Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః సర్పదష్టవిషచికిత్సితం కల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः सर्पदष्टविषचिकित्सितं कल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
సర్వైరేవాదితః సర్పైః శాఖాదష్టస్య దేహినః | దంశస్యోపరి బధ్నీయాదరిష్టాశ్చతురంగులే ||3|| ప్లోతచర్మాంతవల్కానాం మృదునాఽన్యతమేన వై | న గచ్ఛతి విషం దేహమరిష్టాభిర్నివారితం ||4||
सर्वैरेवादितः सर्पैः शाखादष्टस्य देहिनः | दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टाश्चतुरङ्गुले ||३|| प्लोतचर्मान्तवल्कानां मृदुनाऽन्यतमेन वै | न गच्छति विषं देहमरिष्टाभिर्निवारितम् ||४||
🔊 Audio coming soon
సర్పదష్టచికిత్సితం ద్వివిధం సామాన్యం విశిష్టం చ; తత్ర సామాన్యమేవ ప్రథమం నిర్దిశన్నాహ- సర్వైరిత్యాది| శాఖా హస్తపాదకం| అరిష్టా వస్త్రాదిభిర్మంత్రపురస్కృతైర్బంధః| ప్లోతేత్యాది| ప్లోతం వస్త్రం, చర్మాంతం చర్మైకదేశః, వల్కం వృక్షాదిత్వక్, మృదునా కోమలేన, అన్యతమేన ఏకతమేన, ప్లోతేన చర్మాంతేన వల్కలేన వేత్యర్థః||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
దహేద్దంశమథోత్కృత్య యత్ర బంధో న జాయతే | ఆచూషణచ్ఛేదదాహాః సర్వత్రైవ తు పూజితాః ||5||
दहेद्दंशमथोत्कृत्य यत्र बन्धो न जायते | आचूषणच्छेददाहाः सर्वत्रैव तु पूजिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
అరిష్టామభిధాయ దాహముద్దిశన్నాహ- దహేదిత్యాది| ఉత్కృత్య ఛిత్త్వా| దహేదితి అత్ర `మండలిదంశం వర్జయిత్వా’ ఇతి శేషః| న జాయతే న సంభవతి| సర్వత్రైవ సర్వస్మిన్ దేహే| పూజితాః శ్లాఘితాః| దాహస్య పునరుపాదానముత్కర్తనమంతరేణాపి దాహవిధానార్థం||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ప్రతిపూర్య ముఖం వస్త్రైర్హితమాచూషణం భవేత్ | స దష్టవ్యోఽథవా సర్పో లోష్టో వాఽపి హి తత్క్షణం ||6||
प्रतिपूर्य मुखं वस्त्रैर्हितमाचूषणं भवेत् | स दष्टव्योऽथवा सर्पो लोष्टो वाऽपि हि तत्क्षणम् ||६||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిపూర్యేత్యాది| వస్త్రైరిత్యుపలక్షణం, తేన కృష్ణవల్మీకమృత్పాంశునాఽపి ప్రతిపూర్యాచూషణం హితం, విషహరత్వాద్వల్మీకస్య| స దష్టవ్య ఇత్యాది| దష్టేన పురుషేణ హస్తాభ్యాముపసంగృహ్య పుచ్ఛే వక్త్రే చ సర్పః సమ్యగ్ దష్టవ్యః, తదభావే లోష్టో వా దష్టవ్యః| తద్భక్షణం తు తత్రైవ సంక్రమణహేతురిత్యర్థః||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
అథ మండలినా దష్టం న కథంచన దాహయేత్ | స పిత్తబాహుల్యవిషాద్దంశో దాహాద్విసర్పతే ||7||
अथ मण्डलिना दष्टं न कथञ्चन दाहयेत् | स पित्तबाहुल्यविषाद्दंशो दाहाद्विसर्पते ||७||
🔊 Audio coming soon
కేనచిద్దష్టే దాహనిషేధమాహ- అథ మండలినా దష్టమిత్యాది||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
అరిష్టామపి మంత్రైశ్చ బధ్నీయాన్మంత్రకోవిదః | సా తు రజ్జ్వాదిభిర్బద్ధా విషప్రతికరీ మతా ||8||
अरिष्टामपि मन्त्रैश्च बध्नीयान्मन्त्रकोविदः | सा तु रज्ज्वादिभिर्बद्धा विषप्रतिकरी मता ||८||
🔊 Audio coming soon
న కేవలం ప్లోతాదిభిః పరమరిష్టేత్యాహ- అరిష్టామిత్యాది| మంత్రకోవిదో మంత్రజ్ఞః పురుషః| కేవలైరపి మంత్రైరరిష్టాం బధ్నీయాత్| న పరం మంత్రైరేవారిష్టేత్యాహ- సా త్విత్యాది| సా పునరరిష్టా మంత్రరహితైరపి రజ్జ్వాదిభిర్బద్ధా విషప్రతికరీ విషప్రతీకారహేతుః | ఏతేన మంత్రతంత్రాభ్యాం తు విషప్రతీకారః||8||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
దేవబ్రహ్మర్షిభిః ప్రోక్తా మంత్రాః సత్యతపోమయాః | భవంతి నాన్యథా క్షిప్రం విషం హన్యుః సుదుస్తరం ||9|| విషం తేజోమయైర్మంత్రైః సత్యబ్రహ్మతపోమయైః | యథా నివార్యతే క్షిప్రం ప్రయుక్తైర్న తథౌషధైః ||10||
देवब्रह्मर्षिभिः प्रोक्ता मन्त्राः सत्यतपोमयाः | भवन्ति नान्यथा क्षिप्रं विषं हन्युः सुदुस्तरम् ||९|| विषं तेजोमयैर्मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः | यथा निवार्यते क्षिप्रं प्रयुक्तैर्न तथौषधैः ||१०||
🔊 Audio coming soon
మంత్రస్య శక్తిం దర్శయన్నాహ- దేవబ్రహ్మర్షిభిరిత్యాది| దేవర్షివిహితత్వేన సత్యమయాః, బ్రహ్మర్షివిహితత్వేన తపోమయాః| ప్రోక్తాః కథితా న తు కృతాః, మంత్రాణాం నిత్యత్వాత్| అన్యే తు `సత్యబ్రహ్మతపోమయా’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- దేవా ఇంద్రాదయః, బ్రహ్మా స్వనామప్రసిద్ధః, ఋషయః దేవర్షి-బ్రహ్మర్షి-రాజర్షయః| తత్ర దేవకృతత్వేన సత్యప్రత్యయాః, బ్రహ్మకృతత్వేన బ్రహ్మమయాః, త్రివిధర్షికృతత్వేన తపోమయాః; మంత్రాః కురుకుల్లాభేరుండాదయః పరతంత్రాభిహితా ఇహ నోపదిష్టాః||9-10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
మంత్రాణాం గ్రహణం కార్యం స్త్రీమాంసమధువర్జినా | మితాహారేణ శుచినా కుశాస్తరణశాయినా ||11|| గంధమాల్యోపహారైశ్చ బలిభిశ్చాపి దేవతాః | పూజయేన్మంత్రసిద్ధ్యర్థం జపహోమైశ్చ యత్నతః ||12||
मन्त्राणां ग्रहणं कार्यं स्त्रीमांसमधुवर्जिना | मिताहारेण शुचिना कुशास्तरणशायिना ||११|| गन्धमाल्योपहारैश्च बलिभिश्चापि देवताः | पूजयेन्मन्त्रसिद्ध्यर्थं जपहोमैश्च यत्नतः ||१२||
🔊 Audio coming soon
మంత్రగ్రహణవిధానమాహ- మంత్రాణామిత్యాది| అత్ర మధు మద్యం క్షౌద్రం చోభయమపి వర్జనీయం| యతాహారేణ సంయతాహారేణ హవిష్యైకాహారేణేత్యర్థః| శుచినా బాహ్యాభ్యంతరపవిత్రేణ| మాల్యం మాలా, ఉపహారో ధూపదీపాదికం పూజోపకరణం, బలిః సపశునైవైద్యం| హోమశ్చేతి చకారేణ ధ్యానేనాపీత్యనుక్తం సముచ్చీయతే||11||12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
మంత్రాస్త్వవిధినా ప్రోక్తా హీనా వా స్వరవర్ణతః | యస్మాన్న సిద్ధిమాయాంతి తస్మాద్యోజ్యోఽగదక్రమః ||13||
मन्त्रास्त्वविधिना प्रोक्ता हीना वा स्वरवर्णतः | यस्मान्न सिद्धिमायान्ति तस्माद्योज्योऽगदक्रमः ||१३||
🔊 Audio coming soon
విధిహీనగృహీతస్య హీనస్వరాదేర్వా మంత్రస్యాసిద్ధావగదక్రమో యోజ్య ఇత్యాహ- మంత్రాస్త్విత్యాది| అవిధినా స్త్రీమాంసమధువర్జనాదివిధిం వినా; ప్రోక్తా `గురుణా’ ఇతి శేషః||13||
Adhikarana 10 (14-16) · Śloka 16
సమంతతః సిరా దంశాద్విధ్యేత్తు కుశలో భిషక్ | శాఖాగ్రే వా లలాటే వా వ్యధ్యాస్తా విసృతే విషే ||14|| రక్తే నిర్హ్రియమాణే తు కృత్స్నం నిర్హ్రియతే విషం | తస్మాద్విస్రావయేద్రక్తం సా హ్యస్య పరమా క్రియా ||15|| సమంతాదగదైర్దంశం ప్రచ్ఛయిత్వా ప్రలేపయేత్ | చందనోశీరయుక్తేన వారిణా పరిషేచయేత్ ||16||
समन्ततः सिरा दंशाद्विध्येत्तु कुशलो भिषक् | शाखाग्रे वा ललाटे वा व्यध्यास्ता विसृते विषे ||१४|| रक्ते निर्ह्रियमाणे तु कृत्स्नं निर्ह्रियते विषम् | तस्माद्विस्रावयेद्रक्तं सा ह्यस्य परमा क्रिया ||१५|| समन्तादगदैर्दंशं प्रच्छयित्वा प्रलेपयेत् | चन्दनोशीरयुक्तेन वारिणा परिषेचयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
యతో రక్తమేవ ప్రాప్య విషం వికారకార్యతస్తదపకర్షణాయాహ- సమంతత ఇత్యాది| సమంతతః సర్వత్ర| వాశబ్దోఽత్ర సముచ్చయార్థే| విసృతే ప్రసృతే| ప్రలేపయేద్ రక్తసేచనావశిష్టవిప్రశమాయ మహాగదాదిభిః| చందనేత్యాది| చందనోశీరక్వాథేనేత్యర్థః, అన్యే తు చందనోశీరకల్కమిశ్రితజలేనేత్యాహుః||14-16||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 18
పాయయేతాగదాంస్తాంస్తాన్ క్షీరక్షౌద్రఘృతాదిభిః | తదలాభే హితా వా స్యాత్ కృష్ణా వల్మీకమృత్తికా ||17|| కోవిదారశిరీషార్కకటభీర్వాఽపి భక్షయేత్ |18|
पाययेतागदांस्तांस्तान् क्षीरक्षौद्रघृतादिभिः | तदलाभे हिता वा स्यात् कृष्णा वल्मीकमृत्तिका ||१७|| कोविदारशिरीषार्ककटभीर्वाऽपि भक्षयेत् |१८|
🔊 Audio coming soon
పాయయేతేత్యాది| రక్తావసేచనపూర్వం హృదయావరణార్థం తాంస్తాన్ మహాగదాదీనక్షమాత్రాపరిమితాన్ క్షీరాదిభిర్యథాదోషం పాతుం ప్రయోజయేత్| ఆదిశబ్దాద్దధితక్రయోర్గ్రహణం| కోవిదారః కాంచనారః| కటభీ శ్వేతస్యందః||17||-
Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19
న పిబేత్తైలకౌలత్థమద్యసౌవీరకాణి చ ||18|| ద్రవమన్యత్తు యత్కించిత్ పీత్వా పీత్వా తదుద్వమేత్ | ప్రాయో హి వమనేనైవ సుఖం నిర్హ్రియతే విషం ||19||
न पिबेत्तैलकौलत्थमद्यसौवीरकाणि च ||१८|| द्रवमन्यत्तु यत्किञ्चित् पीत्वा पीत्वा तदुद्वमेत् | प्रायो हि वमनेनैव सुखं निर्ह्रियते विषम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
విషే కానపి ద్రవాన్ నిరస్యన్నాహ- న పిబేత్తైలకౌలత్థేత్యాది| కులత్థానామయం కౌలత్థో యూషః, సౌవీరకం కాంజికం||18-19||
Adhikarana 13 (20-23) · Śloka 24
ఫణినాం విషవేగే తు ప్రథమే శోణితం హరేత్ | ద్వితీయే మధుసర్పిర్భ్యాం పాయయేతాగదం భిషక్ ||20|| నస్యకర్మాంజనే యుంజ్యాత్తృతీయే విషనాశనే | వాంతం చతుర్థే పూర్వోక్తాం యవాగూమథ దాపయేత్ ||21|| శీతోపచారం కృత్వాఽఽదౌ భిషక్ పంచమషష్ఠయోః | పాయయేచ్ఛోధనం తీక్ష్ణం యవాగూం చాపి కీర్తితాం ||22|| సప్తమే త్వవపీడేన శిరస్తీక్ష్ణేన శోధయేత్ | తీక్ష్ణమేవాంజనం దద్యాత్, తీక్ష్ణశస్త్రేణ మూర్ధ్ని చ ||23|| కృత్వా కాకపదం చర్మ సాసృగ్వా పిశితం క్షిపేత్ |24|
फणिनां विषवेगे तु प्रथमे शोणितं हरेत् | द्वितीये मधुसर्पिर्भ्यां पाययेतागदं भिषक् ||२०|| नस्यकर्माञ्जने युञ्ज्यात्तृतीये विषनाशने | वान्तं चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूमथ दापयेत् ||२१|| शीतोपचारं कृत्वाऽऽदौ भिषक् पञ्चमषष्ठयोः | पाययेच्छोधनं तीक्ष्णं यवागूं चापि कीर्तिताम् ||२२|| सप्तमे त्ववपीडेन शिरस्तीक्ष्णेन शोधयेत् | तीक्ष्णमेवाञ्जनं दद्यात्, तीक्ष्णशस्त्रेण मूर्ध्नि च ||२३|| कृत्वा काकपदं चर्म सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् |२४|
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వం దర్వీకరాదివేగవిశేషేణ వైశేషికం చికిత్సితమాహ- ఫణినామిత్యాది| శోణితం హరేదితి సిరయా ప్రచ్ఛన్నేన శృంగేణ వా| అగదం దర్వీకరవిషోదితం| వాంతం చతుర్థ ఇత్యాది| వమన మిహ సార్వకార్మికాదిభిరగదైః| పూర్వోక్తాం యవాగూమితి స్థావరవిషవిషయే కృతవమనాదికర్మణాం కోశాతక్యాదిద్రవ్యైః కృతామన్నసంసర్జనార్థం| ఏవం పంచమషష్ఠయోః శోధనే కృతేఽన్నసంసర్జనార్థం కీర్తితాం యవాగూం| సప్తమే తు ప్రత్యాఖ్యాయావపీడనాదికం||20-23||-
Adhikarana 14 (24-27) · Śloka 27
పూర్వే మండలినాం వేగే దర్వీకరవదాచరేత్ ||24|| అగదం మధుసర్పిర్భ్యాం ద్వితీయే పాయయేత చ | వామయిత్వా యవాగూం చ పూర్వోక్తామథ దాపయేత్ ||25|| తృతీయే శోధితం తీక్ష్ణైర్యవాగూం పాయయేద్ధితాం | చతుర్థే పంచమే చాపి దర్వీకరవదాచరేత్ ||26|| కాకోల్యాదిర్హితః షష్ఠే పేయశ్చ మధురోఽగదః | హితోఽవపీడే త్వగదః సప్తమే విషనాశనః ||27||
पूर्वे मण्डलिनां वेगे दर्वीकरवदाचरेत् ||२४|| अगदं मधुसर्पिर्भ्यां द्वितीये पाययेत च | वामयित्वा यवागूं च पूर्वोक्तामथ दापयेत् ||२५|| तृतीये शोधितं तीक्ष्णैर्यवागूं पाययेद्धिताम् | चतुर्थे पञ्चमे चापि दर्वीकरवदाचरेत् ||२६|| काकोल्यादिर्हितः षष्ठे पेयश्च मधुरोऽगदः | हितोऽवपीडे त्वगदः सप्तमे विषनाशनः ||२७||
🔊 Audio coming soon
పూర్వే మండలినామిత్యాది| పూర్వే మండలినాం వేగే దర్వీకరవదిత్యనేనాతిదిష్టం శోణితమోక్షణం జలౌకాభిః| అగదం మండలివిషోదితమేవ| ద్వితీయే వామయిత్వేతి వమనద్రవ్యక్వాథేన| శోధితం విరిక్తం, తీక్ష్ణైః విరేచనద్రవ్యైః| పేయశ్చేత్యత్ర చకారేణ శోధనం తీక్ష్ణమపి సముచ్చీయతే| మధురోఽగద ఇతి మహాగదాదిషు యోఽతీక్ష్ణః స పేయః| సప్తమే వేగే ప్రత్యాఖ్యాయ విషప్రత్యనీకాగదావపీడేనోపచరేత్||24-27||
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 30
పూర్వే రాజిమతాం వేగేఽలాబుభిః శోణితం హరేత్ | అగదం మధుసర్పిర్భ్యాం సంయుక్తం పాయయేత చ ||28|| వాంతం ద్వితీయే త్వగదం పాయయేద్విషనాశనం | తృతీయాదిషు త్రిష్వేవం విధిర్దార్వీకరో హితః ||29|| షష్ఠేఽంజనం తీక్ష్ణతమమవపీడశ్చ సప్తమే |30|
पूर्वे राजिमतां वेगेऽलाबुभिः शोणितं हरेत् | अगदं मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं पाययेत च ||२८|| वान्तं द्वितीये त्वगदं पाययेद्विषनाशनम् | तृतीयादिषु त्रिष्वेवं विधिर्दार्वीकरो हितः ||२९|| षष्ठेऽञ्जनं तीक्ष्णतममवपीडश्च सप्तमे |३०|
🔊 Audio coming soon
పూర్వే రాజిమతామిత్యాది| అవపీడోఽత్ర సార్వకార్మికాగదేన| అవపీడశ్చేతి చకారేణ నష్టసంజ్ఞవిధానం వక్ష్యమాణం సూచ్యతే|||28-29||-
Adhikarana 16 (30) · Śloka 31
గర్భిణీబాలవృద్ధానాం సిరావ్యధనవర్జితం ||30|| విషార్తానాం యథోద్దిష్టం విధానం శస్యతే మృదు |31|
गर्भिणीबालवृद्धानां सिराव्यधनवर्जितम् ||३०|| विषार्तानां यथोद्दिष्टं विधानं शस्यते मृदु |३१|
🔊 Audio coming soon
చికిత్సితస్య క్వచిదేవ కంచిద్విశేషముద్దిశన్నాహ- గర్భిణీత్యాది||30||-
Adhikarana 17 (31) · Śloka 33
రక్తావసేకాంజనాని నరతుల్యాన్యజావికే ||31|| త్రిగుణం మహిషే సోష్ట్రే గవాశ్వే ద్విగుణం తు తత్ | చతుర్గుణం తు నాగానాం,... |33|
रक्तावसेकाञ्जनानि नरतुल्यान्यजाविके ||३१|| त्रिगुणं महिषे सोष्ट्रे गवाश्वे द्विगुणं तु तत् | चतुर्गुणं तु नागानां,... |३३|
🔊 Audio coming soon
సప్తవేగప్రసంగేన పశువేగవిశేషస్యోక్తత్వాచ్చికిత్సితే మాత్రాయాం విశేషముద్దిశన్నాహ- రక్తేత్యాది| రక్తావసేకస్య మహతీ మాత్రా ప్రస్థప్రమాణా; ప్రస్థశ్చాత్ర సార్ధత్రయోదశపలప్రమాణః||31||-
Adhikarana 18 (32-33) · Śloka 33
...కేవలం సర్వపక్షిణాం ||32|| పరిషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చ సుశీతానవచారయేత్ | మాషకం త్వంజనస్యేష్టం ద్విగుణం నస్యతో హితం | పానే చతుర్గుణం పథ్యం వమనేఽష్టగుణం పునః ||33||
...केवलं सर्वपक्षिणाम् ||३२|| परिषेकान् प्रदेहांश्च सुशीतानवचारयेत् | माषकं त्वञ्जनस्येष्टं द्विगुणं नस्यतो हितम् | पाने चतुर्गुणं पथ्यं वमनेऽष्टगुणं पुनः ||३३||
🔊 Audio coming soon
పక్షిణాం చికిత్సితముద్దిశన్నాహ- కేవలమిత్యాది| పరిషేకప్రదేహౌ కేవలం నరవిషహరద్రవ్యేణ కార్యౌ, నతు రక్తావసేకాంజనానీత్యర్థః| అంజనాదీనాం ప్రమాణమాహ- మాషకమిత్యాది| ఇదమంజనాదిప్రమాణం గయదాసజేజ్జటాభ్యామంగీకృతం| వయం తు వృద్ధవాగ్భటోక్తసుశ్రుతోక్తవాక్యదర్శనాదంజనాదిషు విషవిషయే మహతీం మాత్రాం మన్యామహే| తథా చ తయోర్వాక్యం,- “గుల్మోదావర్తవీసర్పసర్పదంశాభిపీడితైః| ఉన్మత్తైః కృచ్ఛ్రమూత్రైశ్చ మహతీ శీఘ్రమేవ సా”- ఇతి; సుశ్రుతే చ,- “అహోరాత్రాదసందుష్టా యా మాత్రా పరిజీర్యతి| సా చ కుష్ఠవిషోన్మాదగ్రహాపస్మారనాశినీ”- ఇతి; తంత్రాంతరేఽపి- “విషజుష్టహతా యే చ కాసశ్వాసహతాశ్చ యే| తరుణా బలవంతశ్చ వామయేదుత్తమేన తాన్”- ఇతి| ఏతదుద్దేశేన కల్కాదీనాం మహత్యా మాత్రయాఽత్ర యుక్తిరవసీయతే| మహత్యా మాత్రయా చ కల్కమోదకచూర్ణానాం పలం మాత్రాప్రమాణం| తథా చ,- కల్కమోదకచూర్ణానాం కర్ష(పల)మద్యాచ్చ లేహతః| కర్షద్వయం పలం వాఽపి వయోరోగాగ్న్యపేక్షయా”- ఇతి| క్వాథస్య పలచతుష్టయం ప్రమాణం; తథా చ- “క్వాథద్రవ్యపలే వారి ద్విరష్టగుణమిష్యతే| చతుర్భాగావశేషం తు పేయం పలచతుష్టయం”- ఇతి| వమనవిషయే క్వాథస్య నవ ప్రస్థాః ప్రమాణం; తథా చ, “నవ ప్రస్థా తు జ్యేష్ఠా స్యాన్మధ్యమా షట్ ప్రకీర్తితా| నిష్క్వాథస్య త్రయః ప్రస్థా మాగధాస్తు కనీయసీ”- ఇతి| వమనవిషయే కల్కస్య పలత్రయం ప్రమాణం| తథా చ,- “త్రిపలం జ్యేష్ఠమాఖ్యాతం కనీయస్తు పలం భవేత్| మధ్యమం ద్వే పలే విద్యాదితి మే నిశ్చితా మతిః”- ఇతి| నస్యాంజనయోశ్చ మాత్రా నస్యాంజనవిధావేవ యా మహతీ ప్రతిపాదితేతి||32-33||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 34
దేశప్రకృతిసాత్మ్యర్తువిషవేగబలాబలం | ప్రధార్య నిపుణం బుద్ధ్యా తతః కర్మ సమాచరేత్ ||34||
देशप्रकृतिसात्म्यर्तुविषवेगबलाबलम् | प्रधार्य निपुणं बुद्ध्या ततः कर्म समाचरेत् ||३४||
🔊 Audio coming soon
దేశేత్యాది| దేశో భూమిః ఆతురశ్చ; తత్ర భూదేశః అశ్వత్థదేవతాయతనశ్మశానాదికః, ఆతురశరీరే చ మర్మదేశః; ప్రకృతిః కాయికీ మానసీ చ; తత్ర కాయికీ వాతాదికృతా, మానసీ చ సత్త్వదిజా| ప్రధార్య ఆలోచ్య, బుద్ధ్యా నిపుణం యథా భవత్యేవం కర్మ సమాచరేత్||34||
Adhikarana 20 (35) · Śloka 35
వేగానుపూర్వ్యా కర్మోక్తమిదం విషవినాశనం | కర్మావస్థావిశేషేణ విషయోరుభయోః శృణు ||35||
वेगानुपूर्व्या कर्मोक्तमिदं विषविनाशनम् | कर्मावस्थाविशेषेण विषयोरुभयोः शृणु ||३५||
🔊 Audio coming soon
వేగానుపూర్వ్యేత్యాది| వేగానుపూర్వ్యా వేగానామనుక్రమేణేత్యర్థః| ఉభయోః స్థావరజంగమయోః||35||
Adhikarana 21 (36) · Śloka 36
వివర్ణే కఠినే శూనే సరుజేఽంగే విషాన్వితే | తూర్ణం విస్రవణం కార్యముక్తేన విధినా తతః ||36||
विवर्णे कठिने शूने सरुजेऽङ्गे विषान्विते | तूर्णं विस्रवणं कार्यमुक्तेन विधिना ततः ||३६||
🔊 Audio coming soon
వివర్ణే ఇత్యాది| తూర్ణం త్వరితం| విస్రావణం రక్తమోక్షణం||36||
Adhikarana 22 (37) · Śloka 37
క్షుధార్తమనిలప్రాయం తద్విషార్తం సమాహితః | పాయయేత రసం సర్పిః శుక్తం క్షౌద్రం తథా దధి ||37||
क्षुधार्तमनिलप्रायं तद्विषार्तं समाहितः | पाययेत रसं सर्पिः शुक्तं क्षौद्रं तथा दधि ||३७||
🔊 Audio coming soon
క్షుధార్తమిత్యాది| తద్విషార్తమితి వాతాధికవిషవేదనార్తం| అత్ర మాంసరసాదిపానం విషవేగప్రాప్తౌ సత్యాం సుఖేన వమనార్థం||37||
Adhikarana 23 (38) · Śloka 38
తృడ్దాహఘర్మసమ్మోహే పైత్తం పైత్తవిషాతురం | శీతైః సంవాహనస్నానప్రదేహైః సముపాచరేత్ ||38||
तृड्दाहघर्मसम्मोहे पैत्तं पैत्तविषातुरम् | शीतैः संवाहनस्नानप्रदेहैः समुपाचरेत् ||३८||
🔊 Audio coming soon
తృడ్దాహేత్యాది| ఘర్మ ఇత్యుష్ణకాలే, సమ్మోహే మూర్చ్ఛాయాం| పైత్తం పిత్తప్రకృతిం| పైత్తం పిత్తజనకం విషం| సంవాహనం సుఖకరః స్పర్శః| ప్రదేహః ప్రలేపః||38||
Adhikarana 24 (39) · Śloka 39
శీతే శీతప్రసేకార్తం శ్లైష్మికం కఫకృద్విషం | వామయేద్వమనైస్తీక్ష్ణైస్తథా మూర్చ్ఛామదాన్వితం ||39||
शीते शीतप्रसेकार्तं श्लैष्मिकं कफकृद्विषम् | वामयेद्वमनैस्तीक्ष्णैस्तथा मूर्च्छामदान्वितम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
కఫవిషాతురస్య చికిత్సామాహ- శీతే ఇత్యాది| శీతే శీతకాలే| శ్లైష్మికం పురుషం||39||
Adhikarana 25 (40) · Śloka 40
కోష్ఠదాహరుజాధ్మానమూత్రసంగరుగన్వితం | విరేచయేచ్ఛకృద్వాయుసంగపిత్తాతురం నరం ||40||
कोष्ठदाहरुजाध्मानमूत्रसङ्गरुगन्वितम् | विरेचयेच्छकृद्वायुसङ्गपित्तातुरं नरम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
ఆమాశయగతస్య కఫస్య వమనముద్దిశ్య పచ్యమానపక్వాశయగతయోః పిత్తవాతయోర్విరేచనశబ్దేన విరేకబస్తీ నిర్దిశన్నాహ- కోష్ఠేత్యాది| కోష్ఠదాహాదౌ తు విరేచనశబ్దో విరేచన ఏవ వర్తతే||40||
Adhikarana 26 (41) · Śloka 41
శూనాక్షికూటం నిద్రార్తం వివర్ణావిలలోచనం | వివర్ణం చాపి పశ్యంతమంజనైః సముపాచరేత్ ||41||
शूनाक्षिकूटं निद्रार्तं विवर्णाविललोचनम् | विवर्णं चापि पश्यन्तमञ्जनैः समुपाचरेत् ||४१||
🔊 Audio coming soon
శూనాక్షికూటమిత్యాది| అక్షికూటో భ్రువోరధోభాగః| ఆవిలం దూషికాస్రాభ్యాం మలినం, వివర్ణం వివిధవర్ణం||41||
Adhikarana 27 (42-49) · Śloka 50
శిరోరుగ్గౌరవాలస్యహనుస్తంభగలగ్రహే | శిరో విరేచయేత్ క్షిప్రం మన్యాస్తంభే చ దారుణే ||42|| నష్టసంజ్ఞం వివృత్తాక్షం భగ్నగ్రీవం విరేచనైః | చూర్ణైః ప్రధమనైస్తీక్ష్ణైర్విషార్తం సముపాచరేత్ ||43|| తాడయేచ్చ సిరాః క్షిప్రం తస్య శాఖాలలాటజాః | తాస్వప్రసిచ్యమానాసు మూర్ధ్ని శస్త్రేణ శస్త్రవిత్ ||44|| కుర్యాత్ కాకపదాకారం వ్రణమేవం స్రవంతి తాః | సరక్తం చర్మ మాంసం వా నిక్షిపేచ్చాస్య మూర్ధని ||45|| చర్మవృక్షకషాయం వా కల్కం వా కుశలో భిషక్ | వాదయేచ్చాగదైర్లిప్త్వా దుందుభీంస్తస్య పార్శ్వయోః ||46|| లబ్ధసంజ్ఞం పునశ్చైనమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధయేత్ | నిఃశేషం నిర్హరేచ్చైవం విషం పరమదుర్జయం ||47|| అల్పమప్యవశిష్టం హి భూయో వేగాయ కల్పతే | కుర్యాద్వా సాదవైవర్ణ్యజ్వరకాసశిరోరుజః ||48|| శోఫశోషప్రతిశ్యాయతిమిరారుచిపీనసాన్ | తేషు చాపి యథాదోషం ప్రతికర్మ ప్రయోజయేత్ ||49|| విషార్తోపద్రవాంశ్చాపి యథాస్వం సముపాచరేత్ |50|
शिरोरुग्गौरवालस्यहनुस्तम्भगलग्रहे | शिरो विरेचयेत् क्षिप्रं मन्यास्तम्भे च दारुणे ||४२|| नष्टसञ्ज्ञं विवृत्ताक्षं भग्नग्रीवं विरेचनैः | चूर्णैः प्रधमनैस्तीक्ष्णैर्विषार्तं समुपाचरेत् ||४३|| ताडयेच्च सिराः क्षिप्रं तस्य शाखाललाटजाः | तास्वप्रसिच्यमानासु मूर्ध्नि शस्त्रेण शस्त्रवित् ||४४|| कुर्यात् काकपदाकारं व्रणमेवं स्रवन्ति ताः | सरक्तं चर्म मांसं वा निक्षिपेच्चास्य मूर्धनि ||४५|| चर्मवृक्षकषायं वा कल्कं वा कुशलो भिषक् | वादयेच्चागदैर्लिप्त्वा दुन्दुभींस्तस्य पार्श्वयोः ||४६|| लब्धसञ्ज्ञं पुनश्चैनमूर्ध्वं चाधश्च शोधयेत् | निःशेषं निर्हरेच्चैवं विषं परमदुर्जयम् ||४७|| अल्पमप्यवशिष्टं हि भूयो वेगाय कल्पते | कुर्याद्वा सादवैवर्ण्यज्वरकासशिरोरुजः ||४८|| शोफशोषप्रतिश्यायतिमिरारुचिपीनसान् | तेषु चापि यथादोषं प्रतिकर्म प्रयोजयेत् ||४९|| विषार्तोपद्रवांश्चापि यथास्वं समुपाचरेत् |५०|
🔊 Audio coming soon
నష్టసంజ్ఞమిత్యాది| వివృతాక్షం వ్యావర్తితనేత్రం| సరక్తమితి| సరక్తం హి మాంసాదికం శిరసి నిక్షిప్తం విషసంక్రామణం భవతి| చర్మవృక్షః పూర్వదేశే నౌవృక్షః| కషాయోఽత్ర నిర్యాసః| అసావపి ప్రయోగో విషసంక్రమణహేతుః| దుందుభీన్ నిఃస్వానాన్| ఏవం చ పరమదుర్జయం విషం నిర్హరేత్; కుత ఇత్యాహ- అల్పమిత్యాది| భూయః పునరపి వేగాయ కల్పతే వేగార్థం భవతి| సాదః అంగగ్లానిః| ప్రతిశ్యాయస్థానే జేజ్జటాచార్యః స్తైమిత్యం పఠతి, అత్ర స్తైమిత్యం నిశ్చలతా||42-49||-
Adhikarana 28 (50) · Śloka 51
అథారిష్టాం విముచ్యాశు ప్రచ్ఛయిత్వాఽంకితం తయా ||50|| దహ్యాత్తత్ర విషం స్కన్నం భూయో వేగాయ కల్పతే |51|
अथारिष्टां विमुच्याशु प्रच्छयित्वाऽङ्कितं तया ||५०|| दह्यात्तत्र विषं स्कन्नं भूयो वेगाय कल्पते |५१|
🔊 Audio coming soon
అరిష్టాస్థాపనబంధనవిషదూషితశోణితస్య చికిత్సాం దూష్యవిషప్రత్యనీకాముద్దిశన్నాహ- అథారిష్టామిత్యాది| అథ అనంతరం| తయా అంకితం దేశం ప్రచ్ఛయిత్వా దిహ్యాత్ `అగదైః’ ఇతి శేషః; అన్యథా తత్ర విషం స్కన్నం స్త్యానీభూతం భూయో వేగాయ కల్పతే పునర్వేగార్థం ప్రాదుర్భవతీత్యర్థః||50||-
Adhikarana 29 (51-54) · Śloka 54
ఏవమౌషధిభిర్మంత్రైః క్రియాయోగైశ్చ యత్నతః ||51|| విషే హృతగుణే దేహాద్యదా దోషః ప్రకుప్యతి | తదా పవనముద్వృత్తం స్నేహాద్యైః సముపాచరేత్ ||52|| తైలమత్స్యకులత్థామ్లవర్జ్యైర్విషహరాయుతైః | పిత్తజ్వరహరైః పిత్తం కషాయస్నేహబస్తిభిః ||53|| కఫమారగ్వధాద్యేన సక్షౌద్రేణ గణేన తు | శ్లేష్మఘ్నైరగదైశ్చైవ తిక్తై రూక్షైశ్చ భోజనైః ||54||
एवमौषधिभिर्मन्त्रैः क्रियायोगैश्च यत्नतः ||५१|| विषे हृतगुणे देहाद्यदा दोषः प्रकुप्यति | तदा पवनमुद्वृत्तं स्नेहाद्यैः समुपाचरेत् ||५२|| तैलमत्स्यकुलत्थाम्लवर्ज्यैर्विषहरायुतैः | पित्तज्वरहरैः पित्तं कषायस्नेहबस्तिभिः ||५३|| कफमारग्वधाद्येन सक्षौद्रेण गणेन तु | श्लेष्मघ्नैरगदैश्चैव तिक्तै रूक्षैश्च भोजनैः ||५४||
🔊 Audio coming soon
ఏవమిత్యాది| ఔషధిభిః మహాగదాదినిర్దిష్టాభిః, మంత్రైః కురుకుల్లాదినిర్దిష్టైః, క్రియాయోగైః దూష్యభూతశోణితహరబహిఃపరిమార్జనసేచనాలేపనాదిభిః; తథైవాంతఃపరిమార్జనైర్వమనవిరేచనాస్థాపనశిరోవిరేచనాఖ్యైః| విషే హృతగుణే అపహృతవిషాదజననతీక్ష్ణాదిగుణే| దోషః అనిలాదిః| ఉద్వృత్తం ఉచ్చలితం పరస్థానమితి యావత్| స్నేహాద్యైరితి ఆద్యశబ్దాన్మృదుసంశోధనస్వాదుభోజనాంగవిమర్దనాదిభిః| పిత్తజ్వరహరైరిత్యాది సముపాచరేదిత్యనువర్తతే| కఫమారగ్వధాద్యేనేత్యాది||51-54||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
వృక్షప్రపాతవిషమపతితం మృతమంభసి | ఉద్బద్ధం చ మృతం సద్యశ్చికిత్సేన్నష్టసంజ్ఞవత్ ||55||
वृक्षप्रपातविषमपतितं मृतमम्भसि | उद्बद्धं च मृतं सद्यश्चिकित्सेन्नष्टसञ्ज्ञवत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
వృక్షేత్యాది| ప్రపాతో నదీతటాదిః, విషమో నిమ్నోన్నతప్రదేశః, వృక్షాదిపతితం ప్రాణినం; మృతమంభసి అంభసి మృతం, ఉద్బద్ధముల్లంబితం చ మృతం, సద్యో ఝటితి, నష్టసంజ్ఞవచ్చికిత్సేత్| తత్ర మృతశబ్దో మృత్యుసమీపే వర్తమానో గృహ్యతే; న పునర్మృత ఏవ, తస్య నిష్ఫలచికిత్సితత్వాత్| కేచిదాచార్యా అముం పాఠం న మన్యంతే, యే తు మన్యంతే తన్మతానుసారేణ లిఖితోఽయమిత్యదోషః||55||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
గాఢం బద్ధేఽరిష్టయా ప్రచ్ఛితే వా తీక్ష్ణైర్లేపైస్తద్విధైర్వాఽవశిష్టైః | శూనే గాత్రే క్లిన్నమత్యర్థపూతి జ్ఞేయం మాంసం తద్విషాత్ పూతి కష్టం ||56||
गाढं बद्धेऽरिष्टया प्रच्छिते वा तीक्ष्णैर्लेपैस्तद्विधैर्वाऽवशिष्टैः | शूने गात्रे क्लिन्नमत्यर्थपूति ज्ञेयं मांसं तद्विषात् पूति कष्टम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
గాఢమిత్యాది| గాఢమరిష్టయా బద్ధే, అథవా ప్రచ్ఛితే, తీక్ష్ణైర్లేపైస్తద్విధైః శరీరవర్తిభిః, అవశిష్టైః అనుద్ధృతైః, జ్ఞేయం జ్ఞాతవ్యం, తన్మాంసం , విషాత్ పూతి పూతిసంజ్ఞకం, కష్టం కృచ్ఛ్రసాధ్యం||56||
Adhikarana 32 (57) · Śloka 58
సద్యో విద్ధం నిస్రవేత్ కృష్ణరక్తం పాకం యాయాద్దహ్యతే చాప్యభీక్ష్ణం | కృష్ణీభూతం క్లిన్నమత్యర్థపూతి శీర్ణం మాంసం యాత్యజస్రం క్షతాచ్చ ||57|| తృష్ణా మూర్చ్ఛా భ్రాంతిదాహౌ జ్వరశ్చ యస్య స్యుస్తం దిగ్ధవిద్ధం వ్యవస్యేత్ |58|
सद्यो विद्धं निस्रवेत् कृष्णरक्तं पाकं यायाद्दह्यते चाप्यभीक्ष्णम् | कृष्णीभूतं क्लिन्नमत्यर्थपूति शीर्णं मांसं यात्यजस्रं क्षताच्च ||५७|| तृष्णा मूर्च्छा भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च यस्य स्युस्तं दिग्धविद्धं व्यवस्येत् |५८|
🔊 Audio coming soon
సద్యో విద్ధమిత్యాది| అభీక్ష్ణం పునః పునః, క్లిన్నం ఆర్ద్రీభూతం, అత్యర్థం పూతి అతిశయేన దుర్గంధం, శీర్ణం శటితం, అజస్రం అనవరతం, భ్రాంతిః వస్తూనామన్యథా ప్రతీతిః, స్యుః భవేయుః, దిగ్ధవిద్ధం విషలిప్తబాణతాడితం, వ్యవస్యేత్ జానీయాత్||57||-
Adhikarana 33 (58) · Śloka 59
పూర్వోద్దిష్టం లక్షణం సర్వమేతజ్జుష్టం యస్యాలం విషేణ వ్రణాః స్యుః ||58|| లూతాదష్టా దిగ్ధవిద్ధా విషైర్వా జుష్టా ప్రాయస్తే వ్రణాః పూతిమాంసాః |59|
पूर्वोद्दिष्टं लक्षणं सर्वमेतज्जुष्टं यस्यालं विषेण व्रणाः स्युः ||५८|| लूतादष्टा दिग्धविद्धा विषैर्वा जुष्टा प्रायस्ते व्रणाः पूतिमांसाः |५९|
🔊 Audio coming soon
పూర్వోద్దిష్టమిత్యాది| యస్య ప్రాణినోఽలమత్యర్థం శత్రూణామవచారితేన విషేణ జుష్టా వ్రణాః స్యుర్భవేయుః, తస్య ఏతత్ సర్వం పూర్వోద్దిష్టం లక్షణం భవతి; కుత ఇత్యాహ- లూతాదష్టా ఇత్యాది| యే వ్రణా లూతాదష్టదిగ్ధవిద్ధాదయస్తే ప్రాయః పూతిమాంసా భవంతీత్యర్థః||58||-
Adhikarana 34 (59-60) · Śloka 60
తేషాం యుక్త్యా పూతిమాంసాన్యపోహ్య వార్యోకోభిః శోణితం చాపహృత్య ||59|| హృత్వా దోషాన్ క్షిప్రమూర్ధ్వం త్వధశ్చ సమ్యక్ సించేత్ క్షీరిణాం త్వక్కషాయైః | అంతర్వస్త్రం దాపయేచ్చ ప్రదేహాన్ శీతైర్ద్రవ్యైరాజ్యయుక్తైర్విషఘ్నైః ||60||
तेषां युक्त्या पूतिमांसान्यपोह्य वार्योकोभिः शोणितं चापहृत्य ||५९|| हृत्वा दोषान् क्षिप्रमूर्ध्वं त्वधश्च सम्यक् सिञ्चेत् क्षीरिणां त्वक्कषायैः | अन्तर्वस्त्रं दापयेच्च प्रदेहान् शीतैर्द्रव्यैराज्ययुक्तैर्विषघ्नैः ||६०||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం పూర్వోక్తానాం చికిత్సామాహ- తేషామిత్యాది| వార్యోకోభిః జలౌకోభిరిత్యర్థః| క్షీరిణాం న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షగర్దభాండానాం| శీతైరిత్యాది| శీతవీర్యస్పర్శైర్విషఘ్నైః పిత్తవిసర్పోక్తైరిత్యర్థః| ఆజ్యమిశ్రైః శతధౌతఘృతయుక్తైః||59-60||
Adhikarana 35 (61) · Śloka 61
భిన్నే త్వస్థ్నా దుష్టజాతేన కార్యః పూర్వో మార్గః పైత్తికే యో విషే చ |61|
भिन्ने त्वस्थ्ना दुष्टजातेन कार्यः पूर्वो मार्गः पैत्तिके यो विषे च |६१|
🔊 Audio coming soon
భిన్నే ఇత్యాది| దుష్టజాతేన దుష్టజీవసంభూతేన అస్థివిషాణామస్థ్నేత్యర్థః| అస్థ్నా దుష్టజాతేనేత్యుపలక్షణం, తేన తత్సదృశశకృన్మూత్రశుక్రస్పర్శపర్దనగుదాస్థిశూకశవైః సవిషకంటకైర్వృశ్చికకంటకైశ్చ కృతే వ్రణే| పూర్వో మార్గః అనంతరోక్తః `తేషాం యుక్త్యా పూతిమాంసాన్యపోహ్య’ ఇత్యాదికః; న పరం దుష్టాస్థ్యాదిభిర్భిన్నే వ్రణే పూర్వో మార్గః అనంతరోక్తోఽపి యో వ్రణస్తస్మిన్నపి పూర్వో మార్గః కార్యః|61|-
Adhikarana 36 (61-62) · Śloka 63
త్రివృద్విశల్యే మధుకం హరిద్రే రక్తా నరేంద్రో లవణశ్చ వర్గః ||61|| కటుత్రికం చైవ సుచూర్ణితాని శృంగే నిదధ్యాన్మధుసంయుతాని | ఏషోఽగదో హంతి విషం ప్రయుక్తః పానాంజనాభ్యంజననస్యయోగైః ||62|| అవార్యవీర్యో విషవేగహంతా మహాగదో నామ మహాప్రభావః |63|
त्रिवृद्विशल्ये मधुकं हरिद्रे रक्ता नरेन्द्रो लवणश्च वर्गः ||६१|| कटुत्रिकं चैव सुचूर्णितानि शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि | एषोऽगदो हन्ति विषं प्रयुक्तः पानाञ्जनाभ्यञ्जननस्ययोगैः ||६२|| अवार्यवीर्यो विषवेगहन्ता महागदो नाम महाप्रभावः |६३|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమగదకోశమాహ- త్రివృద్విశల్యేత్యాది| విశల్యా కాష్ఠపాటలా, రక్తా మంజిష్ఠా, నరేంద్రః కిరమాలకః| అవార్యవీర్యః అప్రతిహతవీర్యః||61-62||-
Adhikarana 37 (63-64) · Śloka 65
విడంగపాఠత్రిఫలాజమోదాహింగూని వక్రం త్రికటూని చైవ ||63|| సర్వశ్చ వర్గో లవణః సుసూక్ష్మః సచిత్రకః క్షౌద్రయుతో నిధేయః | శృంగే గవాం శృంగమయేన చైవ ప్రచ్ఛాదితః పక్షముపేక్షితశ్చ ||64|| ఏషోఽగదః స్థావరజంగమానాం జేతా విషాణామజితో హి నామ్నా |65|
विडङ्गपाठत्रिफलाजमोदाहिङ्गूनि वक्रं त्रिकटूनि चैव ||६३|| सर्वश्च वर्गो लवणः सुसूक्ष्मः सचित्रकः क्षौद्रयुतो निधेयः | शृङ्गे गवां शृङ्गमयेन चैव प्रच्छादितः पक्षमुपेक्षितश्च ||६४|| एषोऽगदः स्थावरजङ्गमानां जेता विषाणामजितो हि नाम्ना |६५|
🔊 Audio coming soon
విడంగపాఠేత్యాది| వక్రం తగరం||63-64||-
Adhikarana 38 (65-67) · Śloka 68
ప్రపౌండరీకం సురదారు ముస్తా కాలానుసార్యా కటురోహిణీ చ ||65|| స్థౌణేయకధ్యామకగుగ్గులూని పున్నాగతాలీశసువర్చికాశ్చ | కుటన్నటైలాసితసింధువారాః శైలేయకుష్ఠే తగరం ప్రియంగుః ||66|| రోధ్రం జలం కాంచనగైరికం చ సమాగధం చందనసైంధవం చ | సూక్ష్మాణి చూర్ణాని సమాని కృత్వా శృంగే నిదధ్యాన్మధుసంయుతాని ||67|| ఏషోఽగదస్తార్క్ష్య ఇతి ప్రదిష్టో విషం నిహన్యాదపి తక్షకస్య |68|
प्रपौण्डरीकं सुरदारु मुस्ता कालानुसार्या कटुरोहिणी च ||६५|| स्थौणेयकध्यामकगुग्गुलूनि पुन्नागतालीशसुवर्चिकाश्च | कुटन्नटैलासितसिन्धुवाराः शैलेयकुष्ठे तगरं प्रियङ्गुः ||६६|| रोध्रं जलं काञ्चनगैरिकं च समागधं चन्दनसैन्धवं च | सूक्ष्माणि चूर्णानि समानि कृत्वा शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि ||६७|| एषोऽगदस्तार्क्ष्य इति प्रदिष्टो विषं निहन्यादपि तक्षकस्य |६८|
🔊 Audio coming soon
ప్రపౌండరీకమిత్యాది| కాలానుసార్యా కాలానుసారివా| ధ్యామకం కత్తృణం, కుటన్నటః శ్యోనాకః, సితసింధువారః శ్వేతనిర్గుండీ||65-67||-
Adhikarana 39 (68-72) · Śloka 73
మాంసీహరేణుత్రిఫలామురంగీరక్తాలతాయష్టికపద్మకాని ||68|| విడంగతాలీశసుగంధికైలాత్వక్కుష్ఠపత్రాణి సచందనాని | భార్గీ పటోలం కిణిహీ సపాఠా మృగాదనీ కర్కటికా పురశ్చ ||69|| పాలింద్యశోకౌ క్రముకం సురస్యాః ప్రసూనమారుష్కరజం చ పుష్పం | సూక్ష్మాని చూర్ణాని సమాని శృంగే న్యసేత్ సపిత్తాని సమాక్షికాణి ||70|| వరాహగోధాశిఖిశల్లకీనాం మార్జారజం పార్షతనాకులే చ | యస్యాగదోఽయం సుకృతో గృహే స్యాన్నామ్నర్షభో నామ నరర్షభస్య ||71|| న తత్ర సర్పాః కుత ఏవ కీటాస్త్యజంతి వీర్యాణి విషాణి చైవ | ఏతేన భేర్యః పటహాశ్చ దిగ్ధా నానద్యమానా విషమాశు హన్యుః ||72|| దిగ్ధాః పతాకాశ్చ నిరీక్ష్య సద్యో విషాభిభూతా హ్యవిషా భవంతి |73|
मांसीहरेणुत्रिफलामुरङ्गीरक्तालतायष्टिकपद्मकानि ||६८|| विडङ्गतालीशसुगन्धिकैलात्वक्कुष्ठपत्राणि सचन्दनानि | भार्गी पटोलं किणिही सपाठा मृगादनी कर्कटिका पुरश्च ||६९|| पालिन्द्यशोकौ क्रमुकं सुरस्याः प्रसूनमारुष्करजं च पुष्पम् | सूक्ष्मानि चूर्णानि समानि शृङ्गे न्यसेत् सपित्तानि समाक्षिकाणि ||७०|| वराहगोधाशिखिशल्लकीनां मार्जारजं पार्षतनाकुले च | यस्यागदोऽयं सुकृतो गृहे स्यान्नाम्नर्षभो नाम नरर्षभस्य ||७१|| न तत्र सर्पाः कुत एव कीटास्त्यजन्ति वीर्याणि विषाणि चैव | एतेन भेर्यः पटहाश्च दिग्धा नानद्यमाना विषमाशु हन्युः ||७२|| दिग्धाः पताकाश्च निरीक्ष्य सद्यो विषाभिभूता ह्यविषा भवन्ति |७३|
🔊 Audio coming soon
మాంసీత్యాది| మురంగీ శోభాంజనకః, రక్తా లతా మంజిష్ఠా, సుగంధికా సర్పగంధికా, కిణిహీ కటభీ, మృగాదనీ కర్కటికా, ఇంద్రవారుణీఫలమిత్యన్యే, పురః గుగ్గులుః, పాలిందీ త్రివృత్, కాలవల్లీత్యపరే, క్రముకం పూగఫలం, రుబుకమిత్యన్యే పఠంతి స చైరండః, సురస్యాః ప్రసూనం తులసీపుష్పం, శిఖీ మయూరః, కుక్కుట ఇత్యన్యే, పృషతానామిదం పార్షతం, పృషతః చిత్తలః| యస్య నరర్షభస్య నరాధిపస్య, గృహేఽయమగదో నామ్నా సంజ్ఞయా, ఋషభో నామ ఋషభ ఇతి ప్రసిద్ధః, సుకృతః స్యాత్ శోభనో నిష్పాదితో భవేత్||68-72||-
Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 75
లాక్షా హరేణుర్నలదం ప్రియంగుః శిగ్రుద్వయం యష్టికపృథ్వికాశ్చ ||73|| చూర్ణీకృతోఽయం రజనీవిమిశ్రో సర్పిర్మధుభ్యాం సహితో నిధేయః | శృంగే గవాం పూర్వవదాపిధానస్తతః ప్రయోజ్యోఽంజననస్యపానైః ||74|| సంజీవనో నామ గతాసుకల్పానేషోఽగదో జీవయతీహ మర్త్యాన్ |75|
लाक्षा हरेणुर्नलदं प्रियङ्गुः शिग्रुद्वयं यष्टिकपृथ्विकाश्च ||७३|| चूर्णीकृतोऽयं रजनीविमिश्रो सर्पिर्मधुभ्यां सहितो निधेयः | शृङ्गे गवां पूर्ववदापिधानस्ततः प्रयोज्योऽञ्जननस्यपानैः ||७४|| सञ्जीवनो नाम गतासुकल्पानेषोऽगदो जीवयतीह मर्त्यान् |७५|
🔊 Audio coming soon
లాక్షేత్యాది| పృథ్వికా ఏలా, హింగుపత్రికేత్యన్యే| పూర్వవదాపిధానః గోశృంగికాపిధానః||73-74||-
Adhikarana 41 (75) · Śloka 76
శ్లేష్మాతకీకట్ఫలమాతులుంగ్యః శ్వేతా గిరిహ్వా కిణిహీ సితా చ ||75|| సతండులీయోఽగద ఏష ముఖ్యో విషేషు దర్వీకరరాజిలానాం |76|
श्लेष्मातकीकट्फलमातुलुङ्ग्यः श्वेता गिरिह्वा किणिही सिता च ||७५|| सतण्डुलीयोऽगद एष मुख्यो विषेषु दर्वीकरराजिलानाम् |७६|
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మాతకీత్యాది| శ్లేష్మాతకీ `బహువారః’ ఇతి లోకే, కట్ఫలం కాశ్మరీ, మాతులుంగో బీజపూరకః, శ్వేతా గిరిహ్వా శ్వేతస్యందా, కిణిహీ నీలస్యందా, సితా శర్కరా| అయం దర్వీకరరాజిలవిషదష్టాగదః||75||-
Adhikarana 42 (76-77) · Śloka 78
ద్రాక్షా సుగంధా నగవృత్తికా చ శ్వేతా సమంగా సమభాగయుక్తా ||76|| దేయో ద్విభాగః సురసాచ్ఛదస్య కపిత్థబిల్వాదపి దాడిమాచ్చ | తథాఽర్ధభాగః సితసింధువారాదంకోఠమూలాదపి గైరికాచ్చ ||77|| ఏషోఽగదః క్షౌద్రయుతో నిహంతి విశేషతో మండలినాం విషాణి |78|
द्राक्षा सुगन्धा नगवृत्तिका च श्वेता समङ्गा समभागयुक्ता ||७६|| देयो द्विभागः सुरसाच्छदस्य कपित्थबिल्वादपि दाडिमाच्च | तथाऽर्धभागः सितसिन्धुवारादङ्कोठमूलादपि गैरिकाच्च ||७७|| एषोऽगदः क्षौद्रयुतो निहन्ति विशेषतो मण्डलिनां विषाणि |७८|
🔊 Audio coming soon
ద్రాక్షేత్యాది| సుగంధా సర్పసుగంధా నాకులీతి యావత్, నగవృత్తికా శల్లకీ, శ్వేతా శ్వేతస్యందః| దేయో ద్విభాగ ఇత్యాది| అర్ధభాగః అర్ధపలం సింధువారాదిభ్యః| కేచిత్తు సుగంధా నగమృత్తికేతి పఠంతి, తత్రాయమర్థః- శోభనగంధవతీ పర్వతస్య మృత్తికా, పర్వతమృత్తికాయాః సామాన్యతో విషహరత్వాత్| సామాన్యేన సర్వత్ర విషహరోఽయమగదః, విశేషతో మండలివిషహరో భవతి| అయం తు మండలివిషహరో నామాగదః||76-77||-
Adhikarana 43 (78-80) · Śloka 80
వంశత్వగార్ద్రాఽఽమలకం కపిత్థం కటుత్రికం హైమవతీ సకుష్ఠా ||78|| కరంజబీజం తగరం శిరీషపుష్పం చ గోపిత్తయుతం నిహంతి | విషాణి లూతోందురపన్నగానాం కైటం చ లేపాంజననస్యపానైః ||79|| పురీషమూత్రానిలగర్భసంగాన్నిహంతి వర్త్యంజననాభిలేపైః | కాచార్మకోథాన్ పటలాంశ్చ ఘోరాన్ పుష్పం చ హంత్యంజననస్యయోగైః ||80||
वंशत्वगार्द्राऽऽमलकं कपित्थं कटुत्रिकं हैमवती सकुष्ठा ||७८|| करञ्जबीजं तगरं शिरीषपुष्पं च गोपित्तयुतं निहन्ति | विषाणि लूतोन्दुरपन्नगानां कैटं च लेपाञ्जननस्यपानैः ||७९|| पुरीषमूत्रानिलगर्भसङ्गान्निहन्ति वर्त्यञ्जननाभिलेपैः | काचार्मकोथान् पटलांश्च घोरान् पुष्पं च हन्त्यञ्जननस्ययोगैः ||८०||
🔊 Audio coming soon
వంశత్వగార్ద్రేత్యాది| వంశత్వగార్ద్రా ఆర్ద్రవంశస్య త్వక్, హైమవతీ వచా| కోథః పూతిభావః క్లిన్నవర్త్మాదిషు| అయం తు సార్వకార్మికోఽగదః||78-80||
Adhikarana 44 (81) · Śloka 81
సమూలపుష్పాంకురవల్కబీజాత్ క్వాథః శిరీషాత్ త్రికటుప్రగాఢః | సలావణః క్షౌద్రయుతోఽథ పీతో విశేషతః కీటవిషం నిహంతి ||81||
समूलपुष्पाङ्कुरवल्कबीजात् क्वाथः शिरीषात् त्रिकटुप्रगाढः | सलावणः क्षौद्रयुतोऽथ पीतो विशेषतः कीटविषं निहन्ति ||८१||
🔊 Audio coming soon
సమూలపుష్పాంకురేత్యాది| అంకురో నవపత్రాంకురః, ప్రవాల ఇత్యర్థః| సహ లావణేన లవణసమూహేన వర్తతే ఇతి సలావణః| కేచిదీదృశం పఠంతి- `త్వక్పత్రపుష్పాణి ఫలం సమూలం పిష్ట్వా శిరీషస్య కటుత్రికం చ| సలావణం క్షౌద్రయుతం విలీఢం విశేషతః కీటవిషం నిహంతి’| అయమగదః పంచశిరీషనామా||81||
Adhikarana 45 (82-83) · Śloka 83
కుష్ఠం త్రికటుకం దార్వీ మధుకం లవణద్వయం | మాలతీ నాగపుష్పం చ సర్వాణి మధురాణి చ ||82|| కపిత్థరసపిష్టోఽయం శర్కరాక్షౌద్రసంయుతః | విషం హంత్యగదః సర్వం మూషికాణాం విశేషతః ||83||
कुष्ठं त्रिकटुकं दार्वी मधुकं लवणद्वयम् | मालती नागपुष्पं च सर्वाणि मधुराणि च ||८२|| कपित्थरसपिष्टोऽयं शर्कराक्षौद्रसंयुतः | विषं हन्त्यगदः सर्वं मूषिकाणां विशेषतः ||८३||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠం త్రికటుకమిత్యాది| లవణద్వయం సైంధవం సౌవర్చలం చ| మాలతీ జాతీ, నాగపుష్పం నాగకేశరం, సర్వాణి మధురాణి కాకోల్యాదీని| అయమపి సార్వకామికనామాఽగదః||82-83||
Adhikarana 46 (84-86) · Śloka 86
సోమరాజీఫలం పుష్పం కటభీ సింధువారకః | చోరకో వరుణః కుష్ఠం సర్పగంధా ససప్తలా ||84|| పునర్నవా శిరీషస్య పుష్పమారగ్వధార్కజం | శ్యామాఽంబష్ఠా విడంగాని తథాఽమ్రాశ్మంతకాని చ ||85|| భూమీ కురబకశ్చైవ గణ ఏకసరః స్మృతః | ఏకశో ద్విత్రిశో వాఽపి ప్రయోక్తవ్యో విషాపహః ||86||
सोमराजीफलं पुष्पं कटभी सिन्धुवारकः | चोरको वरुणः कुष्ठं सर्पगन्धा ससप्तला ||८४|| पुनर्नवा शिरीषस्य पुष्पमारग्वधार्कजम् | श्यामाऽम्बष्ठा विडङ्गानि तथाऽम्राश्मन्तकानि च ||८५|| भूमी कुरबकश्चैव गण एकसरः स्मृतः | एकशो द्वित्रिशो वाऽपि प्रयोक्तव्यो विषापहः ||८६||
🔊 Audio coming soon
సోమరాజీఫలమిత్యాది| సోమరాజీ బాకుచీ, సింధువారః శ్వేతపుష్పా నిర్గుండీ, చోరకో గ్రంథిపర్ణానుకారీ, సర్పగంధా నాకులీ, సప్తలా యవతిక్తాభేదః, శ్యామా శ్యామలతా, ప్రియంగురిత్యన్యే, అంబష్ఠా పాఠా, అశ్మంతకో వృక్షోఽమ్లోటకానుసారీ, భూమిః కృష్ణమృత్తికా, కురబకః స్నిగ్ధపత్రః సితకుసుమః స్వనామప్రసిద్ధః| గణ ఏకసరః స్మృత ఇతి అయమౌషధగణ ఏకసరః ఏకసరసంజ్ఞకః స్మృతః| ఏకశో ద్విత్రిశో వాఽపి ప్రయోక్తవ్యో విషాపహ ఇతి స చౌషధగణ ఏకైకశః ఏకమేకం ద్వౌ ద్వౌ త్రీన్ త్రీన్ వా ప్రయోక్తవ్యః, ప్రయుక్తశ్చ విషాపహో భవతి||84-86||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానే సర్పదష్టవిషచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః ||5||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం కల్పస్థానే పంచమోఽధ్యాయః||5||