Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
annē pānē ca prāyēṇa sthāvaraviṣāvacāraṇāttadvijñānīyārambhō yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva dvividhaṁ viṣamucyatē | daśādhiṣṭhānamādyaṁ tu dvitīyaṁ ṣōḍaśāśrayam ||3||
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते | दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम् ||३||
🔊 Audio coming soon
tatra viṣasya cikitsāviśēṣārthaṁ svarūpabhēdēnāśrayabhēdēna ca dvaividhyaṁ pratipādayati- sthāvaramityādi| ādyaṁ prathamam; ‘adanīyam ādyaṁ’ ityanyē, tannēcchati gayī||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
mūlaṁ patraṁ phalaṁ puṣpaṁ tvak kṣīraṁ sāra ēva ca | niryāsō dhātavaścaiva kandaśca daśamaḥ smr̥taḥ ||4||
मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च | निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः ||४||
🔊 Audio coming soon
tānyēva sthāvarasya daśādhiṣṭhānāni nirdiśannāha- mūlamityādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra, klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayānītyaṣṭau mūlaviṣāṇi; viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; kumudvatīvēṇukākarambhamahākarambhakarkōṭakarēṇukakhadyōtakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi; vētrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca puṣpaviṣāṇi; antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi; kumudaghnīsnuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi; phēnāśma(bhasma) haritālaṁ ca dvē dhātuviṣē; kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśr̥ṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayōdaśa kandaviṣāṇi; ityēvaṁ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti ||5||
तत्र, क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि; विषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि; कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि; वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि; अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भनन्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि; कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि; फेनाश्म(भस्म) हरितालं च द्वे धातुविषे; कालकूटवत्सनाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि; इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
gayī tu gargarakasthānē `anantā’ iti paṭhati| viṣapatrikētyādi| gayī tu nārācasthānē vallījaṁ paṭhati| kumudvatītyādi| gayī tu pālakasthānē balāhamiti paṭhati| mūlādiviṣāṇāṁ yatnaparairapi jñātumaśakyatvāttāni himavatpradēśē kirātaśabarādibhyō jñēyāni||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
catvāri vatsanābhāni mustakē dvē prakīrtitē | ṣaṭ caiva sarṣapāṇyāhuḥ śēṣāṇyēkaikamēva tu ||6||
चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते | षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकमेव तु ||६||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ kandaviṣāṇāmavāntarabhēdān darśayannāha- catvārītyādi||6||
Adhikarana 6 (7-10) · Śloka 11
udvēṣṭanaṁ mūlaviṣaiḥ pralāpō mōha ēva ca | jr̥mbhāṅgōdvēṣṭanaśvāsā jñēyāḥ patraviṣēṇa tu ||7|| muṣkaśōphaḥ phalaviṣairdāhō'nnadvēṣa ēva ca | bhavēt puṣpaviṣaiśchardirādhmānaṁ mōha ēva ca ||8|| tvaksāraniryāsaviṣairupayuktairbhavanti hi | āsyadaurgandhyapāruṣyaśirōrukkaphasaṁsravāḥ ||9|| phēnāgamaḥ kṣīraviṣairviḍbhēdō gurujihvatā | hr̥tpīḍanaṁ dhātuviṣairmūrcchā dāhaśca tāluni ||10|| prāyēṇa kālaghātīni viṣāṇyētāni nirdiśēt |11|
उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च | जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु ||७|| मुष्कशोफः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च | भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च ||८|| त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि | आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ||९|| फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता | हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ||१०|| प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
tatra navānāṁ mūlādyadhiṣṭhānānāṁ samāsēna cikitsārthaṁ sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ nirdiśannāha- udvēṣṭanamityādi| udvēṣṭanam aṅgamōṭanam| jr̥mbhāṅgōdvēṣṭanētyādi| udvēṣṭanaṁ pūrvaṁ vyākhyātam| muṣkaśōpha ityādi| ēṣāṁ navānāṁ sāmānyaṁ dharmamuddiśannāha- prāyēṇētyādi| upayōgadivasādanyō divasapakṣamāsādiḥ kālaḥ, tēṣu ghnantītyēvaṁśīlāni kālaghātīni||7-10||-
Adhikarana 7 (11-17) · Śloka 18
kandajāni tu tīkṣṇāni tēṣāṁ vakṣyāmi vistaram ||11|| sparśājñānaṁ kālakūṭē vēpathuḥ stambha ēva ca | grīvāstambhō vatsanābhē pītaviṇmūtranētratā ||12|| sarṣapē vātavaiguṇyamānāhō granthijanma ca | grīvādaurbalyavāksaṅgau pālakē'numatāviha ||13|| prasēkaḥ kardamākhyēna viḍbhēdō nētrapītatā | vairāṭakēnāṅgaduḥkhaṁ śirōrōgaśca jāyatē ||14|| gātrastambhō vēpathuśca jāyatē mustakēna tu | śr̥ṅgīviṣēṇāṅgasādadāhōdaravivr̥ddhayaḥ ||15|| puṇḍarīkēṇa raktatvamakṣṇōrvr̥ddhistathōdarē | vaivarṇyaṁ mūlakaiśchardirhikkāśōphapramūḍhatāḥ ||16|| cirēṇōcchvasiti śyāvō narō hālāhalēna vai | mahāviṣēṇa hr̥dayē granthiśūlōdgamau bhr̥śam ||17|| karkaṭēnōtpatatyūrdhvaṁ hasan dantān daśatyapi |18|
कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ||११|| स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च | ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ||१२|| सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च | ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालकेऽनुमताविह ||१३|| प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता | वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते ||१४|| गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु | शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः ||१५|| पुण्डरीकेण रक्तत्वमक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे | वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः ||१६|| चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै | महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम् ||१७|| कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि |१८|
🔊 Audio coming soon
kandajānītyādi| tīkṣṇāni tīkṣṇaviṣāṇi, ataḥ sadyaḥprāṇaharāṇi| vistaramiti pratyēkaṁ lakṣaṇaṁ kathayāmīti tātparyārthaḥ| sparśājñānamityādi| aṅgasādaḥ aṅgaglāniḥ| puṇḍarīkēṇētyādi| pramūḍhatā prakarṣēṇācaitanyam| cirēṇōcchvasitītyādi| hāsaṁ kurvan puruṣō dantān khādati||11-17||-
Adhikarana 8 (18) · Śloka 19
kandajānyugravīryāṇi pratyuktāni trayōdaśa ||18|| sarvāṇi kuśalairjñēyānyētāni daśabhirguṇaiḥ |19|
कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश ||१८|| सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः |१९|
🔊 Audio coming soon
mūlādiviṣēbhyaḥ kandajānāṁ dharmāntarēṇa viśēṣaṁ nirdiśannāha- kandajānītyādi| ugravīryāṇi utkaṭaśaktīni; gayī tu agravīryāṇīti paṭhati, vyākhyānayati ca- agrāṇi urūṇi vīryāṇi guṇaviśēṣā yēṣāṁ tāni tathāvidhāni| pratyuktāni pratyēkamuktāni||18||-
Adhikarana 9 (19-23) · Śloka 23
rūkṣamuṣṇaṁ tathā tīkṣṇaṁ sūkṣmamāśuvyavāyi ca ||19|| vikāśi viśadaṁ caiva laghvapāki ca tat smr̥tam | tadraukṣyāt kōpayēdvāyumauṣṇyāt pittaṁ saśōṇitam ||20|| matiṁ ca mōhayēttaikṣṇyānmarmabandhān chinatti ca | śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśēdvikarōti ca ||21|| āśutvādāśu taddhanti vyavāyāt prakr̥tiṁ bhajēt | kṣapayēcca vikāśitvāddōṣāndhātūnmalānapi ||22|| vaiśadyādatiricyēta duścikitsyaṁ ca lāghavāt | durharaṁ cāvipākitvāttasmāt klēśayatē ciram ||23||
रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च ||१९|| विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् | तद्रौक्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम् ||२०|| मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च | शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च ||२१|| आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् | क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलानपि ||२२|| वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् | दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
tānyēva daśaguṇāni nirdiśannāha- rūkṣamityādi| tīkṣṇaṁ rājikāmaricādivat| sūkṣmaṁ sūkṣmamārgānupravēśi| āśu śīghraṁ prahaṇanakāri| vyavāyī sakalaṁ dēhaṁ vyāpya paścāt pākayāyi| vikāśi prasarpadapasarpaddhātubandhaśaithilyakāri| viśadam apicchilam| laghu laghuguṇayuktam| apākīti āhāravadudarānalēna paktumaśakyam| tēṣvapi daśasu guṇēṣu madhyē kutō guṇāt kiṁ karōtītyāha- tadraukṣyādityādi| vikarōti śarīrāvayavān vikārākāraṁ nayatītyarthaḥ| vyavāyāt prakr̥tiṁ bhajēditi vyavāyāt akhiladēhavyāptilakṣaṇāt, prakr̥tiṁ svabhāvam akhiladēhavyāptirūpaṁ bhajēt| vikāśitvāditi hiṁsanaśīlatvāt; kṣapayēd vināśayēt| kasadhāturgatyarthō'pi vipūrvō hiṁsārthaḥ| vaiśadyādatiricyēta na sajjēta kvacidapi saktaṁ na bhavēdityarthaḥ| `asaktagati vaiśadyāt’ iti kēcit paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| duścikitsyaṁ ca lāghavāditi idaṁ hi laghutvādutplutya manō dhāvati asthiraṁ ca bhavati, tasmāt saṁśamanabhēṣajāprāptyā duścikitsyaṁ bhavati| saṁśamanēnāsādhyatāṁ viṣasya nirdiśya saṁśōdhanēnāpyāha- durharaṁ cēti|- cakārō bhinnakramē, na paraṁ lāghavāt durharamapākitvācca; tasmādēvāpākitvācciraṁ klēśayati paraṁ yadviṣaṁ dvitriguṇamadaśaguṇaṁ vā; pūrvadaśaguṇaṁ sadyō vyāpādakamēva||19-23||
Adhikarana 10 (24) · Śloka 25
sthāvaraṁ jaṅgamaṁ yacca kr̥trimaṁ cāpi yadviṣam | sadyō vyāpādayēttattu jñēyaṁ daśaguṇānvitam ||24|| yat sthāvaraṁ jaṅgamakr̥trimaṁ vā dēhādaśēṣaṁ yadanirgataṁ tat |25|
स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् | सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम् ||२४|| यत् स्थावरं जङ्गमकृत्रिमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् |२५|
🔊 Audio coming soon
kandajamēva daśaguṇānvitaṁ na bhavati kintvanyadapīti darśayannāha- sthāvaramityādi| sthāvaraṁ jaṅgamaṁ kr̥trimaṁ vā dēhādaśēṣaṁ yadanirhr̥taṁ sadyō vyāpādayēt taddaśaguṇānvitaṁ jñēyam| yadyapi kandajāni parityajyānyēṣāṁ guṇasāmastyābhāvēna kālaghātitvamuktaṁ, tathā'pyamīṣāṁ madhyē yēṣāṁ daśaguṇatvaṁ tānyāśughātīni bhavanti||24||-
Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26
jīrṇaṁ viṣaghnauṣadhibhirhataṁ vā dāvāgnivātātapaśōṣitaṁ vā ||25|| svabhāvatō vā guṇaviprahīnaṁ viṣaṁ hi dūṣīviṣatāmupaiti | vīryālpabhāvānna nipātayēttat kaphāvr̥taṁ varṣagaṇānubandhi ||26||
जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ||२५|| स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति | वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि ||२६||
🔊 Audio coming soon
sthāvaramapi daśaguṇamētaiḥ kāraṇairhatavīryaṁ sat sañjñāntaraṁ labhatē ityāha- jīrṇamityādi| jīrṇādibhirhētubhirguṇaviprahīnaṁ guṇairdvitryādibhirhīnaṁ daśaguṇamēvaṁ vā mandaśaktikaṁ dūṣīviṣatāṁ prāpnōti| tāmēva guṇahīnatāṁ kāryēṇa darśayannāha- vīryālpētyādi| na nipātayēt na mārayēt sadyaścirēṇa vā; mandībhūtōṣṇādiguṇaviśēṣēṇa vilīnaślēṣmaṇā''vr̥tatvānna mārayēdityarthaḥ| varṣagaṇānubandhi cirakālānubandhītyarthaḥ||25-26||
Adhikarana 12 (27-28) · Śloka 30
tēnārditō bhinnapurīṣavarṇō vigandhavairasyamukhaḥ pipāsī | mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇō bhavēcca duṣyōdaraliṅgajuṣṭaḥ ||27|| āmāśayasthē kaphavātarōgī pakvāśayasthē'nilapittarōgī | bhavēnnarō dhvastaśirōruhāṅgō vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ ||28|| sthitaṁ rasādiṣvathavā yathōktān karōti dhātuprabhavān vikārān | kōpaṁ ca śītāniladurdinēṣu yātyāśu,... |30|
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी | मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः ||२७|| आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी | भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ||२८|| स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् | कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु,... |३०|
🔊 Audio coming soon
tēna garēṇa yē dōṣā bhavanti tān darśayannāha- tēnārdita ityādi| kēcit `vaman’ ityatra `bhraman’ iti paṭhanti| gadgadavākyaḥ aspaṣṭavacanaḥ| ētat sarvasthānagatasya sāmānyaṁ lakṣaṇam| sthānaviśēṣēṇa viśiṣṭaṁ nirdiśannāha- āmāśayastha ityādi| vyastaśirōruhāṅgō vyastakēśaśarīraḥ| `bhavēt samuddhvastaśirōruhāṅga’ iti kēcit; tatra samyak uddhvastaśirōruhāṇyaṅgāni yasya sa tathā| yathōktān vyādhisamuddēśīyōktān| dhātuprabhavān vikārān annāśraddhārōcakādīn karōti||27-28||-
Adhikarana 13 (29) · Śloka 30
...pūrvaṁ śr̥ṇu tatra rūpam ||29|| nidrā gurutvaṁ ca vijr̥mbhaṇaṁ ca viślēṣaharṣāvathavā'ṅgamardaḥ |30|
...पूर्वं शृणु तत्र रूपम् ||२९|| निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः |३०|
🔊 Audio coming soon
nidrētyādi| viślēṣaḥ sandhīnāṁ prasāraṇādāvapravr̥ttiḥ| harṣō rōmaharṣaḥ| aṅgamardō vēdanāviśēṣaḥ||29||-
Adhikarana 14 (30-32) · Śloka 32
tataḥ karōtyannamadāvipākāvarōcakaṁ maṇḍalakōṭhamōhān ||30|| dhātukṣayaṁ pādakarāsyaśōphaṁ dakōdaraṁ chardimathātisāram | vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravr̥ddhāṁ prabalāṁ tr̥ṣāṁ vā ||31|| unmādamanyajjanayēttathā'nyadānāhamanyat kṣapayēcca śukram | gādgadyamanyajjanayēcca kuṣṭhaṁ tāṁstān vikārāścaṁ bahuprakārān ||32||
ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान् ||३०|| धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् | वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा ||३१|| उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् | गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकाराश्चं बहुप्रकारान् ||३२||
🔊 Audio coming soon
tata ityādi| tataḥ pūrvarūpāt parataḥ| annamadāvipākāviti annēna bhuktēna madō harṣakṣayō'nnamadaḥ, avipākaḥ pākābhāvaḥ| tāṁstān vikārān pūrvōktān āmāśayē kaphavātajān, pakvāśayē pittānilajān, rasādidhātugatāṁśca vikārān janayēt||30-32||
Adhikarana 15 (33) · Śloka 33
dūṣitaṁ dēśakālānnadivāsvapnairabhīkṣṇaśaḥ | yasmāddūṣayatē dhātūn tasmāddūṣīviṣaṁ smr̥tam ||33||
दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः | यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
dūṣīviṣaniruktimuddiśannāha- dūṣitamityādi| dēśa ānūpaḥ prabhūtānilaśītavarṣaḥ, kālaḥ śītāniladurdinādiḥ, annaṁ surātilakulatthādi, annasyōpalakṣaṇatvād vyavāyavyāyāmakrōdhādibhirapītyarthaḥ| abhīkṣṇaśaḥ punaḥ punaḥ||33||
Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39
sthāvarasyōpayuktasya vēgē tu prathamē nr̥ṇām | śyāvā jihvā bhavētstabdhā mūrcchā śvāsaśca jāyatē ||34|| dvitīyē vēpathuḥ sādō dāhaḥ kaṇṭharujastathā | viṣamāmāśayaprāptaṁ kurutē hr̥di vēdanām ||35|| tāluśōṣaṁ tr̥tīyē tu śūlaṁ cāmāśayē bhr̥śam | durvarṇē haritē śūnē jāyētē cāsya lōcanē ||36|| pakvāmāśayayōstōdō hikkā kāsō'ntrakūjanam | caturthē jāyatē vēgē śirasaścātigauravam ||37|| kaphaprasēkō vaivarṇyaṁ parvabhēdaśca pañcamē | sarvadōṣaprakōpaśca pakvādhānē ca vēdanā ||38|| ṣaṣṭhē prajñāpraṇāśaśca bhr̥śaṁ cāpyatisāryatē | skandhapr̥ṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirōdhaśca saptamē ||39||
स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् | श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते ||३४|| द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा | विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम् ||३५|| तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् | दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने ||३६|| पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासोऽन्त्रकूजनम् | चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम् ||३७|| कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे | सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना ||३८|| षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते | स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सन्निरोधश्च सप्तमे ||३९||
🔊 Audio coming soon
sthāvarasya prathamādivēgalakṣaṇaṁ darśayannāha- sthāvarasyōpayuktasyētyādi| sannirōdhaḥ samyaṅnirōdhaḥ, `ucchvāsasya’ iti śēṣaḥ||34-39||
Adhikarana 17 (40-43) · Śloka 43
prathamē viṣavēgē tu vāntaṁ śītāmbusēcitam | agadaṁ madhusarpirbhyāṁ pāyayēta samāyutam ||40|| dvitīyē pūrvavadvāntaṁ pāyayēttu virēcanam | tr̥tīyē'gadapānaṁ tu hitaṁ nasyaṁ tathā'ñjanam ||41|| caturthē snēhasammiśraṁ pāyayētāgadaṁ bhiṣak | pañcamē kṣaudramadhukakvāthayuktaṁ pradāpayēt ||42|| ṣaṣṭhē'tīsāravat siddhiravapīḍaśca saptamē | mūrdhni kākapadaṁ kr̥tvā sāsr̥gvā piśitaṁ kṣipēt ||43||
प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचितम् | अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम् ||४०|| द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् | तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाऽञ्जनम् ||४१|| चतुर्थे स्नेहसम्मिश्रं पाययेतागदं भिषक् | पञ्चमे क्षौद्रमधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत् ||४२|| षष्ठेऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे | मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् ||४३||
🔊 Audio coming soon
tēṣāmēva yathākramaṁ cikitsitamuddiśannāha- prathama ityādi| agadaṁ madhusarpirbhyāmityatrānyatra cāviśēṣēṇāgadaśrutyā dūṣīviṣārirēva prayōktavyaḥ| dvitīya ityādi| tacca virēcanaṁ ghr̥tamadhuśītaviṣaghnauṣadhisampr̥ktaṁ; gayī tu vāntaṁ naraṁ virēcanaṁ pāyayēt pūrvavat, tēna madhuyuktamēvēti vyākhyānayati| tr̥tīya ityādi| agadō'tra dūṣīviṣārirmadhusarpiryuktō dātavyaḥ| nasyaṁ viṣaghnaṁ sañjñāprabōdhanaṁ ca| añjanamapi viṣaghnaṁ cakṣuṣyaṁ sañjñāprabōdhanaṁ tathā atīkṣṇaṁ ca| caturtha ityādi| agadō'trāpi dūṣīviṣāriḥ| snēhō'tra gavyaṁ ghr̥taṁ, viṣaghnatvāttasya; snēhagrahaṇēna pūrvaprastutaṁ madhu nivartatē| pañcama ityādi| agadamiha dūṣīviṣārināmādhyāharaṇīyam| ṣaṣṭha ityādi| saptamē vēgē'sādhyarūpē'pi pratyākhyāya pratikriyāṁ kuryāt| cakārō'yaṁ bhinnakramē, tēna saptamē cēti yōjanāt ṣaṣṭhē'pyavapīḍaḥ| vāśabdaścānuktasamuccayē, tēnānuktaṁ saśōṇitacarmadānaṁ śākhālalāṭasirātāḍanādijaṅgamaviṣōktaṁ ca samuccīyatē||40-43||
Adhikarana 18 (44-46) · Śloka 46
vēgāntarē tvanyatamē kr̥tē karmaṇi śītalām | yavāgūṁ saghr̥takṣaudrāmimāṁ dadyādviṣāpahām ||44|| kōṣātakyō'gnikaḥ pāṭhāsūryavallyamr̥tābhayāḥ | śirīṣaḥ kiṇihī śēlurgiryāhvā rajanīdvayam ||45|| punarnavē harēṇuśca trikaṭuḥ sārivē balā | ēṣāṁ yavāgūrniṣkvāthē kr̥tā hanti viṣadvayam ||46||
वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् | यवागूं सघृतक्षौद्रामिमां दद्याद्विषापहाम् ||४४|| कोषातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः | शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम् ||४५|| पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला | एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vēgāntarēṣu kālaghātinaḥ pratīkāravidhimāha- vēgāntara ityādi| prakr̥tādvēgādanyō vēgō vēgāntaram| anyatamē ēkatamē| kr̥tē karmaṇi prathamādivēgēṣūktē ityarthaḥ| kōśātakya ityādi| kōśātakī ghōṣakaḥ; agnikaḥ ajamōdaḥ, `mōraṭa’ ityanyē; sūryavallī paṭōlasadr̥śapatrā, yasyāḥ patrarasēnāktaṁ māṁsaṁ svinnamiva bhavati, anyē sūryāvartamāhuḥ; kiṇihī kaṭabhī, śēluḥ ślēṣmātakaḥ, giryāhvā śvētasyandaḥ, punarnavē sitapītapuṣpē, kōśātakyādīnāṁ kvāthēna ṣaḍaṅgakalpanākalpitēna yavāgūḥ kalpanīyā| `sārivē balā’ ityatra `sārivōtpalē’ ityanyē paṭhanti||44-46||
Adhikarana 19 (47-49) · Śloka 49
madhukaṁ tagaraṁ kuṣṭhaṁ bhadradāru harēṇavaḥ | punnāgailailavālūni nāgapuṣpōtpalaṁ sitā ||47|| viḍaṅgaṁ candanaṁ patraṁ priyaṅgurdhyāmakaṁ tathā | haridrē dvē br̥hatyau ca sārivē ca sthirā sahā ||48|| kalkairēṣāṁ ghr̥taṁ siddhamajēyamiti viśrutam | viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramēvājitaṁ kvacit ||49||
मधुकं तगरं कुष्ठं भद्रदारु हरेणवः | पुन्नागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता ||४७|| विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा | हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा ||४८|| कल्कैरेषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् | विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित् ||४९||
🔊 Audio coming soon
madhukamityādi| punnāgaḥ tuṅgaḥ pūrvadēśē prasiddhaḥ; ēlavālukaṁ svanāmaprasiddhaṁ; nāgapuṣpaṁ nāgakēśaraṁ; dhyāmakaṁ kattr̥ṇaṁ; sthirā śālaparṇī| madhukādīnāṁ kalkaṁ pādikaṁ, caturguṇaṁ jalaṁ dattvā ghr̥taṁ sādhayēt, tasyājēyamiti sañjñā| sarvāṇi sthāvarajaṅgamakr̥trimāṇi| ajitaṁ kvacinna jitamajitaṁ; kvacit kasminnapi sthāvarādāvityarthaḥ||47-49||
Adhikarana 20 (50-52) · Śloka 52
dūṣīviṣārtaṁ susvinnamūrdhvaṁ cādhaśca śōdhitam | pāyayētāgadaṁ nityamimaṁ dūṣīviṣāpaham ||50|| pippalyō dhyāmakaṁ māṁsī śāvaraḥ paripēlavam | suvarcikā sasūkṣmailā tōyaṁ kanakagairikam ||51|| kṣaudrayuktō'gadō hyēṣa dūṣīviṣamapōhati | nāmnā dūṣīviṣāristu na cānyatrāpi vāryatē ||52||
दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् | पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम् ||५०|| पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् | सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम् ||५१|| क्षौद्रयुक्तोऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति | नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
dhātudūṣakasya dūṣīviṣasya cikitsāṁ vaktumāha- dūṣīviṣārtamityādi| dūṣīviṣasya viṣatvē'pi svēdō na niṣidhyatē; yēna mandavīryatayā kaphāvaraṇādviṣavēgēnānubandhitvamasya , ataḥ svēdēna kaphasyāvarakasyōpaśāntāvapahāryaṁ viṣaṁ kōṣṭhagataṁ śōdhanēna sakalamēva hriyatē| anyē `dūṣīviṣārtaṁ susnigdhaṁ’ iti paṭhanti; tēṣāmapi snigdhaśrutyā svēdō'pyākṣiptaḥ| kathañcidēvānirhr̥tasya viṣāvaśēṣasya saṁśamanārthamanyatrāpi sthāvarajaṅgamaviṣadūṣitadhātūnāṁ vā prasādanārthaṁ saṁśamanamuddiśannāha- pāyayētētyādi| dhyāmakaṁ kattr̥ṇaṁ; śāvarō rōdhraḥ; paripēlavaṁ vanyakaḥ, kaivartamustakamanyē; tōyaṁ bālakaṁ; suvarṇagairikaṁ dakṣiṇāpathē prasiddham| anyatrāpi sthāvarajaṅgamayōstīkṣṇayōrapītyarthaḥ; anyēṣu vakṣyamāṇēṣu jvarādiṣvapītyanyē||50-52||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
jvarē dāhē ca hikkāyāmānāhē śukrasaṅkṣayē | śōphē'tisārē mūrcchāyāṁ hr̥drōgē jaṭharē'pi ca ||53|| unmādē vēpathau caiva yē cānyē syurupadravāḥ | yathāsvaṁ tēṣu kurvīta viṣaghnairauṣadhaiḥ kriyām ||54||
ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसङ्क्षये | शोफेऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रोगे जठरेऽपि च ||५३|| उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्रवाः | यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैरौषधैः क्रियाम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
dūṣīviṣēṇa yē upadravāḥ syustaccikitsitamāha- jvara ityādi| yē cānyē upadravāstajjāḥ| yathāsvaṁ yadyasya vihitaṁ tadityarthaḥ| tacca viṣaghnairōṣadhairyuktaṁ kartavyam||53-54||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
sādhyamātmavataḥ sadyō yāpyaṁ saṁvatsarōtthitam | dūṣīviṣamasādhyaṁ tu kṣīṇasyāhitasēvinaḥ ||55||
साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् | दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः ||५५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sādhyayāpyapratyākhyēyatvaṁ darśayannāha- sādhyamityādi||55||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
iti suśrutasaṁhitāyāṁ kalpasthānē sthāvaraviṣavijñānīyō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ ||2||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने स्थावरविषविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ kalpasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ||2||