyaṁ syāt| `kumudōtpalapadmāni puṣpaṁ vā'pi tathā'rkajaṁ’ ityatra sthānē `pāṭalākāśmarīśēluśirīṣaprasavāni ca’ iti gayadāsācāryaḥ paṭhati| ēṣō'gnikalpamityādi| ēṣaḥ agadaḥ, agnikalpaṁ durvāraṁ viṣaṁ vāsukērapi kruddhasya amitatējasō nāgapatēḥ prasabhaṁ haṭhēna hanyāditi sambandhaḥ| rājā'gadānāṁ sarvēṣāṁ rājñō hastē bhavēt sadēti yatō'yaṁ sarvāgadānāṁ rājā ata ēva rājñō hastē sadā nityaṁ bhavitumarhati; tēna hastasthitāgadēna pāṇinā spr̥ṣṭamannapānaṁ nirviṣaṁ bhavati; hastasthāpanaprayōjanamidam| snātānulipta ityādi| snānānulēpanābhyāṁ vaśīkaraṇam||14-27||
Adhikarana 6 (28) · Śloka 28
uṣṇavarjyō vidhiḥ kāryō viṣārtānāṁ vijānatā | muktvā kīṭaviṣaṁ taddhi śītēnābhipravardhatē ||28||
उष्णवर्ज्यो विधिः कार्यो विषार्तानां विजानता | मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनाभिप्रवर्धते ||२८||
🔊 Audio coming soon
viṣārtānāṁ śōdhanāṅgatvēnāpi svēdō na kriyata ityarthamāha- uṣṇavarjya ityādi||28||
Adhikarana 7 (29-31) · Śloka 31
annapānavidhāvuktamupadhārya śubhāśubham | śubhaṁ dēyaṁ viṣārtēbhyō viruddhēbhyaśca vārayēt ||29|| phāṇitaṁ śigrusauvīramajīrṇādhyaśanaṁ tathā | varjayēcca samāsēna navadhānyādikaṁ gaṇam ||30|| divāsvapnaṁ vyavāyaṁ ca vyāyāmaṁ krōdhamātapam | surātilakulatthāṁśca varjayēddhi viṣāturaḥ ||31||
अन्नपानविधावुक्तमुपधार्य शुभाशुभम् | शुभं देयं विषार्तेभ्यो विरुद्धेभ्यश्च वारयेत् ||२९|| फाणितं शिग्रुसौवीरमजीर्णाध्यशनं तथा | वर्जयेच्च समासेन नवधान्यादिकं गणम् ||३०|| दिवास्वप्नं व्यवायं च व्यायामं क्रोधमातपम् | सुरातिलकुलत्थांश्च वर्जयेद्धि विषातुरः ||३१||
🔊 Audio coming soon
upadhārya jñātvētyarthaḥ, śubhāśubhaṁ hitāhitaṁ, vārayēdviṣārtānēva| phāṇitamityādi| kulatthāṁścētyatra cakārēṇa piṇyākamūlakalasunakalāyakusumbhātasīśiśumārakūrmaniṣpāvajambvāmrātakacūtādikāni ca varjayēt||29-31||
Adhikarana 8 (32) · Śloka 32
prasannadōṣaṁ prakr̥tisthadhātumannābhikāṅkṣaṁ samasūtrajihvam | prasannavarṇēndriyacittacēṣṭaṁ vaidyō'vagacchēdaviṣaṁ manuṣyam ||32||
प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थधातुमन्नाभिकाङ्क्षं समसूत्रजिह्वम् | प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
aviṣaśca kīdr̥śa ityāha- prasannadōṣamityādi| prasannadōṣaṁ svabhāvāvasthitavātādikaṁ, prakr̥tisthadhātuṁ dadhatīti dhātavō rasādayō malāśca| annābhikāṅkṣaṁ bhōjanābhilāṣiṇaṁ, ētēna samāgnitvamuktam| samasūtrajihvamiti samasūtrā jihvā yasya sa tathā tam| ētaduktaṁ bhavati- nirviṣasya hi puruṣasya cittēna saha samasūtratayā jihvā rasavēdinī bhavati, saviṣasya viṣaprabhāvēṇa dūṣitacittatvājjihvā rasavēdinī na bhavatītyarthaḥ| anēna ślōkēna `samadōṣaḥ samāgniśca’ ityādiślōkasya sarva ēvārthō nibaddhaḥ| vaidyō'vagacchēdaviṣaṁ manuṣyamiti uktalakṣaṇaḥ puruṣō'viṣō bhavati, viparītalakṣaṇastu viṣāturaḥ| tathā hi,- “pravr̥ddhadōṣaṁ vikr̥tisthadhātumanannakāṅkṣaṁ kṣatasūtrajihvam| viruddhavarṇēndriyacittacēṣṭaṁ vaidyō'vagacchēt saviṣaṁ manuṣyam”- iti| `samamūtraviṭkaṁ’ iti kēcit paṭhanti, tacca subōdham| idaṁ saviṣāviṣalakṣaṇaṁ tīkṣṇatamē sthāvaraviṣē sarpadaṣṭē ca draṣṭavyaṁ, natu mandaviṣē cirēṇa dhātudūṣaṇakarē mūṣikaviṣē kīṭaviṣēṣu ca; ata ēvōttaratra mūṣikakīṭavikalpāviti| jējjaṭastu mūṣikakalpānantaraṁ dundubhisvanīyaṁ kalpaṁ paṭhati||32||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
iti suśrutasaṁhitāyāṁ kalpasthānē dundubhisvanīyakalpō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ ||6||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने दुन्दुभिस्वनीयकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ kalpasthānē ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||