௬. துந்துபிஸ்வநீயகல்பஃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Hide commentary

Adhikarana ௧ (௧-௨) · Śloka ௨

அதாதோ துந்துபிஸ்வநீயஂ கல்பஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

View original

अथातो दुन्दुभिस्वनीयं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter called Dundubhisvanīya Kalpa, concerning the sound of the drum, will be explained, as taught by the revered Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

அதாத இத்யாதி| துந்துபிஸ்வநோऽஸ்மிந்நத்யாயேऽஸ்தீதி துந்துபிஸ்வநீயஸ்தஂ; துந்துபிரத்ர நிஸ்வாநஃ||௧-௨||

Meaning of the commentary

The commentary explains the chapter title from the presence of dundubhi sound in this chapter. Here dundubhi is understood in the sense of its resonance or sound.

Key terms

dundubhisvanīya: Pertaining to the sound or resonance of a dundubhi drum.
kalpa: The chapter or prescribed account being introduced.
Dhanvantari: The revered teacher to whom the instruction is attributed.

Adhikarana ௨ (௩-௭) · Śloka ௭

தவாஶ்வகர்ணஶிரீஷதிநிஶபலாஶபிசுமர்தபாடலிபாரிபத்ரகாம்ரோதும்பரகரஹாடகார்ஜுநககுபஸர்ஜ- கபீதநஶ்லேஷ்மாதகாங்கோடாமலகப்ரக்ரஹகுடஜஶமீகபித்தாஶ்மந்தகார்கசிரபில்வமஹாவக்ஷாருஷ்கராரலு- மதுகமதுஶிக்ருஶாககோஜீமூர்வாபூர்ஜதில்வகேக்ஷுரககோபகோண்டாரிமேதாநாஂ பஸ்மாந்யாஹத்ய கவாஂ மூத்ரேண க்ஷாரகல்பேந பரிஸ்ராவ்ய விபசேத், தத்யாச்சாத்ர பிப்பலீமூலதண்டுலீயகவராங்கசோசமஞ்ஜிஷ்டாகரஞ்ஜிகாஹஸ்திபிப்பலீமரிசவிடங்ககஹதூமாநந்தா- ஸோமஸரலாபாஹ்லீககுஹாகோஶாம்ரஶ்வேதஸர்ஷபவருணலவணப்லக்ஷநிசுலகவஞ்ஜுலவக்ராலவர்தமாநபுத்ரஶ்ரேணீ- ஸப்தபர்ணடுண்டுகைலவாலுகநாகதந்த்யதிவிஷாபயாபத்ரதாருகுஷ்டஹரித்ராவசாசூர்ணாநி லோஹாநாஂ ச ஸமபாகாநி, ததஃ க்ஷாரவதாகதபாகமவதார்ய லோஹகும்பே நிதத்யாத் ||௩|| அநேந துந்துபிஂ லிம்பேத் பதாகாஂ தோரணாநி ச | ஶ்ரவணாத்தர்ஶநாத் ஸ்பர்ஶாத் விஷாத் ஸம்ப்ரதிமுச்யதே ||௪|| ஏஷ க்ஷாராகதோ நாம ஶர்கராஸ்வஶ்மரீஷு ச | அர்ஶஃஸு வாதகுல்மேஷு காஸஶூலோதரேஷு ச ||௫|| அஜீர்ணே க்ரஹணீதோஷே பக்தத்வேஷே ச தாருணே | ஶோபே ஸர்வஸரே சாபி தேயஃ ஶ்வாஸே ச தாருணே ||௬|| ஸதா ஸர்வவிஷார்தாநாஂ ஸர்வதைவோபயுஜ்யதே | ஏஷ தக்ஷகமுக்யாநாமபி தர்பாங்குஶோऽகதஃ ||௭||

View original

धवाश्वकर्णशिरीषतिनिशपलाशपिचुमर्दपाटलिपारिभद्रकाम्रोदुम्बरकरहाटकार्जुनककुभसर्ज- कपीतनश्लेष्मातकाङ्कोठामलकप्रग्रहकुटजशमीकपित्थाश्मन्तकार्कचिरबिल्वमहावृक्षारुष्करारलु- मधुकमधुशिग्रुशाकगोजीमूर्वाभूर्जतिल्वकेक्षुरकगोपघोण्टारिमेदानां भस्मान्याहृत्य गवां मूत्रेण क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत्, दद्याच्चात्र पिप्पलीमूलतण्डुलीयकवराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकरञ्जिकाहस्तिपिप्पलीमरिचविडङ्गगृहधूमानन्ता- सोमसरलाबाह्लीकगुहाकोशाम्रश्वेतसर्षपवरुणलवणप्लक्षनिचुलकवञ्जुलवक्रालवर्धमानपुत्रश्रेणी- सप्तपर्णटुण्टुकैलवालुकनागदन्त्यतिविषाभयाभद्रदारुकुष्ठहरिद्रावचाचूर्णानि लोहानां च समभागानि, ततः क्षारवदागतपाकमवतार्य लोहकुम्भे निदध्यात् ||३|| अनेन दुन्दुभिं लिम्पेत् पताकां तोरणानि च | श्रवणाद्दर्शनात् स्पर्शात् विषात् सम्प्रतिमुच्यते ||४|| एष क्षारागदो नाम शर्करास्वश्मरीषु च | अर्शःसु वातगुल्मेषु कासशूलोदरेषु च ||५|| अजीर्णे ग्रहणीदोषे भक्तद्वेषे च दारुणे | शोफे सर्वसरे चापि देयः श्वासे च दारुणे ||६|| सदा सर्वविषार्तानां सर्वथैवोपयुज्यते | एष तक्षकमुख्यानामपि दर्पाङ्कुशोऽगदः ||७||

Meaning of the śloka

The passage directs that ashes from a very large group of specified trees and plants be collected, filtered repeatedly with cow urine according to the method for preparing alkali, and cooked. Powders of another extensive group of substances, together with equal portions of available metals, are then added, and the mixture is cooked to the prescribed consistency and stored in an iron vessel. This preparation is to be applied to a dundubhi drum, banners, and gateways. The text claims that hearing the drum, seeing the banners or gateways, or touching treated objects releases a person from poison. Named Kṣārāgada, it is also claimed for urinary gravel or stones, hemorrhoids, vāta-type abdominal masses, cough, pain, abdominal disorders, indigestion, grahaṇī disorder, severe aversion to food, swelling, pervasive diarrhea, and severe dyspnea. It is presented as broadly usable for those afflicted by poison and as restraining even leading serpents such as Takṣaka.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

தவாஶ்வகர்ணதிநிஶேத்யாதி| அஶ்வகர்ணஃ பூர்வதேஶே ப்ரஸித்தஃ, திநிஶஃ ஸ்யந்தநஃ, பலாஶஃ கிஂஶுகஃ, பிசுமர்தோ நிம்பஃ, பாரிபத்ரகோ ரக்தகுஸுமஃ கண்டகீ பலபத்ராக்யஃ, அர்ஜுநஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தோ வக்ஷவிஶேஷஃ, ககுபஃ ஸுகந்தமூலோ விடபவிஶேஷஃ, ஸர்ஜகஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தோ வக்ஷவிஶேஷஃ, கபீதநோ கர்தபாண்டஃ, ஶ்லேஷ்மாதகோ பஹுவாரஃ, ப்ரக்ரஹஃ கிரமாலகஃ, மஹாவக்ஷஃ ஸேஹுண்டஃ, அருஷ்கரோ பல்லாதகஃ, மதுகஂ யஷ்டீமது, மதுஶிக்ருஃ ஶாகவிடபஃ, ரக்தஶோபாஞ்ஜநக இத்யபரே, ஶாகோ மஹாபத்ரஃ `ஶ்ரீபர்ண’ இதி லோகே, கோஜீ கோஜிஹ்வா, இக்ஷுரகஃ கோகிலாக்ஷகஃ, கோபகோண்டா கர்கோடீ, அரிமேதோ ராமகஃ; ஏஷாஂ தவாதீநாமரிமேதாந்தாநாஂ ஸமூலதலகாண்டஶாகாநாஂ ஸமேந பாகேந கஹீதாநாஂ பஸ்மாந்யாஹத்ய கவாஂ மூத்ரேண க்ஷாரஷட்குணேந க்ஷாரகல்பேந பரிஸ்ராவ்ய ஏகவிஂஶதிவாராந் காலயித்வேத்யர்தஃ, விபசேத் ஸாதயேத், தாவத்யாவதச்சோ ரக்தஃ பிச்சிலஶ்ச பவதி| தத்யாச்சாத்ரேத்யாதி| மூலஂ பிப்பலீமூலஂ, வராங்கஂ வநவாஸிகாத்வக், சோசஂ த்விதீயா ஸ்தூலா த்வக் யாஂ ஶால்மலகமித்யாசக்ஷதே, கரஞ்ஜிகா நக்தமாலஃ, அநந்தா உத்பலஸாரிவா, ஸோமஃ ஸோமவல்கஃ கட்பலாக்யஃ, பாஹ்லீகஂ குங்குமஂ, குஹா ஶாலபர்ணீ, ப்லக்ஷஃ பர்கடீ, நிசுலகோ ஜலவேதஸஃ, வக்ரஂ தகரஂ, ஆலஂ ஹரிதாலஂ, வர்தமாந ஏரண்டஃ, புத்ரஶ்ரேணீ த்ரவந்தீ, டுண்டுகஃ ஶ்யோநாகஃ, ஏலவாலுகஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ, நாகதந்தீ இந்த்ரவாருணீபேதஃ, ஜேஜ்ஜடாசார்யமதே து தந்தீ; ஏஷாஂ பிப்பல்யாதீநாஂ சூர்ணாநி லோஹாநாஂ ச ஸர்வேஷாஂ யதாலாபஂ க்ஷாரோதகாத் த்ரிஂஶத்தமபாகேந, அத்ர அஸ்மிந் க்ஷாரோதகே, தத்யாத் நிக்ஷிபேதித்யர்தஃ| ததநு புநர்விபசேத் யாவந்நாதித்ரவஂ நாதிஸாந்த்ரஂ ச பவதி| கயதாஸஸ்து ஶிரீஷபிசுமர்தககுபாருஷ்கரமதுகேக்ஷுரகாந் பரித்யஜ்ய த்ரிஂஶதேவ படதி; பிப்பல்யாதிஷ்வாவாபேஷு ச மரிசஸோமகுஹாலவணவக்ராலாந் பரித்யஜ்ய த்ரிஂஶத்த்ரவ்யாணி படதி||௩-௭||

Meaning of the commentary

The commentary identifies many of the listed plants and explains that equal portions of the first group, including roots, leaves, stems, and branches, are reduced to ash. It interprets the liquid as cow urine used at six times the alkali quantity, says the filtrate is strained twenty-one times, and describes cooking until it becomes clear, red, and slimy. It then identifies many substances in the second group, explains that their powders and whatever metals are available are added at one-thirtieth of the alkaline liquid, and says the mixture is cooked again until neither too fluid nor too thick. Several identities are qualified or alternative: madhushigru is taken as śāka tree, while others call it red śobhāñjanaka; nāgadantī is described as a type of indravāruṇī, while Jejjaṭa understands it as dantī. Gayadāsa preserves shorter lists, omitting six substances from the first group and six from the later additives. These variant enumerations must remain distinct.

Key terms

Kṣārāgada: The name of the historical alkaline antidotal preparation described here.
dundubhi: A drum coated with the preparation and credited by the text with protective sound.
kṣārakalpa: The stated classical method of preparing and filtering an alkaline substance.
nāgadantī: Identified as a type of indravāruṇī, while Jejjaṭa interprets it as dantī.
Takṣaka: A prominent serpent invoked to express the preparation's claimed power.

Adhikarana ௩ (௮-௧௧) · Śloka ௧௧

விடங்கத்ரிபலாதந்தீபத்ரதாருஹரேணவஃ | தாலீஶபத்ரமஞ்ஜிஷ்டாகேஶரோத்பலபத்மகம் ||௮|| தாடிமஂ மாலதீபுஷ்பஂ ரஜந்யௌ ஸாரிவே ஸ்திரே | ப்ரியங்குஸ்தகரஂ குஷ்டஂ பஹத்யௌ சைலவாலுகம் ||௯|| ஸசந்தநகவாக்ஷீபிரேதைஃ ஸித்தஂ விஷாபஹம் | ஸர்பிஃ கல்யாணகஂ ஹ்யேதத்க்ரஹாபஸ்மாரநாஶநம் ||௧௦|| பாண்ட்வாமயகரஶ்வாஸமந்தாக்நிஜ்வரகாஸநுத் | ஶோஷிணாமல்பஶுக்ராணாஂ வந்த்யாநாஂ ச ப்ரஶஸ்யதே ||௧௧||

View original

विडङ्गत्रिफलादन्तीभद्रदारुहरेणवः | तालीशपत्रमञ्जिष्ठाकेशरोत्पलपद्मकम् ||८|| दाडिमं मालतीपुष्पं रजन्यौ सारिवे स्थिरे | प्रियङ्गुस्तगरं कुष्ठं बृहत्यौ चैलवालुकम् ||९|| सचन्दनगवाक्षीभिरेतैः सिद्धं विषापहम् | सर्पिः कल्याणकं ह्येतद्ग्रहापस्मारनाशनम् ||१०|| पाण्ड्वामयगरश्वासमन्दाग्निज्वरकासनुत् | शोषिणामल्पशुक्राणां वन्ध्यानां च प्रशस्यते ||११||

Meaning of the śloka

The passage lists viḍaṅga, triphalā, dantī, bhadradāru, hareṇu, tālīśapatra, mañjiṣṭhā, keśara, utpala, padmaka, pomegranate, mālatī flower, the two rajanīs, the two sārivās, the two sthirās, priyaṅgu, tagara, kuṣṭha, the two bṛhatīs, elavāluka, sandalwood, and gavākṣī. Ghee prepared with these is called Kalyāṇaka and is claimed to counter poison. The text also attributes to it benefits in graha and apasmāra, pāṇḍu disorder, artificial poison, dyspnea, weak digestion, fever, cough, wasting, diminished semen, and infertility.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

விடங்கத்ரிபலேத்யாதி| இதஂ கல்யாணகஂ கதஂ பூதவித்யாயாஂ படிதத்வாத் கேசிந்ந படந்தி||௮-௧௧||

Meaning of the commentary

The commentary states that this is Kalyāṇaka Ghṛta. It preserves a textual disagreement: some authorities omit this passage here because the same preparation is taught in the Bhūtavidyā section.

Key terms

Kalyāṇaka Ghṛta: The medicated ghee named in the commentary and credited with numerous effects in the verse.
viṣāpaha: Described by the text as countering poison.
gara: A classical category of deliberately combined or artificial poison in this context.
Bhūtavidyā: The section where the commentary says this preparation is also taught.

Adhikarana ௪ (௧௨-௧௩) · Śloka ௧௩

அபாமார்கஸ்ய பீஜாநி ஶிரீஷஸ்ய ச மாஷகாந் | ஶ்வேதே த்வே காகமாசீஂ ச கவாஂ மூத்ரேண பேஷயேத் ||௧௨|| ஸர்பிரேதைஸ்து ஸஂஸித்தஂ விஷஸஂஶமநஂ பரம் | அமதஂ நாம விக்யாதமபி ஸஞ்ஜீவயேந்மதம் ||௧௩||

View original

अपामार्गस्य बीजानि शिरीषस्य च माषकान् | श्वेते द्वे काकमाचीं च गवां मूत्रेण पेषयेत् ||१२|| सर्पिरेतैस्तु संसिद्धं विषसंशमनं परम् | अमृतं नाम विख्यातमपि सञ्जीवयेन्मृतम् ||१३||

Meaning of the śloka

The seeds of apāmārga and the seed-like fruits of śirīṣa, together with the two white varieties and kākamācī, are to be ground with cow urine. Ghee prepared with these substances is called Amṛta; the text praises it as a supreme means of calming poison and even claims that it can revive one who is dead.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

அபாமார்கஸ்யேத்யாதி| ஶிரீஷஸ்ய ச மாஷகாநிதி மாஷகா இவ மாஷகாஃ தாந், பீஜாநீத்யர்தஃ| ஶ்வேதே த்வே இதி ஶ்வேதா மஹாஶ்வேதா ச கடபீத்வயமித்யர்தஃ; அந்யே து ஶ்வேதே த்வே ஶ்வேதஸ்யந்தஃ ஶ்வேதவசேதி பாஷந்தே| அத்ர ஶ்ருதத்வாத் கதாத் கோமூத்ரஂ சதுர்குணஂ தேயம்||௧௨-௧௩||

Meaning of the commentary

The commentary explains that the māṣaka-like parts of śirīṣa mean its seeds. It identifies the ‘two white’ substances as the two kaṭabhī varieties, śvetā and mahāśvetā, while preserving another interpretation that takes them as śvetasyanda and śvetavacā. Because cow urine is expressly mentioned, the commentator directs that it be used in four times the quantity of the ghee.

Key terms

apāmārga: A plant whose seeds are included in the historical preparation.
śvete dve: The ‘two white’ ingredients, identified in the commentary in two alternative ways.
Amṛta: The name given to this historical poison-countering ghee preparation.
viṣasaṃśamana: Calming or counteracting poison, as claimed by the passage.

Adhikarana ௫ (௧௪-௨௭) · Śloka ௨௭

சந்தநாகுருணீ குஷ்டஂ தகரஂ திலபர்ணிகம் | ப்ரபௌண்டரீகஂ நலதஂ ஸரலஂ தேவதாரு ச ||௧௪|| பத்ரஶ்ரியஂ யவபலாஂ பார்கீ நீலீஂ ஸுகந்திகாம் | காலேயகஂ பத்மகஂ ச மதுகஂ நாகரஂ ஜடாம் ||௧௫|| புந்நாகைலைலவாலூநி கைரிகஂ த்யாமகஂ பலாம் | தோயஂ ஸர்ஜரஸஂ மாஂஸீஂ ஶதபுஷ்பாஂ ஹரேணுகாம் ||௧௬|| தாலீஶபத்ரஂ க்ஷுத்ரைலாஂ ப்ரியங்குஂ ஸகுடந்நடம் | ஶிலாபுஷ்பஂ ஸஶைலேயஂ பத்ரஂ காலாநுஸாரிவாம் ||௧௭|| கடுத்ரிகஂ ஶீதஶிவஂ காஶ்மர்யஂ கடுரோஹிணீம் | ஸோமராஜீமதிவிஷாஂ பத்விகாமிந்த்ரவாருணீம் ||௧௮|| உஶீரஂ வருணஂ முஸ்தஂ குஸ்தும்புரு நகஂ ததா | ஶ்வேதே ஹரித்ரே ஸ்தௌணேயஂ லாக்ஷாஂ ச லவணாநி ச ||௧௯|| குமுதோத்பலபத்மாநி புஷ்பஂ சாபி ததாऽர்கஜம் | சம்பகாஶோகஸுமநஸ்தில்வகப்ரஸவாநி ச ||௨௦|| பாடலீஶால்மலீஶைலுஶிரீஷாணாஂ ததைவ ச | குஸுமஂ தணமூல்யாஶ்ச ஸுரபீஸிந்துவாரஜம் ||௨௧|| தவாஶ்வகர்ணபார்தாநாஂ புஷ்பாணி திநிஶஸ்ய ச | குக்குலுஂ குங்குமஂ பிம்பீஂ ஸர்பாக்ஷீஂ கந்தநாகுலீம் ||௨௨|| ஏதத் ஸம்பத்ய ஸம்பாரஂ ஸூக்ஷ்மசூர்ணாநி காரயேத் | கோபித்தமதுஸர்பிர்பிர்யுக்தஂ ஶங்கே நிதாபயேத் ||௨௩|| பக்நஸ்கந்தஂ விவதாக்ஷஂ மத்யோர்தஂஷ்ட்ராந்தரஂ கதம் | அநேநாகதமுக்யேந மநுஷ்யஂ புநராஹரேத் ||௨௪|| ஏஷோऽக்நிகல்பஂ துர்வாரஂ க்ருத்தஸ்யாமிததேஜஸஃ | விஷஂ நாகபதேர்ஹந்யாத் ப்ரஸபஂ வாஸுகேரபி ||௨௫|| மஹாஸுகந்திநாமாऽயஂ பஞ்சாஶீத்யங்கஸஂயுதஃ | ராஜாऽகதாநாஂ ஸர்வேஷாஂ ராஜ்ஞோ ஹஸ்தே பவேத் ஸதா ||௨௬|| ஸ்நாதாநுலிப்தஸ்து நபோ பவேத் ஸர்வஜநப்ரியஃ | ப்ராஜிஷ்ணுதாஂ ச லபதே ஶத்ருமத்யகதோऽபி ஸந் ||௨௭||

View original

चन्दनागुरुणी कुष्ठं तगरं तिलपर्णिकम् | प्रपौण्डरीकं नलदं सरलं देवदारु च ||१४|| भद्रश्रियं यवफलां भार्गी नीलीं सुगन्धिकाम् | कालेयकं पद्मकं च मधुकं नागरं जटाम् ||१५|| पुन्नागैलैलवालूनि गैरिकं ध्यामकं बलाम् | तोयं सर्जरसं मांसीं शतपुष्पां हरेणुकाम् ||१६|| तालीशपत्रं क्षुद्रैलां प्रियङ्गुं सकुटन्नटम् | शिलापुष्पं सशैलेयं पत्रं कालानुसारिवाम् ||१७|| कटुत्रिकं शीतशिवं काश्मर्यं कटुरोहिणीम् | सोमराजीमतिविषां पृथ्विकामिन्द्रवारुणीम् ||१८|| उशीरं वरुणं मुस्तं कुस्तुम्बुरु नखं तथा | श्वेते हरिद्रे स्थौणेयं लाक्षां च लवणानि च ||१९|| कुमुदोत्पलपद्मानि पुष्पं चापि तथाऽर्कजम् | चम्पकाशोकसुमनस्तिल्वकप्रसवानि च ||२०|| पाटलीशाल्मलीशैलुशिरीषाणां तथैव च | कुसुमं तृणमूल्याश्च सुरभीसिन्धुवारजम् ||२१|| धवाश्वकर्णपार्थानां पुष्पाणि तिनिशस्य च | गुग्गुलुं कुङ्कुमं बिम्बीं सर्पाक्षीं गन्धनाकुलीम् ||२२|| एतत् सम्भृत्य सम्भारं सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् | गोपित्तमधुसर्पिर्भिर्युक्तं शृङ्गे निधापयेत् ||२३|| भग्नस्कन्धं विवृताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् | अनेनागदमुख्येन मनुष्यं पुनराहरेत् ||२४|| एषोऽग्निकल्पं दुर्वारं क्रुद्धस्यामिततेजसः | विषं नागपतेर्हन्यात् प्रसभं वासुकेरपि ||२५|| महासुगन्धिनामाऽयं पञ्चाशीत्यङ्गसंयुतः | राजाऽगदानां सर्वेषां राज्ञो हस्ते भवेत् सदा ||२६|| स्नातानुलिप्तस्तु नृपो भवेत् सर्वजनप्रियः | भ्राजिष्णुतां च लभते शत्रुमध्यगतोऽपि सन् ||२७||

Meaning of the śloka

The passage gives a long collection of aromatic, plant, mineral, salt, resin, and flower substances. Their fine powders are to be combined with cow bile, honey, and ghee and stored in a horn. The resulting eighty-five-part preparation is named Mahāsugandhi and called the foremost or king of antidotes. It is claimed to restore a person who appears near death, forcibly overcome even the fierce poison attributed to the serpent king Vāsuki, protect food and drink touched by a king who carries it, and make a king who bathes and anoints himself with it attractive, radiant, and secure even among enemies.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

சந்தநாகுருணீத்யாதி| திலபர்ணிகஂ `ஹுலஹுல’ இதி லோகே, கயீ து தைலபர்ணிகஃ ஸரலரஸஃ நவநீதகோடிரிதி ப்ரஸித்தஃ, நலதம் உஶீரபேதஃ லாமஜ்ஜகஂ, பத்ரஶ்ரியஂ ஶ்வேதசந்தநஂ, யவபலா துக்திகா, நீலீ நீலாஞ்ஜநிகா ஶாரதஂ பலஂ, ஸுகந்திகா ஸர்பஸுகந்தா, காலேயகஂ பீதசந்தநஂ, ஜடா த்விதீயா மாஂஸீ, புந்நாகஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ, ஏலா ஸ்தூலைலா, ஏலவாலுகஂ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஂ, த்யாமகஂ கத்தணஂ, தோயஂ பாலகஂ, ஹரேணுஃ ரேணுகா, க்ஷுத்ரைலா ஸூக்ஷ்மைலா, குடந்நடஃ வந்யகஃ, `பஞ்ஜீமதநக’ இதி லோகே, ஶிலாபுஷ்பஂ ஶிலா மநஃஶிலா, புஷ்பஂ புஷ்பகாஸீஸஂ, காலாநுஸாரிவா தகரபேதஃ, காஶ்மரீ ஶ்ரீபர்ணீ, ஶீதஶீவஂ கர்பூரஂ, ஶமீத்யபரே, ஸோமராஜீ பாகுசீ, பத்விகா ஶ்யாமவர்ணஃ ஸ்தூலஜீரகஃ, ஹிங்குபத்ரிகேத்யபரே, ஶ்வேதே இதி கடபீத்வயஂ, ஶ்வேதாமிதி கேசித் படந்தி தத்ர ஶ்வேதா வசா, ஸ்தௌணேயஂ க்ரந்திபர்ணகஂ, லவணாநி பஞ்சைவ, ப்ரஸவஶப்தேநாத்ர குஸுமாநி பலாநி ச க்ராஹ்யாணி ப்ரஸவஸ்யோபயவாசித்வாத், தணஶூந்யாஃ கேதக்யாஃ, மல்லிகாயா இத்யபரே, ஸுரஸீஸிந்துவாராப்யாஂ ஜாதஂ குஸுமமித்யர்தஃ, ஸிந்துவாரோ நிர்குண்டீபேதஃ, அஶ்வகர்ணஃ ஸர்ஜபேதஃ, திநிஶஃ ஸ்யந்தநஃ, பிம்பீ குந்துரிகா, ஸர்பாக்ஷீ ரக்தபுஷ்பா பூர்வதேஶே ப்ரஸித்தா, கந்தநாகுலீ ஸுகந்தமூலா ராஸ்நா, ஶிலாபுஷ்பமித்யத்ர திலபுஷ்பமிதி கேசித் படந்தி தச்ச ப்ரஸித்தஂ, தந்மதே ஶங்கேணாதாரேண பஞ்சாஶீதிஃ பூர்யதே| அஷ்டௌ லவணாநீதி ஜேஜ்ஜடாசார்யஃ, தந்நேச்சதி கயீ, யதஃ பஞ்சாஶீதேரங்காநாமாதிக்யஂ ஸ்யாத்| `குமுதோத்பலபத்மாநி புஷ்பஂ வாऽபி ததாऽர்கஜஂ’ இத்யத்ர ஸ்தாநே `பாடலாகாஶ்மரீஶேலுஶிரீஷப்ரஸவாநி ச’ இதி கயதாஸாசார்யஃ படதி| ஏஷோऽக்நிகல்பமித்யாதி| ஏஷஃ அகதஃ, அக்நிகல்பஂ துர்வாரஂ விஷஂ வாஸுகேரபி க்ருத்தஸ்ய அமிததேஜஸோ நாகபதேஃ ப்ரஸபஂ ஹடேந ஹந்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| ராஜாऽகதாநாஂ ஸர்வேஷாஂ ராஜ்ஞோ ஹஸ்தே பவேத் ஸதேதி யதோऽயஂ ஸர்வாகதாநாஂ ராஜா அத ஏவ ராஜ்ஞோ ஹஸ்தே ஸதா நித்யஂ பவிதுமர்ஹதி; தேந ஹஸ்தஸ்திதாகதேந பாணிநா ஸ்பஷ்டமந்நபாநஂ நிர்விஷஂ பவதி; ஹஸ்தஸ்தாபநப்ரயோஜநமிதம்| ஸ்நாதாநுலிப்த இத்யாதி| ஸ்நாநாநுலேபநாப்யாஂ வஶீகரணம்||௧௪-௨௭||

Meaning of the commentary

The commentary supplies numerous ingredient identifications: among them, tilaparṇika is locally called hulahula, while Gayī understands tailaparṇika as sarala resin known as navanītakhoṭi; nalada is a type of uśīra called lāmajjaka; bhadraśrī is white sandalwood; yavaphalā is dugdhikā; sugandhikā is sarpasugandhā; kāleyaka is yellow sandalwood; and śītaśiva is camphor, though others identify it as śamī. It also preserves alternatives for pṛthvikā, the ‘white’ ingredients, tṛṇaśūnya, and śilāpuṣpa; some read tilapuṣpa instead of śilāpuṣpa. Jejjaṭa counts eight salts, but Gayī rejects that count because it would exceed eighty-five ingredients. Gayadāsa also gives a different reading for one group of flowers. The commentator connects the verse syntactically so that the antidote is said to overcome even Vāsuki's irresistible, fire-like poison. Because it is described as king of all antidotes, it is to remain in the king's hand; food or drink touched by that hand is then claimed to become free from poison. Bathing and anointing are further interpreted as producing vaśīkaraṇa, or influence over others.

Key terms

Mahāsugandhi: The name of this historical eighty-five-part aromatic antidotal preparation.
agada: An antidotal preparation in the classical account.
śilāpuṣpa: An uncertain ingredient explained as manaḥśilā together with puṣpakāsīsa; an alternative reading gives tilapuṣpa.
vaśīkaraṇa: Influence or attraction over others, which the commentary associates with bathing and anointing.

Adhikarana ௬ (௨௮) · Śloka ௨௮

உஷ்ணவர்ஜ்யோ விதிஃ கார்யோ விஷார்தாநாஂ விஜாநதா | முக்த்வா கீடவிஷஂ தத்தி ஶீதேநாபிப்ரவர்ததே ||௨௮||

View original

उष्णवर्ज्यो विधिः कार्यो विषार्तानां विजानता | मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनाभिप्रवर्धते ||२८||

Meaning of the śloka

A knowledgeable practitioner should generally avoid heating measures in a person affected by poison. The text excepts poison attributed to insects, stating that this type becomes aggravated by cold.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

விஷார்தாநாஂ ஶோதநாங்கத்வேநாபி ஸ்வேதோ ந க்ரியத இத்யர்தமாஹ- உஷ்ணவர்ஜ்ய இத்யாதி||௨௮||

Meaning of the commentary

The commentary clarifies that sudation or fomentation should not be performed for a poison-affected person even when it might otherwise be used as an adjunct to śodhana. This explains the instruction to avoid heat, subject to the insect-poison exception stated in the verse.

Key terms

uṣṇavarjya: The instruction to avoid heating measures.
kīṭaviṣa: Poison attributed to insects, treated as an exception in this passage.
sveda: Sudation or fomentation, which the commentary says is generally withheld here.
śodhana: A cleansing or evacuative therapeutic approach for which sudation might otherwise be an adjunct.

Adhikarana ௭ (௨௯-௩௧) · Śloka ௩௧

அந்நபாநவிதாவுக்தமுபதார்ய ஶுபாஶுபம் | ஶுபஂ தேயஂ விஷார்தேப்யோ விருத்தேப்யஶ்ச வாரயேத் ||௨௯|| பாணிதஂ ஶிக்ருஸௌவீரமஜீர்ணாத்யஶநஂ ததா | வர்ஜயேச்ச ஸமாஸேந நவதாந்யாதிகஂ கணம் ||௩௦|| திவாஸ்வப்நஂ வ்யவாயஂ ச வ்யாயாமஂ க்ரோதமாதபம் | ஸுராதிலகுலத்தாஂஶ்ச வர்ஜயேத்தி விஷாதுரஃ ||௩௧||

View original

अन्नपानविधावुक्तमुपधार्य शुभाशुभम् | शुभं देयं विषार्तेभ्यो विरुद्धेभ्यश्च वारयेत् ||२९|| फाणितं शिग्रुसौवीरमजीर्णाध्यशनं तथा | वर्जयेच्च समासेन नवधान्यादिकं गणम् ||३०|| दिवास्वप्नं व्यवायं च व्यायामं क्रोधमातपम् | सुरातिलकुलत्थांश्च वर्जयेद्धि विषातुरः ||३१||

Meaning of the śloka

After determining from the dietary rules what is beneficial and harmful, the beneficial items should be given to a person affected by poison and incompatible items should be withheld. The text specifically directs avoidance of phāṇita, śigru, sauvīra, eating during indigestion or eating again before the previous meal is digested, and the group beginning with newly harvested grain. It also directs avoidance of daytime sleep, sexual intercourse, exercise, anger, exposure to the sun, alcoholic drink, sesame, and kulattha.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

உபதார்ய ஜ்ஞாத்வேத்யர்தஃ, ஶுபாஶுபஂ ஹிதாஹிதஂ, வாரயேத்விஷார்தாநேவ| பாணிதமித்யாதி| குலத்தாஂஶ்சேத்யத்ர சகாரேண பிண்யாகமூலகலஸுநகலாயகுஸும்பாதஸீஶிஶுமாரகூர்மநிஷ்பாவஜம்ப்வாம்ராதகசூதாதிகாநி ச வர்ஜயேத்||௨௯-௩௧||

Meaning of the commentary

The commentary explains upadhārya as knowing or ascertaining, and śubhāśubha as what is beneficial and harmful. It clarifies that the instruction to withhold applies to people affected by poison. In the final list, the word ca after kulattha is understood to extend the prohibited items to oil-cake, radish, garlic, kalāya, safflower, flax, śiśumāra, tortoise, niṣpāva, jambu, āmrātaka, cūta, and similar items.

Key terms

śubhāśubha: What is beneficial and harmful in the dietary context, according to the commentary.
ajīrṇa: A state of indigestion, during which eating is prohibited here.
adhyaśana: Eating again before the preceding food has been digested.
navadhānya: Newly harvested grain, heading a broader group to be avoided in this regimen.
kulattha: A food item specifically included among those to be avoided.

Adhikarana ௮ (௩௨) · Śloka ௩௨

ப்ரஸந்நதோஷஂ ப்ரகதிஸ்ததாதுமந்நாபிகாங்க்ஷஂ ஸமஸூத்ரஜிஹ்வம் | ப்ரஸந்நவர்ணேந்த்ரியசித்தசேஷ்டஂ வைத்யோऽவகச்சேதவிஷஂ மநுஷ்யம் ||௩௨||

View original

प्रसन्नदोषं प्रकृतिस्थधातुमन्नाभिकाङ्क्षं समसूत्रजिह्वम् | प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम् ||३२||

Meaning of the śloka

The physician should recognize a person as free from poison when the doṣas are settled, the dhātus remain in their natural condition, there is a desire for food, the tongue functions in accord with the mind, and the person's complexion, senses, mental state, and actions are clear and normal.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

அவிஷஶ்ச கீதஶ இத்யாஹ- ப்ரஸந்நதோஷமித்யாதி| ப்ரஸந்நதோஷஂ ஸ்வபாவாவஸ்திதவாதாதிகஂ, ப்ரகதிஸ்ததாதுஂ தததீதி தாதவோ ரஸாதயோ மலாஶ்ச| அந்நாபிகாங்க்ஷஂ போஜநாபிலாஷிணஂ, ஏதேந ஸமாக்நித்வமுக்தம்| ஸமஸூத்ரஜிஹ்வமிதி ஸமஸூத்ரா ஜிஹ்வா யஸ்ய ஸ ததா தம்| ஏததுக்தஂ பவதி- நிர்விஷஸ்ய ஹி புருஷஸ்ய சித்தேந ஸஹ ஸமஸூத்ரதயா ஜிஹ்வா ரஸவேதிநீ பவதி, ஸவிஷஸ்ய விஷப்ரபாவேண தூஷிதசித்தத்வாஜ்ஜிஹ்வா ரஸவேதிநீ ந பவதீத்யர்தஃ| அநேந ஶ்லோகேந `ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச’ இத்யாதிஶ்லோகஸ்ய ஸர்வ ஏவார்தோ நிபத்தஃ| வைத்யோऽவகச்சேதவிஷஂ மநுஷ்யமிதி உக்தலக்ஷணஃ புருஷோऽவிஷோ பவதி, விபரீதலக்ஷணஸ்து விஷாதுரஃ| ததா ஹி,- “ப்ரவத்ததோஷஂ விகதிஸ்ததாதுமநந்நகாங்க்ஷஂ க்ஷதஸூத்ரஜிஹ்வம்| விருத்தவர்ணேந்த்ரியசித்தசேஷ்டஂ வைத்யோऽவகச்சேத் ஸவிஷஂ மநுஷ்யம்”- இதி| `ஸமமூத்ரவிட்கஂ’ இதி கேசித் படந்தி, தச்ச ஸுபோதம்| இதஂ ஸவிஷாவிஷலக்ஷணஂ தீக்ஷ்ணதமே ஸ்தாவரவிஷே ஸர்பதஷ்டே ச த்ரஷ்டவ்யஂ, நது மந்தவிஷே சிரேண தாதுதூஷணகரே மூஷிகவிஷே கீடவிஷேஷு ச; அத ஏவோத்தரத்ர மூஷிககீடவிகல்பாவிதி| ஜேஜ்ஜடஸ்து மூஷிககல்பாநந்தரஂ துந்துபிஸ்வநீயஂ கல்பஂ படதி||௩௨||

Meaning of the commentary

The commentary explains that settled doṣas means vāta and the other doṣas remain in their normal state. Dhātus here include rasa and the other bodily constituents as well as the malas. Desire for food indicates balanced agni. It interprets samasūtrajihva as a tongue that works in coordination with the mind and perceives taste; under the influence of poison, disturbed mental function is said to impair taste perception. The verse is understood to gather the sense of the well-known description beginning with balanced doṣas and agni. A person with the stated signs is considered free from poison, while opposite signs indicate poisoning; a contrasting verse is quoted to that effect. Some read samamūtraviṭka, meaning normal urine and feces, instead of samasūtrajihva. The commentary limits these criteria to very strong plant poison and snakebite, not to mild or slowly tissue-damaging poison, rodent poison, or insect poison. It also records that Jejjaṭa places this chapter after the chapter on rodent poison.

Key terms

prasannadoṣa: Having vāta and the other doṣas settled in their normal condition.
prakṛtisthadhātu: Having the bodily constituents and wastes in their natural state, as interpreted by the commentary.
annābhikāṅkṣa: Desiring food, taken here as an indication of balanced agni.
samasūtrajihva: A tongue said to function in coordination with the mind and perceive taste normally.
samamūtraviṭka: A variant reading referring to normal urine and feces.

Adhikarana புஷ்பிகா · Śloka ௬

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ கல்பஸ்தாநே துந்துபிஸ்வநீயகல்போ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ ||௬||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने दुन्दुभिस्वनीयकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||

Meaning of the śloka

Thus ends the sixth chapter of the Kalpasthāna in the Suśruta Saṃhitā, entitled Dundubhisvanīya Kalpa.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ கல்பஸ்தாநே ஷஷ்டோऽத்யாயஃ||௬||

Meaning of the commentary

The commentary's colophon states that the sixth chapter of the Kalpasthāna is complete in the Suśruta commentary called Nibandhasaṅgraha, composed by Śrī Dalhaṇa; the supplied name contains the variant-looking form Dalha(hla)ṇa.

Key terms

Kalpasthāna: The section of the Suśruta Saṃhitā in which this chapter occurs.
Dundubhisvanīya Kalpa: The title of the sixth chapter concluded by this colophon.
Nibandhasaṅgraha: The title given to Dalhaṇa's commentary on the Suśruta Saṃhitā.

← 5. sarpadaṣṭaviṣacikitsitakalpaḥ 7. mūṣikakalpaḥ →