Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4
അഥാതഃ കീടകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
സര്പാണാം ശുക്രവിണ്മൂത്രശവപൂത്യണ്ഡസമ്ഭവാഃ |
വായ്വഗ്ന്യമ്ബുപ്രകൃതയഃ കീടാസ്തു വിവിധാഃ സ്മൃതാഃ ||൩||
സര്വദോഷപ്രകൃതിഭിര്യുക്താസ്തേ പരിണാമതഃ |
കീടത്വേऽപി സുഘോരാഃ സ്യുഃ, സര്വ ഏവ ചതുര്വിധാഃ ||൪||
View original
अथातः कीटकल्पं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसम्भवाः |
वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः ||३||
सर्वदोषप्रकृतिभिर्युक्तास्ते परिणामतः |
कीटत्वेऽपि सुघोराः स्युः, सर्व एव चतुर्विधाः ||४||
തത്ര കീടാന് ഹേതുലക്ഷണസങ്ഖ്യാകര്മചികിത്സിതൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- സര്പാണാമിത്യാദി| സര്പാണാം ദര്വീകരമണ്ഡലിരാജിമതാം ശുക്രാദിപഞ്ചസമ്ഭവാ യഥാസങ്ഖ്യം വായ്വഗ്ന്യമ്ബുപ്രകൃതയഃ കീടാഃ| ശവോ മൃതസര്പശരീരം, തസ്യ പൂതിഃ ശടനമ്| ത്രീന് കീടാന് ദര്വീകരമണ്ഡലിരാജിലസമ്ബന്ധേന വായ്വാദിപ്രകൃതിക്രമാന്നിര്ദിശ്യ ചതുര്ഥം സ്വഭാവേന കര്മണാ ച നിര്ദിശന്നാഹ- സര്വദോഷേത്യാദി| സര്വദോഷസ്വഭാവൈര്യുക്താഃ; പരിണാമതഃ പരിണാമോ നാമ ഭിന്നജാതീയൈരനേകൈരേകീഭാവേന കാര്യസ്യാരമ്ഭഃ, സ ചാത്ര ദര്വീകരാദിഭിന്നജാതീയൈര്വൈകരഞ്ജാഖ്യാപത്യോത്പാദനലക്ഷണഃ, തസ്മാത്| സുഘോരാഃ ത്രിദോഷകോപനാഃ, വൈകരഞ്ജസര്പജാതിശുക്രാദിസമ്ഭവത്വേന| ഏകീകൃത്യ സങ്ഖ്യാമാഹ- സര്വ ഏവേത്യാദി||൧-൪||
Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8
കുമ്ഭീനസസ്തുണ്ഡികേരീ ശൃങ്ഗീ ശതകുലീരകഃ |
ഉച്ചിടിങ്ഗോऽഗ്നിനാമാ ച ചിച്ചിടിങ്ഗോ മയൂരികാ ||൫||
ആവര്തകസ്തഥോരഭ്രഃ സാരികാമുഖവൈദലൌ |
ശരാവകുര്ദോऽഭീരാജിഃ പരുഷശ്ചിത്രശീര്ഷകഃ ||൬||
ശതബാഹുശ്ച യശ്ചാപി രക്തരാജിശ്ച കീര്തിതഃ |
അഷ്ടാദശേതി വായവ്യാഃ കീടാഃ പവനകോപനാഃ ||൭||
തൈര്ഭവന്തീഹ ദഷ്ടാനാം രോഗാ വാതനിമിത്തജാഃ |൮|
View original
कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः |
उच्चिटिङ्गोऽग्निनामा च चिच्चिटिङ्गो मयूरिका ||५||
आवर्तकस्तथोरभ्रः सारिकामुखवैदलौ |
शरावकुर्दोऽभीराजिः परुषश्चित्रशीर्षकः ||६||
शतबाहुश्च यश्चापि रक्तराजिश्च कीर्तितः |
अष्टादशेति वायव्याः कीटाः पवनकोपनाः ||७||
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगा वातनिमित्तजाः |८|
താനേവ ചതുഃപ്രകാരാന് വാതാദിസ്വഭാവൈര്നിര്ദിശന്നാഹ - കുമ്ഭീനസ ഇത്യാദി| ഏതേ കീടകഭേദാ നാനാദേശീയലോകാദവഗന്തവ്യാഃ, യതഃ സുവീരനന്ദിവരാഹജേജ്ജടഗയദാസാദിഭിഃ ടീകാകാരൈര്ന വ്യാഖ്യാതാഃ| വാതനിമിത്തജാ രോഗാസ്തോദാദയോ ജ്വരാദയശ്ച| വാതപ്രകോപണാനാം കുമ്ഭീനസാദീനാം മധ്യേ ശൃങ്ഗ്യുച്ചിടിങ്ഗശരാവകുര്ദചിത്രശീര്ഷകാന് വര്ജയിത്വാ ശേഷാശ്ചതുര്ദശ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ||൫-൭||-
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 12
കൌണ്ഡിന്യകഃ കണഭകോ വരടീ പത്രവൃശ്ചികഃ ||൮||
വിനാസികാ ബ്രാഹ്മണികാ ബിന്ദുലോ ഭ്രമരസ്തഥാ |
ബാഹ്യകീ പിച്ചിടഃ കുമ്ഭീ വര്ചഃകീടോऽരിമേദകഃ ||൯||
പദ്മകീടോ ദുന്ദുഭികോ മകരഃ ശതപാദകഃ |
പഞ്ചാലകഃ പാകമത്സ്യഃ കൃഷ്ണതുണ്ഡോऽഥ ഗര്ദഭീ ||൧൦||
ക്ലീതഃ കൃമിസരാരീ ച യശ്ചാപ്യുത്ക്ലേശകസ്തഥാ |
ഏതേ ഹ്യഗ്നിപ്രകൃതയശ്ചതുര്വിംശതിരേവ ച ||൧൧||
തൈര്ഭവന്തീഹ ദഷ്ടാനാം രോഗാഃ പിത്തനിമിത്തജാഃ |൧൨|
View original
कौण्डिन्यकः कणभको वरटी पत्रवृश्चिकः ||८||
विनासिका ब्राह्मणिका बिन्दुलो भ्रमरस्तथा |
बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्चःकीटोऽरिमेदकः ||९||
पद्मकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः |
पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डोऽथ गर्दभी ||१०||
क्लीतः कृमिसरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकस्तथा |
एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्विंशतिरेव च ||११||
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः पित्तनिमित्तजाः |१२|
കൌണ്ഡിന്യക ഇത്യാദി| ബിന്ദുലസ്ഥാനേ `വിലുട’ ഇതി കേചിത്| പിത്തനിമിത്തജാ ദാഹാദയോ ജ്വരാദയശ്ച| പിത്തപ്രകോപണാനാം മധ്യേ കൌണ്ഡിന്യകവരടീഭ്രമരപിച്ചിടവര്ചഃകീടമകരശതപദപഞ്ചാലകപാകമത്സ്യകൃഷ്ണതുണ്ഡാന് വിഹായ ശേഷാശ്ചതുര്ദശ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ||൮-൧൧||-
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 15
വിശ്വമ്ഭരഃ പഞ്ചശുക്ലഃ പഞ്ചകൃഷ്ണോऽഥ കോകിലഃ ||൧൨||
സൈരേയകഃ പ്രചലകോ വലഭഃ കിടിഭസ്തഥാ |
സൂചീമുഖഃ കൃഷ്ണഗോധാ യശ്ച കാഷായവാസികഃ ||൧൩||
കീടോ ഗര്ദഭകശ്ചൈവ തഥാ ത്രോടക ഏവ ച |
ത്രയോദശൈതേ സൌമ്യാഃ സ്യുഃ കീടാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകോപണാഃ ||൧൪||
തൈര്ഭവന്തീഹ ദഷ്ടാനാം രോഗാഃ കഫനിമിത്തജാഃ |൧൫|
View original
विश्वम्भरः पञ्चशुक्लः पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः ||१२||
सैरेयकः प्रचलको वलभः किटिभस्तथा |
सूचीमुखः कृष्णगोधा यश्च काषायवासिकः ||१३||
कीटो गर्दभकश्चैव तथा त्रोटक एव च |
त्रयोदशैते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेष्मप्रकोपणाः ||१४||
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः कफनिमित्तजाः |१५|
വിശ്വമ്ഭര ഇത്യാദി| ശ്ലേഷ്മനിമിത്തജാ രോഗാഃ കണ്ഡ്വാദയോ ജ്വരാദയശ്ച| ശ്ലേഷ്മപ്രകോപിണാം മധ്യേ വിശ്വമ്ഭരപ്രചലാകകൃഷ്ണഗോധാകാഷായവാസികാംശ്ചതുരോ വര്ജയിത്വാ നവാന്യേ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ||൧൨-൧൪||-
Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18
തുങ്ഗീനാസോ വിചിലകസ്താലകോ വാഹകസ്തഥാ ||൧൫||
കോഷ്ഠാഗാരീ ക്രിമികരോ യശ്ച മണ്ഡലപുച്ഛകഃ |
തുണ്ഡ(ങ്ഗ)നാഭഃ സര്ഷപികോ വല്ഗുലിഃ ശമ്ബുകസ്തഥാ ||൧൬||
അഗ്നികീടശ്ച വിജ്ഞേയാ ദ്വാദശ പ്രാണനാശനാഃ |
തൈര്ഭവന്തീഹ ദഷ്ടാനാം വേഗജ്ഞാനാനി സര്പവത് ||൧൭||
താസ്താശ്ച വേദനാസ്തീവ്രാ രോഗാ വൈ സാന്നിപാതികാഃ |
ക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധവദ്ദംശോ രക്തപീതസിതാരുണഃ ||൧൮||
View original
तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा ||१५||
कोष्ठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः |
तुण्ड(ङ्ग)नाभः सर्षपिको वल्गुलिः शम्बुकस्तथा ||१६||
अग्निकीटश्च विज्ञेया द्वादश प्राणनाशनाः |
तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् ||१७||
तास्ताश्च वेदनास्तीव्रा रोगा वै सान्निपातिकाः |
क्षाराग्निदग्धवद्दंशो रक्तपीतसितारुणः ||१८||
സര്വദോഷപ്രകൃതികാനാഹ- തുങ്ഗീനാസ ഇത്യാദി| തൈഃ സര്വദോഷപ്രകൃതികൈഃ പ്രാണനാശനൈഃ കീടൈഃ| താസ്താഃ തോദദാഹകണ്ഡ്വാദികാ വേദനാഃ, രോഗാ ജ്വരാദയഃ| ദംശ ഇത്യാദി| രക്തപീതഃ പിത്തേന, സിതഃ കഫേന, അരുണോ വാതേന| സര്വദോഷപ്രകൃതികാനാം മധ്യേ വാഹകസര്ഷപശമ്ബൂകാന് വര്ജയിത്വാ നവ മുഖസന്ദംശവിഷാഃ||൧൫-൧൮||
Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 23
ജ്വരാങ്ഗമര്ദരോമാഞ്ചവേദനാഭിഃ സമന്വിതഃ |
ഛര്ദ്യതീസാരതൃഷ്ണാശ്ച ദാഹോ മൂര്ച്ഛാ വിജൃമ്ഭികാ ||൧൯||
വേപഥുശ്വാസഹിക്കാശ്ച ദാഹഃ ശീതം ച ദാരുണമ് |
പിഡകോപചയഃ ശോഫോ ഗ്രന്ഥയോ മണ്ഡലാനി ച ||൨൦||
ദദ്രവഃ കര്ണികാശ്ചൈവ വിസര്പാഃ കിടിഭാനി ച |
തൈര്ഭവന്തീഹ ദഷ്ടാനാം യഥാസ്വം ചാപ്യുപദ്രവാഃ ||൨൧||
യേऽന്യേ തേഷാം വിശേഷാസ്തു തൂര്ണം തേഷാം സമാദിശേത് |
ദൂഷീവിഷപ്രകോപാച്ച തഥൈവ വിഷലേപനാത് ||൨൨||
ലിങ്ഗം തീക്ഷ്ണവിഷേഷ്വേത... |൨൩|
View original
ज्वराङ्गमर्दरोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः |
छर्द्यतीसारतृष्णाश्च दाहो मूर्च्छा विजृम्भिका ||१९||
वेपथुश्वासहिक्काश्च दाहः शीतं च दारुणम् |
पिडकोपचयः शोफो ग्रन्थयो मण्डलानि च ||२०||
दद्रवः कर्णिकाश्चैव विसर्पाः किटिभानि च |
तैर्भवन्तीह दष्टानां यथास्वं चाप्युपद्रवाः ||२१||
येऽन्ये तेषां विशेषास्तु तूर्णं तेषां समादिशेत् |
दूषीविषप्रकोपाच्च तथैव विषलेपनात् ||२२||
लिङ्गं तीक्ष्णविषेष्वेत... |२३|
ഇദാനീം ചതുര്വിധാനപി താംസ്തീക്ഷ്ണമന്ദവിഷഭേദേന നിര്ദിശന്നാഹ- ജ്വരാങ്ഗേത്യാദി| ശീതം ച ദാരുണമിത്യത്ര ചകാരാദ്ദാഹോऽപി ദാരുണ ഏവ| യഥാസ്വം യഥാകീടദോഷമിത്യര്ഥഃ| യേऽന്യേ ഇത്യാദി| തേഷാം തീക്ഷ്ണവിഷാണാം കീടാനാമത്രോക്തേഭ്യോ യേऽന്യേ വിശേഷാ ഉപദ്രവാസ്തേഷാം ഭേദാംസ്തൂര്ണം സമാദിശേദിതി| തേഷാമിതി കര്മണി ഷഷ്ഠീ, തേന താന് ക്ഷിപ്രം കഥയേത്, കഥം? ദൂഷീവിഷപ്രകോപാത് ദൂഷീവിഷപ്രകോപം വീക്ഷ്യ| യപി ലുപ്തേ പഞ്ചമീയമ്| തഥൈവ വിഷലേപനാദിതി ലേപനമത്രാഹാരസ്തേന വിഷാലേപനം വിഷാഹാരം വീക്ഷ്യേത്യര്ഥഃ||൧൯-൨൨||
Adhikarana 7 (23) · Śloka 24
...ച്ഛൃണു മന്ദവിഷേഷ്വതഃ |
പ്രസേകാരോചകച്ഛര്ദിശിരോഗൌരവശീതകാഃ ||൨൩||
പിഡകാകോഠകണ്ഡൂനാം ജന്മ ദോഷവിഭാഗതഃ |൨൪|
View original
...च्छृणु मन्दविषेष्वतः |
प्रसेकारोचकच्छर्दिशिरोगौरवशीतकाः ||२३||
पिडकाकोठकण्डूनां जन्म दोषविभागतः |२४|
ശൃണു മന്ദവിഷേഷ്വിത്യാദി| ശീതകോ അല്പം ശീതം, കോഠാദീനാം ജന്മ യഥാ കീടദോഷവിഭാഗേന||൨൩||-
Adhikarana 8 (24) · Śloka 25
യോഗൈര്നാനാവിധൈരേഷാം ചൂര്ണാനി ഗരമാദിശേത് ||൨൪||
ദൂഷീവിഷപ്രകാരാണാം തഥാ ചാപ്യനുലേപനാത് |൨൫|
View original
योगैर्नानाविधैरेषां चूर्णानि गरमादिशेत् ||२४||
दूषीविषप्रकाराणां तथा चाप्यनुलेपनात् |२५|
ഇദാനീം കീടദേഹചൂര്ണാനാം നാനൌഷധയോഗാത്തഥാऽനുലേപനതോऽപി ഗരത്വമാഹ- യോഗൈരിത്യാദി| അഥാലമ്ബായനോക്തഃ കീടാനാം സാമാന്യജ്ഞാനോപായോ ലിഖ്യതേ,- “കൃഷ്ണാഭിര്ബിന്ദുലേഖാഭിഃ പക്ഷൈഃ പാദൈര്മുഖൈര്നഖൈഃ| ശൂകൈഃ കണ്ടകലാങ്ഗൂലൈഃ സംശ്ലിഷ്ടൈഃ പക്ഷരോമഭിഃ| സ്വനൈഃ പ്രമാണൈഃ സംസ്ഥാനൈര്ലിങ്ഗൈശ്ചാപി ശരീരഗൈഃ| വിഷവീര്യൈശ്ച കീടാനാം രൂപജ്ഞാനം വിഭാവ്യതേ”- ഇതി| തഥാ കതിചിത് കീടാ വിശിഷ്ടാകൃതിവര്ണാദിഭിസ്തദുക്താ ഏവ ലിഖ്യന്തേ,- “അജാപ്രതിമരൂപോ യഃ ശൂകഹീനസ്ത്വരോമശഃ| സിതഃ ശരകുലീരസ്തു ക്ഷ്വേഡചൂര്ണവിഷഃ സ്മൃതഃ|| ഗൈരികാഭോ മഹാകീടഃ സപക്ഷോ മാര്ജിതോദരഃ| ഖേചരോ ഗുദശൂകശ്ച കൌണ്ഡിന്യ ഇതി സ സ്മൃതഃ|| കുരണ്ടപുഷ്പവര്ണാഭഃ സപക്ഷോ മാര്ജിതോദരഃ| തുണ്ഡശൂകവിഷഃ കീടഃ കോഷ്ഠാഗാരീതി സഞ്ജ്ഞിതഃ|| ലാക്ഷാരുധിരവര്ണാഭഃ ശ്വേതബിന്ദുവിചിത്രിതഃ| ക്ഷുദ്രകോ ഹ്യഗ്നിസങ്കാശോ ഭ്രാജതേ നിശി ചാഗ്നിവത്|| കീടഃ ഖദ്യോത ഇത്യുക്തോ ദഷ്ടസ്തേനാപി ദഹ്യതേ| ദംഷ്ട്രാവിഷഃ ശ്വേതബിന്ദുഃ സപക്ഷഃ ഷട്പദഃ ഖഗഃ|| സ തു വൈ ശമ്ബൂകോ നാമ കാലകഃ സപ്തമണ്ഡലഃ| ചതുഷ്പാദോ ദീര്ഘപത്ര ഉല്ലലാടോ ബഹുപ്രജഃ|| വൃക്ഷാലയോ ദന്തവിഷഃ കൃകലാസ ഇതി സ്മൃതഃ| ചന്ദ്രാഭഃ കൃകലാസോऽന്യസ്തദ്ഭേദസ്തു ത്രികണ്ടകഃ”- ഇതി| തേഷാം ന കേവലം നിയമേന ശൂകാദിദംശേന വിഷപ്രാദുര്ഭാവഃ, കിം തര്ഹി അഭ്യവഹാരചൂര്ണാനുലേപനൈശ്ച ദൂഷീവിഷലിങ്ഗപ്രാദുര്ഭാവ ഇത്യാഹ- “യശ്ചൈതാനത്തി ചൂര്ണൈര്വാ ചൂര്ണ്യതേ ലിപ്യതേऽഥവാ| മൂത്രാദിഭിസ്തസ്യ ദൂഷീവിഷലിങ്ഗം സമാദിശേത്”- ഇതി| ജേജ്ജടഗയദാസാവത്ര ആപാതനികാപൂര്വകം പാഠം പഠതഃ, സ ച വര്തമാനപുസ്തകേഷു ന ദൃശ്യതേ||൨൪||-
Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27
ഏകജാതീനതസ്തൂര്ധ്വം കീടാന് വക്ഷ്യാമി ഭേദതഃ ||൨൫||
സാമാന്യതോ ദഷ്ടലിങ്ഗൈഃ സാധ്യാസാധ്യക്രമേണ ച |
ത്രികണ്ടഃ കരിണീ ചാപി ഹസ്തികക്ഷോऽപരാജിതഃ |
ചത്വാര ഏതേ കണഭാ വ്യാഖ്യാതാസ്തീവ്രവേദനാഃ ||൨൬||
തൈര്ദഷ്ടസ്യ ശ്വയഥുരങ്ഗമര്ദോ ഗുരുതാ ഗാത്രാണാം ദംശഃ കൃഷ്ണശ്ച ഭവതി ||൨൭||
View original
एकजातीनतस्तूर्ध्वं कीटान् वक्ष्यामि भेदतः ||२५||
सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्यक्रमेण च |
त्रिकण्टः करिणी चापि हस्तिकक्षोऽपराजितः |
चत्वार एते कणभा व्याख्यातास्तीव्रवेदनाः ||२६||
तैर्दष्टस्य श्वयथुरङ्गमर्दो गुरुता गात्राणां दंशः कृष्णश्च भवति ||२७||
ഇദാനീം വാതപിത്തകഫസന്നിപാതപ്രകൃതീന് കീടാന് നിര്ദിശ്യ, ഏകജാതീയാനപ്യേകലക്ഷണചികിത്സാര്ഥം നിര്ദിശന്നാഹ- ഏകജാതീനതസ്തൂര്ധ്വമിത്യാദി| ഭേദത ഇതി ഭേദം വീക്ഷ്യ| ത്രികണ്ടകാദയശ്ചത്വാരഃ കണഭാഃ; കണഭത്വമേകജാതിത്വം, ത്രികണ്ടകാദിസ്തു ഭേദഃ, `കൃകണ്ടക’ ഇതി കേചിത്| സര്വ ഏവ കണഭാശ്ചതുഷ്പദാഃ കീടാഃ സാധ്യാശ്ച||൨൫-൨൭||
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
പ്രതിസൂര്യകഃ , പിങ്ഗാഭാസോ, ബഹുവര്ണോ, നിരൂപമോ ഗോധേരേക ഇതി പഞ്ച ഗോധേരകാഃ ; തൈര്ദഷ്ടസ്യ ശോഫോ ദാഹരുജൌ ച ഭവതഃ, ഗോധേരകേണൈതദേവ ഗ്രന്ഥിപ്രാദുര്ഭാവോ ജ്വരശ്ച ||൨൮||
View original
प्रतिसूर्यकः , पिङ्गाभासो, बहुवर्णो, निरूपमो गोधेरेक इति पञ्च गोधेरकाः ; तैर्दष्टस्य शोफो दाहरुजौ च भवतः, गोधेरकेणैतदेव ग्रन्थिप्रादुर्भावो ज्वरश्च ||२८||
പ്രതിസൂര്യക ഇത്യാദി| കേചിത്തു പ്രതിസൂര്യക ഇത്യാദിസ്ഥാനേ ഏവം പഠന്തി- “പ്രതിസൂര്യഃ പിങ്ഗനാസോ ബഹുലോമാ മഹാശിരാഃ| തഥാ നിരൂപമശ്ചേതി പഞ്ച ഗൌധേരകാഃ സ്മൃതാഃ|| തൈര്ഭവന്തീഹ ദൃഷ്ടാനാം വേഗജ്ഞാനാനി സര്പവത്| രുജശ്ച വിവിധാകാരാ ഗ്രന്ഥയശ്ച സുദാരുണാഃ” ഇതി| ഗൌധേരകലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരേ,- “കൃഷ്ണസര്പേണ ഗോധായാം ഭവേദ്യസ്തു ചതുഷ്പദഃ| സര്പോ ഗൌധേരകോ നാമ തേന ദഷ്ടോ ന ജീവതി”- ഇതി||൨൮||
Adhikarana 11 (29-31) · Śloka 31
ഗലഗോലികാ - ശ്വേതാ, കൃഷ്ണാ, രക്തരാജീ, രക്തമണ്ഡലാ, സര്വശ്വേതാ, സര്ഷപികേത്യേവം ഷട്; താഭിര്ദഷ്ടേ സര്ഷപികാവര്ജം ദാഹശോഫക്ലേദാ ഭവന്തി, സര്ഷപികയാ ഹൃദയപിഡാऽതിസാരശ്ച, താസു മധ്യേ സര്ഷപികാ പ്രാണഹരീ ||൨൯||
ശതപദ്യസ്തു- പരുഷാ, കൃഷ്ണാ, ചിത്രാ, കപിലാ, പീതികാ, രക്താ, ശ്വേതാ, അഗ്നിപ്രഭാ, ഇത്യഷ്ടൌ; താഭിര്ദഷ്ടേ ശോഫോ വേദനാ ദാഹശ്ച ഹൃദയേ, ശ്വേതാഗ്നിപ്രഭാഭ്യാമേതദേവ ദാഹോ മൂര്ച്ഛാ ചാതിമാത്രം ശ്വേതപിഡകോത്പത്തിശ്ച ||൩൦||
മണ്ഡൂകാഃ- കൃഷ്ണഃ, സാരഃ, കുഹകോ, ഹരിതോ, രക്തോ, യവവര്ണാഭോ, ഭൃകുടീ, കോടികശ്ചേത്യഷ്ടൌ; തൈര്ദഷ്ടസ്യ ദംശേ കണ്ഡൂര്ഭവതി പീതഫേനാഗമശ്ച വക്ത്രാത്, ഭൃകുടീകോടികാഭ്യാമേതദേവ ദാഹശ്ഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാ ചാതിമാത്രമ് ||൩൧||
View original
गलगोलिका - श्वेता, कृष्णा, रक्तराजी, रक्तमण्डला, सर्वश्वेता, सर्षपिकेत्येवं षट्; ताभिर्दष्टे सर्षपिकावर्जं दाहशोफक्लेदा भवन्ति, सर्षपिकया हृदयपिडाऽतिसारश्च, तासु मध्ये सर्षपिका प्राणहरी ||२९||
शतपद्यस्तु- परुषा, कृष्णा, चित्रा, कपिला, पीतिका, रक्ता, श्वेता, अग्निप्रभा, इत्यष्टौ; ताभिर्दष्टे शोफो वेदना दाहश्च हृदये, श्वेताग्निप्रभाभ्यामेतदेव दाहो मूर्च्छा चातिमात्रं श्वेतपिडकोत्पत्तिश्च ||३०||
मण्डूकाः- कृष्णः, सारः, कुहको, हरितो, रक्तो, यववर्णाभो, भृकुटी, कोटिकश्चेत्यष्टौ; तैर्दष्टस्य दंशे कण्डूर्भवति पीतफेनागमश्च वक्त्रात्, भृकुटीकोटिकाभ्यामेतदेव दाहश्छर्दिर्मूर्च्छा चातिमात्रम् ||३१||
മണ്ഡൂകാ ഇത്യാദി| അത്ര ഭൃകുടീകോടികാവസാധ്യൌ| അഥ മണ്ഡൂകോത്പത്തിഃ ഭൃകുടീലക്ഷണം ച തന്ത്രാന്തരോക്തം പഠ്യതേ,- “വര്ഷമാണേ സൃജേച്ഛുക്രം പ്രാവൃട്കാലേ മഹോരഗഃ| തതഃ ശരത്പ്രതപ്തായാം ഭൂമൌ മണ്ഡോ ജലസ്യ ഹി| തസ്മിന് മണ്ഡോദകേ ജാതാ മണ്ഡൂകാസ്തേന സഞ്ജ്ഞിതാഃ|| മണ്ഡൂകോ ഗോഗതിസ്തജ്ജ്ഞൈഃ കോടികഃ പരികീര്തിതഃ| തേന ദഷ്ടസ്യ മരണം, നാസ്തി തസ്യ പ്രതിക്രിയാ”- ഇതി||൨൯-൩൧||
Adhikarana 12 (32) · Śloka 32
വിശ്വമ്ഭരാഭിര്ദഷ്ടേ ദംശഃ സര്ഷപാകാരാഭിഃ പിഡകാഭിഃ സരുജാഭിശ്ചീയതേ, ശീതജ്വരാര്തശ്ച പുരുഷോ ഭവതി ||൩൨||
View original
विश्वम्भराभिर्दष्टे दंशः सर्षपाकाराभिः पिडकाभिः सरुजाभिश्चीयते, शीतज्वरार्तश्च पुरुषो भवति ||३२||
വിശ്വമ്ഭരാഭിര്ദഷ്ട ഇത്യാദി| വിശ്വമ്ഭരാശ്ച ത്രയഃ||൩൨||
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
അഹിണ്ഡുകാഭിര്ദഷ്ടേ തോദദാഹകണ്ഡുശ്വയഥവോ ഭവന്തി മോഹശ്ച; കണ്ഡൂമകാഭിര്ദഷ്ടേ പീതാങ്ഗശ്ഛര്ദ്യതീസാരജ്വരാദിഭിരഭിഹന്യതേ; ശൂകവൃന്താഭിര്ദഷ്ടേ കണ്ഡൂകോഠാഃ പ്രവര്ധന്തേ ശൂകം ചാത്ര ലക്ഷ്യതേ ||൩൩||
View original
अहिण्डुकाभिर्दष्टे तोददाहकण्डुश्वयथवो भवन्ति मोहश्च; कण्डूमकाभिर्दष्टे पीताङ्गश्छर्द्यतीसारज्वरादिभिरभिहन्यते; शूकवृन्ताभिर्दष्टे कण्डूकोठाः प्रवर्धन्ते शूकं चात्र लक्ष्यते ||३३||
അഹിണ്ഡുകാഭിര്ദഷ്ട ഇത്യാദി| അഹിണ്ഡുകാകണ്ഡൂമകശൂകവൃന്താനാം ദഷ്ടലക്ഷണം കേചിന്ന പഠന്തി, വിശ്വമ്ഭരാഭേദത്വേന വിശ്വമ്ഭരാഗ്രഹേണ ഗ്രഹണാത്; അന്യേ തു അഹിണ്ഡുകാദീനാം പൃഥഗ്ദഷ്ടലക്ഷണം പഠന്തി, പൃഥക്ചികിത്സിതോപാദാനാത്||൩൩||
Adhikarana 14 (34-38) · Śloka 38
പിപീലികാഃ- സ്ഥൂലശീര്ഷാ, സംവാഹികാ, ബ്രാഹ്മണികാ, അങ്ഗുലികാ; കപിലികാ, ചിത്രവര്ണേതി ഷട്; താഭിര്ദഷ്ടേ ദംശേ ശ്വയഥുരഗ്നിസ്പര്ശവദ്ദാഹശോഫൌ ഭവതഃ ||൩൪||
മക്ഷികാഃ- കാന്താരികാ, കൃഷ്ണാ, പിങ്ഗലാ, മധൂലികാ, കാഷായീ, സ്ഥാലികേത്യേവം ഷട്; താഭിര്ദഷ്ടസ്യ കണ്ഡുശോഫദാഹരുജോ ഭവന്തി, സ്ഥാലികാകാഷായീഭ്യാമേതദേവ ശ്യാവപിഡകോത്പത്തിരുപദ്രവാശ്ച ജ്വരാദയോ ഭവന്തി, കാഷായീ സ്ഥാലികാ ച പ്രാണഹരേ ||൩൫||
മശകാഃ- സാമുദ്രഃ, പരിമണ്ഡലോ, ഹസ്തിമശകഃ, കൃഷ്ണഃ, പാര്വതീയ ഇതി പഞ്ച; തൈര്ദഷ്ടസ്യ തീവ്രാ കണ്ഡൂര്ദംശശോഫശ്ച, പാര്വതീയസ്തു കീടൈഃ പ്രാണഹരൈസ്തുല്യലക്ഷണഃ ||൩൬||
നഖാവകൃഷ്ടേऽത്യര്ഥം പിഡകാദാഹപാകാ ഭവന്തി |
ജലൌകസാം ദഷ്ടലക്ഷണമുക്തം ചികിത്സിതം ച ||൩൭||
ഭവന്തി ചാത്ര- ഗോധേരകഃ സ്ഥാലികാ ച യേ ച ശ്വേതാഗ്നിസപ്രഭേ |
ഭൃകുടീ കോടികശ്ചൈവ ന സിധ്യന്ത്യേകജാതിഷു ||൩൮||
View original
पिपीलिकाः- स्थूलशीर्षा, संवाहिका, ब्राह्मणिका, अङ्गुलिका; कपिलिका, चित्रवर्णेति षट्; ताभिर्दष्टे दंशे श्वयथुरग्निस्पर्शवद्दाहशोफौ भवतः ||३४||
मक्षिकाः- कान्तारिका, कृष्णा, पिङ्गला, मधूलिका, काषायी, स्थालिकेत्येवं षट्; ताभिर्दष्टस्य कण्डुशोफदाहरुजो भवन्ति, स्थालिकाकाषायीभ्यामेतदेव श्यावपिडकोत्पत्तिरुपद्रवाश्च ज्वरादयो भवन्ति, काषायी स्थालिका च प्राणहरे ||३५||
मशकाः- सामुद्रः, परिमण्डलो, हस्तिमशकः, कृष्णः, पार्वतीय इति पञ्च; तैर्दष्टस्य तीव्रा कण्डूर्दंशशोफश्च, पार्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरैस्तुल्यलक्षणः ||३६||
नखावकृष्टेऽत्यर्थं पिडकादाहपाका भवन्ति |
जलौकसां दष्टलक्षणमुक्तं चिकित्सितं च ||३७||
भवन्ति चात्र- गोधेरकः स्थालिका च ये च श्वेताग्निसप्रभे |
भृकुटी कोटिकश्चैव न सिध्यन्त्येकजातिषु ||३८||
ഇദാനീമിഹൈകജാത്യേഷു പഞ്ചസ്വസാധ്യാന് നിര്ദിശന്നാഹ- ഗോധേരക ഇത്യാദി| സ്ഥാലികാ ചേതി ചകാരേണ കാഷായീ സമുച്ചീയതേ| യേ ചേതി ചകാരേണ ഗലഗോലികേഷു സര്ഷപികാऽപ്യനുക്താ സമുച്ചീയതേ| ഭൃകുടീ കോടികശ്ചൈവേതി ചകാരേണാനുക്താ ജലൌകഃസ്വിന്ദ്രായുധാ സമുച്ചീയതേ||൩൪-൩൮||
Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40
ശവമൂത്രപുരീഷൈസ്തു സവിഷൈരവമര്ശനാത് |
സ്യുഃ കണ്ഡൂദാഹകോഠാരുഃപിഡകാതോദവേദനാഃ ||൩൯||
പ്രക്ലേദവാംസ്തഥാ സ്രാവോ ഭൃശം സമ്പാചയേത്ത്വചമ് |
ദിഗ്ധവിദ്ധക്രിയാസ്തത്ര യഥാവദവചാരയേത് ||൪൦||
View original
शवमूत्रपुरीषैस्तु सविषैरवमर्शनात् |
स्युः कण्डूदाहकोठारुःपिडकातोदवेदनाः ||३९||
प्रक्लेदवांस्तथा स्रावो भृशं सम्पाचयेत्त्वचम् |
दिग्धविद्धक्रियास्तत्र यथावदवचारयेत् ||४०||
ഏഷാം ബഹിശ്ചൂര്ണാവചൂര്ണനാദൌ ലിങ്ഗമുദ്ദിശ്യ ചികിത്സാമുദ്ദിശന്നാഹ- ശവമൂത്രപുരീഷൈരിത്യാദി| പ്രക്ലേദവാനിതി സവിഷചൂര്ണാവമൃഷ്ടപ്രദേശേ ഇത്യര്ഥഃ||൩൯-൪൦||
Adhikarana 16 (41) · Śloka 41
നാവസന്നം ന ചോത്സന്നമതിസംരമ്ഭവേദനമ് |
ദംശാദൌ വിപരീതാര്തി കീടദഷ്ടം സുബാധകമ് ||൪൧||
View original
नावसन्नं न चोत्सन्नमतिसंरम्भवेदनम् |
दंशादौ विपरीतार्ति कीटदष्टं सुबाधकम् ||४१||
ഇദാനീം കീടദഷ്ടസ്യ ദംശലക്ഷണേന കൃച്ഛ്രതാമുദ്ദിശന്നാഹ- നാവസന്നമിത്യാദി| നാവസന്നം നാതിഭിന്നം, ന ചോത്സന്നം നാത്യുന്നതമ്, ഇത്ഥമ്ഭൂതമപി യദതിസംരമ്ഭവേദനമ് അതിശയവ്യഥം, ദംശാദൌ വിപരീതാര്തി അനുഗ്രവിഷദഷ്ടേ തീവ്രാര്തിര്ഭവതി, ഉഗ്രവിഷദഷ്ടേ തു മന്ദാര്തിരിതി വിപരീതാര്തിഃ| സുബാധകം കൃച്ഛ്രസാധ്യമ്||൪൧||
Adhikarana 17 (42) · Śloka 42
ദഷ്ടാനുഗ്രവിഷൈഃ കീടൈഃ സര്പവത് സമുപാചരേത് |
ത്രിവിധാനാം തു പൂര്വേഷാം ത്രൈവിധ്യേന ക്രിയാ ഹിതാഃ ||൪൨||
View original
दष्टानुग्रविषैः कीटैः सर्पवत् समुपाचरेत् |
त्रिविधानां तु पूर्वेषां त्रैविध्येन क्रिया हिताः ||४२||
ഇദാനീമുഗ്രവിഷകീടാനാം ചികിത്സാമുദ്ദിശന്നാഹ- കീടൈര്ദഷ്ടാനുഗ്രേത്യാദി| ഉഗ്രവിഷൈഃ പ്രാണഹരൈസ്ത്രിദോഷപ്രകൃതിഭിഃ| സര്പവത് സര്പദഷ്ടാനിവ, സര്പദഷ്ടസ്യ സര്പവേഗോക്താഭിഃ ക്രിയാഭിരിത്യര്ഥഃ| ത്രിവിധാനാമിതി ദര്വീകരമണ്ഡലിരാജിലശുക്രാദിയോനിഭേദാത്ത്രിപ്രകാരാണാമ്| പൂര്വേഷാമ് ആദ്യുക്താനാമ്| ത്രൈവിധ്യേനേതി വാതാദിഭേദേനേത്യര്ഥഃ||൪൨||
Adhikarana 18 (43) · Śloka 44
സ്വേദമാലേപനം സേകം ചോഷ്ണമത്രാവചാരയേത് |
അന്യത്ര മൂര്ച്ഛിതാദ്ദംശാത് പാകകോഥപ്രപീഡിതാത് ||൪൩||
വിഷഘ്നം ച വിധിം സര്വം ബഹുശഃ ശോധനാനി ച |൪൪|
View original
स्वेदमालेपनं सेकं चोष्णमत्रावचारयेत् |
अन्यत्र मूर्च्छिताद्दंशात् पाककोथप्रपीडितात् ||४३||
विषघ्नं च विधिं सर्वं बहुशः शोधनानि च |४४|
ഇദാനീം സാമാന്യം ചികിത്സിതമാഹ- സ്വേദമാലേപനമിത്യാദി| അന്യത്ര മൂര്ച്ഛിതാദിതി മൂര്ച്ഛിതം വര്ജയിത്വാ, മൂര്ച്ഛിതേ ന കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| വിഷഘ്നം ച വിധിം സര്വമിത്യാദി| സംശമനവിധിം പാനനസ്യാഭ്യങ്ഗാലേപനപരിഷേകാഞ്ജനാദികം വാതാദിവിഷഹരദ്രവ്യകല്പിതമ്| സംശോധനാനി ചേതി വമനവിരേകാസ്ഥാപനാനി, `യഥാദോഷമ്’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ||൪൩||-
Adhikarana 19 (44-45) · Śloka 45
ശിരീഷകടുകാകുഷ്ഠവചാരജനിസൈന്ധവൈഃ ||൪൪||
ക്ഷീരമജ്ജവസാസര്പിഃശുണ്ഠീപിപ്പലിദാരുഷു |
ഉത്കാരികാ സ്ഥിരാദൌ വാ സുകൃതാ സ്വേദനേ ഹിതാ ||൪൫||
View original
शिरीषकटुकाकुष्ठवचारजनिसैन्धवैः ||४४||
क्षीरमज्जवसासर्पिःशुण्ठीपिप्पलिदारुषु |
उत्कारिका स्थिरादौ वा सुकृता स्वेदने हिता ||४५||
ഇദാനീം വാതാദിദോഷവിഷഹരസ്വേദദ്രവ്യസൂത്രമുദ്ദിശന്നാഹ- ശിരീഷേത്യാദി| ഉത്കാരികാ ലപ്സികാ| സ്ഥിരാദൌ ശാലപര്ണ്യാദൌ| സുകൃതാ ശോഭനാ കൃതാ| ഏതേന ക്ഷീരാദിദ്രവൈഃ ശിരീഷാദിദ്രവ്യാണാം ശ്ലക്ഷ്ണപേഷിതാനാം മാത്രാക്രമേണ നാതിദ്രവോ നാല്പദ്രവഃ പാക ഇതി സര്വം ബോധ്യതേ||൪൪-൪൫||
Adhikarana 20 (46) · Śloka 46
ന സ്വേദയേത ചാദംശം ധൂമം വക്ഷ്യാമി വൃശ്ചികേ |൪൬|
View original
न स्वेदयेत चादंशं धूमं वक्ष्यामि वृश्चिके |४६|
മുക്ത്വാ കീടവിഷമിത്യനേന ഹേതുനാ സര്വേഷ്വേവ കീടേഷു സ്വേദം പ്രസക്തം ക്വചിന്നിരസ്യന്നാഹ- ന സ്വേദയേതേത്യാദി| വൃശ്ചികവിഷേ ദംശം ന സ്വേദയേത, ആങോ വ്യവഹിതസ്യാപി ക്രിയാപദേന സമ്ബന്ധാത്| തത്രാപി കിഞ്ചിദൂഷ്മസ്വേദമാഹ- ധൂമമിത്യാദി| ധൂമശ്ച `ശിഖികുക്കുടബര്ഹാണി’ ഇത്യാദിനാऽഗ്രേ വക്തവ്യഃ| ന സ്വേദയേത ചാദംശമിത്യത്ര ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ ധൂമം ചേത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന മന്ദവിഷവൃശ്ചികദഷ്ടസ്യോത്കാരികാസ്വേദ ഉക്തോ ന വിരുധ്യതേ|൪൬|-
Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47
അഗദാനേകജാതീഷു പ്രവക്ഷ്യാമി പൃഥക് പൃഥക് ||൪൬||
കുഷ്ഠം വക്രം വചാ പാഠാ ബില്വമൂലം സുവര്ചികാ |
ഗൃഹധൂമം ഹരിദ്രേ ദ്വേ ത്രികണ്ടകവിഷേ ഹിതാഃ ||൪൭||
View original
अगदानेकजातीषु प्रवक्ष्यामि पृथक् पृथक् ||४६||
कुष्ठं वक्रं वचा पाठा बिल्वमूलं सुवर्चिका |
गृहधूमं हरिद्रे द्वे त्रिकण्टकविषे हिताः ||४७||
ഇദാനീം വാതാദിഭേദേന ചതുര്വിധപ്രകൃതീനാം സപ്തഷഷ്ടിസങ്ഖ്യോപേതാനാം ചികിത്സിതമഭിധായ വൃശ്ചികലൂതാവര്ജം ചതുഃപഞ്ചാശതാമേകജാതീനാം ചികിത്സിതം നിര്ദിശന്നാഹ- അഗദാനേകജാതീഷ്വിത്യാദി| വക്രം തഗരം, സുവര്ചികാ സ്വര്ജികാക്ഷാരഃ| ത്രികണ്ടകഗ്രഹണമപരസജാതീയാനാം കണഭപ്രഭൃതീനാം പ്രാധാന്യാദുപലക്ഷണമ്| ഹിത ഇതി അഗദ ഇതി ശേഷഃ||൪൬-൪൭||
Adhikarana 22 (48) · Śloka 48
രജന്യാഗാരധൂമശ്ച വക്രം കുഷ്ഠം പലാശജമ് |
ഗലഗോലികദ്ഷ്ടാനാമഗദോ വിഷനാശനഃ ||൪൮||
View original
रजन्यागारधूमश्च वक्रं कुष्ठं पलाशजम् |
गलगोलिकद्ष्टानामगदो विषनाशनः ||४८||
പ്രതിസൂര്യകാദിചികിത്സായാ വക്ഷ്യമാണത്വാദ്ഗലഗോലികോപക്രമമാഹ- രജനീത്യാദി| പലാശജം `ബീജമ്’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്||൪൮||
Adhikarana 23 (49-50) · Śloka 50
കുങ്കുമം തഗരം ശിഗ്രു പദ്മകം രജനീദ്വയമ് |
അഗദോ ജലപിഷ്ടോऽയം ശതപദ്വിഷനാശനഃ ||൪൯||
മേഷശൃങ്ഗീ വചാ പാഠാ നിചുലോ രോഹിണീ ജലമ് |
സര്വമണ്ഡൂകദഷ്ടാനാമഗദോऽയം വിഷാപഹഃ ||൫൦||
View original
कुङ्कुमं तगरं शिग्रु पद्मकं रजनीद्वयम् |
अगदो जलपिष्टोऽयं शतपद्विषनाशनः ||४९||
मेषशृङ्गी वचा पाठा निचुलो रोहिणी जलम् |
सर्वमण्डूकदष्टानामगदोऽयं विषापहः ||५०||
നിചുലോ വേതസഃ, ജലം വാലകമ്||൪൯-൫൦||
Adhikarana 24 (51) · Śloka 51
ധവാശ്വഗന്ധാതിബലാബലാസാതിഗുഹാഗുഹാഃ |
വിശ്വമ്ഭരാഭിദഷ്ടാനാമഗദോऽയം വിഷാപഹഃ ||൫൧||
View original
धवाश्वगन्धातिबलाबलासातिगुहागुहाः |
विश्वम्भराभिदष्टानामगदोऽयं विषापहः ||५१||
ധവാശ്വേത്യാദി| വിശ്വമ്ഭരാഭിഃ തിസൃഭിഃ| അതിബലാ കങ്കതികാ, അതിഗുഹാ ശാലിപര്ണീ, ഗുഹാ പൃശ്നിപര്ണീ||൫൧||
Adhikarana 25 (52) · Śloka 52
ശിരീഷം തഗരം കുഷ്ഠം ശാലിപര്ണീ സഹാ നിശേ |
അഹിണ്ഡുകാഭിര്ദഷ്ടാനാമഗദോ വിഷനാശനഃ ||൫൨||
View original
शिरीषं तगरं कुष्ठं शालिपर्णी सहा निशे |
अहिण्डुकाभिर्दष्टानामगदो विषनाशनः ||५२||
ശിരീഷമിത്യാദി| സഹാ മുദ്ഗപര്ണീ| നിശേ പിണ്ഡഹരിദ്രാദാരുഹരിദ്രേ||൫൨||
Adhikarana 26 (53-55) · Śloka 56
കണ്ഡൂമകാഭിര്ദഷ്ടാനാം രാത്രൌ ശീതാഃ ക്രിയാ ഹിതാഃ |
ദിവാ തേ നൈവ സിധ്യന്തി സൂര്യരശ്മിബലാര്ദിതാഃ ||൫൩||
വക്രം കുഷ്ഠമപാമാര്ഗഃ ശൂകവൃന്തവിഷേऽഗദഃ |
ഭൃങ്ഗസ്വരസപിഷ്ടാ വാ കൃഷ്ണവല്മീകമൃത്തികാ ||൫൪||
പിപീലികാഭിര്ദഷ്ടാനാം മക്ഷികാമശകൈസ്തഥാ |
ഗോമൂത്രേണ യുതോ ലേപഃ കൃഷ്ണവല്മീകമൃത്തികാ ||൫൫||
നഖാവഘൃഷ്ടസഞ്ജാതേ ശോഫേ ഭൃങ്ഗരസോ ഹിതഃ |൫൬|
View original
कण्डूमकाभिर्दष्टानां रात्रौ शीताः क्रिया हिताः |
दिवा ते नैव सिध्यन्ति सूर्यरश्मिबलार्दिताः ||५३||
वक्रं कुष्ठमपामार्गः शूकवृन्तविषेऽगदः |
भृङ्गस्वरसपिष्टा वा कृष्णवल्मीकमृत्तिका ||५४||
पिपीलिकाभिर्दष्टानां मक्षिकामशकैस्तथा |
गोमूत्रेण युतो लेपः कृष्णवल्मीकमृत्तिका ||५५||
नखावघृष्टसञ्जाते शोफे भृङ्गरसो हितः |५६|
കണ്ഡൂമകാഭിരിത്യാദി| കണ്ഡൂമകാഭിര്ദഷ്ടാഃ പുരുഷാഃ| സൂര്യരശ്മിഭിര്ബലം യേഷാം തേ സൂര്യരശ്മിബലാഃ കണ്ഡൂമകാഃ, തൈരര്ദിതാഃ പീഡിതാഃ| പിപീലികാദിഭിസ്ത്രിഭിര്ദഷ്ടേ ഗോമൂത്രയുക്താ കൃഷ്ണവല്മീകമൃത്തികാ| നഖേത്യാദി നഖാവകൃഷ്ടേ നഖോദ്ഘൃഷ്ടേ സതി സഞ്ജാതശോഫേ മാര്കവസ്യ ഭൃങ്ഗരാജസ്യ രസോ ലേപേ ഹിതഃ സ്യാത്| ഗയദാസസ്തു ഭൃങ്ഗസ്വരസപിഷ്ടാ സ്യാദിത്യാദി പഠിത്വാ പിപീലികാദിത്രയേ ദഷ്ടേ ഭൃങ്ഗരാജപിഷ്ടകൃഷ്ണവല്മീകമൃത്തികാലേപം പ്രതിപാദയതി; ഗോമൂത്രയുതകൃഷ്ണവല്മീകമൃത്തികാലേപനം തു നഖാവകൃഷ്ടേ തഥാ മാര്കവസ്വരസാലേപനം ച||൫൩-൫൫||-
Adhikarana 27 (56) · Śloka 56
പ്രതിസൂര്യകദഷ്ടാനാം സര്പദഷ്ടവദാചരേത് |൫൬|
View original
प्रतिसूर्यकदष्टानां सर्पदष्टवदाचरेत् |५६|
പ്രതിസൂര്യകേത്യാദി| ആചരേത് `ചികിത്സിതം’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ|൫൬|-
Adhikarana 28 (56) · Śloka 56
ത്രിവിധാ വൃശ്ചികാഃ പ്രോക്താ മന്ദമധ്യമഹാവിഷാഃ ||൫൬||
View original
त्रिविधा वृश्चिकाः प्रोक्ता मन्दमध्यमहाविषाः ||५६||
ഏവമേകജാതീയാന് കീടാനഭിധായ വൃശ്ചികാന്നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- ത്രിവിധാ വൃശ്ചികാ ഇത്യാദി| നന്വേകജാതിഭ്യഃ പൃഥഗ്ഭൂതാ വൃശ്ചികാ ലൂതാശ്ച കസ്മാന്നിര്ദിശ്യന്തേ ഇതി? ഉച്യതേ-വിഷചികിസ്തിതവിശേഷാപേക്ഷഃ പൃഥഗാരമ്ഭഃ||൫൬||
Adhikarana 29 (57) · Śloka 57
ഗോശകൃത്കോഥജാ മന്ദാ മധ്യാഃ കാഷ്ഠേഷ്ടികോദ്ഭവാഃ |
സര്പകോഥോദ്ഭവാസ്തീക്ഷ്ണാ യേ ചാന്യേ വിഷസമ്ഭവാഃ ||൫൭||
View original
गोशकृत्कोथजा मन्दा मध्याः काष्ठेष्टिकोद्भवाः |
सर्पकोथोद्भवास्तीक्ष्णा ये चान्ये विषसम्भवाः ||५७||
താനേവ ത്രീനപി കാരണധര്മചികിത്സിതഭേദൈര്ഭിന്നാന് പ്രഥമം കാരണാദേവാഹ- ഗോശകൃദിത്യാദി| ഗോശകൃദിത്യത്ര ഗോശബ്ദസ്യാപരപശൂപലക്ഷണത്വാച്ഛകൃച്ഛബ്ദസ്യാപരമലോപലക്ഷണത്വാദ്ഗോമഹിഷ്യാദിശകൃന്മൂത്രകോഥജാ മന്ദാഃ| യേ ചാന്യേ ഇത്യാദി| അന്യേऽപി യേ വിഷസമ്ഭവാസ്തേऽപി തീവ്രാഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി,- “സര്പകോഥോദ്ഭവാസ്തീവ്രാ ദിഗ്ധവിദ്ധവിഷൈര്ഹതേ| കോഥേ മധ്യാ ഗവാദീനാം ശകൃത്കോഥേऽവരാഃ സ്മൃതാഃ”- ഇതി||൫൭||
Adhikarana 30 (58) · Śloka 58
മന്ദാ ദ്വാദശ മധ്യാസ്തു ത്രയഃ പഞ്ചദശോത്തമാഃ |
ദശ വിംശതിരിത്യേതേ സങ്ഖ്യയാ പരികീര്തിതാഃ ||൫൮||
View original
मन्दा द्वादश मध्यास्तु त्रयः पञ्चदशोत्तमाः |
दश विंशतिरित्येते सङ्ख्यया परिकीर्तिताः ||५८||
ഇദാനീം തേഷാം പൃഥക് സങ്ഖ്യാമാഹ- മന്ദാ ദ്വാദശേത്യാദി| ഗയദാസസ്തു- “ത്രയോദശ പ്രാണഹരാസ്ത്രയോ മധ്യാസ്തഥാऽപരേ| മന്ദവീര്യാ ദശൈകശ്ച വൃശ്ചികാ വിഷവേദിഭിഃ|| സപ്തവിംശതിരിത്യേതേ സങ്ഖ്യയാ പരികീര്തിതാഃ”- ഇതി പഠതി||൫൮||
Adhikarana 31 (59-60) · Śloka 61
കൃഷ്ണഃ ശ്യാവഃ കര്ബുരഃ പാണ്ഡുവര്ണോ ഗോമൂത്രാഭഃ കര്കശോ മേചകശ്ച |
പീതോ ധൂമ്രോ രോമശഃ ശാഡ്വലാഭോ രക്തഃ ശ്വേതേനോദരേണേതി മന്ദാഃ ||൫൯||
യുക്താശ്ചൈതേ വൃശ്ചികാഃ പുച്ഛദേശേ സ്യുര്ഭൂയോഭിഃ പര്വഭിശ്ചേതരേഭ്യഃ |
ഏഭിര്ദഷ്ടേ വേദനാ വേപഥുശ്ച ഗാത്രസ്തമ്ഭഃ കൃഷ്ണരക്താഗമശ്ച ||൬൦||
ശാഖാദഷ്ടേ വേദനാ ചോര്ധ്വമേതി ദാഹസ്വേദൌ ദംശശോഫോ ജ്വരശ്ച |൬൧|
View original
कृष्णः श्यावः कर्बुरः पाण्डुवर्णो गोमूत्राभः कर्कशो मेचकश्च |
पीतो धूम्रो रोमशः शाड्वलाभो रक्तः श्वेतेनोदरेणेति मन्दाः ||५९||
युक्ताश्चैते वृश्चिकाः पुच्छदेशे स्युर्भूयोभिः पर्वभिश्चेतरेभ्यः |
एभिर्दष्टे वेदना वेपथुश्च गात्रस्तम्भः कृष्णरक्तागमश्च ||६०||
शाखादष्टे वेदना चोर्ध्वमेति दाहस्वेदौ दंशशोफो ज्वरश्च |६१|
ഇദാനീം മന്ദവിഷാണാം ലക്ഷണകര്മാണ്യാഹ- കൃഷ്ണ ഇത്യാദി| കൃഷ്ണാദയോ ദ്വാദശാപി ശ്വേതേനോദരേണോപലക്ഷിതാഃ| വേദനാ ചോര്ധ്വമേതീതി ത്രിവിധാനാമപി വൃശ്ചികാനാം സാമാന്യലക്ഷണമത്ര പ്രായോവൃത്ത്യാऽഭിഹിതമ്| സ്യുര്ഭൂയോഭിഃ പര്വഭിശ്ചേതരേഭ്യ ഇതി ഇതരേഭ്യോ വൃശ്ചികേഭ്യോ മന്ദവിഷാ വൃശ്ചികാ ഭൂയോഭിര്ബഹുതരൈഃ പര്വഭിരുപലക്ഷിതാ ഭവേയുഃ||൫൯-൬൦||-
Adhikarana 32 (61-62) · Śloka 63
രക്തഃ പീതഃ കാപിലേനോദരേണ സര്വേ ധൂമ്രാഃ പര്വഭിശ്ച ത്രിഭിഃ സ്യുഃ ||൬൧||
ഏതേ മൂത്രോച്ചാരപൂത്യണ്ഡജാതാ മധ്യാ ജ്ഞേയാസ്ത്രിപ്രകാരോരഗാണാമ് |
യസ്യൈതേഷാമന്വയാദ്യഃ പ്രസൂതോ ദോഷോത്പത്തിം തത്സ്വരൂപാം സ കുര്യാത് ||൬൨||
ജിഹ്വാശോഫോ ഭോജനസ്യാവരോധോ മൂര്ച്ഛാ ചോഗ്രാ മധ്യവീര്യാഭിദഷ്ടേ |൬൩|
View original
रक्तः पीतः कापिलेनोदरेण सर्वे धूम्राः पर्वभिश्च त्रिभिः स्युः ||६१||
एते मूत्रोच्चारपूत्यण्डजाता मध्या ज्ञेयास्त्रिप्रकारोरगाणाम् |
यस्यैतेषामन्वयाद्यः प्रसूतो दोषोत्पत्तिं तत्स्वरूपां स कुर्यात् ||६२||
जिह्वाशोफो भोजनस्यावरोधो मूर्च्छा चोग्रा मध्यवीर्याभिदष्टे |६३|
മധ്യവിഷാണാം ലക്ഷണകര്മാണ്യാഹ- രക്ത ഇത്യാദി| കപിലേന സഹ രക്തഃ പീതശ്ചേതി ത്രയഃ| ഏതേ ച ത്രയോऽപ്യുദരേണ ധൂമ്രാഃ| പൂര്വത്ര കാഷ്ഠേഷ്ടികോദ്ഭവത്വമിഹ തു സര്പമൂത്രോച്ചാരാദിസമ്ഭവത്വമിത്യുഭയഹേതൂപാദാനാദ് വ്യസ്തസമസ്തോഭയഹേതൂദ്ഭവത്വം മധ്യാനാം ബോദ്ധവ്യമ്| ദിഗ്ധവിദ്ധസര്പദഷ്ടാനാം ച ശരീരകോഥേ മധ്യാനാം ജന്മ മതാന്തരേണ പ്രതിപാദിതമേവ| ത്രിപ്രകാരോരഗാണാമിത്യാദി ദര്വീകരാദിഭേദേന ത്രിപ്രകാരാണാമേതേഷാം യസ്യാന്വയാദ്യോ യാദൃക് പ്രസൂതഃ സ തത്സ്വരൂപാം ദോഷോത്പത്തിം കുര്യാത്||൬൧-൬൨||-
Adhikarana 33 (63-66) · Śloka 66
ശ്വേതശ്ചിത്രഃ ശ്യാമലോ ലോഹിതാഭോ രക്തഃ ശ്വേതോ രക്തനീലോദരൌ ച ||൬൩||
പീതോऽരക്തോ നീലപീതോऽപരസ്തു രക്തോ നീലോ നീലശുക്ലസ്തഥാ ച |
രക്തോ ബഭ്രുഃ പൂര്വവച്ചൈകപര്വാ യശ്ചാപര്വാ പര്വണീ ദ്വേ ച യസ്യ ||൬൪||
നാനാരൂപാ വര്ണതശ്ചാപി ഘോരാ ജ്ഞേയാശ്ചൈതേ വൃശ്ചികാഃ പ്രാണചൌരാഃ |
ജന്മൈതേഷാം സര്പകോഥാത് പ്രദിഷ്ടം ദേഹേഭ്യോ വാ ഘാതിതാനാം വിഷേണ ||൬൫||
ഏഭിര്ദഷ്ടേ സര്പവേഗപ്രവൃത്തിഃ സ്ഫോടോത്പത്തിര്ഭ്രാന്തിദാഹൌ ജ്വരശ്ച |
ഖേഭ്യഃ കൃഷ്ണം ശോണിതം യാതി തീവ്രം തസ്മാത് പ്രാണൈസ്ത്യജ്യതേ ശീഘ്രമേവ ||൬൬||
View original
श्वेतश्चित्रः श्यामलो लोहिताभो रक्तः श्वेतो रक्तनीलोदरौ च ||६३||
पीतोऽरक्तो नीलपीतोऽपरस्तु रक्तो नीलो नीलशुक्लस्तथा च |
रक्तो बभ्रुः पूर्ववच्चैकपर्वा यश्चापर्वा पर्वणी द्वे च यस्य ||६४||
नानारूपा वर्णतश्चापि घोरा ज्ञेयाश्चैते वृश्चिकाः प्राणचौराः |
जन्मैतेषां सर्पकोथात् प्रदिष्टं देहेभ्यो वा घातितानां विषेण ||६५||
एभिर्दष्टे सर्पवेगप्रवृत्तिः स्फोटोत्पत्तिर्भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च |
खेभ्यः कृष्णं शोणितं याति तीव्रं तस्मात् प्राणैस्त्यज्यते शीघ्रमेव ||६६||
തീക്ഷ്ണവിഷാണാം ലക്ഷണകര്മാണ്യാഹ- ശ്വേതശ്ചിത്ര ഇത്യാദി| പൂര്വവച്ചേതി പൂര്വേ മധ്യവിഷാ യഥാ ജിഹ്വാശോഫാദികാരകാസ്തഥൈവൈതേऽപി ജിഹ്വാശോഫാദി കുര്വന്തീത്യര്ഥഃ| ഏകപര്വേതി ദ്വയോരസ്ഥ്നോഃ സങ്ഘാതഃ പര്വ, ഏകം പര്വ യസ്യ സ തഥാ| പര്വണീ ദ്വേ ച യസ്യേതി ചകാരേണ ബഹുപര്വാണോऽപി ഭവന്തീതി സമുച്ചീയതേ| ഖേഭ്യ ഇതി ഖേഭ്യഃ സ്രോതോഭ്യഃ| അരിഷ്ടമിദമ്||൬൩-൬൬||
Adhikarana 34 (67) · Śloka 68
ഉഗ്രമധ്യവിഷൈര്ദഷ്ടം ചികിത്സേത് സര്പദഷ്ടവത് |
ആദംശം സ്വേദിതം ചൂര്ണൈഃ പ്രച്ഛിതം പ്രതിസാരയേത് ||൬൭||
രജനീസൈന്ധവവ്യോഷശിരീഷഫലപുഷ്പജൈഃ |൬൮|
View original
उग्रमध्यविषैर्दष्टं चिकित्सेत् सर्पदष्टवत् |
आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छितं प्रतिसारयेत् ||६७||
रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः |६८|
ഇദാനീം ചികിത്സാ പ്രസ്തൂയതേ- ഉഗ്രമധ്യേത്യാദി| മൂര്ച്ഛാ ചോഗ്രാ ചേത്യനേന സര്പദഷ്ടഷഷ്ഠസപ്തമവേഗലക്ഷണസ്യ വചനാന്മധ്യവിഷേऽപി സര്പദഷ്ടചികിത്സാ കാര്യാ| ഇഹാപരാമപി ചികിത്സാമാഹ- ആദംശമിത്യാദി| പ്രതിസാരണം ഘര്ഷണം, തച്ച ദുഷ്ടരക്തപ്രവര്തനാര്ഥമ്| മാതുലുങ്ഗാമ്ലേത്യാദി| മാതുലുങ്ഗാമ്ലം ബീജപൂരകരസഃ| സുരസാഗ്രജം തുലസീപല്ലവം, മല്ലികാകുസുമമിതി കേചിത്| സ്വേദേ ഇത്യാദി വാതകഫാവജയായ| പാനേ സര്പിരിത്യാദി| ബഹുവാതസ്യ സര്പിഃപാനം മധുയുതം, ബഹുപിത്തസ്യ ക്ഷീരം ബഹുശര്കരം ചേതി യോഗദ്വയമ്||൬൭||-
Adhikarana 35 (68-74) · Śloka 74
മാതുലുങ്ഗാമ്ലഗോമൂത്രപിഷ്ടം ച സുരസാഗ്രജമ് ||൬൮||
ലേപേ, സ്വേദേ സുഖോഷ്ണം ച ഗോമയം ഹിതമിഷ്യതേ |
പാനേ ക്ഷൌദ്രയുതം സര്പിഃ ക്ഷീരം വാ ബഹുശര്കരമ് ||൬൯||
ദംശം മന്ദവിഷാണാം തു ചക്രതൈലേന സേചയേത് |
വിദാരീഗണസിദ്ധേന സുഖോഷ്ണേനാഥവാ പുനഃ ||൭൦||
കുര്യാച്ചോത്കാരികാസ്വേദം വിഷഘ്നൈരുപനാഹയേത് |
ഗുഡോദകം വാ സുഹിമം ചാതുര്ജാതകസംയുതമ് ||൭൧||
പാനമസ്മൈ പ്രദാതവ്യം ക്ഷീരം വാ സഗുഡം ഹിമമ് |
ശിഖികുക്കുടബര്ഹാണി സൈന്ധവം തൈലസര്പിഷീ ||൭൨||
ധൂമോ ഹന്തി പ്രയുക്തസ്തു ശീഘ്രം വൃശ്ചികജം വിഷമ് |
കുസുമ്ഭപുഷ്പം രജനീ നിശാ വാ കോദ്രവം തൃണമ് ||൭൩||
ഏഭിര്ഘൃതാക്തൈര്ധൂപസ്തു പായുദേശേ പ്രയോജിതഃ |
നാശയേദാശു കീടോത്ഥം വൃശ്ചികസ്യ ച യദ്വിഷമ് ||൭൪||
View original
मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम् ||६८||
लेपे, स्वेदे सुखोष्णं च गोमयं हितमिष्यते |
पाने क्षौद्रयुतं सर्पिः क्षीरं वा बहुशर्करम् ||६९||
दंशं मन्दविषाणां तु चक्रतैलेन सेचयेत् |
विदारीगणसिद्धेन सुखोष्णेनाथवा पुनः ||७०||
कुर्याच्चोत्कारिकास्वेदं विषघ्नैरुपनाहयेत् |
गुडोदकं वा सुहिमं चातुर्जातकसंयुतम् ||७१||
पानमस्मै प्रदातव्यं क्षीरं वा सगुडं हिमम् |
शिखिकुक्कुटबर्हाणि सैन्धवं तैलसर्पिषी ||७२||
धूमो हन्ति प्रयुक्तस्तु शीघ्रं वृश्चिकजं विषम् |
कुसुम्भपुष्पं रजनी निशा वा कोद्रवं तृणम् ||७३||
एभिर्घृताक्तैर्धूपस्तु पायुदेशे प्रयोजितः |
नाशयेदाशु कीटोत्थं वृश्चिकस्य च यद्विषम् ||७४||
ഇദാനീം മന്ദവിഷാണാം ചികിത്സാമാഹ- ദംശമിത്യാദി| ചക്രതൈലം ചക്രപീഡിതം തിലതൈലം, അത്ര ചക്രശബ്ദോപാദാനം ഹസ്താദിയന്ത്രപീഡനനിഷേധാര്ഥമ്| വിദാരിഗണസിദ്ധേനേത്യാദിശബ്ദസ്യ ലോപാദ്വിദാര്യാദിഗണസിദ്ധേന, `തൈലേന’ ഇതി ശേഷഃ| കുര്യാച്ചോത്കാരികേത്യാദി| ഉത്കാരികാ ലപ്സികാ| ഉത്കാരികാ തു ശിരീഷാദിവിഷഹരദ്രവ്യൈഃ പൂര്വോക്താ പൂര്വകല്പിതാ ച| ഉപനാഹയേദ് വിഷഘ്നദ്രവ്യൈരുപനാഹസ്വേദം കുര്യാത്| ഗുഡോദകമിത്യാദി| ബര്ഹാണി പിച്ഛാനി||൬൮-൭൪||
Adhikarana 36 (75-76) · Śloka 76
ലൂതാവിഷം ഘോരതമം ദുര്വിജ്ഞേയതമം ച തത് |
ദുശ്ചികിത്സ്യതമം ചാപി ഭിഷഗ്ഭിര്മന്ദബുദ്ധിഭിഃ ||൭൫||
സവിഷം നിര്വിഷം ചൈതദിത്യേവം പരിശങ്കിതേ |
വിഷഘ്നമേവ കര്തവ്യമവിരോധി യദൌഷധമ് ||൭൬||
View original
लूताविषं घोरतमं दुर्विज्ञेयतमं च तत् |
दुश्चिकित्स्यतमं चापि भिषग्भिर्मन्दबुद्धिभिः ||७५||
सविषं निर्विषं चैतदित्येवं परिशङ्किते |
विषघ्नमेव कर्तव्यमविरोधि यदौषधम् ||७६||
ലൂതാവിഷമാദികാരണലക്ഷണചികിത്സിതൈര്നിര്ദിശന്നാഹ- ലൂതേത്യാദി| ഘോരതമം കഷ്ടസാധ്യം, ദുര്വിജ്ഞേയതമമ് അതിദുഃഖേന വിജ്ഞാതും ശക്യമ്| തസ്യ ദുര്വിജ്ഞേയത്വാദേവ സംശയേ സതി വിഷഹരമേവ കരണീയമിത്യാഹ- സവിഷമിത്യാദി| അവിരോധി ധാതുഭിഃ സഹ യന്ന വിരുധ്യതേऽന്നപാനം തത്; ന പുനരഗദകരണം, ധാതുവിരോധാത്||൭൫-൭൬||
Adhikarana 37 (77-78) · Śloka 78
അഗദാനാം ഹി സംയോഗോ വിഷജുഷ്ടസ്യ യുജ്യതേ |
നിര്വിഷേ മാനവേ യുക്തോऽഗദഃ സമ്പദ്യതേऽസുഖമ് ||൭൭||
തസ്മാത് സര്വപ്രയത്നേന ജ്ഞാതവ്യോ വിഷനിശ്ചയഃ |
അജ്ഞാത്വാ വിഷസദ്ഭാവം ഭിഷഗ്വ്യാപാദയേന്നരമ് ||൭൮||
View original
अगदानां हि संयोगो विषजुष्टस्य युज्यते |
निर्विषे मानवे युक्तोऽगदः सम्पद्यतेऽसुखम् ||७७||
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञातव्यो विषनिश्चयः |
अज्ञात्वा विषसद्भावं भिषग्व्यापादयेन्नरम् ||७८||
തമേവ ധാതുവിരോധം ദര്ശയന്നാഹ- അഗദാനാമിത്യാദി| അസുഖം കഷ്ടമ്||൭൭-൭൮||
Adhikarana 38 (79) · Śloka 79
പ്രോദ്ഭിദ്യമാനസ്തു യഥാऽങ്കുരേണ ന വ്യക്തജാതിഃ പ്രവിഭാതി വൃക്ഷഃ |
തദ്വദ്ദുരാലക്ഷ്യതമം ഹി താസാം വിഷം ശരീരേ പ്രവികീര്ണമാത്രമ് ||൭൯||
View original
प्रोद्भिद्यमानस्तु यथाऽङ्कुरेण न व्यक्तजातिः प्रविभाति वृक्षः |
तद्वद्दुरालक्ष्यतमं हि तासां विषं शरीरे प्रविकीर्णमात्रम् ||७९||
ലൂതാവിഷദുര്വിജ്ഞേയതായാമുപമാനപ്രമാണം നിര്ദിശന്നാഹ- പ്രോദ്ഭിദ്യമാന ഇത്യാദി| പ്രവികീര്ണമാത്രം പ്രഥമം വിക്ഷിപ്തമാത്രമ്, അല്പവിസ്തൃതമിത്യര്ഥഃ||൭൯||
Adhikarana 39 (80-82) · Śloka 82
ഈഷത്സകണ്ഡു പ്രചലം സകോഠമവ്യക്തവര്ണം പ്രഥമേऽഹനി സ്യാത് |
അന്തേഷു ശൂനം പരിനിമ്നമധ്യം പ്രവ്യക്തരൂപം ച ദിനേ ദ്വിതീയേ ||൮൦||
ത്ര്യഹേണ തദ്ദര്ശയതീഹ രൂപം വിഷം ചതുര്ഥേऽഹനി കോപമേതി |
അതോऽധികേऽഹ്നി പ്രകരോതി ജന്തോര്വിഷപ്രകോപപ്രഭവാന് വികാരാന് ||൮൧||
ഷഷ്ഠേ ദിനേ വിപ്രസൃതം തു സര്വാന് മര്മപ്രദേശാന് ഭൃശമാവൃണോതി |
തത് സപ്തമേऽത്യര്ഥപരീതഗാത്രം വ്യാപാദയേന്മര്ത്യമതിപ്രവൃദ്ധമ് ||൮൨||
View original
ईषत्सकण्डु प्रचलं सकोठमव्यक्तवर्णं प्रथमेऽहनि स्यात् |
अन्तेषु शूनं परिनिम्नमध्यं प्रव्यक्तरूपं च दिने द्वितीये ||८०||
त्र्यहेण तद्दर्शयतीह रूपं विषं चतुर्थेऽहनि कोपमेति |
अतोऽधिकेऽह्नि प्रकरोति जन्तोर्विषप्रकोपप्रभवान् विकारान् ||८१||
षष्ठे दिने विप्रसृतं तु सर्वान् मर्मप्रदेशान् भृशमावृणोति |
तत् सप्तमेऽत्यर्थपरीतगात्रं व्यापादयेन्मर्त्यमतिप्रवृद्धम् ||८२||
ഈഷത്സകണ്ഡു പ്രചലമിത്യാദി| ഈഷത്സകണ്ഡു കിഞ്ചിത്കണ്ഡൂയുക്തം, പ്രചലം പ്രചലനശീലമ്| ഗയദാസസ്തു പ്രബലമിതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയതി- പ്രബലമ് ഈഷത് പ്രഥമദിനേ, ദ്വിതീയാദിഷു ദിനേഷു തു പ്രബലതരം ക്രമേണ പ്രബലതമം ച; യദാഹ,- “ഷഷ്ഠേ ദിനേ വിപ്രസൃതം തു സര്വാന് മര്മപ്രദേശാന് ഭൃശമാവൃണോതി”- ഇതി| സകോഠം കിഞ്ചിത് കോഠയുക്തം, കോഠശ്ച വരടീദംശസ്ഥാനഃ| ദര്ശയതീഹ രൂപമിതി രൂപം ചാത്ര തന്ത്രാന്തരോക്തം ജ്വരരോമഹര്ഷരക്തമണ്ഡലാദികമ്| തഥാ ച വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ- “തൃതീയേ സജ്വരോ രോമഹര്ഷകൃദ്രക്തമണ്ഡലഃ| ശരാവരൂപസ്തോദാഢ്യോ രോമകൂപേഷു സാസ്രവഃ”- ഇതി| കോപമേതി ഉന്മാര്ഗപ്രവൃത്തം ഭവതി, തതോऽധികേ പഞ്ചമദിനേ ഉന്മാര്ഗപ്രവൃത്തം സത് വിഷകോപപ്രഭവാന് വികാരാന് കരോതി| `തൃഡ്ദാഹകണ്ഡൂപ്രബലം’ ഇതി കേചിത്||൮൦-൮൨||
Adhikarana 40 (83-84) · Śloka 84
യാസ്തീക്ഷ്ണചണ്ഡോഗ്രവിഷാ ഹി ലൂതാസ്താഃ സപ്തരാത്രേണ നരം നിഹന്യുഃ |
അതോऽധികേനാപി നിഹന്യുരന്യാ യാസാം വിഷം മധ്യമവീര്യമുക്തമ് ||൮൩||
യാസാം കനീയോ വിഷവീര്യമുക്തം താഃ പക്ഷമാത്രേണ വിനാശയന്തി |
തസ്മാത് പ്രയത്നം ഭിഷഗത്ര കുര്യാദാദംശപാതാദ്വിഷഘാതിയോഗൈഃ ||൮൪||
View original
यास्तीक्ष्णचण्डोग्रविषा हि लूतास्ताः सप्तरात्रेण नरं निहन्युः |
अतोऽधिकेनापि निहन्युरन्या यासां विषं मध्यमवीर्यमुक्तम् ||८३||
यासां कनीयो विषवीर्यमुक्तं ताः पक्षमात्रेण विनाशयन्ति |
तस्मात् प्रयत्नं भिषगत्र कुर्यादादंशपाताद्विषघातियोगैः ||८४||
താസാം തീക്ഷ്ണമധ്യമന്ദവിഷാണാം കാലാവധിമാഹ- യാസ്തീക്ഷ്ണചണ്ഡോഗ്രേത്യാദി| തീക്ഷ്ണം ദാഹപാകസ്രാവകരം, ചണ്ഡമ് അതികോപാടോപകരം; തീക്ഷ്ണചണ്ഡത്വേനോഗ്രമസഹ്യം വിഷം യാസാം താസ്തഥാ| അതോऽനേനൈകാദശാഹാത് പരത ഇതി സാമര്ഥ്യാദ് ഗ്രാഹ്യമ്| തഥാ ചാലമ്ബായനഃ,- “ലൂതാസ്തീക്ഷ്ണവിഷാ ഹന്യുഃ സപ്താഷ്ടനവഭിര്ദിനൈഃ| ഏകാദശാഹാത് പരതോ വിഷം യാസാം തു മധ്യമമ്”- ഇതി||൮൩-൮൪||
Adhikarana 41 (85-87) · Śloka 88
വിഷം തു ലാലാനഖമൂത്രദംഷ്ട്രാരജഃപുരീഷൈരഥ ചേന്ദ്രിയേണ |
സപ്തപ്രകാരം വിസൃജന്തി ലൂതാസ്തദുഗ്രമധ്യാവരവീര്യയുക്തമ് ||൮൫||
സകണ്ഡുകോഠം സ്ഥിരമല്പമൂലം ലാലാകൃതം മന്ദരുജം വദന്തി |
ശോഫശ്ച കണ്ഡൂശ്ച പുലാലികാ ച ധൂമായനം ചൈവ നഖാഗ്രദംശേ ||൮൬||
ദംശം തു മൂത്രേണ സകൃഷ്ണമധ്യം സരക്തപര്യന്തമവേഹി ദീര്ണമ് |
ദംഷ്ട്രാഭിരുഗ്രം കഠിനം വിവര്ണം ജാനീഹി ദംശം സ്ഥിരമണ്ഡലം ച ||൮൭||
രജഃപുരീഷേന്ദ്രിയജം ഹി വിദ്ധി സ്ഫോടം വിപക്വാമലപീലുപാണ്ഡുമ് |൮൮|
View original
विषं तु लालानखमूत्रदंष्ट्रारजःपुरीषैरथ चेन्द्रियेण |
सप्तप्रकारं विसृजन्ति लूतास्तदुग्रमध्यावरवीर्ययुक्तम् ||८५||
सकण्डुकोठं स्थिरमल्पमूलं लालाकृतं मन्दरुजं वदन्ति |
शोफश्च कण्डूश्च पुलालिका च धूमायनं चैव नखाग्रदंशे ||८६||
दंशं तु मूत्रेण सकृष्णमध्यं सरक्तपर्यन्तमवेहि दीर्णम् |
दंष्ट्राभिरुग्रं कठिनं विवर्णं जानीहि दंशं स्थिरमण्डलं च ||८७||
रजःपुरीषेन्द्रियजं हि विद्धि स्फोटं विपक्वामलपीलुपाण्डुम् |८८|
അധിഷ്ഠാനവിശേഷാദപി താസാം വിഷം വിഷേ ച ലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- വിഷം തു ലാലേത്യാദി| രജ ആര്തവമ്, ഇന്ദ്രിയം ശുക്രമ്| സകണ്ഡുകോഠമിത്യാദി| കോഠഃ കോഠപിഡകാഃ| ശോഫ ഇത്യാദി| പുലാലികാ രോമാഞ്ചഃ| ധൂമായനം ധൂമോദ്വമനമിവാങ്ഗാനാമ്| ദംശം തു മൂത്രേണേത്യാദി| രജഃപ്രഭൃതിജേ `ദംശേ’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| വിദ്ധി ജാനീഹി||൮൫-൮൭||
Adhikarana 42 (88-89) · Śloka 89
ഏതാവദേതത് സമുദാഹൃതം തു വക്ഷ്യാമി ലൂതാപ്രഭവം പുരാണമ് ||൮൮||
സാമാന്യതോ ദഷ്ടമസാധ്യസാധ്യം ചികിത്സിതം ചാപി യഥാവിശേഷമ് ||൮൯||
View original
एतावदेतत् समुदाहृतं तु वक्ष्यामि लूताप्रभवं पुराणम् ||८८||
सामान्यतो दष्टमसाध्यसाध्यं चिकित्सितं चापि यथाविशेषम् ||८९||
ഇദാനീമതീതാനാഗതോക്തൈഃ സമാനതാം വിശിഷ്ടതാം ച വിഭജന്നാഹ- ഏതാവദേതദിത്യാദി| ഇയത്പ്രമാണമേതത് പ്രഥമാദിദിവസാശ്രയം ലാലാദ്യധിഷ്ഠാനാശ്രയം ച സര്വലൂതാവിഷയം സമുദാഹൃതമാഗമപ്രസിദ്ധമുക്തമിത്യര്ഥഃ| വക്ഷ്യാമീത്യാദി| ലൂതാപ്രഭവം ലൂതാനാമാദ്യുത്പത്തികാരണം, പുരാണം പുരാഭവം, സാമാന്യതോ വക്ഷ്യാമീതി സമ്ബന്ധഃ; തഥാ ദഷ്ടം ദംശമപ്യസാധ്യം സാധ്യം ച സാമാന്യതോ വക്ഷ്യാമീതി| ചികിത്സിതം ചേത്യാദി| ചികിത്സിതം യഥാവിശേഷം വിശേഷാനതിക്രമേണ; ചകാരാല്ലക്ഷണമപി വിശേഷാനതിക്രമേണ വക്ഷ്യാമീതി സമ്ബന്ധഃ||൮൮-൮൯||
Adhikarana 43 (90-93) · Śloka 93
വിശ്വാമിത്രോ നൃപവരഃ കദാചിദൃഷിസത്തമമ് |
വശിഷ്ഠം കോപയാമാസ ഗത്വാऽऽശ്രമപദം കില ||൯൦||
കുപിതസ്യ മുനേസ്തസ്യ ലലാടാത് സ്വേദബിന്ദവഃ |
അപതന് ദര്ശനാദേവ രവേസ്തത്സമതേജസഃ ||൯൧||
തൃണേ മഹര്ഷിണാ ലൂനേ ധേന്വര്ഥം സമ്ഭൃതേऽപി ച |
തതോ ജാതാസ്ത്വിമാ ഘോരാ നാനാരൂപാ മഹാവിഷാഃ |
അപകാരായ വര്തന്തേ നൃപസാധനവാഹനേ ||൯൨||
യസ്മാല്ലൂനം തൃണം പ്രാപ്താ മുനേഃ പ്രസ്വേദബിന്ദവഃ |
തസ്മാല്ലൂതേതി ഭാഷ്യന്തേ സങ്ഖ്യയാ താശ്ച ഷോഡശ ||൯൩||
View original
विश्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम् |
वशिष्ठं कोपयामास गत्वाऽऽश्रमपदं किल ||९०||
कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात् स्वेदबिन्दवः |
अपतन् दर्शनादेव रवेस्तत्समतेजसः ||९१||
तृणे महर्षिणा लूने धेन्वर्थं सम्भृतेऽपि च |
ततो जातास्त्विमा घोरा नानारूपा महाविषाः |
अपकाराय वर्तन्ते नृपसाधनवाहने ||९२||
यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः |
तस्माल्लूतेति भाष्यन्ते सङ्ख्यया ताश्च षोडश ||९३||
തത്പ്രഭവമുദ്ദിശന്നാഹ- വിശ്വാമിത്ര ഇത്യാദി| കിലേത്യാഗമസംവാദേ| തത്സമതേജസോ രവിസമാനതേജസോ വശിഷ്ഠസ്യ സ്വേദബിന്ദവഃ അപതന് പതിതാഃ| ധേന്വര്ഥം സമ്ഭൃതേ ഗവാദിചരണാര്ഥം സഞ്ചിതേ| മതാന്തരേണോത്പത്തിരന്യഥാ വര്ണ്യതേ,- “അന്യേ വദന്തി ഭുക്തസ്യ ദുഷ്ടസ്യാന്നസ്യ മൂര്ച്ഛനാത്| സമ്ഭവന്തി വിഷസ്ഫോടാ യേ ലൂതാകീടലക്ഷണമ്| യഥാസ്വം ധാരയന്തസ്തേ ലൂതാകീടാശ്ച കീര്തിതാഃ”- ഇത്യാദി||൯൦-൯൩||
Adhikarana 44 (94-99) · Śloka 100
കൃച്ഛ്രസാധ്യാസ്തഥാऽസാധ്യാ ലൂതാസ്തു ദ്വിവിധാഃസ്മൃതാഃ |
താസാമഷ്ടൌ കൃച്ഛ്രസാധ്യാ വര്ജ്യാസ്താവത്യ ഏവ തു ||൯൪||
ത്രിമണ്ഡലാ തഥാ ശ്വേതാ കപിലാ പീതികാ തഥാ |
ആലമൂത്രവിഷാ രക്താ കസനാ ചാഷ്ടമീ സ്മൃതാ ||൯൫||
താഭിര്ദഷ്ടേ ശിരോദുഃഖം കണ്ഡൂര്ദംശേ ച വേദനാ |
ഭവന്തി ച വിശേഷേണ ഗദാഃ ശ്ലൈഷ്മികവാതികാഃ ||൯൬||
സൌവര്ണികാ ലാജവര്ണാ ജാലിന്യേണീപദീ തഥാ |
കൃഷ്ണാऽഗ്നിവര്ണാ കാകാണ്ഡാ മാലാഗുണാऽഷ്ടമീ തഥാ ||൯൭||
താഭിര്ദഷ്ടേ ദംശകോഥഃ പ്രവൃത്തിഃ ക്ഷതജസ്യ ച |
ജ്വരോ ദാഹോऽതിസാരശ്ച ഗദാഃ സ്യുശ്ച ത്രിദോഷജാഃ ||൯൮||
പിഡകാ വിവിധാകാരാ മണ്ഡലാനി മഹാന്തി ച |
മഹാന്തോ മൃദവഃ ശോഫാ രക്താഃ ശ്യാവാശ്ചലാസ്തഥാ ||൯൯||
സാമാന്യം സര്വലൂതാനാമേതദാദംശലക്ഷണമ് |൧൦൦|
View original
कृच्छ्रसाध्यास्तथाऽसाध्या लूतास्तु द्विविधाःस्मृताः |
तासामष्टौ कृच्छ्रसाध्या वर्ज्यास्तावत्य एव तु ||९४||
त्रिमण्डला तथा श्वेता कपिला पीतिका तथा |
आलमूत्रविषा रक्ता कसना चाष्टमी स्मृता ||९५||
ताभिर्दष्टे शिरोदुःखं कण्डूर्दंशे च वेदना |
भवन्ति च विशेषेण गदाः श्लैष्मिकवातिकाः ||९६||
सौवर्णिका लाजवर्णा जालिन्येणीपदी तथा |
कृष्णाऽग्निवर्णा काकाण्डा मालागुणाऽष्टमी तथा ||९७||
ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च |
ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदोषजाः ||९८||
पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च |
महान्तो मृदवः शोफा रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा ||९९||
सामान्यं सर्वलूतानामेतदादंशलक्षणम् |१००|
ആലാവിഷാ മൂത്രവിഷാ ചേതി ദ്വേ||൯൪-൯൯||
Adhikarana 45 (100-115) · Śloka 115
വിശേഷലക്ഷണം താസാം വക്ഷ്യാമി സചികിത്സിതമ് ||൧൦൦||
ത്രിമണ്ഡലായാ ദംശേऽസൃക് കൃഷ്ണം സ്രവതി ദീര്യതേ |
ബാധിര്യം കലുഷാ ദൃഷ്ടിസ്തഥാ ദാഹശ്ച നേത്രയോഃ ||൧൦൧||
തത്രാര്കമൂലം രജനീ നാകുലീ പൃശ്നിപര്ണികാ |
പാനകര്മണി ശസ്യന്തേ നസ്യാലേപാഞ്ജനേഷു ച ||൧൦൨||
ശ്വേതായാഃ പിഡകാ ദംശേ ശ്വേതാ കണ്ഡൂമതീ ഭവേത് |
ദാഹമൂര്ച്ഛാജ്വരവതീ വിസര്പക്ലേദരുക്കരീ ||൧൦൩||
തത്ര ചന്ദനരാസ്നൈലാഹരേണുനലവഞ്ജുലാഃ |
കുഷ്ഠം ലാമജ്ജകം വക്രം നലദം ചാഗദോ ഹിതഃ ||൧൦൪||
ആദംശേ പിഡകാ താമ്രാ കപിലായാഃ സ്ഥിരാ ഭവേത് |
ശിരസോ ഗൌരവം ദാഹസ്തിമിരം ഭ്രമ ഏവ ച ||൧൦൫||
തത്ര പദ്മകകുഷ്ഠൈലാകരഞ്ജകകുഭത്വചഃ |
സ്ഥിരാര്കപര്ണ്യപാമാര്ഗദൂര്വാബ്രാഹ്മ്യോ വിഷാപഹാഃ ||൧൦൬||
ആദംശേ പീതികായാസ്തു പിഡകാ പീതികാ സ്ഥിരാ |
ഭവേച്ഛര്ദിര്ജ്വരഃ ശൂലം മൂര്ധ്നി രക്തേ തഥാऽക്ഷിണീ ||൧൦൭||
തത്രേഷ്ടാഃ കുടജോശീരതുങ്ഗപദ്മകവഞ്ജുലാഃ |
ശിരീഷകിണിഹീശേലുകദമ്ബകകുഭത്വചഃ ||൧൦൮||
രക്തമണ്ഡനിഭേ ദംശേ പിഡകാഃ സര്ഷപാ ഇവ |
ജായന്തേ താലുശോഷശ്ച ദാഹശ്ചാലവിഷാര്ദിതേ ||൧൦൯||
തത്ര പ്രിയങ്ഗുഹ്രീബേരകുഷ്ഠലാമജ്ജവഞ്ജുലാഃ |
അഗദഃ ശതപുഷ്പാ ച സപിപ്പലവടാങ്കുരാഃ ||൧൧൦||
പൂതിര്മൂത്രവിഷാദംശോ വിസര്പീ കൃഷ്ണശോണിതഃ |
കാസശ്വാസവമീമൂര്ച്ഛാജ്വരദാഹസമന്വിതഃ ||൧൧൧||
മനഃശിലാലമധുകകുഷ്ഠചന്ദനപദ്മകൈഃ |
മധുമിശ്രൈഃ സലാമജ്ജൈരഗദസ്തത്ര കീര്തിതഃ ||൧൧൨||
ആപാണ്ഡുപിഡകോ ദംശോ ദാഹക്ലേദസമന്വിതഃ |
രക്തായാ രക്തപര്യന്തോ വിജ്ഞേയോ രക്തസംയുതഃ ||൧൧൩||
കാര്യസ്തത്രാഗദസ്തോയചന്ദനോശീരപദ്മകൈഃ |
തഥൈവാര്ജുനശേലുഭ്യാം ത്വഗ്ഭിരാമ്രാതകസ്യ ച ||൧൧൪||
പിച്ഛിലം കസനാദംശാദ്രുധിരം ശീതലം സ്രവേത് |
കാസശ്വാസൌ ച തത്രോക്തം രക്തലൂതാചികിത്സിതമ് ||൧൧൫||
View original
विशेषलक्षणं तासां वक्ष्यामि सचिकित्सितम् ||१००||
त्रिमण्डलाया दंशेऽसृक् कृष्णं स्रवति दीर्यते |
बाधिर्यं कलुषा दृष्टिस्तथा दाहश्च नेत्रयोः ||१०१||
तत्रार्कमूलं रजनी नाकुली पृश्निपर्णिका |
पानकर्मणि शस्यन्ते नस्यालेपाञ्जनेषु च ||१०२||
श्वेतायाः पिडका दंशे श्वेता कण्डूमती भवेत् |
दाहमूर्च्छाज्वरवती विसर्पक्लेदरुक्करी ||१०३||
तत्र चन्दनरास्नैलाहरेणुनलवञ्जुलाः |
कुष्ठं लामज्जकं वक्रं नलदं चागदो हितः ||१०४||
आदंशे पिडका ताम्रा कपिलायाः स्थिरा भवेत् |
शिरसो गौरवं दाहस्तिमिरं भ्रम एव च ||१०५||
तत्र पद्मककुष्ठैलाकरञ्जककुभत्वचः |
स्थिरार्कपर्ण्यपामार्गदूर्वाब्राह्म्यो विषापहाः ||१०६||
आदंशे पीतिकायास्तु पिडका पीतिका स्थिरा |
भवेच्छर्दिर्ज्वरः शूलं मूर्ध्नि रक्ते तथाऽक्षिणी ||१०७||
तत्रेष्टाः कुटजोशीरतुङ्गपद्मकवञ्जुलाः |
शिरीषकिणिहीशेलुकदम्बककुभत्वचः ||१०८||
रक्तमण्डनिभे दंशे पिडकाः सर्षपा इव |
जायन्ते तालुशोषश्च दाहश्चालविषार्दिते ||१०९||
तत्र प्रियङ्गुह्रीबेरकुष्ठलामज्जवञ्जुलाः |
अगदः शतपुष्पा च सपिप्पलवटाङ्कुराः ||११०||
पूतिर्मूत्रविषादंशो विसर्पी कृष्णशोणितः |
कासश्वासवमीमूर्च्छाज्वरदाहसमन्वितः ||१११||
मनःशिलालमधुककुष्ठचन्दनपद्मकैः |
मधुमिश्रैः सलामज्जैरगदस्तत्र कीर्तितः ||११२||
आपाण्डुपिडको दंशो दाहक्लेदसमन्वितः |
रक्ताया रक्तपर्यन्तो विज्ञेयो रक्तसंयुतः ||११३||
कार्यस्तत्रागदस्तोयचन्दनोशीरपद्मकैः |
तथैवार्जुनशेलुभ्यां त्वग्भिराम्रातकस्य च ||११४||
पिच्छिलं कसनादंशाद्रुधिरं शीतलं स्रवेत् |
कासश्वासौ च तत्रोक्तं रक्तलूताचिकित्सितम् ||११५||
സാമാന്യലക്ഷണമഭിധായ താസാം വിശേഷലക്ഷണം ചികിത്സിതേ ച ഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- വിശേഷലക്ഷണമിത്യാദി| ചകാരാത് പരിഷേകേऽപി| ശ്വേതായാ ഇത്യാദി| രാസ്നാ ഗന്ധനാകുലീ| ആദംശേ ഇത്യാദി| തുങ്ഗം പദ്മകേശരം, പുന്നാഗ ഇത്യപരേ| വഞ്ജുലോ ജലവേതസഃ; ജേജ്ജടസ്തു കമ്ബുകേതി പഠിത്വാ കിണിഹീതി വ്യാഖ്യാനയതി| രക്തമണ്ഡനിമേ ഇത്യാദി| `രക്തപാദ്യാ’ ഇതി ക്വചിത്, തത്രാപി രക്തായാ ഏവ ഗ്രഹണമ്| പിച്ഛിലമിത്യാദി| രക്തലൂതാചികിത്സിതം തോയചന്ദനാദികമ്||൧൦൦-൧൧൫||
Adhikarana 46 (116-119) · Śloka 119
പുരീഷഗന്ധിരല്പാസൃക് കൃഷ്ണായാ ദംശ ഏവ തു |
ജ്വരമൂര്ച്ഛാവമീദാഹകാസശ്വാസസമന്വിതഃ ||൧൧൬||
തത്രൈലാവക്രസര്പാക്ഷീഗന്ധനാകുലിചന്ദനൈഃ |
മഹാസുഗന്ധിസഹിതൈഃ പ്രത്യാഖ്യായാഗദഃ സ്മൃതഃ ||൧൧൭||
ദംശോ ദാഹോऽഗ്നിവക്രായാഃ സ്രാവോऽത്യര്ഥം ജ്വരസ്തഥാ |
ചോഷകണ്ഡൂരോമഹര്ഷാ ദാഹവിസ്ഫോടസംയുതഃ ||൧൧൮||
കൃഷ്ണാപ്രശമനം ചാത്ര പ്രത്യാഖ്യായ പ്രയോജയേത് |
സാരിവോശീരയഷ്ട്യാഹ്വചന്ദനോത്പലപദ്മകമ് ||൧൧൯||
View original
पुरीषगन्धिरल्पासृक् कृष्णाया दंश एव तु |
ज्वरमूर्च्छावमीदाहकासश्वाससमन्वितः ||११६||
तत्रैलावक्रसर्पाक्षीगन्धनाकुलिचन्दनैः |
महासुगन्धिसहितैः प्रत्याख्यायागदः स्मृतः ||११७||
दंशो दाहोऽग्निवक्रायाः स्रावोऽत्यर्थं ज्वरस्तथा |
चोषकण्डूरोमहर्षा दाहविस्फोटसंयुतः ||११८||
कृष्णाप्रशमनं चात्र प्रत्याख्याय प्रयोजयेत् |
सारिवोशीरयष्ट्याह्वचन्दनोत्पलपद्मकम् ||११९||
ഇദാനീം സൌവര്ണികാദിഷ്വസാധ്യേഷു ദ്വയോഃ കൃഷ്ണാഗ്നിവക്രയോഃ കദാചിത്കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വാത് കൃച്ഛ്രസാധ്യാനന്തരം ലക്ഷണം പ്രത്യാഖ്യാനപൂര്വകം ചികിത്സിതം ചാഹ- പുരീഷഗന്ധിരിത്യാദി| സര്പാക്ഷീ ലോഹിതപുഷ്പാ ശങ്ഖപുഷ്പീഭേദഃ| മഹാസുഗന്ധിഃ ദുന്ദുഭിസ്വനീയോക്തോऽഗദഃ| ദംശേ ഇത്യാദി| ചോഷസ്ഥാനേ തൃഷ്ണേതി ക്വചിത്, സംയുത ഇത്യത്ര ദംശ ഇതി വിഭക്തിവിപരിണാമേന യോജനീയമ്| ഗയദാസസ്തു കൃഷ്ണാഗ്നിവക്രയോര്നിയതാസാധ്യത്വമങ്ഗീകുര്വന് സൌവര്ണികാദിക്രമേണാഗ്രേ ലക്ഷണമാത്രമേവ പഠതി||൧൧൬-൧൧൯||
Adhikarana 47 (120) · Śloka 120
സര്വാസാമേവ യുഞ്ജീത വിഷേ ശ്ലേഷ്മാതകത്വചമ് |
ഭിഷക് സര്വപ്രകാരേണ തഥാ ചാക്ഷീവപിപ്പലമ് ||൧൨൦||
View original
सर्वासामेव युञ्जीत विषे श्लेष्मातकत्वचम् |
भिषक् सर्वप्रकारेण तथा चाक्षीवपिप्पलम् ||१२०||
താസാമുക്താനാം ദശാനാമപി ലൂതാനാം വിശിഷ്ടം ചികിത്സിതമഭിധായ സാമാന്യമപ്യാഹ സര്വാസാമിത്യാദി| സര്വപ്രകാരേണ പാനാഭ്യഞ്ജനാദയഃ| അക്ഷീവപിപ്പലമിതി അക്ഷീവാത് മഹാനിമ്ബാജ്ജാതഃ പിപ്പല അക്ഷീവപിപ്പലഃ, അന്യേ ശോഭാഞ്ജനാജ്ജാത ഇതി മന്യന്തേ| അന്യത്രാപ്യുക്തം- “അക്ഷീവാജ്ജാതസ്യ പിപ്പലസ്യ മണിഃ സര്വവിഷാപഹഃ| ശേലുത്വചോ വാ” ഇതി| ആലമ്ബായനോऽപ്യത്രാഹ,- “ലൂതാവിഷേഷു സര്വേഷു പാനനസ്യാഞ്ജനാദിനാ| പ്രയോജ്യഃ പിപ്പലോऽക്ഷീവജ്ജാതഃ ശേലുത്വചോऽഥവാ” ഇതി||൧൨൦||
Adhikarana 48 (121-127) · Śloka 127
കൃച്ഛ്രസാധ്യവിഷാ ഹ്യഷ്ടൌ പ്രോക്താ ദ്വേ ച യദൃച്ഛയാ |
അവാര്യവിഷവീര്യാണാം ലക്ഷണാനി നിബോധ മേ ||൧൨൧||
ധ്യാമഃ സൌവര്ണികാദംശഃ സഫേനോ മത്സ്യഗന്ധകഃ |
ശ്വാസഃ കാസോ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ചാത്ര സുദാരുണാ ||൧൨൨||
ആദംശേ ലാജവര്ണായാ ധ്യാമം പൂതി സ്രവേദസൃക് |
ദാഹോ മൂര്ച്ഛാऽതിസാരശ്ച ശിരോദുഃഖം ച ജായതേ ||൧൨൩||
ഘോരോ ദംശസ്തു ജാലിന്യാ രാജിമാനവദീര്യതേ |
സ്തമ്ഭഃ ശ്വാസസ്തമോവൃദ്ധിസ്താലുശോഷശ്ച ജായതേ ||൧൨൪||
ഏണീപദ്യാസ്തഥാ ദംശോ ഭവേത് കൃഷ്ണതിലാകൃതിഃ |
തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാജ്വരച്ഛര്ദികാസശ്വാസസമന്വിതഃ ||൧൨൫||
ദംശഃ കാകാണ്ഡികാദഷ്ടേ പാണ്ഡുരക്തോऽതിവേദനഃ |
തൃണ്മൂര്ച്ഛാശ്വാസഹൃദ്രോഗഹിക്കാകാസാഃ സ്യുരുച്ഛ്രിതാഃ ||൧൨൬||
രക്തോ മാലാഗുണാദംശോ ധൂമഗന്ധോऽതിവേദനഃ |
ബഹുധാ ച വിശീര്യേത ദാഹമൂര്ച്ഛാജ്വരാന്വിതഃ ||൧൨൭||
View original
कृच्छ्रसाध्यविषा ह्यष्टौ प्रोक्ता द्वे च यदृच्छया |
अवार्यविषवीर्याणां लक्षणानि निबोध मे ||१२१||
ध्यामः सौवर्णिकादंशः सफेनो मत्स्यगन्धकः |
श्वासः कासो ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा चात्र सुदारुणा ||१२२||
आदंशे लाजवर्णाया ध्यामं पूति स्रवेदसृक् |
दाहो मूर्च्छाऽतिसारश्च शिरोदुःखं च जायते ||१२३||
घोरो दंशस्तु जालिन्या राजिमानवदीर्यते |
स्तम्भः श्वासस्तमोवृद्धिस्तालुशोषश्च जायते ||१२४||
एणीपद्यास्तथा दंशो भवेत् कृष्णतिलाकृतिः |
तृष्णामूर्च्छाज्वरच्छर्दिकासश्वाससमन्वितः ||१२५||
दंशः काकाण्डिकादष्टे पाण्डुरक्तोऽतिवेदनः |
तृण्मूर्च्छाश्वासहृद्रोगहिक्काकासाः स्युरुच्छ्रिताः ||१२६||
रक्तो मालागुणादंशो धूमगन्धोऽतिवेदनः |
बहुधा च विशीर्येत दाहमूर्च्छाज्वरान्वितः ||१२७||
ഇദാനീമസാധ്യാനാമപി പരിഹാരാര്ഥം ലക്ഷണമാഹ- കുച്ഛ്രസാധ്യേത്യാദി| ദ്വേ യദൃച്ഛയേതി അവാര്യവിഷവീര്യാണാം മധ്യേ ദ്വേ ച യദൃച്ഛയാ സിധ്യതഃ| ശേഷാണാമവാര്യവിഷവീര്യാണാം ഷട്സങ്ഖ്യകാനാം, നിബോധ ജാനീഹി| ധ്യാമ ഇത്യാദി| ധ്യാമോ ദഗ്ധേഷ്ടകാദിവര്ണഃ| ഘോരോ ദംശ ഇത്യാദി| തമോവൃദ്ധിഃ പുനഃ പുനസ്തമോദര്ശനമ്| ഏണീപദ്യാ ഇത്യാദി| വിശീര്യേത ശടതീത്യര്ഥഃ||൧൨൧-൧൨൭||
Adhikarana 49 (128) · Śloka 128
അസാധ്യാസ്വപ്യഭിഹിതം പ്രത്യാഖ്യായാശു യോജയേത് |
ദോഷോച്ഛ്രായവിശേഷേണ ദാഹച്ഛേദവിവര്ജിതമ് ||൧൨൮||
View original
असाध्यास्वप्यभिहितं प्रत्याख्यायाशु योजयेत् |
दोषोच्छ्रायविशेषेण दाहच्छेदविवर्जितम् ||१२८||
കേചിദസാധ്യാനാമപി ചികിത്സിതം പഠന്തി- അസാധ്യാസ്വിത്യാദി||൧൨൮||
Adhikarana 50 (129) · Śloka 129
സാധ്യാഭിരാഭിര്ലൂതാഭിര്ദഷ്ടമാത്രസ്യ ദേഹിനഃ |
വൃദ്ധിപത്രേണ മതിമാന് സമ്യഗാദംശമുദ്ധരേത് ||൧൨൯||
View original
साध्याभिराभिर्लूताभिर्दष्टमात्रस्य देहिनः |
वृद्धिपत्रेण मतिमान् सम्यगादंशमुद्धरेत् ||१२९||
ഇദാനീം കൃച്ഛ്രസാധ്യാനാം താത്കാലികം ചികിത്സിതമാഹ- സാധ്യാഭിരാഭിരിത്യാദി| അസ്യാഗ്രേ കേചിദമും പാഠം പഠന്തി- `ജാമ്ബ്വൌഷ്ഠേനാഗ്നിതപ്തേന ദഹേദാകരവാരണാത് ’- ഇതി||൧൨൯||
Adhikarana 51 (130-133) · Śloka 133
അമര്മണി വിധാനജ്ഞോ വര്ജിതസ്യ ജ്വരാദിഭിഃ |
ദംശസ്യോത്കര്തനം കുര്യാദല്പശ്വയഥുകസ്യ ച ||൧൩൦||
മധുസൈന്ധവസംയുക്തൈരഗദൈര്ലേപയേത്തതഃ |
പ്രിയങ്ഗുരജനീകുഷ്ഠസമങ്ഗാമധുകൈസ്തഥാ ||൧൩൧||
സാരിവാം മധുകം ദ്രാക്ഷാം പയസ്യാം ക്ഷീരമോരടമ് |
വിദാരീഗോക്ഷുരക്ഷൌദ്രമധുകം പായയേത വാ ||൧൩൨||
ക്ഷീരിണാം ത്വക്കഷായേണ സുശീതേന ച സേചയേത് |
ഉപദ്രവാന് യഥാദോഷം വിഷഘ്നൈരേവ സാധയേത് ||൧൩൩||
View original
अमर्मणि विधानज्ञो वर्जितस्य ज्वरादिभिः |
दंशस्योत्कर्तनं कुर्यादल्पश्वयथुकस्य च ||१३०||
मधुसैन्धवसंयुक्तैरगदैर्लेपयेत्ततः |
प्रियङ्गुरजनीकुष्ठसमङ्गामधुकैस्तथा ||१३१||
सारिवां मधुकं द्राक्षां पयस्यां क्षीरमोरटम् |
विदारीगोक्षुरक्षौद्रमधुकं पाययेत वा ||१३२||
क्षीरिणां त्वक्कषायेण सुशीतेन च सेचयेत् |
उपद्रवान् यथादोषं विषघ्नैरेव साधयेत् ||१३३||
കീദൃശസ്യ ദംശസ്യ ഛേദം കുര്യാദിത്യാഹ- അമര്മണി വിധാനജ്ഞ ഇത്യാദി| ജ്വരാദിഭിഃ അസാധ്യലൂതോക്തൈഃ, `അസാധ്യാനാം ഭിഷക് പ്രാജ്ഞോ ന യുഞ്ജീത ചികിത്സിതമ്’ ഇതി| മധുസൈന്ധവേത്യാദി| അഗദൈഃ മഹാസുഗന്ധ്യാദിഭിഃ| തത് ഇതി ഛേദാദനന്തരമ്| സമങ്ഗാ വരാഹക്രാന്താ| തഥേതി പ്രിയങ്ഗ്വാദിഭിരപി ലേപയേദിത്യര്ഥഃ| സാരിവാമിത്യാദി| സാരിവാ ഉത്പലസാരിവാ, പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ, ക്ഷീരമോരടം മോരട ഏവ| ഏകത്ര യോഗേ മധുകദ്വയം സ്ഥലജജലജഭേദേന| ക്ഷീരിണാമിത്യാദി||൧൩൦-൧൩൩||
Adhikarana 52 (134) · Śloka 134
നസ്യാഞ്ജനാഭ്യഞ്ജനപാനധൂമം തഥാऽവപീഡം കവലഗ്രഹം ച |
സംശോധനം ചോഭയതഃ പ്രഗാഢം കുര്യാത്സിരാമോക്ഷണമേവ ചാത്ര ||൧൩൪||
View original
नस्याञ्जनाभ्यञ्जनपानधूमं तथाऽवपीडं कवलग्रहं च |
संशोधनं चोभयतः प्रगाढं कुर्यात्सिरामोक्षणमेव चात्र ||१३४||
ലൂതാസു ദശവിധമുപക്രമമാഹ- നസ്യാഞ്ജനാഭ്യഞ്ജനേത്യാദി| അഭ്യഞ്ജനസ്ഥാനേ ആലേപനമിതി കേചിത്| സംശോധനമുഭയതോ വമനവിരേചനാഖ്യം കുര്യാത്| സിരാമോക്ഷണമിത്യത്ര `രക്തം ഹരേച്ചാപി ജലായുകാഭിഃ’ ഇതി കേചിത്| ഏതച്ച സര്വം വിഷഹരൈരേവ ദശവിധമപി||൧൩൪||
Adhikarana 53 (135) · Śloka 135
കീടദഷ്ടവ്രണാന് സര്വാനഹിദഷ്ടവ്രണാനപി |
ആദാഹപാകാത്താന് സര്വാഞ്ചികിത്സേദ്ദുഷ്ടവദ്ഭിഷഗ് ||൧൩൫||
View original
कीटदष्टव्रणान् सर्वानहिदष्टव्रणानपि |
आदाहपाकात्तान् सर्वाञ्चिकित्सेद्दुष्टवद्भिषग् ||१३५||
ലൂതാനാമപി കീടത്വാത് സാമാന്യേനൈവ കീടവിഷോത്ഥവ്രണാനാം തഥാ താദൃശാനാമഹിദഷ്ടവ്രണാനാമപി ദുഷ്ടവ്രണവച്ചികിത്സാമാഹ- കീടദഷ്ടവ്രണാനിത്യാദി| ആദാഹപാകാദിതി യാവദ്ദാഹപാകൌ തിഷ്ഠതഃ; വിനിവൃത്തയോശ്ച ദാഹപാകയോര്വക്ഷ്യമാണോ വിധിര്ഭവിഷ്യതി| ക്വചിത് `സദാഹപാകാന്’ ഇതി പാഠഃ| ദുഷ്ടവത് ദുഷ്ടവ്രണവത്; ദുഷ്ടവ്രണോക്തം ച `ദുഷ്ടവ്രണേഷു കര്തവ്യമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധനമ്’ ഇത്യാദി| തത്ര ശോധനം വിഷഹരദ്രവ്യൈഃ, തഥാ ലേപാദികമപി വിഷഹരമേവ ദുഷ്ടവ്രണചികിത്സിതേന||൧൩൫||
Adhikarana 54 (136-137) · Śloka 137
വിനിവൃത്തേ തതഃ ശോഫേ കര്ണികാപാതനം ഹിതമ് |
നിമ്ബപത്രം ത്രിവൃദ്ദന്തീ കുസുമ്ഭം കുസുമം മധു ||൧൩൬||
ഗുഗ്ഗുലുഃ സൈന്ധവം കിണ്വം വര്ചഃ പാരാവതസ്യ ച |
വിഷവൃദ്ധികരം ചാന്നം ഹിത്വാ സമ്ഭോജനം ഹിതമ് ||൧൩൭||
View original
विनिवृत्ते ततः शोफे कर्णिकापातनं हितम् |
निम्बपत्रं त्रिवृद्दन्ती कुसुम्भं कुसुमं मधु ||१३६||
गुग्गुलुः सैन्धवं किण्वं वर्चः पारावतस्य च |
विषवृद्धिकरं चान्नं हित्वा सम्भोजनं हितम् ||१३७||
നിവൃത്തദാഹാദൌ വ്രണേ യാ വിഷോത്പന്നാ കര്ണികാ തസ്യാശ്ചികിത്സാമാഹ- വിനിവൃത്തേ ഇത്യാദി| കര്ണികാ മാംസകന്ദീ, പദ്മകര്ണികാകാരത്വാത് കര്ണികാ ഭണ്യതേ| തസ്യാശ്ച ശോണിതപിത്തോത്ഥായാ മൃദുരുജായാഃ പ്രച്ഛനമന്തരേണൈവ പാതനം സുകരമ്| താന്യേവ പാതനദ്രവ്യാണ്യാഹ- നിമ്ബപത്രമിത്യാദി| കിണ്വം സുരാബീജമ്| ഏതന്നിമ്ബപത്രാദികം ദ്രവ്യം ലേപനേന കര്ണികാപാതനേ ഹിതം, തഥാ വിഷവൃദ്ധികരം തിലകുലത്ഥാദ്യന്നം വര്ജയിത്വാ യദന്യത് പാതനമ് സമ്ഭോജനം തത് കര്ണികായാഃ പാതനേ ഹിതമ്| ഗയദാസസ്തു നിമ്ബപത്രമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ `ശിഖീവംശ’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയതി- ശിഖീ ലാങ്ഗലകീ, വംശോ വംശത്വക്| കിണ്വസ്ഥാനേ ദന്തം പഠതി, ദന്തോ ഗോദന്തോ ഗവാം ദന്തഃ||൧൩൬-൧൩൭||
Adhikarana 55 (138) · Śloka 138
വിഷേഭ്യഃ ഖലു സര്വേഭ്യഃ കര്ണികാമരുജാം സ്ഥിരാമ് |
പ്രച്ഛയിത്വാ മധൂന്മിശ്രൈഃ ശോധനീയൈരുപാചരേത് ||൧൩൮||
View original
विषेभ्यः खलु सर्वेभ्यः कर्णिकामरुजां स्थिराम् |
प्रच्छयित्वा मधून्मिश्रैः शोधनीयैरुपाचरेत् ||१३८||
കഫവാതോത്ഥായാഃ കര്ണികായാശ്ചികിത്സാമാഹ- വിഷേഭ്യ ഇത്യാദി| അരുജാമ് അവിദ്യമാനരുജാം, സ്ഥിരാം കഠിനാം| ശോധനീയൈഃ നിമ്ബപത്രത്രിവൃതാദിഭിഃ, ദന്തീമൂലമദനഫലകല്കാദിഭിര്വാ||൧൩൮||
Adhikarana 56 (139) · Śloka 139
സപ്തഷഷ്ഠസ്യ കീടാനാം ശതസ്യൈതദ്വിഭാഗശഃ |
ദഷ്ടലക്ഷണമാഖ്യാതം ചികിത്സാ ചാപ്യനന്തരമ് ||൧൩൯||
View original
सप्तषष्ठस्य कीटानां शतस्यैतद्विभागशः |
दष्टलक्षणमाख्यातं चिकित्सा चाप्यनन्तरम् ||१३९||
ഇദാനീം പരതന്ത്രോദിതസങ്ഖ്യാവിപ്രതിപത്തിനിരാസാര്ഥം സ്വതന്ത്രേ വ്യാസോക്തസങ്ഖ്യാഃ സുഖബോധാര്ഥം ച കീടേഷു ദഷ്ടലക്ഷണചികിത്സിതോപദേശേന പരിമാണമുദ്ദിശന്നാഹ- സപ്തഷഷ്ഠസ്യേത്യാദി| സപ്തഷഷ്ഠശതസ്യ കീടാനാം ദഷ്ടലക്ഷണമാഖ്യാതം കഥിതം, വിഭാഗശഃ പ്രത്യേകം ദഷ്ടലക്ഷണാദനന്തരം ചികിത്സിതമപി സമാഖ്യാതമ്||൧൩൯||
Adhikarana 57 (140) · Śloka 140
സവിംശമധ്യായശതമേതദുക്തം വിഭാഗശഃ |൧൪൦|
View original
सविंशमध्यायशतमेतदुक्तं विभागशः |१४०|
ഇദാനീം പൂര്വതന്ത്രസ്യാധ്യായസങ്ഖ്യായാഃ പരിമാണം യദുദ്ദിഷ്ടം തന്നിര്ദിഷ്ടമിതി ദര്ശയന്നാഹ- സവിംശമിത്യാദി| ഏതത് സവിംശമധ്യായശതം, വിഭാഗശഃ സൂത്രസ്ഥാനാദിവിഭാഗേനോക്തമ്|൧൪൦|-
Adhikarana 58 (140) · Śloka 140
ഇഹോദ്ദിഷ്ടാനനിര്ദിഷ്ടാനര്ഥാന് വക്ഷ്യാമ്യഥോത്തരേ ||൧൪൦||
View original
इहोद्दिष्टाननिर्दिष्टानर्थान् वक्ष्याम्यथोत्तरे ||१४०||
ശാലാക്യകൌമാരകായചികിത്സാഭൂതവിദ്യാനാം നാമമാത്രേണേഹോദ്ദിഷ്ടാനാം നിര്ദേശാഭാവാത് കഥം ജ്ഞാനമിത്യാഹ- ഇഹോദ്ദിഷ്ടാനിത്യാദി| ഇഹ വിംശത്യധികാധ്യായശതേ യേऽര്ഥാഃ ശാലാക്യാദയോ നാമമാത്രേണോദ്ദിഷ്ടാ നതു പ്രപഞ്ചേന നിര്ദിഷ്ടാഃ, താനഥ അനന്തരമുത്തരേ വക്ഷ്യാമി||൧൪൦||
Adhikarana 59 (141-143) · Śloka 143
സനാതനത്വാദ്വേദാനാമക്ഷരത്വാത്തഥൈവ ച |
തഥാ ദൃഷ്ടഫലത്വാച്ച ഹിതത്വാദപി ദേഹിനാമ് ||൧൪൧||
വാക്സമൂഹാര്ഥവിസ്താരാത് പൂജിതത്വാച്ച ദേഹിഭിഃ |
ചികിത്സിതാത് പുണ്യതമം ന കിഞ്ചിദപി ശുശ്രുമഃ ||൧൪൨||
ഋഷേരിന്ദ്രപ്രഭാവസ്യാമൃതയോനേര്ഭിഷഗ്ഗുരോഃ |
ധാരയിത്വാ തു വിമലം മതം പരമസമ്മതമ് |
ഉക്താഹാരസമാചാര ഇഹ പ്രേത്യ ച മോദതേ ||൧൪൩||
View original
सनातनत्वाद्वेदानामक्षरत्वात्तथैव च |
तथा दृष्टफलत्वाच्च हितत्वादपि देहिनाम् ||१४१||
वाक्समूहार्थविस्तारात् पूजितत्वाच्च देहिभिः |
चिकित्सितात् पुण्यतमं न किञ्चिदपि शुश्रुमः ||१४२||
ऋषेरिन्द्रप्रभावस्यामृतयोनेर्भिषग्गुरोः |
धारयित्वा तु विमलं मतं परमसम्मतम् |
उक्ताहारसमाचार इह प्रेत्य च मोदते ||१४३||
ചികിത്സിതസ്യോപാദേയതാമാഗമപ്രത്യക്ഷഫലത്വാഭ്യാമേവ നിര്ദിശന്നാഹ- സനാതനത്വാദിത്യാദി| ചികിത്സിതാദന്യത് പുണ്യതമം ന കിമപി ശുശ്രുമഃ ന കിമപി അനു ഗുരുപാരമ്പര്യേണ ശ്രുതവന്തഃ| കുത ഇത്യാഹ- സനാതനത്വാദ്വേദാനാമിതി|- ആയുര്വേദാങ്ഗാനാം ശല്യാദീനാം സനാതനത്വാന്നിത്യഭവത്വാദകൃതകത്വാദിത്യര്ഥഃ| ഏതേനാകൃതകത്വാഖ്യഹേതുകേന ദോഷാഭാവേണ തത്പ്രോക്തസ്യ ചികിത്സിതസ്യ പുണ്യതമത്വമ്| തഥാ അക്ഷരത്വാദായുര്വേദാങ്ഗാനാം ശല്യാദീനാം ന ക്ഷരതീത്യക്ഷരമവിചലനാത്മകമുച്യതേ, ഏതാനി ചായുര്വേദാങ്ഗാന്യക്ഷരാണി അവിചലനാത്മകാനി യാഥാതഥ്യാദിത്യര്ഥഃ, ഏതസ്മാദപി ചികിത്സിതം പുണ്യതമമ്| ആഗമപ്രമാണമഭിധായ പ്രത്യക്ഷം പ്രമാണമാഹ- തഥാ ദൃഷ്ടഫലത്വാച്ചേതി| ദൃഷ്ടഫലമപി കിഞ്ചിദപുണ്യതമം യഥാ സ്തേയാദീത്യാഹ- ഹിതത്വാദപി ദേഹിനാമിതി| ചികിത്സിതാദിത്യസ്യ സ്വരൂപവിശേഷണമാഹ- വാക്സമൂഹാര്ഥവിസ്താരാദിതി|- വാക്സമൂഹേऽര്ഥവിസ്താരോ യസ്മിന്; അത ഏവ പൂജിതത്വാച്ച ദേഹിഭിരിതി ദേഹിനഃ വ്യാധിപരിമോക്ഷം സ്വസ്ഥരക്ഷണമിച്ഛന്ത ആയുര്വേദം വിശിഷ്ടപദപദാര്ഥരൂപം സ്വസുഖകാമാഃ പൂജയന്തി| യതശ്ചികിത്സിതമുക്തൈര്ഹേതുഭിഃ പവിത്രതമം; തസ്മാദിന്ദ്രപ്രഭാവസ്യ മുനേസ്തം വേദമവിദ്യമാനപാപലക്ഷണമമലം, പരമാണാം മഹതാം സമ്യഡ്യതം പൂജിതം ഹൃദയേ ധാരണാത്| ഉക്താഹാരസമാചാര ഉക്തവ്യാധിപരിമോക്ഷസ്വസ്ഥരക്ഷണാഹാരാചാരഃ| ഇഹ ഇഹലോകേ, പ്രേത്യ പരലോകേऽപി, മോദതേ ഹൃഷ്യതി| ഗയദാസസ്തു `സനാതനത്വാദ്വേദാനാമക്ഷരത്വാത്തഥൈവ ച’ ഇതീദൃശം വ്യാഖ്യാനയതി- സനാതനത്വാത് നിത്യഭവത്വാദായുഷഃ സന്താനസ്യോപകാര്യസ്യ നിത്യസദ്ഭാവാത്തദുപഹിതകാരകോऽപ്യായുര്വേദോ നിത്യഃ| തത്രായുഷഃ സന്താനസ്യൈവ സന്തതിനിത്യതാമുദ്ദിശന്നാഹ അക്ഷരത്വാദിതി|- ന ക്ഷരന്തീതി അക്ഷരാണി അകാരാദയഃ സ്വരാഃ കാദീനി ച വ്യഞ്ജനാനി; തദ്ഘടിതത്വാദായുര്വേദസ്യാപി നിത്യത്വം കാരണാനുരൂപം കാര്യമിതി കൃത്വാ||൧൪൧-൧൪൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ കീടകല്പോ നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ ||൮||
ഇതി ഭഗവതാ ശ്രീധന്വന്തരിണോപദിഷ്ടായാം തച്ഛിഷ്യേണ മഹര്ഷിണാ സുശ്രുതേന വിരചിതായാം സുശ്രുതസംഹിതായാം പഞ്ചമം കല്പസ്ഥാനം സമാപ്തമ് |
View original
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने कीटकल्पो नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां पञ्चमं कल्पस्थानं समाप्तम् |
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം കല്പസ്ഥാനേऽഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||