Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ സ്ഥാവരവിഷവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അന്നേ പാനേ ച പ്രായേണ സ്ഥാവരവിഷാവചാരണാത്തദ്വിജ്ഞാനീയാരമ്ഭോ യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ചൈവ ദ്വിവിധം വിഷമുച്യതേ | ദശാധിഷ്ഠാനമാദ്യം തു ദ്വിതീയം ഷോഡശാശ്രയമ് ||൩||
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते | दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम् ||३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര വിഷസ്യ ചികിത്സാവിശേഷാര്ഥം സ്വരൂപഭേദേനാശ്രയഭേദേന ച ദ്വൈവിധ്യം പ്രതിപാദയതി- സ്ഥാവരമിത്യാദി| ആദ്യം പ്രഥമമ്; ‘അദനീയമ് ആദ്യം’ ഇത്യന്യേ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
മൂലം പത്രം ഫലം പുഷ്പം ത്വക് ക്ഷീരം സാര ഏവ ച | നിര്യാസോ ധാതവശ്ചൈവ കന്ദശ്ച ദശമഃ സ്മൃതഃ ||൪||
मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च | निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः ||४||
🔊 Audio coming soon
താന്യേവ സ്ഥാവരസ്യ ദശാധിഷ്ഠാനാനി നിര്ദിശന്നാഹ- മൂലമിത്യാദി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര, ക്ലീതകാശ്വമാരഗുഞ്ജാസുഗന്ധഗര്ഗരകകരഘാടവിദ്യുച്ഛിഖാവിജയാനീത്യഷ്ടൌ മൂലവിഷാണി; വിഷപത്രികാലമ്ബാവരദാരുകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പത്രവിഷാണി; കുമുദ്വതീവേണുകാകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭകര്കോടകരേണുകഖദ്യോതകചര്മരീഭഗന്ധാസര്പഘാതിനന്ദനസാരപാകാനീതി ദ്വാദശ ഫലവിഷാണി; വേത്രകാദമ്ബവല്ലീജകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാണി പഞ്ച പുഷ്പവിഷാണി; അന്ത്രപാചകകര്തരീയസൌരീയകകരഘാടകരമ്ഭനന്ദനനാരാചകാനി സപ്ത ത്വക്സാരനിര്യാസവിഷാണി; കുമുദഘ്നീസ്നുഹീജാലക്ഷീരീണി ത്രീണി ക്ഷീരവിഷാണി; ഫേനാശ്മ(ഭസ്മ) ഹരിതാലം ച ദ്വേ ധാതുവിഷേ; കാലകൂടവത്സനാഭസര്ഷപപാലകകര്ദമകവൈരാടകമുസ്തകശൃങ്ഗീവിഷപ്രപുണ്ഡരീകമൂലകഹാലാഹലമഹാവിഷകര്കടകാനീതി ത്രയോദശ കന്ദവിഷാണി; ഇത്യേവം പഞ്ചപഞ്ചാശത് സ്ഥാവരവിഷാണി ഭവന്തി ||൫||
तत्र, क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि; विषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि; कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि; वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि; अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भनन्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि; कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि; फेनाश्म(भस्म) हरितालं च द्वे धातुविषे; कालकूटवत्सनाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि; इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
ഗയീ തു ഗര്ഗരകസ്ഥാനേ `അനന്താ’ ഇതി പഠതി| വിഷപത്രികേത്യാദി| ഗയീ തു നാരാചസ്ഥാനേ വല്ലീജം പഠതി| കുമുദ്വതീത്യാദി| ഗയീ തു പാലകസ്ഥാനേ ബലാഹമിതി പഠതി| മൂലാദിവിഷാണാം യത്നപരൈരപി ജ്ഞാതുമശക്യത്വാത്താനി ഹിമവത്പ്രദേശേ കിരാതശബരാദിഭ്യോ ജ്ഞേയാനി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ചത്വാരി വത്സനാഭാനി മുസ്തകേ ദ്വേ പ്രകീര്തിതേ | ഷട് ചൈവ സര്ഷപാണ്യാഹുഃ ശേഷാണ്യേകൈകമേവ തു ||൬||
चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते | षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकमेव तु ||६||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം കന്ദവിഷാണാമവാന്തരഭേദാന് ദര്ശയന്നാഹ- ചത്വാരീത്യാദി||൬||
Adhikarana 6 (7-10) · Śloka 11
ഉദ്വേഷ്ടനം മൂലവിഷൈഃ പ്രലാപോ മോഹ ഏവ ച | ജൃമ്ഭാങ്ഗോദ്വേഷ്ടനശ്വാസാ ജ്ഞേയാഃ പത്രവിഷേണ തു ||൭|| മുഷ്കശോഫഃ ഫലവിഷൈര്ദാഹോऽന്നദ്വേഷ ഏവ ച | ഭവേത് പുഷ്പവിഷൈശ്ഛര്ദിരാധ്മാനം മോഹ ഏവ ച ||൮|| ത്വക്സാരനിര്യാസവിഷൈരുപയുക്തൈര്ഭവന്തി ഹി | ആസ്യദൌര്ഗന്ധ്യപാരുഷ്യശിരോരുക്കഫസംസ്രവാഃ ||൯|| ഫേനാഗമഃ ക്ഷീരവിഷൈര്വിഡ്ഭേദോ ഗുരുജിഹ്വതാ | ഹൃത്പീഡനം ധാതുവിഷൈര്മൂര്ച്ഛാ ദാഹശ്ച താലുനി ||൧൦|| പ്രായേണ കാലഘാതീനി വിഷാണ്യേതാനി നിര്ദിശേത് |൧൧|
उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च | जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु ||७|| मुष्कशोफः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च | भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च ||८|| त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि | आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ||९|| फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता | हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ||१०|| प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
തത്ര നവാനാം മൂലാദ്യധിഷ്ഠാനാനാം സമാസേന ചികിത്സാര്ഥം സാമാന്യം ലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- ഉദ്വേഷ്ടനമിത്യാദി| ഉദ്വേഷ്ടനമ് അങ്ഗമോടനമ്| ജൃമ്ഭാങ്ഗോദ്വേഷ്ടനേത്യാദി| ഉദ്വേഷ്ടനം പൂര്വം വ്യാഖ്യാതമ്| മുഷ്കശോഫ ഇത്യാദി| ഏഷാം നവാനാം സാമാന്യം ധര്മമുദ്ദിശന്നാഹ- പ്രായേണേത്യാദി| ഉപയോഗദിവസാദന്യോ ദിവസപക്ഷമാസാദിഃ കാലഃ, തേഷു ഘ്നന്തീത്യേവംശീലാനി കാലഘാതീനി||൭-൧൦||-
Adhikarana 7 (11-17) · Śloka 18
കന്ദജാനി തു തീക്ഷ്ണാനി തേഷാം വക്ഷ്യാമി വിസ്തരമ് ||൧൧|| സ്പര്ശാജ്ഞാനം കാലകൂടേ വേപഥുഃ സ്തമ്ഭ ഏവ ച | ഗ്രീവാസ്തമ്ഭോ വത്സനാഭേ പീതവിണ്മൂത്രനേത്രതാ ||൧൨|| സര്ഷപേ വാതവൈഗുണ്യമാനാഹോ ഗ്രന്ഥിജന്മ ച | ഗ്രീവാദൌര്ബല്യവാക്സങ്ഗൌ പാലകേऽനുമതാവിഹ ||൧൩|| പ്രസേകഃ കര്ദമാഖ്യേന വിഡ്ഭേദോ നേത്രപീതതാ | വൈരാടകേനാങ്ഗദുഃഖം ശിരോരോഗശ്ച ജായതേ ||൧൪|| ഗാത്രസ്തമ്ഭോ വേപഥുശ്ച ജായതേ മുസ്തകേന തു | ശൃങ്ഗീവിഷേണാങ്ഗസാദദാഹോദരവിവൃദ്ധയഃ ||൧൫|| പുണ്ഡരീകേണ രക്തത്വമക്ഷ്ണോര്വൃദ്ധിസ്തഥോദരേ | വൈവര്ണ്യം മൂലകൈശ്ഛര്ദിര്ഹിക്കാശോഫപ്രമൂഢതാഃ ||൧൬|| ചിരേണോച്ഛ്വസിതി ശ്യാവോ നരോ ഹാലാഹലേന വൈ | മഹാവിഷേണ ഹൃദയേ ഗ്രന്ഥിശൂലോദ്ഗമൌ ഭൃശമ് ||൧൭|| കര്കടേനോത്പതത്യൂര്ധ്വം ഹസന് ദന്താന് ദശത്യപി |൧൮|
कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ||११|| स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च | ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ||१२|| सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च | ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालकेऽनुमताविह ||१३|| प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता | वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते ||१४|| गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु | शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः ||१५|| पुण्डरीकेण रक्तत्वमक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे | वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः ||१६|| चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै | महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम् ||१७|| कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि |१८|
🔊 Audio coming soon
കന്ദജാനീത്യാദി| തീക്ഷ്ണാനി തീക്ഷ്ണവിഷാണി, അതഃ സദ്യഃപ്രാണഹരാണി| വിസ്തരമിതി പ്രത്യേകം ലക്ഷണം കഥയാമീതി താത്പര്യാര്ഥഃ| സ്പര്ശാജ്ഞാനമിത്യാദി| അങ്ഗസാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| പുണ്ഡരീകേണേത്യാദി| പ്രമൂഢതാ പ്രകര്ഷേണാചൈതന്യമ്| ചിരേണോച്ഛ്വസിതീത്യാദി| ഹാസം കുര്വന് പുരുഷോ ദന്താന് ഖാദതി||൧൧-൧൭||-
Adhikarana 8 (18) · Śloka 19
കന്ദജാന്യുഗ്രവീര്യാണി പ്രത്യുക്താനി ത്രയോദശ ||൧൮|| സര്വാണി കുശലൈര്ജ്ഞേയാന്യേതാനി ദശഭിര്ഗുണൈഃ |൧൯|
कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश ||१८|| सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः |१९|
🔊 Audio coming soon
മൂലാദിവിഷേഭ്യഃ കന്ദജാനാം ധര്മാന്തരേണ വിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- കന്ദജാനീത്യാദി| ഉഗ്രവീര്യാണി ഉത്കടശക്തീനി; ഗയീ തു അഗ്രവീര്യാണീതി പഠതി, വ്യാഖ്യാനയതി ച- അഗ്രാണി ഉരൂണി വീര്യാണി ഗുണവിശേഷാ യേഷാം താനി തഥാവിധാനി| പ്രത്യുക്താനി പ്രത്യേകമുക്താനി||൧൮||-
Adhikarana 9 (19-23) · Śloka 23
രൂക്ഷമുഷ്ണം തഥാ തീക്ഷ്ണം സൂക്ഷ്മമാശുവ്യവായി ച ||൧൯|| വികാശി വിശദം ചൈവ ലഘ്വപാകി ച തത് സ്മൃതമ് | തദ്രൌക്ഷ്യാത് കോപയേദ്വായുമൌഷ്ണ്യാത് പിത്തം സശോണിതമ് ||൨൦|| മതിം ച മോഹയേത്തൈക്ഷ്ണ്യാന്മര്മബന്ധാന് ഛിനത്തി ച | ശരീരാവയവാന് സൌക്ഷ്മ്യാത് പ്രവിശേദ്വികരോതി ച ||൨൧|| ആശുത്വാദാശു തദ്ധന്തി വ്യവായാത് പ്രകൃതിം ഭജേത് | ക്ഷപയേച്ച വികാശിത്വാദ്ദോഷാന്ധാതൂന്മലാനപി ||൨൨|| വൈശദ്യാദതിരിച്യേത ദുശ്ചികിത്സ്യം ച ലാഘവാത് | ദുര്ഹരം ചാവിപാകിത്വാത്തസ്മാത് ക്ലേശയതേ ചിരമ് ||൨൩||
रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च ||१९|| विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् | तद्रौक्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम् ||२०|| मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च | शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च ||२१|| आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् | क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलानपि ||२२|| वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् | दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
താന്യേവ ദശഗുണാനി നിര്ദിശന്നാഹ- രൂക്ഷമിത്യാദി| തീക്ഷ്ണം രാജികാമരിചാദിവത്| സൂക്ഷ്മം സൂക്ഷ്മമാര്ഗാനുപ്രവേശി| ആശു ശീഘ്രം പ്രഹണനകാരി| വ്യവായീ സകലം ദേഹം വ്യാപ്യ പശ്ചാത് പാകയായി| വികാശി പ്രസര്പദപസര്പദ്ധാതുബന്ധശൈഥില്യകാരി| വിശദമ് അപിച്ഛിലമ്| ലഘു ലഘുഗുണയുക്തമ്| അപാകീതി ആഹാരവദുദരാനലേന പക്തുമശക്യമ്| തേഷ്വപി ദശസു ഗുണേഷു മധ്യേ കുതോ ഗുണാത് കിം കരോതീത്യാഹ- തദ്രൌക്ഷ്യാദിത്യാദി| വികരോതി ശരീരാവയവാന് വികാരാകാരം നയതീത്യര്ഥഃ| വ്യവായാത് പ്രകൃതിം ഭജേദിതി വ്യവായാത് അഖിലദേഹവ്യാപ്തിലക്ഷണാത്, പ്രകൃതിം സ്വഭാവമ് അഖിലദേഹവ്യാപ്തിരൂപം ഭജേത്| വികാശിത്വാദിതി ഹിംസനശീലത്വാത്; ക്ഷപയേദ് വിനാശയേത്| കസധാതുര്ഗത്യര്ഥോऽപി വിപൂര്വോ ഹിംസാര്ഥഃ| വൈശദ്യാദതിരിച്യേത ന സജ്ജേത ക്വചിദപി സക്തം ന ഭവേദിത്യര്ഥഃ| `അസക്തഗതി വൈശദ്യാത്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| ദുശ്ചികിത്സ്യം ച ലാഘവാദിതി ഇദം ഹി ലഘുത്വാദുത്പ്ലുത്യ മനോ ധാവതി അസ്ഥിരം ച ഭവതി, തസ്മാത് സംശമനഭേഷജാപ്രാപ്ത്യാ ദുശ്ചികിത്സ്യം ഭവതി| സംശമനേനാസാധ്യതാം വിഷസ്യ നിര്ദിശ്യ സംശോധനേനാപ്യാഹ- ദുര്ഹരം ചേതി|- ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ, ന പരം ലാഘവാത് ദുര്ഹരമപാകിത്വാച്ച; തസ്മാദേവാപാകിത്വാച്ചിരം ക്ലേശയതി പരം യദ്വിഷം ദ്വിത്രിഗുണമദശഗുണം വാ; പൂര്വദശഗുണം സദ്യോ വ്യാപാദകമേവ||൧൯-൨൩||
Adhikarana 10 (24) · Śloka 25
സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം യച്ച കൃത്രിമം ചാപി യദ്വിഷമ് | സദ്യോ വ്യാപാദയേത്തത്തു ജ്ഞേയം ദശഗുണാന്വിതമ് ||൨൪|| യത് സ്ഥാവരം ജങ്ഗമകൃത്രിമം വാ ദേഹാദശേഷം യദനിര്ഗതം തത് |൨൫|
स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् | सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम् ||२४|| यत् स्थावरं जङ्गमकृत्रिमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् |२५|
🔊 Audio coming soon
കന്ദജമേവ ദശഗുണാന്വിതം ന ഭവതി കിന്ത്വന്യദപീതി ദര്ശയന്നാഹ- സ്ഥാവരമിത്യാദി| സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം കൃത്രിമം വാ ദേഹാദശേഷം യദനിര്ഹൃതം സദ്യോ വ്യാപാദയേത് തദ്ദശഗുണാന്വിതം ജ്ഞേയമ്| യദ്യപി കന്ദജാനി പരിത്യജ്യാന്യേഷാം ഗുണസാമസ്ത്യാഭാവേന കാലഘാതിത്വമുക്തം, തഥാऽപ്യമീഷാം മധ്യേ യേഷാം ദശഗുണത്വം താന്യാശുഘാതീനി ഭവന്തി||൨൪||-
Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26
ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹതം വാ ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ ||൨൫|| സ്വഭാവതോ വാ ഗുണവിപ്രഹീനം വിഷം ഹി ദൂഷീവിഷതാമുപൈതി | വീര്യാല്പഭാവാന്ന നിപാതയേത്തത് കഫാവൃതം വര്ഷഗണാനുബന്ധി ||൨൬||
जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ||२५|| स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति | वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि ||२६||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥാവരമപി ദശഗുണമേതൈഃ കാരണൈര്ഹതവീര്യം സത് സഞ്ജ്ഞാന്തരം ലഭതേ ഇത്യാഹ- ജീര്ണമിത്യാദി| ജീര്ണാദിഭിര്ഹേതുഭിര്ഗുണവിപ്രഹീനം ഗുണൈര്ദ്വിത്ര്യാദിഭിര്ഹീനം ദശഗുണമേവം വാ മന്ദശക്തികം ദൂഷീവിഷതാം പ്രാപ്നോതി| താമേവ ഗുണഹീനതാം കാര്യേണ ദര്ശയന്നാഹ- വീര്യാല്പേത്യാദി| ന നിപാതയേത് ന മാരയേത് സദ്യശ്ചിരേണ വാ; മന്ദീഭൂതോഷ്ണാദിഗുണവിശേഷേണ വിലീനശ്ലേഷ്മണാऽऽവൃതത്വാന്ന മാരയേദിത്യര്ഥഃ| വര്ഷഗണാനുബന്ധി ചിരകാലാനുബന്ധീത്യര്ഥഃ||൨൫-൨൬||
Adhikarana 12 (27-28) · Śloka 30
തേനാര്ദിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണോ വിഗന്ധവൈരസ്യമുഖഃ പിപാസീ | മൂര്ച്ഛന് വമന് ഗദ്ഗദവാഗ്വിഷണ്ണോ ഭവേച്ച ദുഷ്യോദരലിങ്ഗജുഷ്ടഃ ||൨൭|| ആമാശയസ്ഥേ കഫവാതരോഗീ പക്വാശയസ്ഥേऽനിലപിത്തരോഗീ | ഭവേന്നരോ ധ്വസ്തശിരോരുഹാങ്ഗോ വിലൂനപക്ഷസ്തു യഥാ വിഹങ്ഗഃ ||൨൮|| സ്ഥിതം രസാദിഷ്വഥവാ യഥോക്താന് കരോതി ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന് | കോപം ച ശീതാനിലദുര്ദിനേഷു യാത്യാശു,... |൩൦|
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी | मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः ||२७|| आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी | भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ||२८|| स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् | कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु,... |३०|
🔊 Audio coming soon
തേന ഗരേണ യേ ദോഷാ ഭവന്തി താന് ദര്ശയന്നാഹ- തേനാര്ദിത ഇത്യാദി| കേചിത് `വമന്’ ഇത്യത്ര `ഭ്രമന്’ ഇതി പഠന്തി| ഗദ്ഗദവാക്യഃ അസ്പഷ്ടവചനഃ| ഏതത് സര്വസ്ഥാനഗതസ്യ സാമാന്യം ലക്ഷണമ്| സ്ഥാനവിശേഷേണ വിശിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ- ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദി| വ്യസ്തശിരോരുഹാങ്ഗോ വ്യസ്തകേശശരീരഃ| `ഭവേത് സമുദ്ധ്വസ്തശിരോരുഹാങ്ഗ’ ഇതി കേചിത്; തത്ര സമ്യക് ഉദ്ധ്വസ്തശിരോരുഹാണ്യങ്ഗാനി യസ്യ സ തഥാ| യഥോക്താന് വ്യാധിസമുദ്ദേശീയോക്താന്| ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന് അന്നാശ്രദ്ധാരോചകാദീന് കരോതി||൨൭-൨൮||-
Adhikarana 13 (29) · Śloka 30
...പൂര്വം ശൃണു തത്ര രൂപമ് ||൨൯|| നിദ്രാ ഗുരുത്വം ച വിജൃമ്ഭണം ച വിശ്ലേഷഹര്ഷാവഥവാऽങ്ഗമര്ദഃ |൩൦|
...पूर्वं शृणु तत्र रूपम् ||२९|| निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः |३०|
🔊 Audio coming soon
നിദ്രേത്യാദി| വിശ്ലേഷഃ സന്ധീനാം പ്രസാരണാദാവപ്രവൃത്തിഃ| ഹര്ഷോ രോമഹര്ഷഃ| അങ്ഗമര്ദോ വേദനാവിശേഷഃ||൨൯||-
Adhikarana 14 (30-32) · Śloka 32
തതഃ കരോത്യന്നമദാവിപാകാവരോചകം മണ്ഡലകോഠമോഹാന് ||൩൦|| ധാതുക്ഷയം പാദകരാസ്യശോഫം ദകോദരം ഛര്ദിമഥാതിസാരമ് | വൈവര്ണ്യമൂര്ച്ഛാവിഷമജ്വരാന് വാ കുര്യാത് പ്രവൃദ്ധാം പ്രബലാം തൃഷാം വാ ||൩൧|| ഉന്മാദമന്യജ്ജനയേത്തഥാऽന്യദാനാഹമന്യത് ക്ഷപയേച്ച ശുക്രമ് | ഗാദ്ഗദ്യമന്യജ്ജനയേച്ച കുഷ്ഠം താംസ്താന് വികാരാശ്ചം ബഹുപ്രകാരാന് ||൩൨||
ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान् ||३०|| धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् | वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा ||३१|| उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् | गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकाराश्चं बहुप्रकारान् ||३२||
🔊 Audio coming soon
തത ഇത്യാദി| തതഃ പൂര്വരൂപാത് പരതഃ| അന്നമദാവിപാകാവിതി അന്നേന ഭുക്തേന മദോ ഹര്ഷക്ഷയോऽന്നമദഃ, അവിപാകഃ പാകാഭാവഃ| താംസ്താന് വികാരാന് പൂര്വോക്താന് ആമാശയേ കഫവാതജാന്, പക്വാശയേ പിത്താനിലജാന്, രസാദിധാതുഗതാംശ്ച വികാരാന് ജനയേത്||൩൦-൩൨||
Adhikarana 15 (33) · Śloka 33
ദൂഷിതം ദേശകാലാന്നദിവാസ്വപ്നൈരഭീക്ഷ്ണശഃ | യസ്മാദ്ദൂഷയതേ ധാതൂന് തസ്മാദ്ദൂഷീവിഷം സ്മൃതമ് ||൩൩||
दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः | यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
ദൂഷീവിഷനിരുക്തിമുദ്ദിശന്നാഹ- ദൂഷിതമിത്യാദി| ദേശ ആനൂപഃ പ്രഭൂതാനിലശീതവര്ഷഃ, കാലഃ ശീതാനിലദുര്ദിനാദിഃ, അന്നം സുരാതിലകുലത്ഥാദി, അന്നസ്യോപലക്ഷണത്വാദ് വ്യവായവ്യായാമക്രോധാദിഭിരപീത്യര്ഥഃ| അഭീക്ഷ്ണശഃ പുനഃ പുനഃ||൩൩||
Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39
സ്ഥാവരസ്യോപയുക്തസ്യ വേഗേ തു പ്രഥമേ നൃണാമ് | ശ്യാവാ ജിഹ്വാ ഭവേത്സ്തബ്ധാ മൂര്ച്ഛാ ശ്വാസശ്ച ജായതേ ||൩൪|| ദ്വിതീയേ വേപഥുഃ സാദോ ദാഹഃ കണ്ഠരുജസ്തഥാ | വിഷമാമാശയപ്രാപ്തം കുരുതേ ഹൃദി വേദനാമ് ||൩൫|| താലുശോഷം തൃതീയേ തു ശൂലം ചാമാശയേ ഭൃശമ് | ദുര്വര്ണേ ഹരിതേ ശൂനേ ജായേതേ ചാസ്യ ലോചനേ ||൩൬|| പക്വാമാശയയോസ്തോദോ ഹിക്കാ കാസോऽന്ത്രകൂജനമ് | ചതുര്ഥേ ജായതേ വേഗേ ശിരസശ്ചാതിഗൌരവമ് ||൩൭|| കഫപ്രസേകോ വൈവര്ണ്യം പര്വഭേദശ്ച പഞ്ചമേ | സര്വദോഷപ്രകോപശ്ച പക്വാധാനേ ച വേദനാ ||൩൮|| ഷഷ്ഠേ പ്രജ്ഞാപ്രണാശശ്ച ഭൃശം ചാപ്യതിസാര്യതേ | സ്കന്ധപൃഷ്ഠകടീഭങ്ഗഃ സന്നിരോധശ്ച സപ്തമേ ||൩൯||
स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् | श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते ||३४|| द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा | विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम् ||३५|| तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् | दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने ||३६|| पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासोऽन्त्रकूजनम् | चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम् ||३७|| कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे | सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना ||३८|| षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते | स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सन्निरोधश्च सप्तमे ||३९||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥാവരസ്യ പ്രഥമാദിവേഗലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- സ്ഥാവരസ്യോപയുക്തസ്യേത്യാദി| സന്നിരോധഃ സമ്യങ്നിരോധഃ, `ഉച്ഛ്വാസസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ||൩൪-൩൯||
Adhikarana 17 (40-43) · Śloka 43
പ്രഥമേ വിഷവേഗേ തു വാന്തം ശീതാമ്ബുസേചിതമ് | അഗദം മധുസര്പിര്ഭ്യാം പായയേത സമായുതമ് ||൪൦|| ദ്വിതീയേ പൂര്വവദ്വാന്തം പായയേത്തു വിരേചനമ് | തൃതീയേऽഗദപാനം തു ഹിതം നസ്യം തഥാऽഞ്ജനമ് ||൪൧|| ചതുര്ഥേ സ്നേഹസമ്മിശ്രം പായയേതാഗദം ഭിഷക് | പഞ്ചമേ ക്ഷൌദ്രമധുകക്വാഥയുക്തം പ്രദാപയേത് ||൪൨|| ഷഷ്ഠേऽതീസാരവത് സിദ്ധിരവപീഡശ്ച സപ്തമേ | മൂര്ധ്നി കാകപദം കൃത്വാ സാസൃഗ്വാ പിശിതം ക്ഷിപേത് ||൪൩||
प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचितम् | अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम् ||४०|| द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् | तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाऽञ्जनम् ||४१|| चतुर्थे स्नेहसम्मिश्रं पाययेतागदं भिषक् | पञ्चमे क्षौद्रमधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत् ||४२|| षष्ठेऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे | मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् ||४३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമേവ യഥാക്രമം ചികിത്സിതമുദ്ദിശന്നാഹ- പ്രഥമ ഇത്യാദി| അഗദം മധുസര്പിര്ഭ്യാമിത്യത്രാന്യത്ര ചാവിശേഷേണാഗദശ്രുത്യാ ദൂഷീവിഷാരിരേവ പ്രയോക്തവ്യഃ| ദ്വിതീയ ഇത്യാദി| തച്ച വിരേചനം ഘൃതമധുശീതവിഷഘ്നൌഷധിസമ്പൃക്തം; ഗയീ തു വാന്തം നരം വിരേചനം പായയേത് പൂര്വവത്, തേന മധുയുക്തമേവേതി വ്യാഖ്യാനയതി| തൃതീയ ഇത്യാദി| അഗദോऽത്ര ദൂഷീവിഷാരിര്മധുസര്പിര്യുക്തോ ദാതവ്യഃ| നസ്യം വിഷഘ്നം സഞ്ജ്ഞാപ്രബോധനം ച| അഞ്ജനമപി വിഷഘ്നം ചക്ഷുഷ്യം സഞ്ജ്ഞാപ്രബോധനം തഥാ അതീക്ഷ്ണം ച| ചതുര്ഥ ഇത്യാദി| അഗദോऽത്രാപി ദൂഷീവിഷാരിഃ| സ്നേഹോऽത്ര ഗവ്യം ഘൃതം, വിഷഘ്നത്വാത്തസ്യ; സ്നേഹഗ്രഹണേന പൂര്വപ്രസ്തുതം മധു നിവര്തതേ| പഞ്ചമ ഇത്യാദി| അഗദമിഹ ദൂഷീവിഷാരിനാമാധ്യാഹരണീയമ്| ഷഷ്ഠ ഇത്യാദി| സപ്തമേ വേഗേऽസാധ്യരൂപേऽപി പ്രത്യാഖ്യായ പ്രതിക്രിയാം കുര്യാത്| ചകാരോऽയം ഭിന്നക്രമേ, തേന സപ്തമേ ചേതി യോജനാത് ഷഷ്ഠേऽപ്യവപീഡഃ| വാശബ്ദശ്ചാനുക്തസമുച്ചയേ, തേനാനുക്തം സശോണിതചര്മദാനം ശാഖാലലാടസിരാതാഡനാദിജങ്ഗമവിഷോക്തം ച സമുച്ചീയതേ||൪൦-൪൩||
Adhikarana 18 (44-46) · Śloka 46
വേഗാന്തരേ ത്വന്യതമേ കൃതേ കര്മണി ശീതലാമ് | യവാഗൂം സഘൃതക്ഷൌദ്രാമിമാം ദദ്യാദ്വിഷാപഹാമ് ||൪൪|| കോഷാതക്യോऽഗ്നികഃ പാഠാസൂര്യവല്ല്യമൃതാഭയാഃ | ശിരീഷഃ കിണിഹീ ശേലുര്ഗിര്യാഹ്വാ രജനീദ്വയമ് ||൪൫|| പുനര്നവേ ഹരേണുശ്ച ത്രികടുഃ സാരിവേ ബലാ | ഏഷാം യവാഗൂര്നിഷ്ക്വാഥേ കൃതാ ഹന്തി വിഷദ്വയമ് ||൪൬||
वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् | यवागूं सघृतक्षौद्रामिमां दद्याद्विषापहाम् ||४४|| कोषातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः | शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम् ||४५|| पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला | एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വേഗാന്തരേഷു കാലഘാതിനഃ പ്രതീകാരവിധിമാഹ- വേഗാന്തര ഇത്യാദി| പ്രകൃതാദ്വേഗാദന്യോ വേഗോ വേഗാന്തരമ്| അന്യതമേ ഏകതമേ| കൃതേ കര്മണി പ്രഥമാദിവേഗേഷൂക്തേ ഇത്യര്ഥഃ| കോശാതക്യ ഇത്യാദി| കോശാതകീ ഘോഷകഃ; അഗ്നികഃ അജമോദഃ, `മോരട’ ഇത്യന്യേ; സൂര്യവല്ലീ പടോലസദൃശപത്രാ, യസ്യാഃ പത്രരസേനാക്തം മാംസം സ്വിന്നമിവ ഭവതി, അന്യേ സൂര്യാവര്തമാഹുഃ; കിണിഹീ കടഭീ, ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ, ഗിര്യാഹ്വാ ശ്വേതസ്യന്ദഃ, പുനര്നവേ സിതപീതപുഷ്പേ, കോശാതക്യാദീനാം ക്വാഥേന ഷഡങ്ഗകല്പനാകല്പിതേന യവാഗൂഃ കല്പനീയാ| `സാരിവേ ബലാ’ ഇത്യത്ര `സാരിവോത്പലേ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൪൪-൪൬||
Adhikarana 19 (47-49) · Śloka 49
മധുകം തഗരം കുഷ്ഠം ഭദ്രദാരു ഹരേണവഃ | പുന്നാഗൈലൈലവാലൂനി നാഗപുഷ്പോത്പലം സിതാ ||൪൭|| വിഡങ്ഗം ചന്ദനം പത്രം പ്രിയങ്ഗുര്ധ്യാമകം തഥാ | ഹരിദ്രേ ദ്വേ ബൃഹത്യൌ ച സാരിവേ ച സ്ഥിരാ സഹാ ||൪൮|| കല്കൈരേഷാം ഘൃതം സിദ്ധമജേയമിതി വിശ്രുതമ് | വിഷാണി ഹന്തി സര്വാണി ശീഘ്രമേവാജിതം ക്വചിത് ||൪൯||
मधुकं तगरं कुष्ठं भद्रदारु हरेणवः | पुन्नागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता ||४७|| विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा | हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा ||४८|| कल्कैरेषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् | विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित् ||४९||
🔊 Audio coming soon
മധുകമിത്യാദി| പുന്നാഗഃ തുങ്ഗഃ പൂര്വദേശേ പ്രസിദ്ധഃ; ഏലവാലുകം സ്വനാമപ്രസിദ്ധം; നാഗപുഷ്പം നാഗകേശരം; ധ്യാമകം കത്തൃണം; സ്ഥിരാ ശാലപര്ണീ| മധുകാദീനാം കല്കം പാദികം, ചതുര്ഗുണം ജലം ദത്ത്വാ ഘൃതം സാധയേത്, തസ്യാജേയമിതി സഞ്ജ്ഞാ| സര്വാണി സ്ഥാവരജങ്ഗമകൃത്രിമാണി| അജിതം ക്വചിന്ന ജിതമജിതം; ക്വചിത് കസ്മിന്നപി സ്ഥാവരാദാവിത്യര്ഥഃ||൪൭-൪൯||
Adhikarana 20 (50-52) · Śloka 52
ദൂഷീവിഷാര്തം സുസ്വിന്നമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധിതമ് | പായയേതാഗദം നിത്യമിമം ദൂഷീവിഷാപഹമ് ||൫൦|| പിപ്പല്യോ ധ്യാമകം മാംസീ ശാവരഃ പരിപേലവമ് | സുവര്ചികാ സസൂക്ഷ്മൈലാ തോയം കനകഗൈരികമ് ||൫൧|| ക്ഷൌദ്രയുക്തോऽഗദോ ഹ്യേഷ ദൂഷീവിഷമപോഹതി | നാമ്നാ ദൂഷീവിഷാരിസ്തു ന ചാന്യത്രാപി വാര്യതേ ||൫൨||
दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् | पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम् ||५०|| पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् | सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम् ||५१|| क्षौद्रयुक्तोऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति | नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
ധാതുദൂഷകസ്യ ദൂഷീവിഷസ്യ ചികിത്സാം വക്തുമാഹ- ദൂഷീവിഷാര്തമിത്യാദി| ദൂഷീവിഷസ്യ വിഷത്വേऽപി സ്വേദോ ന നിഷിധ്യതേ; യേന മന്ദവീര്യതയാ കഫാവരണാദ്വിഷവേഗേനാനുബന്ധിത്വമസ്യ , അതഃ സ്വേദേന കഫസ്യാവരകസ്യോപശാന്താവപഹാര്യം വിഷം കോഷ്ഠഗതം ശോധനേന സകലമേവ ഹ്രിയതേ| അന്യേ `ദൂഷീവിഷാര്തം സുസ്നിഗ്ധം’ ഇതി പഠന്തി; തേഷാമപി സ്നിഗ്ധശ്രുത്യാ സ്വേദോऽപ്യാക്ഷിപ്തഃ| കഥഞ്ചിദേവാനിര്ഹൃതസ്യ വിഷാവശേഷസ്യ സംശമനാര്ഥമന്യത്രാപി സ്ഥാവരജങ്ഗമവിഷദൂഷിതധാതൂനാം വാ പ്രസാദനാര്ഥം സംശമനമുദ്ദിശന്നാഹ- പായയേതേത്യാദി| ധ്യാമകം കത്തൃണം; ശാവരോ രോധ്രഃ; പരിപേലവം വന്യകഃ, കൈവര്തമുസ്തകമന്യേ; തോയം ബാലകം; സുവര്ണഗൈരികം ദക്ഷിണാപഥേ പ്രസിദ്ധമ്| അന്യത്രാപി സ്ഥാവരജങ്ഗമയോസ്തീക്ഷ്ണയോരപീത്യര്ഥഃ; അന്യേഷു വക്ഷ്യമാണേഷു ജ്വരാദിഷ്വപീത്യന്യേ||൫൦-൫൨||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
ജ്വരേ ദാഹേ ച ഹിക്കായാമാനാഹേ ശുക്രസങ്ക്ഷയേ | ശോഫേऽതിസാരേ മൂര്ച്ഛായാം ഹൃദ്രോഗേ ജഠരേऽപി ച ||൫൩|| ഉന്മാദേ വേപഥൌ ചൈവ യേ ചാന്യേ സ്യുരുപദ്രവാഃ | യഥാസ്വം തേഷു കുര്വീത വിഷഘ്നൈരൌഷധൈഃ ക്രിയാമ് ||൫൪||
ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसङ्क्षये | शोफेऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रोगे जठरेऽपि च ||५३|| उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्रवाः | यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैरौषधैः क्रियाम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
ദൂഷീവിഷേണ യേ ഉപദ്രവാഃ സ്യുസ്തച്ചികിത്സിതമാഹ- ജ്വര ഇത്യാദി| യേ ചാന്യേ ഉപദ്രവാസ്തജ്ജാഃ| യഥാസ്വം യദ്യസ്യ വിഹിതം തദിത്യര്ഥഃ| തച്ച വിഷഘ്നൈരോഷധൈര്യുക്തം കര്തവ്യമ്||൫൩-൫൪||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
സാധ്യമാത്മവതഃ സദ്യോ യാപ്യം സംവത്സരോത്ഥിതമ് | ദൂഷീവിഷമസാധ്യം തു ക്ഷീണസ്യാഹിതസേവിനഃ ||൫൫||
साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् | दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः ||५५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സാധ്യയാപ്യപ്രത്യാഖ്യേയത്വം ദര്ശയന്നാഹ- സാധ്യമിത്യാദി||൫൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ സ്ഥാവരവിഷവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ ||൨||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने स्थावरविषविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം കല്പസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||