Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః స్థావరవిషవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అన్నే పానే చ ప్రాయేణ స్థావరవిషావచారణాత్తద్విజ్ఞానీయారంభో యుజ్యత ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
స్థావరం జంగమం చైవ ద్వివిధం విషముచ్యతే | దశాధిష్ఠానమాద్యం తు ద్వితీయం షోడశాశ్రయం ||3||
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते | दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम् ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర విషస్య చికిత్సావిశేషార్థం స్వరూపభేదేనాశ్రయభేదేన చ ద్వైవిధ్యం ప్రతిపాదయతి- స్థావరమిత్యాది| ఆద్యం ప్రథమం; ‘అదనీయం ఆద్యం’ ఇత్యన్యే, తన్నేచ్ఛతి గయీ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
మూలం పత్రం ఫలం పుష్పం త్వక్ క్షీరం సార ఏవ చ | నిర్యాసో ధాతవశ్చైవ కందశ్చ దశమః స్మృతః ||4||
मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च | निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः ||४||
🔊 Audio coming soon
తాన్యేవ స్థావరస్య దశాధిష్ఠానాని నిర్దిశన్నాహ- మూలమిత్యాది||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర, క్లీతకాశ్వమారగుంజాసుగంధగర్గరకకరఘాటవిద్యుచ్ఛిఖావిజయానీత్యష్టౌ మూలవిషాణి; విషపత్రికాలంబావరదారుకరంభమహాకరంభాణి పంచ పత్రవిషాణి; కుముద్వతీవేణుకాకరంభమహాకరంభకర్కోటకరేణుకఖద్యోతకచర్మరీభగంధాసర్పఘాతినందనసారపాకానీతి ద్వాదశ ఫలవిషాణి; వేత్రకాదంబవల్లీజకరంభమహాకరంభాణి పంచ పుష్పవిషాణి; అంత్రపాచకకర్తరీయసౌరీయకకరఘాటకరంభనందననారాచకాని సప్త త్వక్సారనిర్యాసవిషాణి; కుముదఘ్నీస్నుహీజాలక్షీరీణి త్రీణి క్షీరవిషాణి; ఫేనాశ్మ(భస్మ) హరితాలం చ ద్వే ధాతువిషే; కాలకూటవత్సనాభసర్షపపాలకకర్దమకవైరాటకముస్తకశృంగీవిషప్రపుండరీకమూలకహాలాహలమహావిషకర్కటకానీతి త్రయోదశ కందవిషాణి; ఇత్యేవం పంచపంచాశత్ స్థావరవిషాణి భవంతి ||5||
तत्र, क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि; विषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि; कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि; वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि; अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भनन्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि; कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि; फेनाश्म(भस्म) हरितालं च द्वे धातुविषे; कालकूटवत्सनाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि; इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
గయీ తు గర్గరకస్థానే `అనంతా’ ఇతి పఠతి| విషపత్రికేత్యాది| గయీ తు నారాచస్థానే వల్లీజం పఠతి| కుముద్వతీత్యాది| గయీ తు పాలకస్థానే బలాహమితి పఠతి| మూలాదివిషాణాం యత్నపరైరపి జ్ఞాతుమశక్యత్వాత్తాని హిమవత్ప్రదేశే కిరాతశబరాదిభ్యో జ్ఞేయాని||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
చత్వారి వత్సనాభాని ముస్తకే ద్వే ప్రకీర్తితే | షట్ చైవ సర్షపాణ్యాహుః శేషాణ్యేకైకమేవ తు ||6||
चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते | षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकमेव तु ||६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం కందవిషాణామవాంతరభేదాన్ దర్శయన్నాహ- చత్వారీత్యాది||6||
Adhikarana 6 (7-10) · Śloka 11
ఉద్వేష్టనం మూలవిషైః ప్రలాపో మోహ ఏవ చ | జృంభాంగోద్వేష్టనశ్వాసా జ్ఞేయాః పత్రవిషేణ తు ||7|| ముష్కశోఫః ఫలవిషైర్దాహోఽన్నద్వేష ఏవ చ | భవేత్ పుష్పవిషైశ్ఛర్దిరాధ్మానం మోహ ఏవ చ ||8|| త్వక్సారనిర్యాసవిషైరుపయుక్తైర్భవంతి హి | ఆస్యదౌర్గంధ్యపారుష్యశిరోరుక్కఫసంస్రవాః ||9|| ఫేనాగమః క్షీరవిషైర్విడ్భేదో గురుజిహ్వతా | హృత్పీడనం ధాతువిషైర్మూర్చ్ఛా దాహశ్చ తాలుని ||10|| ప్రాయేణ కాలఘాతీని విషాణ్యేతాని నిర్దిశేత్ |11|
उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च | जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु ||७|| मुष्कशोफः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च | भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च ||८|| त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि | आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ||९|| फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता | हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ||१०|| प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
తత్ర నవానాం మూలాద్యధిష్ఠానానాం సమాసేన చికిత్సార్థం సామాన్యం లక్షణం నిర్దిశన్నాహ- ఉద్వేష్టనమిత్యాది| ఉద్వేష్టనం అంగమోటనం| జృంభాంగోద్వేష్టనేత్యాది| ఉద్వేష్టనం పూర్వం వ్యాఖ్యాతం| ముష్కశోఫ ఇత్యాది| ఏషాం నవానాం సామాన్యం ధర్మముద్దిశన్నాహ- ప్రాయేణేత్యాది| ఉపయోగదివసాదన్యో దివసపక్షమాసాదిః కాలః, తేషు ఘ్నంతీత్యేవంశీలాని కాలఘాతీని||7-10||-
Adhikarana 7 (11-17) · Śloka 18
కందజాని తు తీక్ష్ణాని తేషాం వక్ష్యామి విస్తరం ||11|| స్పర్శాజ్ఞానం కాలకూటే వేపథుః స్తంభ ఏవ చ | గ్రీవాస్తంభో వత్సనాభే పీతవిణ్మూత్రనేత్రతా ||12|| సర్షపే వాతవైగుణ్యమానాహో గ్రంథిజన్మ చ | గ్రీవాదౌర్బల్యవాక్సంగౌ పాలకేఽనుమతావిహ ||13|| ప్రసేకః కర్దమాఖ్యేన విడ్భేదో నేత్రపీతతా | వైరాటకేనాంగదుఃఖం శిరోరోగశ్చ జాయతే ||14|| గాత్రస్తంభో వేపథుశ్చ జాయతే ముస్తకేన తు | శృంగీవిషేణాంగసాదదాహోదరవివృద్ధయః ||15|| పుండరీకేణ రక్తత్వమక్ష్ణోర్వృద్ధిస్తథోదరే | వైవర్ణ్యం మూలకైశ్ఛర్దిర్హిక్కాశోఫప్రమూఢతాః ||16|| చిరేణోచ్ఛ్వసితి శ్యావో నరో హాలాహలేన వై | మహావిషేణ హృదయే గ్రంథిశూలోద్గమౌ భృశం ||17|| కర్కటేనోత్పతత్యూర్ధ్వం హసన్ దంతాన్ దశత్యపి |18|
कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ||११|| स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च | ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ||१२|| सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च | ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालकेऽनुमताविह ||१३|| प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता | वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते ||१४|| गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु | शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः ||१५|| पुण्डरीकेण रक्तत्वमक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे | वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः ||१६|| चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै | महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम् ||१७|| कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि |१८|
🔊 Audio coming soon
కందజానీత్యాది| తీక్ష్ణాని తీక్ష్ణవిషాణి, అతః సద్యఃప్రాణహరాణి| విస్తరమితి ప్రత్యేకం లక్షణం కథయామీతి తాత్పర్యార్థః| స్పర్శాజ్ఞానమిత్యాది| అంగసాదః అంగగ్లానిః| పుండరీకేణేత్యాది| ప్రమూఢతా ప్రకర్షేణాచైతన్యం| చిరేణోచ్ఛ్వసితీత్యాది| హాసం కుర్వన్ పురుషో దంతాన్ ఖాదతి||11-17||-
Adhikarana 8 (18) · Śloka 19
కందజాన్యుగ్రవీర్యాణి ప్రత్యుక్తాని త్రయోదశ ||18|| సర్వాణి కుశలైర్జ్ఞేయాన్యేతాని దశభిర్గుణైః |19|
कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश ||१८|| सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः |१९|
🔊 Audio coming soon
మూలాదివిషేభ్యః కందజానాం ధర్మాంతరేణ విశేషం నిర్దిశన్నాహ- కందజానీత్యాది| ఉగ్రవీర్యాణి ఉత్కటశక్తీని; గయీ తు అగ్రవీర్యాణీతి పఠతి, వ్యాఖ్యానయతి చ- అగ్రాణి ఉరూణి వీర్యాణి గుణవిశేషా యేషాం తాని తథావిధాని| ప్రత్యుక్తాని ప్రత్యేకముక్తాని||18||-
Adhikarana 9 (19-23) · Śloka 23
రూక్షముష్ణం తథా తీక్ష్ణం సూక్ష్మమాశువ్యవాయి చ ||19|| వికాశి విశదం చైవ లఘ్వపాకి చ తత్ స్మృతం | తద్రౌక్ష్యాత్ కోపయేద్వాయుమౌష్ణ్యాత్ పిత్తం సశోణితం ||20|| మతిం చ మోహయేత్తైక్ష్ణ్యాన్మర్మబంధాన్ ఛినత్తి చ | శరీరావయవాన్ సౌక్ష్మ్యాత్ ప్రవిశేద్వికరోతి చ ||21|| ఆశుత్వాదాశు తద్ధంతి వ్యవాయాత్ ప్రకృతిం భజేత్ | క్షపయేచ్చ వికాశిత్వాద్దోషాంధాతూన్మలానపి ||22|| వైశద్యాదతిరిచ్యేత దుశ్చికిత్స్యం చ లాఘవాత్ | దుర్హరం చావిపాకిత్వాత్తస్మాత్ క్లేశయతే చిరం ||23||
रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च ||१९|| विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् | तद्रौक्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम् ||२०|| मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च | शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च ||२१|| आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् | क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलानपि ||२२|| वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् | दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
తాన్యేవ దశగుణాని నిర్దిశన్నాహ- రూక్షమిత్యాది| తీక్ష్ణం రాజికామరిచాదివత్| సూక్ష్మం సూక్ష్మమార్గానుప్రవేశి| ఆశు శీఘ్రం ప్రహణనకారి| వ్యవాయీ సకలం దేహం వ్యాప్య పశ్చాత్ పాకయాయి| వికాశి ప్రసర్పదపసర్పద్ధాతుబంధశైథిల్యకారి| విశదం అపిచ్ఛిలం| లఘు లఘుగుణయుక్తం| అపాకీతి ఆహారవదుదరానలేన పక్తుమశక్యం| తేష్వపి దశసు గుణేషు మధ్యే కుతో గుణాత్ కిం కరోతీత్యాహ- తద్రౌక్ష్యాదిత్యాది| వికరోతి శరీరావయవాన్ వికారాకారం నయతీత్యర్థః| వ్యవాయాత్ ప్రకృతిం భజేదితి వ్యవాయాత్ అఖిలదేహవ్యాప్తిలక్షణాత్, ప్రకృతిం స్వభావం అఖిలదేహవ్యాప్తిరూపం భజేత్| వికాశిత్వాదితి హింసనశీలత్వాత్; క్షపయేద్ వినాశయేత్| కసధాతుర్గత్యర్థోఽపి విపూర్వో హింసార్థః| వైశద్యాదతిరిచ్యేత న సజ్జేత క్వచిదపి సక్తం న భవేదిత్యర్థః| `అసక్తగతి వైశద్యాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| దుశ్చికిత్స్యం చ లాఘవాదితి ఇదం హి లఘుత్వాదుత్ప్లుత్య మనో ధావతి అస్థిరం చ భవతి, తస్మాత్ సంశమనభేషజాప్రాప్త్యా దుశ్చికిత్స్యం భవతి| సంశమనేనాసాధ్యతాం విషస్య నిర్దిశ్య సంశోధనేనాప్యాహ- దుర్హరం చేతి|- చకారో భిన్నక్రమే, న పరం లాఘవాత్ దుర్హరమపాకిత్వాచ్చ; తస్మాదేవాపాకిత్వాచ్చిరం క్లేశయతి పరం యద్విషం ద్విత్రిగుణమదశగుణం వా; పూర్వదశగుణం సద్యో వ్యాపాదకమేవ||19-23||
Adhikarana 10 (24) · Śloka 25
స్థావరం జంగమం యచ్చ కృత్రిమం చాపి యద్విషం | సద్యో వ్యాపాదయేత్తత్తు జ్ఞేయం దశగుణాన్వితం ||24|| యత్ స్థావరం జంగమకృత్రిమం వా దేహాదశేషం యదనిర్గతం తత్ |25|
स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् | सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम् ||२४|| यत् स्थावरं जङ्गमकृत्रिमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् |२५|
🔊 Audio coming soon
కందజమేవ దశగుణాన్వితం న భవతి కింత్వన్యదపీతి దర్శయన్నాహ- స్థావరమిత్యాది| స్థావరం జంగమం కృత్రిమం వా దేహాదశేషం యదనిర్హృతం సద్యో వ్యాపాదయేత్ తద్దశగుణాన్వితం జ్ఞేయం| యద్యపి కందజాని పరిత్యజ్యాన్యేషాం గుణసామస్త్యాభావేన కాలఘాతిత్వముక్తం, తథాఽప్యమీషాం మధ్యే యేషాం దశగుణత్వం తాన్యాశుఘాతీని భవంతి||24||-
Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26
జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హతం వా దావాగ్నివాతాతపశోషితం వా ||25|| స్వభావతో వా గుణవిప్రహీనం విషం హి దూషీవిషతాముపైతి | వీర్యాల్పభావాన్న నిపాతయేత్తత్ కఫావృతం వర్షగణానుబంధి ||26||
जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ||२५|| स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति | वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि ||२६||
🔊 Audio coming soon
స్థావరమపి దశగుణమేతైః కారణైర్హతవీర్యం సత్ సంజ్ఞాంతరం లభతే ఇత్యాహ- జీర్ణమిత్యాది| జీర్ణాదిభిర్హేతుభిర్గుణవిప్రహీనం గుణైర్ద్విత్ర్యాదిభిర్హీనం దశగుణమేవం వా మందశక్తికం దూషీవిషతాం ప్రాప్నోతి| తామేవ గుణహీనతాం కార్యేణ దర్శయన్నాహ- వీర్యాల్పేత్యాది| న నిపాతయేత్ న మారయేత్ సద్యశ్చిరేణ వా; మందీభూతోష్ణాదిగుణవిశేషేణ విలీనశ్లేష్మణాఽఽవృతత్వాన్న మారయేదిత్యర్థః| వర్షగణానుబంధి చిరకాలానుబంధీత్యర్థః||25-26||
Adhikarana 12 (27-28) · Śloka 30
తేనార్దితో భిన్నపురీషవర్ణో విగంధవైరస్యముఖః పిపాసీ | మూర్చ్ఛన్ వమన్ గద్గదవాగ్విషణ్ణో భవేచ్చ దుష్యోదరలింగజుష్టః ||27|| ఆమాశయస్థే కఫవాతరోగీ పక్వాశయస్థేఽనిలపిత్తరోగీ | భవేన్నరో ధ్వస్తశిరోరుహాంగో విలూనపక్షస్తు యథా విహంగః ||28|| స్థితం రసాదిష్వథవా యథోక్తాన్ కరోతి ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్ | కోపం చ శీతానిలదుర్దినేషు యాత్యాశు,... |30|
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी | मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः ||२७|| आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी | भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ||२८|| स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् | कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु,... |३०|
🔊 Audio coming soon
తేన గరేణ యే దోషా భవంతి తాన్ దర్శయన్నాహ- తేనార్దిత ఇత్యాది| కేచిత్ `వమన్’ ఇత్యత్ర `భ్రమన్’ ఇతి పఠంతి| గద్గదవాక్యః అస్పష్టవచనః| ఏతత్ సర్వస్థానగతస్య సామాన్యం లక్షణం| స్థానవిశేషేణ విశిష్టం నిర్దిశన్నాహ- ఆమాశయస్థ ఇత్యాది| వ్యస్తశిరోరుహాంగో వ్యస్తకేశశరీరః| `భవేత్ సముద్ధ్వస్తశిరోరుహాంగ’ ఇతి కేచిత్; తత్ర సమ్యక్ ఉద్ధ్వస్తశిరోరుహాణ్యంగాని యస్య స తథా| యథోక్తాన్ వ్యాధిసముద్దేశీయోక్తాన్| ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్ అన్నాశ్రద్ధారోచకాదీన్ కరోతి||27-28||-
Adhikarana 13 (29) · Śloka 30
...పూర్వం శృణు తత్ర రూపం ||29|| నిద్రా గురుత్వం చ విజృంభణం చ విశ్లేషహర్షావథవాఽంగమర్దః |30|
...पूर्वं शृणु तत्र रूपम् ||२९|| निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः |३०|
🔊 Audio coming soon
నిద్రేత్యాది| విశ్లేషః సంధీనాం ప్రసారణాదావప్రవృత్తిః| హర్షో రోమహర్షః| అంగమర్దో వేదనావిశేషః||29||-
Adhikarana 14 (30-32) · Śloka 32
తతః కరోత్యన్నమదావిపాకావరోచకం మండలకోఠమోహాన్ ||30|| ధాతుక్షయం పాదకరాస్యశోఫం దకోదరం ఛర్దిమథాతిసారం | వైవర్ణ్యమూర్చ్ఛావిషమజ్వరాన్ వా కుర్యాత్ ప్రవృద్ధాం ప్రబలాం తృషాం వా ||31|| ఉన్మాదమన్యజ్జనయేత్తథాఽన్యదానాహమన్యత్ క్షపయేచ్చ శుక్రం | గాద్గద్యమన్యజ్జనయేచ్చ కుష్ఠం తాంస్తాన్ వికారాశ్చం బహుప్రకారాన్ ||32||
ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान् ||३०|| धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् | वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा ||३१|| उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् | गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकाराश्चं बहुप्रकारान् ||३२||
🔊 Audio coming soon
తత ఇత్యాది| తతః పూర్వరూపాత్ పరతః| అన్నమదావిపాకావితి అన్నేన భుక్తేన మదో హర్షక్షయోఽన్నమదః, అవిపాకః పాకాభావః| తాంస్తాన్ వికారాన్ పూర్వోక్తాన్ ఆమాశయే కఫవాతజాన్, పక్వాశయే పిత్తానిలజాన్, రసాదిధాతుగతాంశ్చ వికారాన్ జనయేత్||30-32||
Adhikarana 15 (33) · Śloka 33
దూషితం దేశకాలాన్నదివాస్వప్నైరభీక్ష్ణశః | యస్మాద్దూషయతే ధాతూన్ తస్మాద్దూషీవిషం స్మృతం ||33||
दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः | यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
దూషీవిషనిరుక్తిముద్దిశన్నాహ- దూషితమిత్యాది| దేశ ఆనూపః ప్రభూతానిలశీతవర్షః, కాలః శీతానిలదుర్దినాదిః, అన్నం సురాతిలకులత్థాది, అన్నస్యోపలక్షణత్వాద్ వ్యవాయవ్యాయామక్రోధాదిభిరపీత్యర్థః| అభీక్ష్ణశః పునః పునః||33||
Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39
స్థావరస్యోపయుక్తస్య వేగే తు ప్రథమే నృణాం | శ్యావా జిహ్వా భవేత్స్తబ్ధా మూర్చ్ఛా శ్వాసశ్చ జాయతే ||34|| ద్వితీయే వేపథుః సాదో దాహః కంఠరుజస్తథా | విషమామాశయప్రాప్తం కురుతే హృది వేదనాం ||35|| తాలుశోషం తృతీయే తు శూలం చామాశయే భృశం | దుర్వర్ణే హరితే శూనే జాయేతే చాస్య లోచనే ||36|| పక్వామాశయయోస్తోదో హిక్కా కాసోఽంత్రకూజనం | చతుర్థే జాయతే వేగే శిరసశ్చాతిగౌరవం ||37|| కఫప్రసేకో వైవర్ణ్యం పర్వభేదశ్చ పంచమే | సర్వదోషప్రకోపశ్చ పక్వాధానే చ వేదనా ||38|| షష్ఠే ప్రజ్ఞాప్రణాశశ్చ భృశం చాప్యతిసార్యతే | స్కంధపృష్ఠకటీభంగః సన్నిరోధశ్చ సప్తమే ||39||
स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् | श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते ||३४|| द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा | विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम् ||३५|| तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् | दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने ||३६|| पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासोऽन्त्रकूजनम् | चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम् ||३७|| कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे | सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना ||३८|| षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते | स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सन्निरोधश्च सप्तमे ||३९||
🔊 Audio coming soon
స్థావరస్య ప్రథమాదివేగలక్షణం దర్శయన్నాహ- స్థావరస్యోపయుక్తస్యేత్యాది| సన్నిరోధః సమ్యఙ్నిరోధః, `ఉచ్ఛ్వాసస్య’ ఇతి శేషః||34-39||
Adhikarana 17 (40-43) · Śloka 43
ప్రథమే విషవేగే తు వాంతం శీతాంబుసేచితం | అగదం మధుసర్పిర్భ్యాం పాయయేత సమాయుతం ||40|| ద్వితీయే పూర్వవద్వాంతం పాయయేత్తు విరేచనం | తృతీయేఽగదపానం తు హితం నస్యం తథాఽంజనం ||41|| చతుర్థే స్నేహసమ్మిశ్రం పాయయేతాగదం భిషక్ | పంచమే క్షౌద్రమధుకక్వాథయుక్తం ప్రదాపయేత్ ||42|| షష్ఠేఽతీసారవత్ సిద్ధిరవపీడశ్చ సప్తమే | మూర్ధ్ని కాకపదం కృత్వా సాసృగ్వా పిశితం క్షిపేత్ ||43||
प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचितम् | अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम् ||४०|| द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् | तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाऽञ्जनम् ||४१|| चतुर्थे स्नेहसम्मिश्रं पाययेतागदं भिषक् | पञ्चमे क्षौद्रमधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत् ||४२|| षष्ठेऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे | मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् ||४३||
🔊 Audio coming soon
తేషామేవ యథాక్రమం చికిత్సితముద్దిశన్నాహ- ప్రథమ ఇత్యాది| అగదం మధుసర్పిర్భ్యామిత్యత్రాన్యత్ర చావిశేషేణాగదశ్రుత్యా దూషీవిషారిరేవ ప్రయోక్తవ్యః| ద్వితీయ ఇత్యాది| తచ్చ విరేచనం ఘృతమధుశీతవిషఘ్నౌషధిసంపృక్తం; గయీ తు వాంతం నరం విరేచనం పాయయేత్ పూర్వవత్, తేన మధుయుక్తమేవేతి వ్యాఖ్యానయతి| తృతీయ ఇత్యాది| అగదోఽత్ర దూషీవిషారిర్మధుసర్పిర్యుక్తో దాతవ్యః| నస్యం విషఘ్నం సంజ్ఞాప్రబోధనం చ| అంజనమపి విషఘ్నం చక్షుష్యం సంజ్ఞాప్రబోధనం తథా అతీక్ష్ణం చ| చతుర్థ ఇత్యాది| అగదోఽత్రాపి దూషీవిషారిః| స్నేహోఽత్ర గవ్యం ఘృతం, విషఘ్నత్వాత్తస్య; స్నేహగ్రహణేన పూర్వప్రస్తుతం మధు నివర్తతే| పంచమ ఇత్యాది| అగదమిహ దూషీవిషారినామాధ్యాహరణీయం| షష్ఠ ఇత్యాది| సప్తమే వేగేఽసాధ్యరూపేఽపి ప్రత్యాఖ్యాయ ప్రతిక్రియాం కుర్యాత్| చకారోఽయం భిన్నక్రమే, తేన సప్తమే చేతి యోజనాత్ షష్ఠేఽప్యవపీడః| వాశబ్దశ్చానుక్తసముచ్చయే, తేనానుక్తం సశోణితచర్మదానం శాఖాలలాటసిరాతాడనాదిజంగమవిషోక్తం చ సముచ్చీయతే||40-43||
Adhikarana 18 (44-46) · Śloka 46
వేగాంతరే త్వన్యతమే కృతే కర్మణి శీతలాం | యవాగూం సఘృతక్షౌద్రామిమాం దద్యాద్విషాపహాం ||44|| కోషాతక్యోఽగ్నికః పాఠాసూర్యవల్ల్యమృతాభయాః | శిరీషః కిణిహీ శేలుర్గిర్యాహ్వా రజనీద్వయం ||45|| పునర్నవే హరేణుశ్చ త్రికటుః సారివే బలా | ఏషాం యవాగూర్నిష్క్వాథే కృతా హంతి విషద్వయం ||46||
वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् | यवागूं सघृतक्षौद्रामिमां दद्याद्विषापहाम् ||४४|| कोषातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः | शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम् ||४५|| पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला | एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వేగాంతరేషు కాలఘాతినః ప్రతీకారవిధిమాహ- వేగాంతర ఇత్యాది| ప్రకృతాద్వేగాదన్యో వేగో వేగాంతరం| అన్యతమే ఏకతమే| కృతే కర్మణి ప్రథమాదివేగేషూక్తే ఇత్యర్థః| కోశాతక్య ఇత్యాది| కోశాతకీ ఘోషకః; అగ్నికః అజమోదః, `మోరట’ ఇత్యన్యే; సూర్యవల్లీ పటోలసదృశపత్రా, యస్యాః పత్రరసేనాక్తం మాంసం స్విన్నమివ భవతి, అన్యే సూర్యావర్తమాహుః; కిణిహీ కటభీ, శేలుః శ్లేష్మాతకః, గిర్యాహ్వా శ్వేతస్యందః, పునర్నవే సితపీతపుష్పే, కోశాతక్యాదీనాం క్వాథేన షడంగకల్పనాకల్పితేన యవాగూః కల్పనీయా| `సారివే బలా’ ఇత్యత్ర `సారివోత్పలే’ ఇత్యన్యే పఠంతి||44-46||
Adhikarana 19 (47-49) · Śloka 49
మధుకం తగరం కుష్ఠం భద్రదారు హరేణవః | పున్నాగైలైలవాలూని నాగపుష్పోత్పలం సితా ||47|| విడంగం చందనం పత్రం ప్రియంగుర్ధ్యామకం తథా | హరిద్రే ద్వే బృహత్యౌ చ సారివే చ స్థిరా సహా ||48|| కల్కైరేషాం ఘృతం సిద్ధమజేయమితి విశ్రుతం | విషాణి హంతి సర్వాణి శీఘ్రమేవాజితం క్వచిత్ ||49||
मधुकं तगरं कुष्ठं भद्रदारु हरेणवः | पुन्नागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता ||४७|| विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा | हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा ||४८|| कल्कैरेषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् | विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित् ||४९||
🔊 Audio coming soon
మధుకమిత్యాది| పున్నాగః తుంగః పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః; ఏలవాలుకం స్వనామప్రసిద్ధం; నాగపుష్పం నాగకేశరం; ధ్యామకం కత్తృణం; స్థిరా శాలపర్ణీ| మధుకాదీనాం కల్కం పాదికం, చతుర్గుణం జలం దత్త్వా ఘృతం సాధయేత్, తస్యాజేయమితి సంజ్ఞా| సర్వాణి స్థావరజంగమకృత్రిమాణి| అజితం క్వచిన్న జితమజితం; క్వచిత్ కస్మిన్నపి స్థావరాదావిత్యర్థః||47-49||
Adhikarana 20 (50-52) · Śloka 52
దూషీవిషార్తం సుస్విన్నమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధితం | పాయయేతాగదం నిత్యమిమం దూషీవిషాపహం ||50|| పిప్పల్యో ధ్యామకం మాంసీ శావరః పరిపేలవం | సువర్చికా ససూక్ష్మైలా తోయం కనకగైరికం ||51|| క్షౌద్రయుక్తోఽగదో హ్యేష దూషీవిషమపోహతి | నామ్నా దూషీవిషారిస్తు న చాన్యత్రాపి వార్యతే ||52||
दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् | पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम् ||५०|| पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् | सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम् ||५१|| क्षौद्रयुक्तोऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति | नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
ధాతుదూషకస్య దూషీవిషస్య చికిత్సాం వక్తుమాహ- దూషీవిషార్తమిత్యాది| దూషీవిషస్య విషత్వేఽపి స్వేదో న నిషిధ్యతే; యేన మందవీర్యతయా కఫావరణాద్విషవేగేనానుబంధిత్వమస్య , అతః స్వేదేన కఫస్యావరకస్యోపశాంతావపహార్యం విషం కోష్ఠగతం శోధనేన సకలమేవ హ్రియతే| అన్యే `దూషీవిషార్తం సుస్నిగ్ధం’ ఇతి పఠంతి; తేషామపి స్నిగ్ధశ్రుత్యా స్వేదోఽప్యాక్షిప్తః| కథంచిదేవానిర్హృతస్య విషావశేషస్య సంశమనార్థమన్యత్రాపి స్థావరజంగమవిషదూషితధాతూనాం వా ప్రసాదనార్థం సంశమనముద్దిశన్నాహ- పాయయేతేత్యాది| ధ్యామకం కత్తృణం; శావరో రోధ్రః; పరిపేలవం వన్యకః, కైవర్తముస్తకమన్యే; తోయం బాలకం; సువర్ణగైరికం దక్షిణాపథే ప్రసిద్ధం| అన్యత్రాపి స్థావరజంగమయోస్తీక్ష్ణయోరపీత్యర్థః; అన్యేషు వక్ష్యమాణేషు జ్వరాదిష్వపీత్యన్యే||50-52||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
జ్వరే దాహే చ హిక్కాయామానాహే శుక్రసంక్షయే | శోఫేఽతిసారే మూర్చ్ఛాయాం హృద్రోగే జఠరేఽపి చ ||53|| ఉన్మాదే వేపథౌ చైవ యే చాన్యే స్యురుపద్రవాః | యథాస్వం తేషు కుర్వీత విషఘ్నైరౌషధైః క్రియాం ||54||
ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसङ्क्षये | शोफेऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रोगे जठरेऽपि च ||५३|| उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्रवाः | यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैरौषधैः क्रियाम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
దూషీవిషేణ యే ఉపద్రవాః స్యుస్తచ్చికిత్సితమాహ- జ్వర ఇత్యాది| యే చాన్యే ఉపద్రవాస్తజ్జాః| యథాస్వం యద్యస్య విహితం తదిత్యర్థః| తచ్చ విషఘ్నైరోషధైర్యుక్తం కర్తవ్యం||53-54||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
సాధ్యమాత్మవతః సద్యో యాప్యం సంవత్సరోత్థితం | దూషీవిషమసాధ్యం తు క్షీణస్యాహితసేవినః ||55||
साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् | दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः ||५५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సాధ్యయాప్యప్రత్యాఖ్యేయత్వం దర్శయన్నాహ- సాధ్యమిత్యాది||55||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానే స్థావరవిషవిజ్ఞానీయో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః ||2||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने स्थावरविषविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం కల్పస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||